پرش به محتوا

علمای شیعه افغانستان: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
جز ویکی سازی و تمیزکاری
 
(۱۹ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:آموزش-علوم-دینی-در-افغانستان.jpg|بندانگشتی|316x316پیکسل|تصویر قاریان، حافظان کل قرآن و قرآن‌آموزان مؤسسۀ جامعة القرآن الکریم و علوم اهل البیت (ع) افغانستان]]
{{درشت|'''علمای شیعه افغانستان'''؛}} دانش‌آموختگان افغانستانیِ مدارس دینی شیعه و حوزه‌های علمیه.
<big>'''آموزش علوم دینی در افغانستان؛'''</big> فرایند و مراکز متصدی تربیت عالم دین در افغانستان برای پاسخگویی به نیازهای دینی مردم.  


آموزش علوم دینی در افغانستان، در اصل یک نهاد مردمی و خودجوش بوده و سابقه‌ای دیرینه دارد که به قرون اولیۀ اسلامی باز می‌گردد. این نظام آموزشی به‌طور عمده به‌صورت غیردولتی و با مشارکت فعال مردم و عالمان دینی توسعه یافته است. مدارس دینی در افغانستان به سه‌دستۀ دولتی، خصوصی و نیمه‌خصوصی تقسیم می‌شوند که بخش عمدۀ آنها به‌صورت مستقل و با حمایت‌های مردمی اداره می‌شود. پایه‌های این نظام آموزشی بر [[مکتب‌خانه|مکتب‌خانه‌های]] سنتی استوار بوده که در [[تربیت]] مقدماتی کودکان نقش مهم دارد. در مناطق شیعه‌نشین، حوزه‌های علمیۀ محلی و در مناطق اهل‌سنت، مدارس دینی با گرایش‌های مختلف فعالیت داشته است. این مراکز علاوه‌بر آموزش علوم دینی، به ترویج معارف اسلامی و پاسخگویی به نیازهای شرعی مردم می پردازند. این نظام آموزشی عامل تقویت و تدام هویت اسلامی در سراسر [[افغانستان]] بوده و از دیگر سو به‌عنوان حافظ و تقویت‌کنندۀ هویت‌های مذهبی خاص، به‌ویژه برای [[شیعیان]] و اهل‌سنت نیز عمل می‌کند.  
علمای شیعه افغانستان، با ریشه‌ای عمیق در فرهنگ اسلامی، همواره نقشی بنیادین در تربیت دینی، تبلیغ مذهبی و پاسخگویی به نیازهای دینی جامعه ایفا کرده‌اند. فراگیری علوم دینی با رویکرد شیعی در میان مردم افغانستان، پس از گسترش اسلام در خراسان بزرگ و با تأسیس نخستین مدرسه شیعی در بلخ، تا دوران معاصر ادامه یافته، از حوزه‌های علمیه نجف و قم تأثیر عمیقی پذیرفته و شخصیت‌های برجسته‌ای را پرورش داده است که هر یک در روشنگری دینی و سیاسی، دفاع از هویت شیعی و مقاومت در برابر استبداد و اشغال، نقشی بی‌بدیل داشتند. علمای شیعه، آموزه‌های اسلامی را در لابه‌لای زندگی روزمره، از مجالس سوگواری و جشن‌های مذهبی گرفته تا حل اختلافات و پاسخ به پرسش‌های شرعی، در جان و دل مردم نشانده و همبستگی اجتماعی را استوار ساخته‌اند. مدارس دینی شیعیان با وجود فراز و نشیب‌های تاریخی ذر افغانستان، همچنان کانون‌های پرورش طلاب و ترویج معارف اهل‌بیت هستند و عالمان شیعه با رویکردی روشنگرانه، در برابر ظلم و فساد ایستاده‌اند و با حفظ شبکه‌های آموزشی و معنوی، پاسدار هویت دینی و فرهنگی این مرزوبوم بوده‌اند.


