(۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱:
خط ۱:
{{جعبه اطلاعات مفهوم
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر = سازمان مجاهدین خلق ایران.jpg
| تصویر = سازمان مجاهدین خلق ایران.jpg
| زیرنویس تصویر = لوگوی سازمان مجاهدین خلق ایران
| زیرنویس تصویر = لوگوی سازمان مجاهدین خلق ایران
| image_alt =لوگوی سازمان مجاهدین خلق ایران
| image_alt = لوگوی سازمان مجاهدین خلق ایران
| فایل پادکست =
| فایل پادکست = سازمان مجاهدین خلق ایران.ogg
| حجم فایلپادکست =
| حجم فایلپادکست = ۱۰/۶
| تاریخ پادکست =
| تاریخ پادکست = ۱۴۰۵/۰۵/۲۴
| زیرنویس عنوان =
| زیرنویس عنوان =
| عنوان اصلی = سازمان مجاهدین خلق ایران
| عنوان اصلی =
| عنوان انگلیسی =
| عنوان انگلیسی =
| عنوان عربی =
| عنوان عربی =
| عنوان علمی =
| عنوان علمی =
| شاخه علمی = تاریخ معاصر و علوم سیاسی
| شاخه علمی =
| نوع مفهوم = سازمان سیاسی_شبهنظامی
| نوع مفهوم =
| معنای اصطلاحی =
| معنای اصطلاحی =
| حوزه کاربرد = سیاست و تاریخ ایران
| حوزه کاربرد =
| گستره جغرافیایی = ایران، عراق، آلبانی
| گستره جغرافیایی =
| منشأ تاریخی = ۱۳۴۴ش
| منشأ تاریخی =
| نخستین کاربرد =
| ریشه واژه =
| نخستین کاربرد =
| مرتبط با = [[انقلاب اسلامی ایران]]
| ریشه واژه =
| اهمیت = بالا
| مرتبط با =
| مبدع = [[محمد حنیفنژاد]]
| اهمیت =
| مروج =
| مبدع =
| مقدس برای =
| مروج =
| مورد احترام =
| مقدس برای =
| آثار مرتبط =
| مورد احترام =
| آثار مرتبط =
}}
}}
'''{{درشت|سازمان مجاهدین خلق ایران؛}}''' تشکیلات سیاسی_شبهنظامی مخالف نظام جمهوری اسلامی ایران.
'''سازمان مجاهدین خلق ایران'''؛ تشکیلات سیاسی_شبهنظامی مخالف نظام جمهوری اسلامی ایران.
سازمان مجاهدین خلق ایران (MEK ،MKO یا PMOI) که در ادبیات رسمی [[نظام جمهوری اسلامی ایران]]، سازمان منافقین نامیده میشود، از سازمانهای سیاسی_شبهنظامی تاریخ معاصر ایران است که در سال ۱۳۴۴ش با هدف سرنگونی [[حکومت پهلوی]] تأسیس شد و پساز پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]]، به تقابل مسلحانه با [[نظام جمهوری اسلامی ایران]] پرداخت. این سازمان در سیر تاریخی خود دگرگونیهای ایدئولوژیک و ساختاری متعددی را پشت سر گذاشته است؛ از تلفیق آموزههای اسلامی با [[مارکسیسم]] در دهههای چهل و پنجاه، تا استقرار در [[عراق]] و همپیمانی با حزب بعث در دوران [[جنگ هشتساله]] و نهایتاً تبدیل شدن به یک ساختار فرقهای پیرامون [[مسعود رجوی|مسعود]] و [[مریم رجوی]].
سازمان مجاهدین خلق ایران (MEK ,MKO یا PMOI) که در ادبیات رسمی [[نظام جمهوری اسلامی ایران]]، سازمان منافقین نامیده میشود، از سازمانهای سیاسی_شبهنظامی تاریخ معاصر ایران است که در سال ۱۳۴۴ش با هدف سرنگونی [[حکومت پهلوی]] تأسیس شد و پساز پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]]، به تقابل مسلحانه با [[نظام جمهوری اسلامی ایران]] پرداخت. این سازمان در سیر تاریخی خود دگرگونیهای ایدئولوژیک و ساختاری متعددی را پشت سر گذاشته است؛ از تلفیق آموزههای اسلامی با [[مارکسیسم]] در دهههای چهل و پنجاه، تا استقرار در [[عراق]] و همپیمانی با حزب بعث در دوران [[جنگ هشتساله]] و نهایتاً تبدیل شدن به یک ساختار فرقهای پیرامون [[مسعود رجوی|مسعود]] و [[مریم رجوی]].
== بستر تاریخی پیدایش ==
== بستر تاریخی پیدایش ==
خط ۴۹:
خط ۴۷:
منابع مطالعاتی سازمان مجاهدین خلق شامل [[قرآن]]، [[نهجالبلاغه]]، برخی کتابهای [[مهدی بازرگان]] و [[سید محمود طالقانی]]، تاریخ انقلابهای تودهای در ایران و جهان، و کتابهای مارکسیستی بوده است.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=26-35|ج=1}}</ref>
منابع مطالعاتی سازمان مجاهدین خلق شامل [[قرآن]]، [[نهجالبلاغه]]، برخی کتابهای [[مهدی بازرگان]] و [[سید محمود طالقانی]]، تاریخ انقلابهای تودهای در ایران و جهان، و کتابهای مارکسیستی بوده است.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=26-35|ج=1}}</ref>
ازجمله آثار منتشرشده سازمان عبارتاند از:
ازجمله آثار منتشرشده سازمان عبارتاند به:
* '''متدولوژی شناخت''': نخستین اثر سازمان مجاهدین خلق که تلاشی برای تبیین شیوه و متد برخورد صحیح و علمی با پدیدهها و هماهنگی و انطباق آن با متد برخورد قرآن بوده است. این کتاب در سال ۱۳۵۱ش به دست امام خمینی رسید و او آن را کتابی مارکسیستی با پوستهای اسلامی برشمرد.
* '''متدولوژی شناخت''': نخستین اثر سازمان مجاهدین خلق که تلاشی برای تبیین شیوه و متد برخورد صحیح و علمی با پدیدهها و هماهنگی و انطباق آن با متد برخورد قرآن بوده است. این کتاب در سال ۱۳۵۱ش به دست امام خمینی رسید و او آن را کتابی مارکسیستی با پوستهای اسلامی برشمرد.
* '''راه انبیا راه بشر''': تألیف [[محمد حنیفنژاد]] براساس تئوری مهدی بازرگان در کتاب راه طیشده نوشته شده، با این تفاوت که صورتی مارکسیستی پیدا کرده است. در این کتاب شیوههای مبارزه عیناً از آثار مائو نقل شده است.
* '''راه انبیا راه بشر''': تألیف [[محمد حنیفنژاد]] براساس تئوری مهدی بازرگان در کتاب راه طیشده نوشته شده، با این تفاوت که صورتی مارکسیستی پیدا کرده است. در این کتاب شیوههای مبارزه عیناً از آثار مائو نقل شده است.
خط ۶۶:
خط ۶۴:
== سازمان و روحانیون شیعه ==
== سازمان و روحانیون شیعه ==
[[پرونده:سازمان مجاهدین خلق ایران۱.jpg|جایگزین=دیدار مسعود رجوی و موسی خیابانی از مجاهدین خلق ایران با روح الله خمینی|بندانگشتی|دیدار مسعود رجوی (راست) و موسی خیابانی (چپ) از مجاهدین خلق ایران با [[امام خمینی|روح الله خمینی]] در محل اقامت وی در قم، ۶ اردیبهشت ۱۳۵۸ش.]]
[[پرونده:سازمان مجاهدین خلق ایران۱.jpg|جایگزین=دیدار مسعود رجوی و موسی خیابانی از مجاهدین خلق ایران با روحالله خمینی|بندانگشتی|دیدار مسعود رجوی (راست) و موسی خیابانی (چپ) از مجاهدین خلق ایران با [[امام خمینی|روحالله خمینی]] در محل اقامت وی در قم، ۶ اردیبهشت ۱۳۵۸ش.]]
سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهرههای مذهبی مانند [[مسجد هدایت]]، [[حسینیه ارشاد]]، [[سید محمود طالقانی]] و فضای فکری [[علی شریعتی]] بهره اجتماعی و فکری گرفت. این ارتباطها برای سازمان، سرمایه مذهبی و شبکه اجتماعی ایجاد کرد؛ اما رابطه روحانیت که بیشتر ناشی از فضای ضدپهلوی بود، پساز آشکار شدن گرایشهای مارکسیستی و روشهای خشونتآمیز سازمان، کاهش یافت.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=344-345|ج=}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=112|ج=1}}</ref> بهخصوص پساز تغییر ایدئولوژیک سازمان، بسیاری از روحانیان از حمایت خود از سازمان دست کشیدند و برخی از آنان، مانند [[مرتضی مطهری]] و [[عبدالرحیم ربانی شیرازی]]، به مبارزهٔ جدی با آنان پرداختند. مطهری در نامهای به امام خمینی، سازمان مجاهدین را در دشمنی با روحانیان، همدست حکومت پهلوی و مارکسیستها برشمرد و باور داشت که سازمان مجاهدین خلق، مذهب را بهعنوان قدرتی تودهای مصادره میکند و در جهت مقاصد خود تفسیر کرده و به کار میبندد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=704-707|ج=1}}</ref>
سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهرههای مذهبی مانند [[مسجد هدایت]]، [[حسینیه ارشاد]]، [[سید محمود طالقانی]] و فضای فکری [[علی شریعتی]] بهره اجتماعی و فکری گرفت. این ارتباطها برای سازمان، سرمایه مذهبی و شبکه اجتماعی ایجاد کرد؛ اما رابطه روحانیت که بیشتر ناشی از فضای ضدپهلوی بود، پساز آشکار شدن گرایشهای مارکسیستی و روشهای خشونتآمیز سازمان، کاهش یافت.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=344-345|ج=}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=112|ج=1}}</ref> بهخصوص پساز تغییر ایدئولوژیک سازمان، بسیاری از روحانیان از حمایت خود از سازمان دست کشیدند و برخی از آنان، مانند [[مرتضی مطهری]] و [[عبدالرحیم ربانی شیرازی]]، به مبارزهٔ جدی با آنان پرداختند. مطهری در نامهای به امام خمینی، سازمان مجاهدین را در دشمنی با روحانیان، همدست حکومت پهلوی و مارکسیستها برشمرد و باور داشت که سازمان مجاهدین خلق، مذهب را بهعنوان قدرتی تودهای مصادره میکند و در جهت مقاصد خود تفسیر کرده و به کار میبندد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=704-707|ج=1}}</ref>
خط ۷۴:
خط ۷۲:
نخستین اقدام پساز بنیانگذاری سازمان، تشکیل کلاسهای آموزشی از سوی محمد حنیفنژاد و سعید محسن با موضوعهای ایدئولوژی، اقتصاد، سیاست و مسائل تشکیلات در تهران بود.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=26-35|ج=1}}</ref> سازمان در هیچ دورهای اساسنامه مدون نداشت و بر تدوین آن نیز اصراری نداشت. دربارهٔ شیوه سازماندهی نیز تا سال ۱۳۴۷ش، هیچ گروه تخصصی در سازمان وجود نداشت و از آن سال بهتدریج، گروههای ایدئولوژی، سیاسی، اطلاعات، کارگری، روحانیت و بازار به وجود آمد.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=57-58|ج=1}}</ref>
نخستین اقدام پساز بنیانگذاری سازمان، تشکیل کلاسهای آموزشی از سوی محمد حنیفنژاد و سعید محسن با موضوعهای ایدئولوژی، اقتصاد، سیاست و مسائل تشکیلات در تهران بود.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=26-35|ج=1}}</ref> سازمان در هیچ دورهای اساسنامه مدون نداشت و بر تدوین آن نیز اصراری نداشت. دربارهٔ شیوه سازماندهی نیز تا سال ۱۳۴۷ش، هیچ گروه تخصصی در سازمان وجود نداشت و از آن سال بهتدریج، گروههای ایدئولوژی، سیاسی، اطلاعات، کارگری، روحانیت و بازار به وجود آمد.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=57-58|ج=1}}</ref>
[[پرونده:سازمان مجاهدین خلق ایران۳.png|جایگزین=بازتاب اعدام اعضای سازمان مجاهدین خلق توسط حکومت پهلوی در روزنامه اطلاعات|بندانگشتی|بازتاب اعدام اعضای سازمان مجاهدین خلق توسط حکومت پهلوی در روزنامه اطلاعات]]
[[پرونده:سازمان مجاهدین خلق ایران۳.png|جایگزین=بازتاب اعدام اعضای سازمان مجاهدین خلق توسط حکومت پهلوی در روزنامه اطلاعات|بندانگشتی|بازتاب اعدام اعضای سازمان مجاهدین خلق توسط حکومت پهلوی در روزنامه اطلاعات]]