==معرفی آموزش علوم دینی در افغانستان==
== تاریخچه ==
آموزش علوم دینی در افغانستان به‌عنوان یک نظام آموزشی ریشه‌دار و مردمی، فرآیند نظام‌مندی برای تربیت طلاب، عالمان، مبلغان، مدرسان و آگاهان امور اسلامی محسوب می‌شود که هدف اصلی آن تأمین نیازهای دینی جامعه و ترویج معارف اسلامی است. این نظام آموزشی که به‌طور عمده بر پایۀ مشارکت‌های مردمی و وجوهات شرعی استوار است، شامل انتقال دانش‌های پایه‌ای مانند آموزش قرآن، [[فقه اسلامی|فقه]]، حدیث، [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، اصول عقاید و اخلاق اسلامی می‌شود و در قالب نهادهای مختلفی از جمله [[مکتب‌خانه|مکتبخانه‌های]] سنتی، مدارس دینی محلی، [[حوزه علمیه|حوزه‌های علمیه]] و مراکز آموزشی خارج از کشور سازمان یافته است. ویژگی این نظام آموزشی، تلفیق سنت‌های بومی آموزش دینی با تأثیرپذیری از مراکز علمی جهان اسلام مانند [[حوزه علمیه نجف]]، [[حوزه علمیه قم]] (برای شیعیان)، دیوبند، الازهر، برخی مدارس پاکستان و عربستان (برای اهل‌سنت) است که در چارچوب حفظ هویت‌های مذهبی خاص شیعی و سنی توسعه یافته و علاوه‌بر کارکردهای آموزشی، نقش مهمی در حفظ [[همبستگی اجتماعی]]، تقویت [[فرهنگ اسلامی]] و پاسخگویی به مسائل شرعی جامعه ایفا می‌کند.<ref name=":0"> معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، 1397ش، ص6.</ref>
فراگیری [[علوم دینی]] در میان [[شیعیان افغانستان]]، ریشه‌ای دیرینه و مردمی دارد و در قالب نهادهایی چون [[مکتب‌خانه]]، [[مدرسه دینی]] و [[حوزه علمیه]] سازمان یافته است. نظام آموزش علوم دینی با هدف تربیت عالمان، مبلغان و پاسخ‌گویی به نیازهای دینی جامعهٔ شیعیان شکل گرفته است.<ref name=":0">معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، 1397ش، ص6.</ref> پس از گسترش اسلام به‌سوی شرق، [[خراسان بزرگ]] به ویژه [[بلخ]] و [[بخارا]] در عصر [[سامانیان]]، به مراکز علوم دینی تبدیل شدند و دانشمندانی چون [[ابوریحان بیرونی]]، [[ابن‌سینا]]، [[فارابی]] و [[ابوزید بلخی]] را پرورش دادند. [[غزنویان]] و [[تیموریان]] نیز با تأسیس مدارس دینی، به گسترش [[علوم اسلامی]] به‌ویژه [[فقه اسلامی|فقه]] و [[تفسیر قرآن]] کمک کردند.<ref>اصغری، «[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf تعلیم و تربیت در افغانستان]»، 1390ش، ص171-175.</ref>


==تاریخچه آموزش علوم دینی در افغانستان ==
در [[قوم هزاره#هزاره‌جات|هزارستان]] و میان شیعیان افغانستان، مکتب‌خانه‌ها تا دههٔ ۱۳۲۰ش تنها مرکز آموزشی در دسترس بودند و تا دههٔ ۱۳۷۰ش نیز نقش اصلی را در آموزش مردم داشتند. این مکتب‌خانه‌ها که در [[مسجد|مساجد]]، [[حسینیه]]‌ها و خانه‌ها توسط [[ملا]]ها اداره می‌شدند، به کودکان از شش‌سالگی قرآن، [[نماز]]، اصول و فروع دین، خواندن و نوشتن [[زبان فارسی|فارسی]] و ریاضیات مقدماتی را آموزش می‌دادند.<ref>اصغری، «[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf تعلیم و تربیت در افغانستان]»، 1390ش، ص180.</ref> نوجوانان پس از گذراندن این دوره، وارد مدارس دینی می‌شدند.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص34-35.</ref> در هزارجات که تا دههٔ ۱۳۴۰ش از مدارس جدید بی‌بهره بود، دانش‌آموختگان حوزهٔ نجف، علاوه بر تدریس علوم دینی، بسیاری از مکاتب جدید را تأسیس کردند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>
پس از گسترش اسلام در [[خراسان]]، نظام آموزش دینی این سرزمین با تأسیس مدارس و مکاتب متعدد به شکوفایی رسید و شخصیت‌های علمی و دینی بزرگی را پرورش داد. این نظام آموزشی جامع، علاوه بر علوم شرعی، شامل علوم تجربی مانند نجوم، طب، ریاضیات و فلسفه نیز می‌شد. در عصر سامانیان، مراکز علمی [[بلخ]] و [[بخارا]] که هویت دینی داشت، دانشمندانی چون [[ابوریحان بیرونی]] (نجوم و ریاضی)، [[ابن‌سینا]] (طب و فلسفه)، [[فارابی]] (فلسفه) و ابوزید بلخی (جغرافیا و علوم عقلی) را پرورش داد که نشان‌دهندۀ تلفیق عمیق علوم اسلامی و تجربی در این مدارس بود. غزنویان با تأسیس مدرسه در مناطق مختلف قلمرو خود، اگرچه بر علوم اسلامی تأکید داشتند، اما در همین زمان دانشمندان متخصص در عرصه‌های دیگر چون [[ابوالفضل بیهقی]] (تاریخ‌نگاری) و بیرونی نیز پرورش یافت.<ref>اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص171-175.</ref>  


در دورۀ [[تیموریان]]، مدارسی چون نظامیۀ هرات، مدرسۀ خواجه عبدالله انصاری و مدرسه سلطانیه به مراکز علمی جامعی تبدیل شد که در کنار [[فقه اسلامی|فقه]] و تفسیر، علوم طبیعی نیز تدریس می‌شد. [[کتابخانه|کتابخانه‌های]] بزرگ مانند کتابخانۀ احمدمیرزا و کتابخانه [[امیر علیشیر نوایی]] با گنجینه‌های علمی خود، این رویکرد چندرشته‌ای را تقویت می‌کرد. این سنت آموزشی که در آن عالمان دینی همزمان در علوم تجربی تبحر داشتند، باعث ظهور چهره‌های مانند ابن‌سینا شد که هم فقیه بود و هم پزشک برجسته، یا ابوریحان بیرونی که هم منجم بود و هم متخصص در علوم دینی. این رویکرد به آموزش، میراث ماندگار [[تمدن اسلامی]] در افغانستان را شکل داد که در آن تعالیم دینی نه تنها مانع رشد علوم تجربی نبود، بلکه مشوق آن به شمار می‌رفت.<ref>اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص171-175.</ref>
=== اثرپذیری از حوزه‌های علمیه نجف و قم ===
حوزه‌های علمیهٔ نجف و قم تأثیر عمیقی بر فرهنگ شیعی افغانستان داشته و نقش مکمل مدارس دینی شیعیان افغانستان را دارند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»،  وب‌سایت دین‌آنلاین.]</ref> جان. ال اسپوزیتو معتقد است تغییرات فرهنگی در عراق و ایران بر فرهنگ افغانستان نیز اثرگذار است.<ref>اسپوزیتو، ''انقلاب اسلامی و بازتاب جهانی آن''، 1382ش، ص200.</ref> ایران در دوران معاصر، مرجع شیعیان افغانستان برای تحصیل علوم دینی بوده و پس از [[انقلاب اسلامی]]، این نقش گسترش یافته است. حوزه‌های علمیهٔ قم و مشهد و نیز [[جامعة المصطفی العالمیة]]، نقش مهمی در تربیت جوانان شیعه داشته و شخصیت‌های شناخته‌شده‌ای را در حوزه‌های فرهنگ، سیاست، ادبیات و دانشگاه‌های افغانستان پرورش داده‌اند.<ref>کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص51.</ref> اندکی پیش‌تر، طلاب افغانستانی برای فراگیری آموزش‌های سطوح عالی علوم دینی به [[عراق]] می‌رفتند. دانش‌آموختگان حوزه علمیه نجف با ایجاد مدارس دینی در افغانستان، بستر مناسبی برای آموزش معارف اسلامی فراهم آوردند. محمدعلی مدرس، قربانعلی وحیدی، قربانعلی محقق کابلی، محمداسحاق فیاض، محمدآصف محسنی، سید علی بهشتی، سید اسماعیل بلخی، محمدباقر موحدی نجفی، محمد امینی بامیانی، هاشم صالحی مدرس، قربانعلی عرفانی و محمدسلطان ترکستانی از تحصیل‌کردگان نجف هستند که تأثیر عمیقی بر علوم دینی شیعیان در افغانستان داشته‌اند.<ref>کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص98؛ قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43؛ ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.</ref>