در شهریور ۱۳۵۰ش، در آستانه برگزاری [[جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران|جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی]]، با یورش گسترده گروههای ضربت [[ساواک]]، بیش از ۹۰درصد اعضا و ۱۰۰درصد مرکزیت سازمان مجاهدین خلق ایران دستگیر شدند.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=37-39|ج=1}}</ref> بهدنبال حکم دادگاه نظامی، روز [[۳۰ فروردین]] ۱۳۵۱ش چهار تن از اعضای مرکزیت سازمان به نامهای ناصر صادق، محمد بازرگانی، علی باکری و علی میهندوست تیرباران شدند؛<ref>{{پک|حقشناس|1391|ک=باختر امروز|ف=برگی از تاریخ: انعکاس مبارزات سازمان مجاهدین از 1350 تا 1355 در نشریه باختر امروز|ص=5}}</ref> اما درباره مسعود رجوی بهدلیل رایزنی گستردهٔ برادرش کاظم رجوی که آن زمان در سوئیس استاد دانشگاه بود، برای جلب حمایت کورت والدهایم دبیرکل وقت سازمان ملل متحد، پیر گرابه رئیس کنفدراسیون سوئیس و فرانسوا میتران رهبر حزب سوسیالیست فرانسه، شاه ایران ناگزیر به عقبنشینی شد و حکم وی به حبس ابد، تقلیل یافت.<ref>{{پک/بن|654|ک=وبسایت مرکر اسناد انقلاب اسلامی|ف=اسناد منتشرنشده ساواک دربارهٔ برادران رجوی چه میگویند؟}}</ref> بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق نیز مورد شکنجههای ساواک قرار گرفتند. گفته میشود که محمد حنیفنژاد در اثر شکنجه بیهوش میشد و چشم و بینی و پاهای او آسیب دیده بود.<ref>{{پک/بن|800|ک=وبسایت آرشیو اسناد اپوزیسون ایران|ف=برای رهایی 75 مبارز انقلابی از زندانهای شاه متحدا مبارزه کنیم}}</ref> در سحرگاه [[۴ خرداد]] ۱۳۵۱ش بنیانگذاران مجاهدین؛ محمد حنیفنژاد، سعید محسن و اصغر بدیعزادگان بههمراه دو عضو مرکزیت؛ محمود عسگریزاده و رسول مشکینفام در میدان تیر چیتگر توسط حکومت پهلوی تیرباران شدند.<ref>{{پک/بن|1258|ک=وبسایت دانشسرای مشروطه|ف=روزنامه اطلاعات شماره 5}}</ref>
در شهریور ۱۳۵۰ش، در آستانه برگزاری [[جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران|جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی]]، با یورش گسترده گروههای ضربت [[ساواک]]، بیش از ۹۰درصد اعضا و ۱۰۰درصد مرکزیت سازمان مجاهدین خلق ایران دستگیر شدند.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=37-39|ج=1}}</ref> بهدنبال حکم دادگاه نظامی، روز [[۳۰ فروردین]] ۱۳۵۱ش چهار تن از اعضای مرکزیت سازمان به نامهای ناصر صادق، محمد بازرگانی، علی باکری و علی میهندوست تیرباران شدند؛<ref>{{پک|حقشناس|1391|ک=باختر امروز|ف=برگی از تاریخ: انعکاس مبارزات سازمان مجاهدین از 1350 تا 1355 در نشریه باختر امروز|ص=5}}</ref> اما دربارهٔ مسعود رجوی بهدلیل رایزنی گستردهٔ برادرش کاظم رجوی که آن زمان در سوئیس استاد دانشگاه بود، برای جلب حمایت کورت والدهایم دبیرکل وقت سازمان ملل متحد، پیر گرابه رئیس کنفدراسیون سوئیس و فرانسوا میتران رهبر حزب سوسیالیست فرانسه، شاه ایران ناگزیر به عقبنشینی شد و حکم وی به حبس ابد، تقلیل یافت.<ref>{{پک/بن|654|ک=وبسایت مرکر اسناد انقلاب اسلامی|ف=اسناد منتشرنشده ساواک دربارهٔ برادران رجوی چه میگویند؟}}</ref> بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق نیز مورد شکنجههای ساواک قرار گرفتند. گفته میشود که محمد حنیفنژاد در اثر شکنجه بیهوش میشد و چشم و بینی و پاهای او آسیب دیده بود.<ref>{{پک/بن|800|ک=وبسایت آرشیو اسناد اپوزیسون ایران|ف=برای رهایی 75 مبارز انقلابی از زندانهای شاه متحدا مبارزه کنیم}}</ref> در سحرگاه [[۴ خرداد]] ۱۳۵۱ش بنیانگذاران مجاهدین؛ محمد حنیفنژاد، سعید محسن و اصغر بدیعزادگان بههمراه دو عضو مرکزیت؛ محمود عسگریزاده و رسول مشکینفام در میدان تیر چیتگر توسط حکومت پهلوی تیرباران شدند.<ref>{{پک/بن|1258|ک=وبسایت دانشسرای مشروطه|ف=روزنامه اطلاعات شماره 5}}</ref>
رضا رضایی از کادر مرکزیت سازمان که در آذر ۱۳۵۰ش با فریب ساواک، از زندان گریخته بود<ref>{{پک|رضایی|1350|ک=باختر امروز|ف=شرح فرار من|ص=1}}</ref> تا روز کشتهشدنش در [[۲۵ خرداد]] ۱۳۵۲ش، نقش ویژهای در رهبری و سازماندهی دوباره و عملیات نظامی مجاهدان ایفا کرد.<ref>{{پک|مجاهدین خلق ایران|1352|ک=باختر امروز|ف=چهره یک انقلابی|ص=1}}</ref> پساز او، تقی شهرام و بهرام آرام تشکیلات سازمان در خارج از زندان را به دست گرفتند<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=422-423|ج=1}}</ref> و با چرخش کامل بهسوی مارکسیسم، اقدام به ترور و حذف اعضای متعهد به ایدئولوژی سازمان، ازجمله مجید شریف واقفی، کردند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=416-421|ج=1}}</ref> در [[مهر (ماه)|مهر]] ۱۳۵۴ش، با انتشار بیانیهای هزار صفحهای، تغییر ایدئولوژی در سازمان جنبه رسمی یافت.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=143|ج=1}}</ref><ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=346|ج=1}}</ref> در بخشی از این بیانیه، در رد ایدئولوژی اسلامی آمده است: «ما هیچگاه نمیتوانستیم و بالاخره هم نتوانستیم به چنین نتیجهای دست یابیم که ایدئولوژی و تفکری که محصول ۱۳۰۰ سال پیش است، میتواند پاسخگوی مسائل مبارزاتی امروز ما باشد».<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=700|ج=1}}</ref>
رضا رضایی از کادر مرکزیت سازمان که در آذر ۱۳۵۰ش با فریب ساواک، از زندان گریخته بود<ref>{{پک|رضایی|1350|ک=باختر امروز|ف=شرح فرار من|ص=1}}</ref> تا روز کشتهشدنش در [[۲۵ خرداد]] ۱۳۵۲ش، نقش ویژهای در رهبری و سازماندهی دوباره و عملیات نظامی مجاهدان ایفا کرد.<ref>{{پک|مجاهدین خلق ایران|1352|ک=باختر امروز|ف=چهره یک انقلابی|ص=1}}</ref> پساز او، تقی شهرام و بهرام آرام تشکیلات سازمان در خارج از زندان را به دست گرفتند<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=422-423|ج=1}}</ref> و با چرخش کامل بهسوی مارکسیسم، اقدام به ترور و حذف اعضای متعهد به ایدئولوژی سازمان، ازجمله مجید شریف واقفی، کردند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=416-421|ج=1}}</ref> در [[مهر (ماه)|مهر]] ۱۳۵۴ش، با انتشار بیانیهای هزار صفحهای، تغییر ایدئولوژی در سازمان جنبه رسمی یافت.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=143|ج=1}}</ref><ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=346|ج=1}}</ref> در بخشی از این بیانیه، در رد ایدئولوژی اسلامی آمده است: «ما هیچگاه نمیتوانستیم و بالاخره هم نتوانستیم به چنین نتیجهای دست یابیم که ایدئولوژی و تفکری که محصول ۱۳۰۰ سال پیش است، میتواند پاسخگوی مسائل مبارزاتی امروز ما باشد».<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=700|ج=1}}</ref>
خط ۸۶:
خط ۸۴:
=== رویارویی با نظام جمهوری اسلامی ===
=== رویارویی با نظام جمهوری اسلامی ===
[[پرونده:سازمان مجاهدین خلق ایران۱۳.png|جایگزین=بازتاب سخنان سید روحالله خمینی در مورد انتخابات مجلس، ۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۹ش.|بندانگشتی|بازتاب سخنان سید روحالله خمینی در مورد انتخابات مجلس، ۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۹ش]]
[[پرونده:سازمان مجاهدین خلق ایران۱۳.png|جایگزین=بازتاب سخنان سید روحالله خمینی در مورد انتخابات مجلس، ۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۹ش.|بندانگشتی|بازتاب سخنان سید روحالله خمینی در مورد انتخابات مجلس، ۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۹ش]]
سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸ش، باوجود ائتلاف با بسیاری از گروهها، ناکام ماند<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=413|ج=1}}</ref> و در آذر ۱۳۵۸ش در همهپرسی قانون اساسی بهعلت اشکالات و نقائصی که بر آن وارد میدانست، شرکت نکرد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در یران|ص=413|ج=1}}</ref> همچنین بر اساس نظر امام خمینی مبنی بر عدم صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت ندادهاند، مسعود رجوی از نامزدی در انتخابات ریاستجمهوری ۱۳۵۸ش بازماند.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=142|ج=1}}</ref> سازمان در [[اسفند]] ۱۳۵۸ش در انتخابات [[مجلس شورای اسلامی]] شرکت کرد، اما ازآنجاکه [[امام خمینی]] به مردم سفارش کرده بود که به افراد دارای انحراف عقیدتی یا اخلاقی رأی ندهند، این سازمان نتوانست در عرصه سیاسی به قدرت دست یابد. پساز این ناکامی، سازمان مسیر خود را تغییر داد و برای تحقق اهدافش، تبلیغات گستردهای علیه نظام آغاز کرد<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=413|ج=1}}</ref> و در عین حال تا نیمه سال ۱۳۵۹ش میکوشید که در دانشگاهها، مدرسهها و برخی ادارات، دستاویزی برای تبلیغ به نام مجاهدین خلق داشته باشد<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=406-407|ج=1}}</ref>
سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸ش، باوجود ائتلاف با بسیاری از گروهها، ناکام ماند<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=413|ج=1}}</ref> و در آذر ۱۳۵۸ش در همهپرسی قانون اساسی بهعلت اشکالات و نقائصی که بر آن وارد میدانست، شرکت نکرد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در یران|ص=413|ج=1}}</ref> همچنین بر اساس نظر امام خمینی مبنی بر عدم صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت ندادهاند، مسعود رجوی از نامزدی در انتخابات ریاستجمهوری ۱۳۵۸ش بازماند.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=142|ج=1}}</ref> سازمان در [[اسفند]] ۱۳۵۸ش در انتخابات [[مجلس شورای اسلامی]] شرکت کرد، اما ازآنجاکه [[امام خمینی]] به مردم سفارش کرده بود که به افراد دارای انحراف عقیدتی یا اخلاقی رأی ندهند، این سازمان نتوانست در عرصه سیاسی به قدرت دست یابد. پساز این ناکامی، سازمان مسیر خود را تغییر داد و برای تحقق اهدافش، تبلیغات گستردهای علیه نظام آغاز کرد<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=413|ج=1}}</ref> و در عین حال تا نیمه سال ۱۳۵۹ش میکوشید که در دانشگاهها، مدرسهها و برخی ادارات، دستاویزی برای تبلیغ به نام مجاهدین خلق داشته باشد<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=406-407|ج=1}}</ref>