به گواهی تاریخ، اوﻟﯿﻦ آموزشگاه [[شیعه|شیعی]] را ﺿﺤﺎک ﺑﻦ ﻣﺰاﺣﻢ ﺑﻠﺨﯽ، از ﺷﺎﮔﺮدان [[امام سجاد|اﻣﺎم ﺳﺠﺎد]]، در [[بلخ]] تأسیس ﮐﺮد ﮐﻪ در آن ﺣـﺪود ۳ هـﺰار ﭘﺴـﺮ و ۷۰۰ دﺧﺘﺮ آموزش می‌دیدند.<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، 1383ش، ص454. </ref> برخی تأسیس اولین مدرسۀ دینی دولتی برای اهل‌سنت را به اواخر قرن نوزدهم و عبدالرحمان خان در [[کابل]] نسبت می‌دهند. برخی نیز آغاز آموزش دولتی دینی را به [[امیر شیرعلی خان]] و [[سید جمال الدین اسدآبادی]] مرتبط می‌دانند.<ref>ندیشمند، معارف عصری افغانستان، 1389ش، ص7؛ رشتیا، افغانستان در قرن نوزده، 1389ش، ص271؛ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص196؛ شیرازی، «ساختار دیوبندیه در شبه‌قارۀ هند»، مجلۀ مطالعات راهبردی جهان اسلام، از ص161.</ref> پیش از ۱۹۴۷م، طلاب اهل‌سنت به هند و شیعیان به نجف و [[حوزه علمیه قم|قم]] می‌رفتند.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، 1397ش، ص8.</ref> 
== اثرگذاری در زندگی شیعیان افغانستان ==
علما در زندگی شیعیان افغانستان از طریق شبکه گسترده‌ای از مساجد، حسینیه‌ها و مراکز مذهبی و نیز از رهگذر تبلیغ و تدریس، تأثیری عمیق بر [[سبک زندگی]] و رفتارهای روزمره مردم دارند. روحانیون با حضور دایمی در میان مردم، از مناسبت‌های مختلف مانند صرف غذا، مجالس خانوادگی، حل اختلافات و پاسخ به پرسش‌های شرعی برای آموزش علوم دینی و ترویج اخلاق اسلامی بهره می‌گیرند.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref> مدارس دینی شیعیان نیز به کانون‌های حیات دینی و اجتماعی تبدیل شده‌اند. این مراکز به‌عنوان پایگاه‌های تبلیغ و تبیین آموزه‌های دینی عمل کرده و در صیانت از ارزش‌های مذهبی در برابر جریان‌های انحرافی پیشگام بوده‌اند. علمای این مدارس با حضور فعال در عرصه‌های اجتماعی، نقش میانجی‌گرانهٔ مؤثری در حل اختلافات خانوادگی و تنش‌های محلی داشته‌اند و به تقویت [[همبستگی اجتماعی]] کمک کرده‌اند.<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص205-208.</ref> در دوره‌های حساس تاریخی مانند تجاوز شوروی و سرکوب‌های داخلی، این نهادها به پناهگاه‌های امن معنوی و سیاسی و کانون‌های مقاومت فرهنگی و سازمان‌دهی مبارزات تبدیل شدند.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص172-180.</ref>


در دورۀ ظاهر شاه و داوود خان، مدارس دولتی به ترتیب به ۱۶ و ۲۰ باب رسید. پس از کودتای ۱۳۵۷ش، آموزش دولتی دینی دچار مشکل شد، اما مدارس خصوصی رونق یافت. در ۱۳۷۵ش، فارغ‌التحصیلان مدارس دیوبند، [[امارت اسلامی]] [[طالبان]] را تشکیل دادند. در دور اول حاکمیت طالبان، مدارس دولتی تعطیل و مدارس خصوصی گسترش یافت. پس از ۱۳۸۰ش و حاکمیت جمهوری اسلامی افغانستان، مدارس دولتی احیا شد و در  زمان ریاست‌جمهوری حامد کرزی به ۲۷۵ باب رسید.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، 1397ش، ص9.</ref> تا آخر دورۀ جمهوری اسلامی افغانستان، تعداد مدارس دولتی به ۷۸۷ و خصوصی به حدود ۱۲ هزار باب افزایش یافت. پس از بازگشت طالبان در ۱۴۰۰ش، مدارس دینی به سرعت گسترش یافته و در حال افزایش است.<ref> شهاب، «گسترش مدارس دینی به سبک طالبان و آینده ترس‌آور افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.</ref>
شیعیان در افغانستان از طریق شبکه گستردهٔ علمای دین، در صحنه سیاسی کشور و حفظ هویت جامعهٔ شیعه حضور فعال داشته‌اند. این نظام از دو رویکرد اساسی در مواجهه با ساختارهای سیاسی بهره برده است:
* رویکرد نخست، موضعی انعطاف‌ناپذیر و پرهیز از هرگونه سازش با حکومت‌های ظالم و ناکارآمد بوده است. علما همواره به‌عنوان پناهگاه مردم و حافظ ارزش‌های دینی شناخته شده‌اند.
* رویکرد دوم، مقاومت فعال و روشنگرانه در برابر استبداد بوده است. عالمان شیعه با روشنگری دربارهٔ ماهیت ظالمانهٔ حکومت‌ها و افشای بی‌عدالتی‌های آنان، نقش محوری در بسیج مردم ایفا کرده‌اند. این رویکرد موجب شده که حاکمان در دوره‌های مختلف، به سرکوب سیستماتیک روحانیون شیعه روی آورند.<ref>آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.</ref>