=== اعلام رسمی مبارزه مسلحانه ===
=== اعلام رسمی مبارزه مسلحانه ===
خط ۹۵:
خط ۹۳:
* انفجار ساختمان نخستوزیری و شهادت [[محمدعلی رجایی]] (رئیسجمهور) و [[محمدجواد باهنر]] (نخستوزیر) در [[۸ شهریور]] ۱۳۶۰ش؛<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=194|ج=1}}</ref>
* انفجار ساختمان نخستوزیری و شهادت [[محمدعلی رجایی]] (رئیسجمهور) و [[محمدجواد باهنر]] (نخستوزیر) در [[۸ شهریور]] ۱۳۶۰ش؛<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=194|ج=1}}</ref>
* ترور شخصیتهایی مانند [[سید اسدالله مدنی]] (امامجمعه [[تبریز]])، [[علی قدوسی]] (دادستان کل انقلاب)، [[سید عبدالکریم هاشمینژاد]] و [[سید عبدالحسین دستغیب]] (امامجمعه [[شیراز]]).<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=199-206|ج=1}}</ref>
* ترور شخصیتهایی مانند [[سید اسدالله مدنی]] (امامجمعه [[تبریز]])، [[علی قدوسی]] (دادستان کل انقلاب)، [[سید عبدالکریم هاشمینژاد]] و [[سید عبدالحسین دستغیب]] (امامجمعه [[شیراز]]).<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=199-206|ج=1}}</ref>
* ترور شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف مانند معلم، کارگر، کارمند، دانشجو، کاسب و راننده به اتهام داشتن ظاهر انقلابی، نصب عکس سران نظام در محل کار و ایستادگی در برابر تهدید و اخاذی. بیش از ۷۵درصد از اهداف [[ترورهای اوایل انقلاب اسلامی ایران|ترورهای سازمان]] در نیمه دوم سال ۱۳۶۰ش، شهروندان عادی بودند.<ref>{{پک|حقبین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=160|ج=1}}</ref>
* ترور شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف مانند معلم، کارگر، کارمند، دانشجو، کاسب و راننده به اتهام داشتن ظاهر انقلابی، نصب عکس سران نظام در محل کار و ایستادگی در برابر تهدید و اخاذی. بیش از ۷۵درصد از اهداف [[ترورهای اوایل انقلاب اسلامی ایران|ترورهای سازمان]] در نیمه دوم سال ۱۳۶۰ش، شهروندان عادی بودند.<ref>{{پک|حقبین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=160|ج=1}}</ref>
خط ۱۰۱:
خط ۹۸:
== استقرار در عراق و عملیات نظامی ==
== استقرار در عراق و عملیات نظامی ==
[[پرونده:سازمان مجاهدین خلق ایران۶.jpg|جایگزین=مسعود رجوی در کنار صدام حسین، رئیس جمهور عراق|بندانگشتی|مسعود رجوی در کنار صدام حسین، رئیس جمهور عراق، سال ۱۳۶۵ش]]
[[پرونده:سازمان مجاهدین خلق ایران۶.jpg|جایگزین=مسعود رجوی در کنار صدام حسین، رئیسجمهور عراق|بندانگشتی|مسعود رجوی در کنار صدام حسین، رئیسجمهور عراق، سال ۱۳۶۵ش]]
مسعود رجوی پساز امضای معاهدهای با طارق عزیز، معاون نخستوزیر وقت عراق، در سال ۱۳۶۵ش به عراق رفت و بهتدریج نیروهای نظامی سازمان در قرارگاههای تشکیلاتی، سازماندهی شدند و اطلاعات جبههها و تحرکات نظامی ایران را در اختیار عراق قرار میدادند.<ref>{{پک|راستگو|1384|ک=مجاهدین خلق در آیینه تاریخ|ص=222-223|ج=1}}</ref> سازمان مجاهدین خلق با حمایت رژیم بعث عراق و با نام ارتش آزادیبخش ملی ایران، چندین عملیات نظامی را علیه [[نظام جمهوری اسلامی ایران]]، اجرا کردند.
مسعود رجوی پساز امضای معاهدهای با طارق عزیز، معاون نخستوزیر وقت عراق، در سال ۱۳۶۵ش به عراق رفت و بهتدریج نیروهای نظامی سازمان در قرارگاههای تشکیلاتی، سازماندهی شدند و اطلاعات جبههها و تحرکات نظامی ایران را در اختیار عراق قرار میدادند.<ref>{{پک|راستگو|1384|ک=مجاهدین خلق در آیینه تاریخ|ص=222-223|ج=1}}</ref> سازمان مجاهدین خلق با حمایت رژیم بعث عراق و با نام ارتش آزادیبخش ملی ایران، چندین عملیات نظامی را علیه [[نظام جمهوری اسلامی ایران]]، اجرا کردند.
* عملیات آفتاب در [[۸ فروردین]] ۱۳۶۷ش آغاز شد. این عملیات با شرکت ۱۵ تیپ رزمی ارتش آزادیبخش ملی ایران در منطقه شوش و مرز فکه انجام شد و به تصرف ۶۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران انجامید.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=579|ج=2}}</ref> در جریان این عملیات، تلفات وارده به لشکر ۷۷ خراسان ۳۵۰۰ کشته و مجروح و ۵۸۰ اسیر بیان شده و مقدار زیادی تجهیزات جنگی به غنیمت ارتش آزادیبخش درآمد.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=275|ج=3}}</ref>
* عملیات آفتاب در [[۸ فروردین]] ۱۳۶۷ش آغاز شد. این عملیات با شرکت ۱۵ تیپ رزمی ارتش آزادیبخش ملی ایران در منطقه شوش و مرز فکه انجام شد و به تصرف ۶۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران انجامید.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=579|ج=2}}</ref> در جریان این عملیات، تلفات وارده به لشکر ۷۷ خراسان ۳۵۰۰ کشته و مجروح و ۵۸۰ اسیر بیان شده و مقدار زیادی تجهیزات جنگی به غنیمت ارتش آزادیبخش درآمد.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=275|ج=3}}</ref>
* آنها در [[۲۸ خرداد]] ۱۳۶۷ش، عملیات چلچراغ را با هدف تصرف شهر مهران، آغاز کردند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=281|ج=3}}</ref> در این عملیات لشکر ۱۶ رزمی قزوین، لشکر ۱۱ سپاه پاسداران و گردانهای مختلف توپخانه و کاتیوشا بهطور کامل از بین رفت و ۸ هزار تن از نیروهای نظامی کشته و زخمی شدند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=284|ج=3}}</ref>
* آنها در [[۲۸ خرداد]] ۱۳۶۷ش، عملیات چلچراغ را با هدف تصرف شهر مهران، آغاز کردند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=281|ج=3}}</ref> در این عملیات لشکر ۱۶ رزمی قزوین، لشکر ۱۱ سپاه پاسداران و گردانهای مختلف توپخانه و کاتیوشا بهطور کامل از بین رفت و ۸ هزار تن از نیروهای نظامی کشته و زخمی شدند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=284|ج=3}}</ref>
خط ۱۱۷:
خط ۱۱۳:
=== اختلاف دربارهٔ آمار ===
=== اختلاف دربارهٔ آمار ===
تعداد اعدامشدگان تابستان ۱۳۶۷ش از زمان وقوع این رویداد تاکنون محل اختلاف بوده است.<ref>{{پک|زادبر|1403|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref><ref>{{پک/بن|400|ک=وبسایت بیبیسی فارسی|ف=اعدامهای دهه شصت؛ در زندانهای ایران چه گذشت؟}}</ref> نبود اسناد رسمی منتشرشده، تفاوت در معیارهای شمارش، تفاوت در روشهای مستندسازی و رویکردهای متفاوت سیاسی و حقوقی به این رویداد، از عوامل استمرار اختلاف دربارهٔ آمار اعدامشدگان سال ۱۳۶۷ش بهشمار میرود.<ref>{{پک|زادبر|1403|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref><ref>{{پک|رازینی|1396|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود}}</ref>
تعداد اعدامشدگان تابستان ۱۳۶۷ش از زمان وقوع این رویداد تاکنون محل اختلاف بوده است.<ref>{{پک|زادبر|1403|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref><ref>{{پک/بن|400|ک=وبسایت بیبیسی فارسی|ف=اعدامهای دهه شصت؛ در زندانهای ایران چه گذشت؟}}</ref> نبود اسناد رسمی منتشرشده، تفاوت در معیارهای شمارش، تفاوت در روشهای مستندسازی و رویکردهای متفاوت سیاسی و حقوقی به این رویداد، از عوامل استمرار اختلاف دربارهٔ آمار اعدامشدگان سال ۱۳۶۷ش بهشمار میرود.<ref>{{پک|زادبر|1403|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref><ref>{{پک|رازینی|1396|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود}}</ref>
سازمان مجاهدین خلق، ابتدا تعداد اعدامشدگان را حدود ۲۸۰۰ نفر اعلام کرد، سپس این رقم را به ۳۸۰۰ نفر، ۶۴۰۰ نفر، ۱۲۰۰۰ نفر و در سالهای بعد به ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر افزایش داد. در برخی گزارشها، این تغییرات ناشی از افزودهشدن اسامی افرادی دانسته شده است که در عملیات فروغ جاویدان، درگیریهای مسلحانه سالهای پیش، یا حتی بر اثر حوادث عادی جان باخته بودند و ارتباطی با اعدامهای تابستان ۱۳۶۷ش نداشتند.<ref>{{پک|زادبر|1403|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref>
سازمان مجاهدین خلق، ابتدا تعداد اعدامشدگان را حدود ۲۸۰۰ نفر اعلام کرد، سپس این رقم را به ۳۸۰۰ نفر، ۶۴۰۰ نفر، ۱۲۰۰۰ نفر و در سالهای بعد به ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر افزایش داد. در برخی گزارشها، این تغییرات ناشی از افزودهشدن اسامی افرادی دانسته شده است که در عملیات فروغ جاویدان، درگیریهای مسلحانه سالهای پیش، یا حتی بر اثر حوادث عادی جان باخته بودند و ارتباطی با اعدامهای تابستان ۱۳۶۷ش نداشتند.<ref>{{پک|زادبر|1403|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref>
خط ۱۳۶:
خط ۱۳۲:
== افشاگری دربارهٔ برنامه هستهای ایران ==
== افشاگری دربارهٔ برنامه هستهای ایران ==
افشاگریهای شورای ملی مقاومت ایران، بازوی سیاسی سازمان مجاهدین خلق ایران، دربارهٔ [[برنامه هستهای ایران|برنامه هستهای جمهوری اسلامی ایران]]، از مرداد ۱۳۸۱ش با اعلام وجود تأسیسات غنیسازی نطنز و مجتمع آبسنگین اراک آغاز و زمینهساز آغاز بازرسیهای گستردهتر [[آژانس بینالمللی انرژی اتمی]] (IAEA) شد.<ref name=":5">{{پک/بن|1111|ک=iranwatch|ف=Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)|زبان=en}}</ref> سازمان مجاهدین خلق اعلام کرد با هدف جلوگیری از دستیابی حکومت ایران به سلاح هستهای و خدمت به عالیترین مصالح خلق و میهن خود و صلح و امنیت منطقهای و بینالمللی، در ۳۴ سال گذشته دست به ۱۳۳ رشته افشاگری زده است.<ref>{{پک/بن|نشنال|ک=وبسایت ایران اینترنشنال|ف=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد}}</ref> در [[۱۴ اوت]] ۲۰۰۲م، نماینده شورای ملی مقاومت ایران در ایالات متحده اعلام کرد که ایران در حال احداث یک مجتمع بزرگ غنیسازی اورانیوم در نطنز و کارخانه تولید آبسنگین در اراک است.<ref>{{پک|Stolberg|2003-5-27|ک=The New York Times|ف=Group Says Iran Has 2 Undisclosed Nuclear Laboratories|کد=en}}</ref><ref>{{پک/بن|1111|ک=iranwatch|ف=Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)|زبان=en}}</ref> همچنین در سال ۲۰۰۹م، این سازمان ادعاهای تازهای پیرامون برنامهٔ هستهای ایران ارائه داد.<ref>{{پک/بن|بی4|ک=وبسایت بیبیسی فارسی|ف=سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کردهایم}}</ref> در مهر ۱۳۹۹ش برابر با [[سپتامبر]] ۲۰۲۰م سازمان دو سایت سرخهحصار در [[تهران]] و مریوان در [[آباده]] و فعالیتهای آنها برای تولید سلاح هستهای را افشا کرد.<ref>{{پک/بن|نشنال|ک=ایران اینترنشنال|ف=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد}}</ref> این افشاگریها نوعی فعالیت اطلاعاتی یا جاسوسی علیه کشور ایران دانسته میشود که در عمل به افزایش فشار خارجی، بیاعتمادی بینالمللی و فضای تحریمی علیه ایران کمک کرده است.<ref>{{پک/بن|مهر1|ک=خبرگزاری مهر|ف=راشا تودی بررسی کرد؛ نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران}}</ref>