==مدارس علوم دینی==
در مواجهه با قدرت‌های خارجی از جمله انگلیس، شوروی و آمریکا و همچنین گروه‌های تندرو مانند [[داعش]] و [[القاعده]]، علمای شیعه با حفظ وحدت جامعه و تقویت بنیهٔ اعتقادی آن، مانع از اضمحلال هویت مذهبی شیعیان شده‌اند. حتی در شرایطی مانند دورهٔ عبدالرحمان‌خان که [[شیعیان افغانستان|شیعیان]] مجبور به شرکت در نمازهای جماعت [[اهل‌سنت]] می‌شدند، روحانیون با حفظ شبکه‌های آموزشی زیرزمینی، تداوم معارف شیعی را تضمین کرده‌اند.<ref>آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.</ref>
در افغانستان مدارس علوم دینی از ارکان اصلی نظام آموزش علوم دینی است و به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند:


* '''مدارس دینی دولتی:''' این مدارس وابسته به وزارت معارف ([[آموزش‌وپرورش در افغانستان|آموزش و پرورش]]) بوده و هزینۀ آنها توسط دولت تأمین می‌شود. برای محصلان این مدارس، مدارک رسمی صادر شده و متلعمین آنها می‌توانند در دانشگاه‌ها و به‌خصوص دانشکده‌های شرعیات ادامۀ تحصیل بدهند و در مراکز دینی فعالیت کنند. بر اساس آمار، در ۱۳۹۷ش تعداد ۷۸۷ مدرسه، ۷۵دارالعلوم و ۱۶۳ دارالحفاظ زیر پوشش وزارت معارف فعال بوده‌اند و تعداد شاگردان این مدارس ۳۷۶۷۷۰ نفر بوده است. از ۱۳۸۱ش این مدارس شامل پیروان مذهب جعفری نیز شده و در مناطق [[شیعیان افغانستان]] دروس و محصلان آن به پیروان مذهب [[شیعه]] اختصاص یافته است.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص12-13، 20 و 45. </ref>
'''مراسم مذهبی''': در مناسبت‌هایی چون اعیاد مذهبی و ولادت اهل‌بیت، شیعیان با حضور در مساجد و حسینیه‌ها و برگزاری مجالس سخنرانی و مدیحه‌سرایی، معارف دینی را تبادل می‌کنند.<ref>آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref> ایام [[ماه محرم|محرم]] و [[ماه صفر|صفر]] با مجالس [[روضه‌خوانی]]، [[تعزیه]] و سخنرانی‌های دینی، زمینه‌ای است که ضمن زنده‌نگهداشتن یاد شهدای کربلا، معارف اسلامی را نیز منتقل می‌کند. سنت‌هایی مانند [[جمعه‌خوانی]] و [[منقبت‌خوانی]] نیز در این راستا به‌کار گرفته می‌شوند.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref> مجالس ترحیم، [[ختم قرآن]]، [[تشییع جنازه]] و آیین [[خاک‌سپاری]] اموات نیز فرصتی برای بیان معارف دینی و آموزش اصول دین به حاضران است. همچنین مراسمی چون [[اذان‌گفتن در گوش نوزاد]] و [[مراسم عروسی|مجالس عروسی]]، پیام‌های دینی را به نسل جدید منتقل می‌کنند.<ref>آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref>


* '''مدارس دینی خصوصی:''' این مدارس توسط افراد، برخی احزاب جهادی و گروه‌ها و گاهی توسط کشورهای دیگر تأسیس شده و هیچ ارتباطی با دولت ندارند. هزینۀ این مدارس از طریق مردم، [[نذر|نذورات]]، وجوهات شرعیه و موارد مشابه تأمین می‌شود. بیشتر مدارس موجود در افغانستان ماهیت خصوصی دارد که آمار دقیقی از تعداد آنها وجود ندارد. برخی معتقدند در  ۱۳۹۷ش حدود ۱۲ هزار مدرسۀ خصوصی در کشور فعال بوده‌ است.<ref> معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص10.</ref> مدارس علوم دینی شیعیان، مدارس خصوصی مستقل به‌حساب می‌آیند.<ref>ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص196.</ref>
'''تأسیس و گسترش رسانه''': دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه در تأسیس رسانه‌های تصویری، شنیداری، نوشتاری و رسانه‌های مجازی، پیشگام بوده‌اند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref> [[شیعیان افغانستان#تلویزیون‌های شیعیان افغانستان|تلویزیون‌های شیعیان]] با پخش برنامه‌های مذهبی به‌ویژه در ماه [[رمضان]] و ایام [[ماه محرم|محرم]] و [[ماه صفر|صفر]]، سبک زندگی دینی را به خانواده‌ها آموزش می‌دهند و با رعایت [[حجاب]] و [[عفاف]] و پرهیز از محتوای مغایر با ارزش‌های اسلامی، مخاطبان زیادی جذب کرده‌اند.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref>


* '''مدارس دینی نیمه‌خصوصی:''' این مدارس در وزارت معارف ثبت شده و از آن وزارت مجوز فعالیت دریافت می‌کنند. این مدارس در نصاب درسی خود تا حد زیادی تابع برنامه‌های دولتی بوده، ولی در امور مالی، اداری، مدیریت، اساتید و جذب محصل آزاد عمل می‌کنند. تعداد دقیق این نوع مدارس مشخص نیست.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص15.</ref>
'''آموزش عملی احکام''': مدارس دینی از طریق ملاامامان محلی، جزئیات احکام شرعی مانند طهارت، [[نماز]] و [[روزه]] را به [[کودکان]] آموزش می‌دهند. این آموزش‌های ابتدایی، تأثیری ژرف بر دین‌داری فردی و آداب مذهبی جامعه دارد.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref>


==دانشکده‌های شرعیات==
'''تأسیس کتابخانه''': عالمان شیعه در افغانستان، با تأسیس کتابخانه‌هایی در مناطق مختلف ازجمله [[کابل]]، لعل، [[ولایت دایکندی|دایکندی]]، [[بامیان]]، [[بهسود]]، [[پروان]] و جاغوری، برای زدودن فقر مکتوب و ایجاد دگرگونی فرهنگی کوشیده‌اند.<ref>لعلی، سیری در هزاره‌جات، 1372ش، ص335.</ref>
دانشکدۀ شرعیاتِ [[تحصیلات عالی افغانستان|دانشگاه کابل]] یکی از آموزشگا‌ه‌های علوم دینی در افغانستان است. این دانشکده در ۱۳۳۰ش به‌عنوان اولین مرکز تعلیمات علوم شرعی و قانونی و پنجمین دانشکده در دانشگاه کابل ایجاد شد. هـدف از تأسیس این دانشکده فراهم‌آوری زمینه‌های تحصیل و تحقیق در عرصۀ علوم شرعی و قانونی و [[تربیت|تربیت]] کادر برای ادارات قضایی از قبیل قاضی، څارنوالی (دادگستری)، وکالت دعاوی و کادرهای علوم شرعی برای دانشگاه‌ها، مدارس دینی و مکاتب بوده است. دانشکدۀ شرعیات دارای پنج دپارتمان (گروه علمی) شامل [[تفسیر قرآن|تفسیر]] و [[علوم قرآن]]؛ فقه و اصول فقه؛ تعلیمات اسلامی؛ عقیده و فلسفه و ثقافت ([[فرهنگ]]) اسلامی، است.<ref>[https://ku.edu.af/dr «وضعیت فعلی پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل؛ «تعداد محصلين» وب‌سایت دانشگاه کابل؛ «درباره پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل.]</ref> اغلب دانشگاه‌های ولایتی و دانشگاه‌های خصوصی نیز دارای دانشکدۀ شرعیات هستند.<ref>«دانشکده شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه جامی؛ «دانشکده شرعیات»، وب‌سایت موسسۀ تحصیلات عالی اشراق؛ «شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه هرات؛ «دانشکدۀ شرعیات»، وب‌سایت دانشگاه بلخ.</ref>


==مراکز خارج از کشور==
'''مدارس دینی دخترانه''': در گذشته، علاقه به آموزش دختران در فرهنگ هزاره کم‌رنگ بود، اما پس از تحولات نظام آموزشی در دورهٔ جمهوری اسلامی و بازگشت مهاجران تحصیل‌کرده، مدارس دینی دخترانه در برخی مناطق هزارستان ایجاد و مورد استقبال قرار گرفت. با حاکمیت دوبارهٔ طالبان و بسته‌شدن مدارس مدرن به روی دختران، مراجعهٔ دختران هزاره به مدارس دینی افزایش یافته است.<ref>[https://www.shia-news.com/fa/news/293809/افزایش-علاقه-دختران-شیعه-افغانستانی-به-فراگیری-علوم-دینی «افزایش علاقه دختران شیعۀ افغانستان به فراگیری علوم ینی»،  وب‌سایت شیعه‌نیوز.]</ref>
در کنار نظام آموزشی داخلی، برخی از شهروندان افغانستانی برای تحصیل علوم دینی به مراکز آموزش دینی خارج از کشور مراجعه می‌کنند. این مراکز آموزشی کشورهای اسلامی با ارائه برنامه‌های تحصیلی متنوع، فرصت‌هایی برای دانشجویان افغانستانی ایجاد می‌کنند:<ref>شیرازی، «ساختار دیوبندیه در شبه‌قارۀ هند»، مجلۀ مطالعات راهبردی جهان اسلام، ص169.</ref>