افشاگریهای شورای ملی مقاومت ایران، بازوی سیاسی سازمان مجاهدین خلق، دربارهٔ [[برنامه هستهای ایران|برنامه هستهای جمهوری اسلامی ایران]]، از مرداد ۱۳۸۱ش با اعلام وجود تأسیسات غنیسازی نطنز و مجتمع آبسنگین اراک آغاز و زمینهساز بازرسیهای گستردهتر [[آژانس بینالمللی انرژی اتمی]] (IAEA) شد.<ref name=":5">{{پک/بن|1111|ک=iranwatch|ف=Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)|زبان=en}}</ref> سازمان مجاهدین خلق اعلام کرد با هدف جلوگیری از دستیابی حکومت ایران به سلاح هستهای و خدمت به عالیترین مصالح خلق و میهن خود و صلح و امنیت منطقهای و بینالمللی، در ۳۴ سال گذشته دست به ۱۳۳ رشته افشاگری زده است.<ref>{{پک/بن|نشنال|ک=وبسایت ایران اینترنشنال|ف=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد}}</ref> در [[۱۴ اوت]] ۲۰۰۲م، نماینده شورای ملی مقاومت ایران در ایالات متحده اعلام کرد که ایران در حال احداث یک مجتمع بزرگ غنیسازی اورانیوم در نطنز و کارخانه تولید آبسنگین در اراک است.<ref>{{پک|Stolberg|2003-5-27|ک=The New York Times|ف=Group Says Iran Has 2 Undisclosed Nuclear Laboratories|کد=en}}</ref><ref>{{پک/بن|1111|ک=iranwatch|ف=Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)|زبان=en}}</ref> همچنین در سال ۲۰۰۹م، این سازمان ادعاهای تازهای پیرامون برنامهٔ هستهای ایران ارائه داد.<ref>{{پک/بن|بی4|ک=وبسایت بیبیسی فارسی|ف=سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کردهایم}}</ref> در مهر ۱۳۹۹ش برابر با [[سپتامبر]] ۲۰۲۰م سازمان دو سایت سرخهحصار در [[تهران]] و مریوان در [[آباده]] و فعالیتهای آنها برای تولید سلاح هستهای را افشا کرد.<ref>{{پک/بن|نشنال|ک=ایران اینترنشنال|ف=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد}}</ref> این افشاگریها نوعی فعالیت اطلاعاتی یا جاسوسی علیه کشور ایران دانسته میشود که در عمل به افزایش فشار خارجی، بیاعتمادی بینالمللی و فضای تحریمی علیه ایران کمک کرده است.<ref>{{پک/بن|مهر1|ک=خبرگزاری مهر|ف=راشا تودی بررسی کرد؛ نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران}}</ref>
انتشار این اطلاعات موجب افزایش توجه جامعه بینالمللی به برنامه هستهای ایران شد و آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) خواستار دسترسی به این تأسیسات شد. بازرسان آژانس در سال ۲۰۰۳م از مراکز نطنز و اراک بازدید کردند و آژانس گزارش داد که ایران برخی فعالیتها و مواد هستهای را مطابق تعهدات پادمانی خود پیشتر اعلام نکرده بود. پساز انتشار گزارشهای آژانس، مذاکراتی میان ایران و سه کشور اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) آغاز شد که به توافق سعدآباد (۱۳۸۲ش) و سپس توافق پاریس (۱۳۸۳ش) انجامید. براساس این توافقها، ایران بهطور داوطلبانه غنیسازی اورانیوم را برای مدتی تعلیق کرد، اما اختلاف طرفین دربارهٔ دامنه تعهدات و ادامه فعالیتهای هستهای موجب توقف این روند شد.<ref name=":6">{{پک|kerr|8 چولای 2025|ک=Congress|ف=Iran’s Nuclear Program: Tehran’s Compliance with International Obligations|کد=en}}</ref><ref>{{پک/بن|1111|ک=iranwatch|ف=Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)|زبان=en}}</ref>
انتشار این اطلاعات موجب افزایش توجه جامعه بینالمللی به برنامه هستهای ایران شد و آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) خواستار دسترسی به این تأسیسات شد. بازرسان آژانس در سال ۲۰۰۳م از مراکز نطنز و اراک بازدید کردند و آژانس گزارش داد که ایران برخی فعالیتها و مواد هستهای را مطابق تعهدات پادمانی خود پیشتر اعلام نکرده بود. پساز انتشار گزارشهای آژانس، مذاکراتی میان ایران و سه کشور اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) آغاز شد که به توافق سعدآباد (۱۳۸۲ش) و سپس توافق پاریس (۱۳۸۳ش) انجامید. براساس این توافقها، ایران بهطور داوطلبانه غنیسازی اورانیوم را برای مدتی تعلیق کرد، اما اختلاف طرفین دربارهٔ دامنه تعهدات و ادامه فعالیتهای هستهای موجب توقف این روند شد.<ref name=":6">{{پک|kerr|8 چولای 2025|ک=Congress|ف=Iran’s Nuclear Program: Tehran’s Compliance with International Obligations|کد=en}}</ref><ref>{{پک/بن|1111|ک=iranwatch|ف=Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)|زبان=en}}</ref>
=== تحریمهای بینالمللی ===
=== تحریمهای بینالمللی ===
خط ۱۵۲:
خط ۱۴۸:
== وضعیت فعلی و بینالمللی ==
== وضعیت فعلی و بینالمللی ==
[[پرونده:سازمان مجاهدین خلق ایران۱۲.jpg|جایگزین=پاندلی ماژکو، نخستوزیر پیشین آلبانی؛ جان بولتون، سفیر پیشین ایالات متحده در سازمان ملل؛ دیوید مونیز، معاون رئیس هیئت دیپلماتیک آمریکا؛ و مریم رجوی|بندانگشتی|پاندلی ماژکو، نخستوزیر پیشین آلبانی؛ جان بولتون، سفیر پیشین ایالات متحده در سازمان ملل؛ دیوید مونیز، معاون رئیس هیئت دیپلماتیک آمریکا؛ و مریم رجوی، رئیس منتخب شورای ملی مقاومت ایران، در مراسم [[جشن نوروز]] در تیرانا، آلبانی، ۲۰ مارس ۲۰۱۷.]]
[[پرونده:سازمان مجاهدین خلق ایران۱۲.jpg|جایگزین=پاندلی ماژکو، نخستوزیر پیشین آلبانی؛ جان بولتون، سفیر پیشین ایالات متحده در سازمان ملل؛ دیوید مونیز، معاون رئیس هیئت دیپلماتیک آمریکا؛ و مریم رجوی|بندانگشتی|پاندلی ماژکو، نخستوزیر پیشین آلبانی؛ جان بولتون، سفیر پیشین ایالات متحده در سازمان ملل؛ دیوید مونیز، معاون رئیس هیئت دیپلماتیک آمریکا؛ و مریم رجوی، رئیس منتخب شورای ملی مقاومت ایران، در مراسم [[جشن نوروز]] در تیرانا، آلبانی، ۲۰ مارس ۲۰۱۷.]]
این سازمان پساز انتقال اعضای خود از عراق، از سال ۲۰۱۶م مرکز اصلی فعالیت خود را در مجموعه اشرف ۳، در [[آلبانی]] مستقر کرده است.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=310|ج=1}}</ref> فعالیتهای کنونی این سازمان عمدتاً شامل برگزاری نشستهای سیاسی، فعالیت رسانهای، لابیگری در کشورهای غربی و حمایت از جریانهای مخالف جمهوری اسلامی است.<ref>{{پک/بن|987|ک=Council on Foreign Relations|ف=Mujahadeen-e-Khalq (MEK)|زبان=en}}</ref> رهبری سازمان بهصورت رسمی با [[مریم رجوی]] ادامه یافته است. وی از سال ۱۹۸۵م بهعنوان دبیرکل سازمان و رئیس برگزیده [[شورای ملی مقاومت ایران]] معرفی شده و در سالهای اخیر چهره اصلی سیاسی و بینالمللی سازمان محسوب میشود. در مقابل، مسعود رجوی، رهبر تاریخی سازمان، از زمان حمله ایالات متحده به عراق در سال ۲۰۰۳م در انظار عمومی ظاهر نشده است. تاکنون هیچ سند رسمی و قابل راستیآزمایی دربارهٔ مرگ یا محل اقامت وی منتشر نشده است. شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق اعلام میکنند که وی زنده است و بهدلایل امنیتی در انظار عمومی حضور ندارد؛ در مقابل، بسیاری از تحلیلگران و گزارشهای پژوهشی احتمال میدهند که وی درگذشته باشد.<ref>{{پک/بن|321|ک=congress|ف=The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|زبان=en}}</ref> از منظر حقوقی، سازمان مجاهدین خلق پیشتر در فهرست سازمانهای تروریستی ایالات متحده و اتحادیه اروپا قرار داشت، اما پساز بازنگریهای قضایی، در سال ۲۰۰۹م از فهرست اتحادیه اروپا و در سال ۲۰۱۲م از فهرست وزارت امور خارجه آمریکا خارج شد. جمهوری اسلامی ایران همچنان این سازمان را یک گروه تروریستی میداند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=386|ج=3}}</ref><ref>{{پک/بن|321|ک=congress|ف=The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|زبان=en}}</ref>
این سازمان پساز انتقال اعضای خود از عراق، از سال ۲۰۱۶م مرکز اصلی فعالیت خود را در مجموعه اشرف ۳، در [[آلبانی]] مستقر کرده است.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=310|ج=1}}</ref> فعالیتهای کنونی این سازمان عمدتاً شامل برگزاری نشستهای سیاسی، فعالیت رسانهای، لابیگری در کشورهای غربی و حمایت از جریانهای مخالف جمهوری اسلامی است.<ref>{{پک/بن|987|ک=Council on Foreign Relations|ف=Mujahadeen-e-Khalq (MEK)|زبان=en}}</ref> رهبری سازمان بهصورت رسمی با [[مریم رجوی]] ادامه یافته است. وی از سال ۱۹۸۵م بهعنوان دبیرکل سازمان و رئیس برگزیده [[شورای ملی مقاومت ایران]] معرفی شده و در سالهای اخیر چهره اصلی سیاسی و بینالمللی سازمان محسوب میشود. در مقابل، مسعود رجوی، رهبر تاریخی سازمان، از زمان حمله ایالات متحده به عراق در سال ۲۰۰۳م در انظار عمومی ظاهر نشده است. تاکنون هیچ سند رسمی و قابل راستیآزمایی دربارهٔ مرگ یا محل اقامت وی منتشر نشده است. شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق اعلام میکنند که وی زنده است و بهدلایل امنیتی در انظار عمومی حضور ندارد؛ در مقابل، بسیاری از تحلیلگران و گزارشهای پژوهشی احتمال میدهند که وی درگذشته باشد.<ref>{{پک/بن|321|ک=congress|ف=The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|زبان=en}}</ref> از منظر حقوقی، سازمان مجاهدین خلق پیشتر در فهرست سازمانهای تروریستی ایالات متحده و اتحادیه اروپا قرار داشت، اما پساز بازنگریهای قضایی، در سال ۲۰۰۹م از فهرست اتحادیه اروپا و در سال ۲۰۱۲م از فهرست وزارت امور خارجه آمریکا خارج شد. جمهوری اسلامی ایران همچنان این سازمان را یک گروه تروریستی میداند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=386|ج=3}}</ref><ref>{{پک/بن|321|ک=congress|ف=The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|زبان=en}}</ref>
سازمان مجاهدین خلق ایران؛ تشکیلات سیاسی_شبهنظامی مخالف نظام جمهوری اسلامی ایران.
سازمان مجاهدین خلق ایران (MEK ,MKO یا PMOI) که در ادبیات رسمی نظام جمهوری اسلامی ایران، سازمان منافقین نامیده میشود، از سازمانهای سیاسی_شبهنظامی تاریخ معاصر ایران است که در سال ۱۳۴۴ش با هدف سرنگونی حکومت پهلوی تأسیس شد و پساز پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به تقابل مسلحانه با نظام جمهوری اسلامی ایران پرداخت. این سازمان در سیر تاریخی خود دگرگونیهای ایدئولوژیک و ساختاری متعددی را پشت سر گذاشته است؛ از تلفیق آموزههای اسلامی با مارکسیسم در دهههای چهل و پنجاه، تا استقرار در عراق و همپیمانی با حزب بعث در دوران جنگ هشتساله و نهایتاً تبدیل شدن به یک ساختار فرقهای پیرامون مسعود و مریم رجوی.
بستر تاریخی پیدایش
سازمان مجاهدین خلق ایران در فضای حوادث بعداز شهریور ۱۳۲۰ش، گسترش جریانهای چپ و ضداستعماری، شکست تجربههای پارلمانی، سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و نارضایتی جوانان مذهبی از روشهای معتدلتر نهضت آزادی ظهور یافت. بنیانگذاران سازمان که ابتدا با شعار مبارزه با فقر و استثمار فعالیت میکردند، تحتتأثیر اقدامات سرکوبگرانهٔ حکومت پهلوی و اندیشههای مارکسیستی، به مبارزهٔ مسلحانه روی آوردند.[۱] این سازمان به دست تعدادی از جوانان نهضت آزادی با اثرپذیری از جنبشهای انقلابی_مارکسیستی در جهان با رویکرد مبارزه مسلحانه شکل گرفت.[۲] شکلگیری سازمان بر دو روند تاریخی در ایران متکی بوده است: نخست، محبوبیت اندیشههای انقلابی و ترقیخواه مارکسیستی در جهان و دوم، پیدایش نگرشی نو به اسلام و تلاش برای ارائه تفسیری روزآمد از آن با برخی اندیشههای مدرن غربی.[۳]
بنیانگذاران و حلقه نخست
در منابع، محمد حنیفنژاد، سعید محسن و عبدالرضا نیکبین بهعنوان بنیانگذاران اصلی معرفی شدهاند و در برخی روایتها علیاصغر بدیعزادگان نیز در شمار بنیانگذاران یا حلقه بسیار نزدیک اولیه قرار گرفته است. این افراد، سابقهٔ فعالیت در محیطهای مذهبی و دانشجویی، ازجمله ارتباط با نهضت آزادی و انجمنهای اسلامی را داشتند و دانشگاه، زندان و شبکههای مذهبی شهری برای آنان فضای جذب نیرو و بازاندیشی سیاسی را فراهم کرد.[۴][۵][۶]
حلقهٔ نخست سازمان، از همان آغاز به مطالعهٔ منظم اهمیت میداد. مطالعهٔ قرآن، نهجالبلاغه، آثار مهدی بازرگان، ادبیات ضد امپریالیستی، نوشتههای انقلابی جهان سوم و متون مارکسیستی در کنار هم قرار گرفت. همین ترکیب، هم قدرت جذب و هم زمینه بحران آیندهٔ سازمان را ایجاد کرد؛ زیرا زبان دینی به آنان پایگاه اجتماعی میداد، اما تحلیل طبقاتی و روش چریکی، سازمان را از جریانهای مذهبی سنتی دور میکرد.[۷][۸]
ایدئولوژی
ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق ایران در آغاز، بر ترکیبی از اسلام انقلابی، عدالت اجتماعی، نفی امپریالیسم و مبارزه با سرمایهداری وابسته، استوار بود.[۹] در این چارچوب، توحید صرفاً یک گزارهٔ کلامی محسوب نمیشد، بلکه معنایی سیاسی_اجتماعی داشت و به نفی سلطه، نفی استثمار و حذف فاصلههای طبقاتی تعبیر میشد. براساس این تلقی، مبارزهٔ مسلحانه بهمثابهٔ ابزاری برای تحقق جامعهٔ بیطبقهٔ توحیدی در نظر گرفته میشد.[۱۰][۱۱] این نگاه در نماد سازمان نیز تجلی یافت؛ جاییکه ترکیب آیهٔ ۹۵ سوره نساء با نشانههایی چون داس و چکش، ستاره، اسلحه و خوشه گندم حاکی از آن بود که سازمان میکوشد از زبان اسلام، انقلاب و عدالت اجتماعی همزمان بهرهبرداری کند.[۱۲][۱۳] حاصل این تلفیق در نظام آموزشی سازمان، ساختاری بود که نه کاملاً مذهبی بود و نه مادیگرایانه.[۱۴]
مجاهدین، مارکسیستهای غیرمادیگرا خوانده میشدند؛ آنان مهمترین اصل مادیگرایی را رد میکردند، ولی در باقی اصول بنیادی آن با مارکسیستها همنظر بودند.[۱۵] یکی از اصول بنیادین سازمان مجاهدین، تحتتأثیر نظریه مهدی بازرگان، یکیبودن راه خدا و تکامل بشر بهعنوان یک اصل مارکسیستی بود. براساس این نگرش، مجاهدین از یکسو با مخلوقدانستن این روند، آن را دینی تلقی میکردند و قیامهای انبیا و امامان شیعه، مانند قیام عاشورا را با استفاده از آن تبیین میکردند؛ از سوی دیگر، افرادی مانند کارل مارکس و مائو تسهتونگ در عین مادیگرابودن، مؤمن تلقی میشدند؛ چون در راه تکامل بشر، که با راه خدا و دین یکی بود، گام برمیداشتند.[۱۶] به تعبیر سید روحالله خمینی این گروه به دین، نگاه التقاطی و تکبعدی داشتند.[۱۷]
متدولوژی شناخت: نخستین اثر سازمان مجاهدین خلق که تلاشی برای تبیین شیوه و متد برخورد صحیح و علمی با پدیدهها و هماهنگی و انطباق آن با متد برخورد قرآن بوده است. این کتاب در سال ۱۳۵۱ش به دست امام خمینی رسید و او آن را کتابی مارکسیستی با پوستهای اسلامی برشمرد.
راه انبیا راه بشر: تألیف محمد حنیفنژاد براساس تئوری مهدی بازرگان در کتاب راه طیشده نوشته شده، با این تفاوت که صورتی مارکسیستی پیدا کرده است. در این کتاب شیوههای مبارزه عیناً از آثار مائو نقل شده است.
سیمای یک مسلمان (یا امام حسین یا راه امام حسین): نظام توحیدی موردنظر پیامبر اسلام را نوعی نظام بیطبقه توحیدی در راستای صلاح عامه معرفی میکرد.
مقدمه مطالعات مارکسیستی: نوشته سعید محسن، جزوهای آموزشی برای اثبات ناگزیر بودن آموختن مارکسیسم برای مبارزه و اینکه درک عمیق ایدئولوژی اسلامی و مفاهیم قرآن، بدون آموختن آن میسر نخواهد بود.[۱۹]
تحول ایدئولوژیک و بازسازی بخش مسلمان سازمان
مجید شریفواقفی، از اعضای سازمان مجاهدین خلق، بهدلیل پایبندی به باورهای اسلامی، به دست اعضای مارکسیست این سازمان کشته شد.
سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۵۱ش بهتدریج با بحرانهای فکری و ایدئولوژیک روبهرو شد و این روند در سال ۱۳۵۴ش با اعلام رسمی تغییر ایدئولوژی از اسلام به مارکسیسم به اوج رسید.[۲۰] در این مقطع، در پی ضربات ساواک، فقدان بخش عمدهای از رهبری اولیه و بحرانهای تشکیلاتی، بخشی از کادرهای خارج از زندان به رهبری تقی شهرام و بهرام آرام، مارکسیسم را بهعنوان ایدئولوژی رسمی سازمان اعلام کردند.[۲۱] در اعلامیه تغییر ایدئولوژی، استدلال شده بود که پساز سالها تلاش برای تلفیق اسلام و مارکسیسم، مارکسیسم بهعنوان فلسفهای مناسبتر برای رهایی طبقه کارگر برگزیده شده و اسلام، بهعنوان ایدئولوژی طبقه متوسط، برای تحقق این هدف کافی نیست.[۲۲]
این تحول با مخالفت بخشی از اعضای سازمان، بهویژه نیروهای مسلمان، روبهرو شد. مخالفان، تغییر ایدئولوژی را انحراف از آرمانهای بنیانگذاران و اقدامی فرصتطلبانه تلقی کردند و در نتیجه، سازمان با یکی از شدیدترین بحرانهای داخلی خود مواجه شد. این بحران به تصفیههای درونسازمانی و خشونت انجامید؛ ازجمله مجید شریف واقفی، مسئول شاخه کارگری سازمان، به قتل رسید و مرتضی صمدیه لباف، معاون وی، پساز مجروحشدن دستگیر شد.[۲۳][۲۴] این ترورها به تشدید دشمنی میان جناح مسلمان و جناح مارکسیست سازمان انجامید و حکومت پهلوی نیز از شکاف ایجادشده برای تبلیغات علیه سازمان بهرهبرداری کرد. باوجود مخالفت اقلیتی از اعضا، بسیاری از اعضای کادر مرکزی و بخش قابل توجهی از بدنه سازمان به تغییر ایدئولوژی پیوستند و این جریان بعدها، در آذر ۱۳۵۷ش، سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر را تشکیل داد.[۲۵]
بحران ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ش پیامدهای گستردهای برای جایگاه سیاسی و اجتماعی سازمان داشت. این رخداد اعتماد بخش مهمی از نیروهای مذهبی و روحانی به سازمان را از میان برد و شکاف میان نیروهای مسلمان و مارکسیست را عمیقتر کرد. در نتیجه، سازمان پیشاز انقلاب ۱۳۵۷ش در موقعیتی متزلزل قرار گرفت؛ بهگونهای که نه از حمایت کامل نیروهای مذهبی برخوردار بود و نه میان گروههای مارکسیست، هویتی یکپارچه و پذیرفتهشده داشت.[۲۶]
در همین حال، بخشی از اعضای زندانی سازمان، ازجمله مسعود رجوی و موسی خیابانی، کوشیدند هویت اسلامی سازمان را بازسازی کنند. این بازسازی عمدتاً ماهیتی ایدئولوژیک و تشکیلاتی داشت و بر مرزبندی با جریان مارکسیستشده و احیای هویت اسلامی_انقلابی سازمان متمرکز بود. پساز آزادی زندانیان سیاسی در آستانه انقلاب ۱۳۵۷ش، همین بخش مسلمان با محوریت رجوی و خیابانی فعالیت سیاسی خود را از سر گرفت و خود را ادامهدهنده راه بنیانگذاران سازمان معرفی کردند.[۲۷][۲۸] بااینوجود، برخی پژوهشگران معتقدند اگرچه بخش مسلمان سازمان از نظر ایدئولوژیک، خود را از جریان مارکسیستشده متمایز میدانست، اما بسیاری از ویژگیهای تشکیلاتی پیشین، ازجمله ساختار متمرکز، مخفیکاری، اقتدار تشکیلاتی و گرایش به استفاده از خشونت، همچنان در آن تداوم یافت.[۲۹][۳۰]
سازمان و روحانیون شیعه
دیدار مسعود رجوی (راست) و موسی خیابانی (چپ) از مجاهدین خلق ایران با روحالله خمینی در محل اقامت وی در قم، ۶ اردیبهشت ۱۳۵۸ش.
سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهرههای مذهبی مانند مسجد هدایت، حسینیه ارشاد، سید محمود طالقانی و فضای فکری علی شریعتی بهره اجتماعی و فکری گرفت. این ارتباطها برای سازمان، سرمایه مذهبی و شبکه اجتماعی ایجاد کرد؛ اما رابطه روحانیت که بیشتر ناشی از فضای ضدپهلوی بود، پساز آشکار شدن گرایشهای مارکسیستی و روشهای خشونتآمیز سازمان، کاهش یافت.[۳۱][۳۲] بهخصوص پساز تغییر ایدئولوژیک سازمان، بسیاری از روحانیان از حمایت خود از سازمان دست کشیدند و برخی از آنان، مانند مرتضی مطهری و عبدالرحیم ربانی شیرازی، به مبارزهٔ جدی با آنان پرداختند. مطهری در نامهای به امام خمینی، سازمان مجاهدین را در دشمنی با روحانیان، همدست حکومت پهلوی و مارکسیستها برشمرد و باور داشت که سازمان مجاهدین خلق، مذهب را بهعنوان قدرتی تودهای مصادره میکند و در جهت مقاصد خود تفسیر کرده و به کار میبندد.[۳۳]
در منابع تأکید شده است که آیتالله خمینی سازمان را بهدلیل نگاه التقاطی و تکبعدی به دین تأیید نکرد. وی نسبت به گروههایی که نام اسلام را به کار میگرفتند، اما اسلام را با اهداف سیاسی و ایدئولوژیک خود میفهمیدند، موضع انتقادی داشت.[۳۴] پساز انقلاب اسلامی نیز اعضای سازمان مجاهدین خلق بهدلیل اینکه نتوانسته بودند در ساختار حکومت جدید به جایگاهی دست یابند، به تقابل آشکار پرداختند، دشمنیای که در ترور برخی از سران جمهوری اسلامی نمود یافت.[۳۵]
عملکرد پیشاز انقلاب اسلامی
نخستین اقدام پساز بنیانگذاری سازمان، تشکیل کلاسهای آموزشی از سوی محمد حنیفنژاد و سعید محسن با موضوعهای ایدئولوژی، اقتصاد، سیاست و مسائل تشکیلات در تهران بود.[۳۶] سازمان در هیچ دورهای اساسنامه مدون نداشت و بر تدوین آن نیز اصراری نداشت. دربارهٔ شیوه سازماندهی نیز تا سال ۱۳۴۷ش، هیچ گروه تخصصی در سازمان وجود نداشت و از آن سال بهتدریج، گروههای ایدئولوژی، سیاسی، اطلاعات، کارگری، روحانیت و بازار به وجود آمد.[۳۷]
بازتاب اعدام اعضای سازمان مجاهدین خلق توسط حکومت پهلوی در روزنامه اطلاعات
در شهریور ۱۳۵۰ش، در آستانه برگزاری جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی، با یورش گسترده گروههای ضربت ساواک، بیش از ۹۰درصد اعضا و ۱۰۰درصد مرکزیت سازمان مجاهدین خلق ایران دستگیر شدند.[۳۸] بهدنبال حکم دادگاه نظامی، روز ۳۰ فروردین ۱۳۵۱ش چهار تن از اعضای مرکزیت سازمان به نامهای ناصر صادق، محمد بازرگانی، علی باکری و علی میهندوست تیرباران شدند؛[۳۹] اما دربارهٔ مسعود رجوی بهدلیل رایزنی گستردهٔ برادرش کاظم رجوی که آن زمان در سوئیس استاد دانشگاه بود، برای جلب حمایت کورت والدهایم دبیرکل وقت سازمان ملل متحد، پیر گرابه رئیس کنفدراسیون سوئیس و فرانسوا میتران رهبر حزب سوسیالیست فرانسه، شاه ایران ناگزیر به عقبنشینی شد و حکم وی به حبس ابد، تقلیل یافت.[۴۰] بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق نیز مورد شکنجههای ساواک قرار گرفتند. گفته میشود که محمد حنیفنژاد در اثر شکنجه بیهوش میشد و چشم و بینی و پاهای او آسیب دیده بود.[۴۱] در سحرگاه ۴ خرداد ۱۳۵۱ش بنیانگذاران مجاهدین؛ محمد حنیفنژاد، سعید محسن و اصغر بدیعزادگان بههمراه دو عضو مرکزیت؛ محمود عسگریزاده و رسول مشکینفام در میدان تیر چیتگر توسط حکومت پهلوی تیرباران شدند.[۴۲]
رضا رضایی از کادر مرکزیت سازمان که در آذر ۱۳۵۰ش با فریب ساواک، از زندان گریخته بود[۴۳] تا روز کشتهشدنش در ۲۵ خرداد ۱۳۵۲ش، نقش ویژهای در رهبری و سازماندهی دوباره و عملیات نظامی مجاهدان ایفا کرد.[۴۴] پساز او، تقی شهرام و بهرام آرام تشکیلات سازمان در خارج از زندان را به دست گرفتند[۴۵] و با چرخش کامل بهسوی مارکسیسم، اقدام به ترور و حذف اعضای متعهد به ایدئولوژی سازمان، ازجمله مجید شریف واقفی، کردند.[۴۶] در مهر ۱۳۵۴ش، با انتشار بیانیهای هزار صفحهای، تغییر ایدئولوژی در سازمان جنبه رسمی یافت.[۴۷][۴۸] در بخشی از این بیانیه، در رد ایدئولوژی اسلامی آمده است: «ما هیچگاه نمیتوانستیم و بالاخره هم نتوانستیم به چنین نتیجهای دست یابیم که ایدئولوژی و تفکری که محصول ۱۳۰۰ سال پیش است، میتواند پاسخگوی مسائل مبارزاتی امروز ما باشد».[۴۹]
سازمان مجاهدین خلق در زمستان ۱۳۵۳ش، برای اثبات کارایی ایدئولوژی مارکسیستی، رئیس کمیته مشترک ضدخرابکاری حکومت پهلوی[۵۰] و سپس دو مستشار عالیرتبه آمریکایی را ترور کرد.[۵۱] در این دوره، بسیاری از اعضای زندانی سازمان نیز تحتتأثیر فضای خارج از زندان، به اندیشههای مارکسیستی گرویدند؛ اما موسی خیابانی و مسعود رجوی که رهبری اعضای زندانی را بر عهده داشتند، با توجه به جایگاه مذهب و روحانیت در ایران، همچنان با تظاهر به اسلام از منابع مالی و انسانی نیروهای مذهبی بهره میبردند.[۵۲]
عملکرد پساز پیروزی انقلاب اسلامی
تصویری از صفحه نخست نشریه مجاهد
با اوجگرفتن قیام ایرانیان و در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی، سران سازمان مجاهدین خلق که از شهریور ۱۳۵۰ش در زندان بودند، در آذر و دی ۱۳۵۷ش آزاد شدند و در صدد احیای سازمان و جذب اعضای جدید برآمدند.[۵۳] کسانی که به ایدئولوژی مارکسیستی و سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر نپیوسته بودند، با رهبری مسعود رجوی بر ایدئولوژی اسلامی با تفسیرهای چپگرایانه و افراطی از اسلام، پایدار ماندند.[۵۴][۵۵] این گروه در چگونگی همکاری با انقلاب اسلامی، سیاست دوگانهای در پیش گرفت؛ از یک سو با تربیت نیروی شبهنظامی و انتشار نشریه مجاهد، به سازماندهی و افزایش سطح توانایی خود پرداخت و از سوی دیگر، با مشارکت فعال در عرصه سیاسی، از امکانات قانونی برای دستیابی به سطوح بالای قدرت، بهره گرفت.[۵۶] بدین ترتیب در سالهای آغازین پیروزی انقلاب اسلامی، در برخی دادگاهها و دادسراهای انقلاب، سپاه پاسداران، وزارتخانهها، نخستوزیری و شورای امنیت کشور، اعضایی را جذب کرده بودند.[۵۷][۵۸]
رویارویی با نظام جمهوری اسلامی
بازتاب سخنان سید روحالله خمینی در مورد انتخابات مجلس، ۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۹ش
سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸ش، باوجود ائتلاف با بسیاری از گروهها، ناکام ماند[۵۹] و در آذر ۱۳۵۸ش در همهپرسی قانون اساسی بهعلت اشکالات و نقائصی که بر آن وارد میدانست، شرکت نکرد.[۶۰] همچنین بر اساس نظر امام خمینی مبنی بر عدم صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت ندادهاند، مسعود رجوی از نامزدی در انتخابات ریاستجمهوری ۱۳۵۸ش بازماند.[۶۱] سازمان در اسفند ۱۳۵۸ش در انتخابات مجلس شورای اسلامی شرکت کرد، اما ازآنجاکه امام خمینی به مردم سفارش کرده بود که به افراد دارای انحراف عقیدتی یا اخلاقی رأی ندهند، این سازمان نتوانست در عرصه سیاسی به قدرت دست یابد. پساز این ناکامی، سازمان مسیر خود را تغییر داد و برای تحقق اهدافش، تبلیغات گستردهای علیه نظام آغاز کرد[۶۲] و در عین حال تا نیمه سال ۱۳۵۹ش میکوشید که در دانشگاهها، مدرسهها و برخی ادارات، دستاویزی برای تبلیغ به نام مجاهدین خلق داشته باشد[۶۳]
اعلام رسمی مبارزه مسلحانه
ساختمان نخستوزیری پس از انفجار توسط سازمان مجاهدین خلق ایران
پساز آنکه امام خمینی در ۲۰ خرداد ۱۳۶۰ش ابوالحسن بنیصدر را از فرماندهی نیروهای مسلح عزل کرد و عدم کفایت وی در دستور کار مجلس قرار گرفت، سازمان مجاهدین خلق در ۲۸ خرداد ۱۳۶۰ش طی اطلاعیهای بهصورت رسمی، مبارزه مسلحانه علیه جمهوری اسلامی را اعلام و عصر ۳۰ خرداد، در تهران و چند شهر بزرگ، حرکت نظامی خود را با بستن خیابانها و تظاهرات و درگیری آغاز کرد.[۶۴] شورش ۳۰ خرداد، موجب ضربه به سازمان، شناسایی پیدرپی امکانات و اعضای آن به دست مردم و سرآغاز زندگی مخفیانه اعضای سازمان مجاهدین خلق شد.[۶۵] در این دوره، آنها اقدامات تروریستی گستردهای را آغاز کردند، ازجمله:
ترور شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف مانند معلم، کارگر، کارمند، دانشجو، کاسب و راننده به اتهام داشتن ظاهر انقلابی، نصب عکس سران نظام در محل کار و ایستادگی در برابر تهدید و اخاذی. بیش از ۷۵درصد از اهداف ترورهای سازمان در نیمه دوم سال ۱۳۶۰ش، شهروندان عادی بودند.[۷۰]
امام خمینی این اقدامات را نشانهٔ بیاعتقادی اعضای سازمان مجاهدین خلق به اصول اسلامی و بینصیببودن آنها از بینش سیاسی دانست؛[۷۱] همچنین با تشبیه آنان به گروه خوارج، این اعمال را مخالفت با اساس حکومت اسلامی خواند.[۷۲] پساز رویارویی مستقیم سازمان مجاهدین خلق با نظام جمهوری اسلامی و شکست شورش ۳۰ خرداد، مسعود رجوی و سید ابوالحسن بنیصدر در ۶ مرداد ۱۳۶۰ش با یک هواپیمای بوئینگ سوخترسانی نظامی از فرودگاه تهران به مقصد فرانسه، گریختند.[۷۳]
استقرار در عراق و عملیات نظامی
مسعود رجوی در کنار صدام حسین، رئیسجمهور عراق، سال ۱۳۶۵ش
مسعود رجوی پساز امضای معاهدهای با طارق عزیز، معاون نخستوزیر وقت عراق، در سال ۱۳۶۵ش به عراق رفت و بهتدریج نیروهای نظامی سازمان در قرارگاههای تشکیلاتی، سازماندهی شدند و اطلاعات جبههها و تحرکات نظامی ایران را در اختیار عراق قرار میدادند.[۷۴] سازمان مجاهدین خلق با حمایت رژیم بعث عراق و با نام ارتش آزادیبخش ملی ایران، چندین عملیات نظامی را علیه نظام جمهوری اسلامی ایران، اجرا کردند.