* '''عربستان:''' عربستان سعودی براساس امکانات خود و نگاه به آینده، دانشجویان زیادی از افغانستان جذب کرده و در چندین دانشگاه مهم خود از جمله [[دانشگاه ام‌القری]]، [[دانشگاه اسلامی مدینه]] و [[دانشگاه اسلامی امام محمدبن سعود]] آموزش می‌دهد. دانشگاه‌های این کشور با دادن بورسیه به جوانان افغانستان، موفقیت‌هایی در ترویج تفکر وهابی به دست آورده است که از جملۀ آنها حضور فارغ‌التحصیلان آنها در دانشگاه‌های افغانستان در دورۀ جمهوری سلامی افغانستان بوده است.<ref>«آشنایی با دانشگاه اسلامی مدینه»، مجلۀ دین پژوهان، 1381ش. ص145.</ref>
'''دستاوردهای نهادی''': گسترش علوم دینی شیعیان افغانستان در دورهٔ جمهوری اسلامی، دستاوردهایی را در پی داشته است، ازجمله: رسمیت‌یافتن حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی، گنجاندن تعالیم شیعه در کتب درسی، حضور در شوراهای علمی سراسری، تشکیل شورای علمای شیعیان و شورای اخوت میان علمای شیعه و سنی و توسعهٔ کمی و کیفی مدارس دینی.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref>


* '''پاکستان:''' پاکستان به‌دلیل داشتن مرزهای طولانی و مشترکات فرهنگی با پشتون‌های افغانستان از گذشته‌های دور مرکز توجه علاقه‌مندان به [[علوم اسلامی]] بوده است. در دورۀ جهاد مردم افغانستان با ارتش شوری با [[مهاجرت]] گستردۀ مردم به آن کشور این امر شدت یافت و هزاران [[جوانی|جوان]] و [[نوجوانی|نوجوان]] اهل‌سنت افغانستانی در مدارس دینی آن کشور جذب شده و تحت تعالیم مدارسی همانند [[دارالعلوم حقانی]]، [[جامعة‌العلوم الاسلامیه]]، [[جامعه اشرفیه لاهور]] و مدارس اهل‌حدیث، با رویکرد سلفی‌گری آشنا شده و موجب تحولات مهمی در افغانستان شدند. محصول این مدارس گروه طالبان بود که با ظهور ناگهانی خود و تصرف بخش‌های زیادی از افغانستان در ۱۳۷۵ش و برای بار دوم به‌صورت کامل در ۱۴۰۰ش نقش این مراکز دینی در تحولات مهم افغاسنتان را نشان داد.<ref>اسکندری، «مدارس علوم دینی در پاکستان»، وب‌سایت مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.</ref>
== مدارس دینی شیعیان افغانستان ==
نخستین مدرسهٔ دینی شیعیان در پایان قرن نخست هجری، در بلخ توسط ضحاک بن مزاحم بلخی، از شاگردان [[امام سجاد]]، تأسیس شد. در آن دوره، بلخ مرکز فرهنگی خراسان بود.<ref>[https://rsm.rihu.ac.ir/article_1513.html مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»،  1397ش، ص10.]</ref> مدارس دینی در دورهٔ [[غزنویان]] و [[غوریان]] گسترش یافتند، اما با حملهٔ مغول بسیاری از آنها ویران شدند. در دورهٔ [[تیموریان]] رونق دوباره یافتند، اما با سقوط تیموریان و تجزیهٔ خراسان، مرکزیت علمی افغانستان از بین رفت.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص186-187.</ref> در دورهٔ حاکمیت عبدالرحمان و سرکوب [[قوم هزاره|مردم هزاره]]، بسیاری از مراکز مذهبی و آموزشی شیعیان تخریب شدند.<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص16.</ref> پس از مرگ نادرشاه، این مراکز دوباره احیا شدند و در اواخر حکومت ظاهرشاه، با بازگشت علمای مهاجر از ایران و عراق، تعداد زیادی مدارس دینی در هزاره‌جات و کابل فعال شدند.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص34-35. .</ref> در دورهٔ جهاد علیه شوروی، مدارس دینی و علما نقشی تعیین‌کننده داشتند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»،  دین‌آنلاین.]</ref>