عملیات آفتاب در ۸ فروردین ۱۳۶۷ش آغاز شد. این عملیات با شرکت ۱۵ تیپ رزمی ارتش آزادیبخش ملی ایران در منطقه شوش و مرز فکه انجام شد و به تصرف ۶۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران انجامید.[۷۵] در جریان این عملیات، تلفات وارده به لشکر ۷۷ خراسان ۳۵۰۰ کشته و مجروح و ۵۸۰ اسیر بیان شده و مقدار زیادی تجهیزات جنگی به غنیمت ارتش آزادیبخش درآمد.[۷۶]
آنها در ۲۸ خرداد ۱۳۶۷ش، عملیات چلچراغ را با هدف تصرف شهر مهران، آغاز کردند.[۷۷] در این عملیات لشکر ۱۶ رزمی قزوین، لشکر ۱۱ سپاه پاسداران و گردانهای مختلف توپخانه و کاتیوشا بهطور کامل از بین رفت و ۸ هزار تن از نیروهای نظامی کشته و زخمی شدند.[۷۸]
تجهیزات و خودروهای نابودشدهٔ بهجامانده از نیروهای سازمان مجاهدین خلق در عملیات فروغ جاودان پس از درگیری با نیروهای جمهوری اسلامی ایران، مرداد ۱۳۶۷ش.شش روز پساز قبول قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران، سازمان مجاهدین خلق در ۳ مرداد ۱۳۶۷ش عملیات فروغ جاویدان را در منطقه کرمانشاه با هدف سرنگونی جمهوری اسلامی و فتح تهران آغاز کرد.[۷۹] آنها تا عمق ۱۵۰ کیلومتری خاک ایران پیشروی کرده، شهرهای قصرشیرین و اسلامآباد غرب را به تصرف خود درآورند.[۸۰] نیروهای نظامی ایران در عملیات مرصاد، با فرماندهی علی صیاد شیرازی، موفق شدند، ستون نیروهای مجاهدین را در تنگه مرصاد، در نزدیکی کرمانشاه، متوقف کنند.[۸۱] در این عملیات که با فرماندهی سپاه پاسداران، پشتیبانی هوانیروز ارتش و با حضور گسترده مردم اجرا شد، رزمندگان از سه محور وارد عمل شدند و در دو مرحله نیروهای سازمان را سرکوب کردند.[۸۲] مطابق اعلام رسمی مجاهدین، ۱۳۰۴ نفر از اعضای آن در این عملیات کشته شدند.[۸۳]
اعدامهای تابستان ۱۳۶۷ش
اعدامهای سال ۱۳۶۷ش، به مجموعه اعدام زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق و برخی گروههای چپ در تابستان ۱۳۶۷ش گفته میشود. این رویداد از وقایع چالشی در تاریخ جمهوری اسلامی ایران بهشمار میرود و دربارهٔ زمینههای وقوع، مبانی حقوقی، شمار اعدامشدگان و نحوهٔ اجرای احکام، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.[۸۴][۸۵]
بنابر منابع، همزمانی حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت، وضعیت امنیتی ویژهای در ایران ایجاد کرد و نگرانیهایی دربارهٔ همکاری احتمالی برخی زندانیان وابسته به این سازمان با نیروهای مهاجم به وجود آورد.[۸۶] در پی این تحولات، سید روحالله خمینی حکمی دربارهٔ رسیدگی به وضعیت زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق صادر کرد. براساس این حکم، زندانیانی که همچنان بر مواضع سازمان پافشاری میکردند، محارب شناخته شدند و پروندهٔ آنان توسط هیئتهای رسیدگی، بررسی شد.[۸۷] ترکیب این هیئت در تهران عبارت بود از: حسینعلی نیری، حاکم شرع وقت زندان اوین؛ مرتضی اشراقی، دادستان تهران؛ سید ابراهیم رئیسی، معاون دادستان تهران و مصطفی پورمحمدی، نمایندهٔ وزارت اطلاعات.[۸۸] در شهرستانها نیز هیئتهایی متشکل از قاضی شرع، دادستان یا دادیار انقلاب و نمایندهٔ وزارت اطلاعات تشکیل شد.[۸۹]
دیدگاه رسمی جمهوری اسلامی ایران
در منابع رسمی جمهوری اسلامی ایران، اعدامهای سال ۱۳۶۷ش در چارچوب قوانین کیفری وقت و احکام مربوط به محاربه و بغی تبیین شده است. در گفتوگوی منتشرشده با علی رازینی، تأکید شده است که برخورد قضایی با سازمان مجاهدین خلق از زمان اعلام مبارزه مسلحانه این سازمان در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ش آغاز شده بود و افرادی که در سال ۱۳۶۷ش اعدام شدند، پیشتر به اتهام اقدامات مسلحانه، ترور یا همکاری با سازمان محاکمه شده بودند. در این روایت، بررسی مجدد پروندهها با توجه به شرایط ناشی از عملیات فروغ جاویدان و استمرار حمایت برخی زندانیان از سازمان انجام شد.[۹۰] براساس همین منابع، حکم شرعی محاربه یکی از مستندات اصلی اجرای احکام معرفی شده و استدلال شده است که در شرایط جنگی و حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق، ادامه وفاداری تشکیلاتی برخی زندانیان، مصداق همکاری با دشمن تلقی میشد.[۹۱][۹۲]
اختلاف دربارهٔ آمار
تعداد اعدامشدگان تابستان ۱۳۶۷ش از زمان وقوع این رویداد تاکنون محل اختلاف بوده است.[۹۳][۹۴] نبود اسناد رسمی منتشرشده، تفاوت در معیارهای شمارش، تفاوت در روشهای مستندسازی و رویکردهای متفاوت سیاسی و حقوقی به این رویداد، از عوامل استمرار اختلاف دربارهٔ آمار اعدامشدگان سال ۱۳۶۷ش بهشمار میرود.[۹۵][۹۶]
سازمان مجاهدین خلق، ابتدا تعداد اعدامشدگان را حدود ۲۸۰۰ نفر اعلام کرد، سپس این رقم را به ۳۸۰۰ نفر، ۶۴۰۰ نفر، ۱۲۰۰۰ نفر و در سالهای بعد به ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر افزایش داد. در برخی گزارشها، این تغییرات ناشی از افزودهشدن اسامی افرادی دانسته شده است که در عملیات فروغ جاویدان، درگیریهای مسلحانه سالهای پیش، یا حتی بر اثر حوادث عادی جان باخته بودند و ارتباطی با اعدامهای تابستان ۱۳۶۷ش نداشتند.[۹۷]
منابع رسمی جمهوری اسلامی ایران، آمارهای منتشرشده از سوی سازمان مجاهدین خلق را فاقد پشتوانه مستند و بیش از میزان واقعی ارزیابی کردهاند. براساس گزارش مرکز اسناد انقلاب اسلامی، بررسی فهرست اسامی منتشرشده نشان میدهد که شمار اعدامشدگان احتمالاً کمتر از ۵۰۰ نفر بوده است.[۹۸] برخی منابع، برآوردهای رسمی جمهوری اسلامی را کمتر از میزان واقعی دانسته و شمار اعدامشدگان را چند هزار نفر ارزیابی کردهاند. این برآوردها عمدتاً بر پایه گواهی بازماندگان، خانواده قربانیان، اسناد گردآوریشده و گزارشهای سازمانهای بینالمللی است. بااینحال، در این منابع نیز تصریح شده است که بهدلیل نبود دسترسی عمومی به اسناد رسمی و فقدان فهرست جامع قربانیان، تعیین تعداد دقیق اعدامشدگان امکانپذیر نیست.[۹۹]
تحول سازمان به فرقه
مراسم ازدواج مسعود با مریم قجر عضدانلو (همسر مهدی ابریشمچی)، ۲۹ خرداد ۱۳۶۴، در مقر شورای ملی مقاومت در اورسورواز فرانسه.
اقدامات مسعود رجوی در خارج از ایران، سازمان را از یک تشکیلات سیاسی_مذهبی، به فرقهای مذهبی_مافیایی فروکاست.[۱۰۰] ازدواج او با مریم قجر عضدانلو (همسر مهدی ابریشمچی) در ۳۰ خرداد ۱۳۶۴ش و ده سال پساز تغییر ایدئولوژی بهعنوان «انقلاب یا ارتقای ایدئولوژیک» و معرفی رهبری دونفره، نشان داد این ایدئولوژی در اساس خود آماده عبور از صریحترین احکام اسلامی بود.[۱۰۱] پساز این انقلاب ایدئولوژیک، نظام کار شورایی بهطور رسمی و با اعلام علنی، از میان رفت و رهبری نوین مصون از اشتباه و بازخواست دانسته شد.[۱۰۲] بهگفته برخی محققان، سازمان در این دوره تحت قوانین سختگیرانه فرقهای در زمینههای سیاسی، خانوادگی و جنسی اداره میشد؛ قوانینی که براساس آن مخالفان یا منتقدان ایدئولوژی سازمان، زندانی و شکنجه میشدند تا از سازمان جدا نشوند.[۱۰۳][۱۰۴]
خانهبهدوشی سازمان مجاهدین خلق
انتقال ۴۲ عضو باقیمانده سازمان مجاهدین خلق تحت نظارت پلیس و ارتش عراق و سازمان ملل و تخلیه کامل پادگان اشرف، ۲۰ شهریور ۱۳۹۲
بعداز خاتمهٔ جنگ عراق و ایران، مجاهدین کلیهٔ نیروهای خود را در قرارگاه اشرف متمرکز کردند. مسعود رجوی از آن زمان، دیده نشده است؛[۱۰۵] اما سازمان مجاهدین با پخش پیامهایی منسوب به وی، مدعی زندهبودن او است. جمهوری اسلامی ایران تلاشهای زیادی برای انحلال سازمان و اخراج اعضای مجاهدین یا بازگرداندن آنها به ایران انجام داد. متقابلاً مجاهدین نیز دست به کمپین گستردهای میان مردم عراق زدند تا حمایتهایی را کسب کنند؛ ازجمله اینکه ۵ میلیون و دویست هزار نفر از مردم عراق با امضای بیانیهای، حمایت خودشان را از مجاهدین اعلام کرده و خواهان خلع ید از جمهوری اسلامی ایران در عراق شدند. موفق الربیعی مشاور امنیت ملّی عراق اعلام کرد که دولت عراق به اعضای گروه مجاهدین خلق اعلام کرده است که دو راه بیشتر ندارند، یا به ایران بازگردند یا به کشور دیگری بروند و دیگر نمیتوانند در خاک عراق بمانند.[۱۰۶] با شروع انتقال اکثر ساکنان اشرف به یک پایگاه نظامی در نزدیکی فرودگاه بغداد با نام کمپ لیبرتی، آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق در تاریخ ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۲م از قرارگاه اشرف خارج و بیشتر از ۲۰۰۰ نفر از اعضای این گروه در لیبرتی ساکن شدند.[۱۰۷] در پی وجود ناامنی در کمپ لیبرتی در سال ۱۳۹۴ش ضرورت خروج مجاهدین از عراق بیش از پیش مطرح شد و مریم رجوی در یک کارزار بینالمللی، ترتیبات انتقال را پیش برد و مجاهدین به اروپا منتقل شدند.[۱۰۸] در نهایت در سال ۱۳۹۵ش کمپ لیبرتی تعطیل شد و آخرین افراد سازمان مجاهدین خلق ایران به کشورهای اروپایی و بیشتر به آلبانی منتقل شدند.[۱۰۹]
فعالیت سایبری و رسانهای
تصویری از گروه سایبری سازمان مجاهدین خلق در آلبانی
رسانه، ابزار اصلی سازمان مجاهدین خلق برای بسیج سیاسی بود. نشریه مجاهد، بیانیهها، کلاسهای تبیین جهان، کتابچهها و نوارها در دهه ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ش و سپس سایتها، شبکههای اجتماعی، رسانههای برونمرزی و گردهماییهای آنلاین در دوره معاصر، بخش مهمی از کنش سازمان را تشکیل دادهاند. پساز کاهش توان نظامی، رسانه و دیپلماسی عمومی جایگزین اصلی حضور عملیاتی شد.[۱۱۰] دربرخی از منابع خبری دولت ایران، از فعالیت سایبری سازمان و نقش آن در شبکههای اجتماعی با تعبیرهایی مانند لشکر سایبری یاد شده است. برخی معتقدند ساختار مستقر در آلبانی برای اثرگذاری بر سیاست ایران بیش از گذشته به رسانه، شبکه اجتماعی و ارتباطات خارجی متکی شده است.[۱۱۱]
افشاگری دربارهٔ برنامه هستهای ایران
افشاگریهای شورای ملی مقاومت ایران، بازوی سیاسی سازمان مجاهدین خلق، دربارهٔ برنامه هستهای جمهوری اسلامی ایران، از مرداد ۱۳۸۱ش با اعلام وجود تأسیسات غنیسازی نطنز و مجتمع آبسنگین اراک آغاز و زمینهساز بازرسیهای گستردهتر آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) شد.[۱۱۲] سازمان مجاهدین خلق اعلام کرد با هدف جلوگیری از دستیابی حکومت ایران به سلاح هستهای و خدمت به عالیترین مصالح خلق و میهن خود و صلح و امنیت منطقهای و بینالمللی، در ۳۴ سال گذشته دست به ۱۳۳ رشته افشاگری زده است.[۱۱۳] در ۱۴ اوت ۲۰۰۲م، نماینده شورای ملی مقاومت ایران در ایالات متحده اعلام کرد که ایران در حال احداث یک مجتمع بزرگ غنیسازی اورانیوم در نطنز و کارخانه تولید آبسنگین در اراک است.[۱۱۴][۱۱۵] همچنین در سال ۲۰۰۹م، این سازمان ادعاهای تازهای پیرامون برنامهٔ هستهای ایران ارائه داد.[۱۱۶] در مهر ۱۳۹۹ش برابر با سپتامبر ۲۰۲۰م سازمان دو سایت سرخهحصار در تهران و مریوان در آباده و فعالیتهای آنها برای تولید سلاح هستهای را افشا کرد.[۱۱۷] این افشاگریها نوعی فعالیت اطلاعاتی یا جاسوسی علیه کشور ایران دانسته میشود که در عمل به افزایش فشار خارجی، بیاعتمادی بینالمللی و فضای تحریمی علیه ایران کمک کرده است.[۱۱۸]
انتشار این اطلاعات موجب افزایش توجه جامعه بینالمللی به برنامه هستهای ایران شد و آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) خواستار دسترسی به این تأسیسات شد. بازرسان آژانس در سال ۲۰۰۳م از مراکز نطنز و اراک بازدید کردند و آژانس گزارش داد که ایران برخی فعالیتها و مواد هستهای را مطابق تعهدات پادمانی خود پیشتر اعلام نکرده بود. پساز انتشار گزارشهای آژانس، مذاکراتی میان ایران و سه کشور اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) آغاز شد که به توافق سعدآباد (۱۳۸۲ش) و سپس توافق پاریس (۱۳۸۳ش) انجامید. براساس این توافقها، ایران بهطور داوطلبانه غنیسازی اورانیوم را برای مدتی تعلیق کرد، اما اختلاف طرفین دربارهٔ دامنه تعهدات و ادامه فعالیتهای هستهای موجب توقف این روند شد.[۱۱۹][۱۲۰]
تحریمهای بینالمللی
در سال ۲۰۰۶م، پساز گزارشهای متوالی آژانس و تصویب قطعنامه شورای حکام، پرونده هستهای ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارجاع شد. براساس گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا، افشاگری سال ۲۰۰۲م شورای ملی مقاومت ایران، خاستگاه مناقشه هستهای ایران بود.[۱۲۱] پساز آن، در فاصله سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰م، شورای امنیت سازمان ملل با تصویب قطعنامههای ۱۶۹۶،[۱۲۲] ۱۷۳۷،[۱۲۳] ۱۷۴۷،[۱۲۴] ۱۸۰۳[۱۲۵] و ۱۹۲۹[۱۲۶] مجموعهای از تحریمهای هستهای علیه ایران اعمال کرد. این تحریمها محدودیتهایی در زمینه انتقال فناوری هستهای، فعالیتهای بانکی، سرمایهگذاری، تجارت تسلیحاتی و فعالیت اشخاص و نهادهای مرتبط با برنامه هستهای ایران ایجاد کردند. تحریمهای مصوب شورای امنیت و سپس تحریمهای یکجانبه ایالات متحده و اتحادیه اروپا آثار قابل توجهی بر اقتصاد ایران بر جای گذاشت.[۱۲۷] مطالعات اقتصادی نشان دادهاند که تشدید تحریمها با کاهش سرمایهگذاری خارجی، محدود شدن دسترسی ایران به نظام مالی بینالمللی، افزایش هزینه مبادلات تجاری، کاهش درآمدهای نفتی و فشار بر رشد اقتصادی همراه بوده است.[۱۲۸] همچنین، گزارشهای صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی نشان میدهد که محدودیتهای بانکی و مالی، دسترسی ایران به سرمایه خارجی و شبکه پرداختهای بینالمللی را بهطور چشمگیری کاهش داد و بر تجارت خارجی و سرمایهگذاری اثر منفی گذاشت.[۱۲۹]
ترور دانشمندان هستهای ایران
خودروی مجید شهریاری استاد فیزیک هستهای دانشگاه شهید بهشتی پس از انفجار بمب در عملیات ترور وی در ۸ آذر ۱۳۸۹.
در فوریه ۲۰۱۲م، شبکه NBC News به نقل از دو مقام ارشد آمریکایی که هویت آنان فاش نشد، گزارش داد عملیات ترور دانشمندان هستهای ایران توسط اعضای سازمان مجاهدین خلق انجام شده و این افراد از سوی موساد آموزش، تجهیز و پشتیبانی شده بودند. براساس همین گزارش، دولت ایالات متحده از این عملیاتها آگاه بود، اما در آنها مشارکت مستقیم نداشت. در گزارش NBC آمده است که عملیاتها عمدتاً با استفاده از موتورسیکلت، نصب بمبهای مغناطیسی بر خودروها و عملیاتهای هدفمند شهری انجام میشد.[۱۳۳] سازمان مجاهدین خلق مشارکت در ترور دانشمندان هستهای ایران را رد کرده و گزارش NBC News را نادرست توصیف کرده است. دولت اسرائیل نیز مطابق رویه معمول خود، مسئولیت رسمی این عملیاتها را نپذیرفته و دربارهٔ جزئیات آن اظهار نظر نکرده است.[۱۳۴]
برخی پژوهشگران و روزنامهنگاران حوزه اطلاعات و امنیت، ازجمله رونن برگمن، عملیات ترور دانشمندان هستهای را در چارچوب راهبرد بلندمدت اسرائیل برای کند کردن پیشرفت برنامه هستهای ایران تحلیل کردهاند. در این تحلیلها تأکید شده است که هدف عملیاتها، حذف نیروهای کلیدی، ایجاد اختلال در پروژههای فنی و افزایش هزینههای امنیتی برنامه هستهای ایران بوده است.[۱۳۵] مقامهای جمهوری اسلامی ایران این ترورها را بخشی از جنگ اطلاعاتی و امنیتی علیه ایران دانسته و اعلام کردهاند که سازمان مجاهدین خلق در شناسایی برخی اهداف و انتقال اطلاعات به سرویسهای اطلاعاتی خارجی نقش داشته است.[۱۳۶][۱۳۷]
وضعیت فعلی و بینالمللی
پاندلی ماژکو، نخستوزیر پیشین آلبانی؛ جان بولتون، سفیر پیشین ایالات متحده در سازمان ملل؛ دیوید مونیز، معاون رئیس هیئت دیپلماتیک آمریکا؛ و مریم رجوی، رئیس منتخب شورای ملی مقاومت ایران، در مراسم جشن نوروز در تیرانا، آلبانی، ۲۰ مارس ۲۰۱۷.
این سازمان پساز انتقال اعضای خود از عراق، از سال ۲۰۱۶م مرکز اصلی فعالیت خود را در مجموعه اشرف ۳، در آلبانی مستقر کرده است.[۱۳۸] فعالیتهای کنونی این سازمان عمدتاً شامل برگزاری نشستهای سیاسی، فعالیت رسانهای، لابیگری در کشورهای غربی و حمایت از جریانهای مخالف جمهوری اسلامی است.[۱۳۹] رهبری سازمان بهصورت رسمی با مریم رجوی ادامه یافته است. وی از سال ۱۹۸۵م بهعنوان دبیرکل سازمان و رئیس برگزیده شورای ملی مقاومت ایران معرفی شده و در سالهای اخیر چهره اصلی سیاسی و بینالمللی سازمان محسوب میشود. در مقابل، مسعود رجوی، رهبر تاریخی سازمان، از زمان حمله ایالات متحده به عراق در سال ۲۰۰۳م در انظار عمومی ظاهر نشده است. تاکنون هیچ سند رسمی و قابل راستیآزمایی دربارهٔ مرگ یا محل اقامت وی منتشر نشده است. شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق اعلام میکنند که وی زنده است و بهدلایل امنیتی در انظار عمومی حضور ندارد؛ در مقابل، بسیاری از تحلیلگران و گزارشهای پژوهشی احتمال میدهند که وی درگذشته باشد.[۱۴۰] از منظر حقوقی، سازمان مجاهدین خلق پیشتر در فهرست سازمانهای تروریستی ایالات متحده و اتحادیه اروپا قرار داشت، اما پساز بازنگریهای قضایی، در سال ۲۰۰۹م از فهرست اتحادیه اروپا و در سال ۲۰۱۲م از فهرست وزارت امور خارجه آمریکا خارج شد. جمهوری اسلامی ایران همچنان این سازمان را یک گروه تروریستی میداند.[۱۴۱][۱۴۲]
دربارهٔ میزان نفوذ و پایگاه اجتماعی این سازمان، ارزیابیها متفاوت است. سازمان مدعی برخورداری از شبکهای از هواداران در داخل و خارج ایران است، اما بسیاری از پژوهشگران و ناظران مستقل معتقدند که سازمان مجاهدین خلق بهدلیل سابقه همکاری با حکومت عراق در دوران جنگ ایران و عراق، ساختار تشکیلاتی بسته و سوابق فعالیت مسلحانه، از پایگاه اجتماعی گستردهای در داخل ایران برخوردار نیست.[۱۴۳]
بازنمایی و تصویرپردازی در ایران
دربارهٔ سازمان مجاهدین خلق، مجموعهای گسترده از آثار پژوهشی، خاطرات، اسناد و کتابهای انتقادی تولید شده است. از منابع پژوهشی میتوان به آثار آبراهامیان، بهروز، جعفریان، فوزی و دارابی اشاره کرد. از منابع اسنادی و نزدیک به جمهوری اسلامی، مجموعه سهجلدی «سازمان مجاهدین خلق: پیدایی تا فرجام» و کتابهایی مانند «از مجاهدین تا منافقین» اهمیت دارند. همچنین خاطرات اعضای سابق یا افراد مرتبط با سازمان مانند لطفالله میثمی، محمدمهدی جعفری، مصطفی ملایری و دیگران برای فهم تجربه زیسته درون یا پیرامون سازمان نیز منتشر شده است.[۱۴۴]
در سینما و تلویزیون ایران، سازمان مجاهدین خلق معمولاً در قالب روایتهای امنیتی، تاریخی یا خانوادگی بازنمایی شده است. آثار قدیمیتر مانند «توهم»، «پناهنده» و «روز شیطان» بیشتر به ترور، نفوذ و خشونت سیاسی میپردازند. آثار جدیدتر مانند «سیانور»، «ماجرای نیمروز»، «ماجرای نیمروز: رد خون» و «سرهنگ ثریا» به تغییر ایدئولوژی، درگیریهای دهه ۱۳۶۰ش، عملیات فروغ جاویدان و تجربه خانوادههای درگیر با اردوگاه اشرف پرداختهاند.[۱۴۵]
در تلویزیون، سهگانه «ارمغان تاریکی»، «پروانه» و «نفس» به کارگردانی جلیل سامان با داستانهایی پیرامون سازمان ساخته شده است. سریال تلویزیونی «شاهرگ» به کارگردانی سید جلال دهقانی نیز داستان پر چالش دیگری از تاریخ منافقین و بمبگذاریهای آنان را در قالب درام و خرده داستانهایی به جریان گذاشته است. در سریال دو نیمه ماه نیز به موضوع روابط درونسازمانی و اقدامات خرابکارانه اعضای سازمان در ایران پرداخته شده است. مستند «به نام خلق» نیز بر روایت اعضای سابق سازمان از شکلگیری تا دوره معاصر تمرکز دارد.[۱۴۶]
Schwartz، Aaron (۲۰۱۴). National Security and the Protection of Constitutional Liberties: How the Foreign Terrorist Organization List Satisfies Procedural Due Process. The Penn State Journal of Law & International Affairs. ص. ۲۹۳-۳۲۳.