* '''هند:''' هند به مفهوم شبه‌جزیره تا قبل از ۱۹۴۷م مهم‌ترین مرکز تحصیل دانشجویان علوم دینی افغانستان بود، اما بعد از تقسیم هند به سه کشور هند، پاکستان و بنگلادش جوانان افغانستان زمینۀ کمتری برای تحصیل در هند به‌دست آوردند که مرکز آن دارالعلوم دیوبند است.<ref>طاووسی مسرور، «دارالعلوم دئوبند»، دانشنامه جهان اسلام، 1390ش، ج16، ص719.</ref>
=== نقش زبان فارسی ===
تا اوایل قرن بیستم میلادی، رابطهٔ [[زبان فارسی]] و آموزش دینی در افغانستان دوسویه و تقویت‌کننده بود. مدارس دینی با تدریس متون کلاسیک فارسی مانند [[گلستان (کتاب)|گلستان]] و [[بوستان (کتاب)|بوستان]] [[سعدی]]، [[دیوان حافظ]]، مناجات‌نامهٔ [[خواجه عبدالله انصاری]] و آثار [[سنایی|سنایی غزنوی]]، به حفظ و اشاعهٔ زبان فارسی به‌عنوان زبان فرهنگ، عرفان و اندیشهٔ اسلامی کمک کردند<ref>[https://amu.tv/fa/144830/ «طالبان و بحران فقر فرهنگی»، وب‌سایت آمو تی وی.]</ref> و طلاب از این طریق با معارف اسلامی و ظرافت‌های ادبی و فلسفی زبان فارسی آشنا می‌شدند.<ref>[https://www.lisna.ir/public-library/item/2646-نخستین-شاعر-ایرانی-که-شعرش-در-اروپا-ترجمه-شده،-سعدی-است «نخستین شاعر ایرانی که شعرش در اروپا ترجمه شده، سعدی است»، وب‌سایت لیزنا.]</ref> با این حال، در دوران حاکمیت استعمار انگلیس بر شبه‌قارهٔ هند و نیز در پی سیاست‌های فارسی‌ستیزی برخی حاکمان افغانستان، توجه به تراث زبان فارسی در مواد و منابع آموزشی مدارس دینی کمرنگ شد.<ref>رضایتی کیشه‌خاله و بسم‌الله، «فارسی‌ستیزی در یک سدهٔ اخیر در افغانستان»، 1401ش، ص10-15.</ref>


* '''مصر:''' دانشگاه الازهر مصر، همواره مورد توجه طلاب و دانشجویان اهل‌سنت افغانستانی بوده است. اما در دورۀ معاصر شمار محدودی از اتباع افغانستان موفق به تحصیل در این نهاد علمی شده‌اند که از جمله برجسته‌ترین آنان می‌توان به [[برهان‌الدین ربانی]]، رهبر پشین جمعیت اسلامی افغانستان و رئیس جمهور دولت اسلامی مجاهدین و عبدالرب سول سیاف یکی از هبران جهادی و رهبر حزب اتحاد اسلامی اشاره کرد. اگرچه میزان حضور دانشجویان افغان در الازهر در مقایسه با سایر مراکز علمی اسلامی کمتر بوده، اما نقش دانش‌آموختگان این مرکز علمی در تحولات فکری و سیاسی افغانستان قابل توجه بوده است.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C/%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%DA%A9%D8%B1%DB%8C/%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-1/ «اخوان‌المسلمین در افغانستان»، وب‌سایت افق حوزه.] </ref>
=== ویژگی‌ها و ساختار مدارس دینی ===
مدرسه دینی، امروزه رکن اصلی نظام آموزش علوم دینی در افغانستان است. بعضی از این مدارس، وابسته به وزارت معارف هستند،<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص12-13، 20 و 45.</ref> اما بسیاری از مدارس دینی توسط افراد، احزاب یا کشورهای دیگر برپا شده‌اند. هزینه این دسته از مدارس دینی از طریق نذورات مردمی و وجوهات شرعی، تأمین می‌شود.<ref>ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص196.</ref><ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص10.</ref> آموزش علوم دینی همواره بر پایهٔ معارف، فقه و اخلاق اسلامی استوار بوده و شامل درس‌های قرآن، [[فقه اسلامی|فقه]]، [[زبان عربی]]، منطق، کلام، عقاید، اخلاق، [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، حدیث و بلاغت است. نخستین برنامهٔ مدارس دینی در ۱۲۹۹ش طراحی شد؛<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص58 و 65.</ref> اما وزارت معارف در ۱۳۹۷ش، برنامهٔ دروس تخصصی مدارس دینی را شامل تفسیر قرآن، حدیث، فقه، اصول فقه و علوم اسلامی اعلام کرد.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص56.</ref> مدارس دینی شیعیان افغانستان در این زمینه از الگوی حوزه‌های علمیه قم و مشهد تبعیت می‌کنند.<ref>حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص98؛ «راهکارهای برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه.</ref>


* '''آسیای میانه:''' آسیای میانه و به‌خصوص [[بخارا]] در قرون گذشته از مراکز تحصیلی مردم افغانستان و به‌خصوص مردم شمال کشور بود، اما در قرن اخیر و با توجه به تحولات مربوط به شوروی و ضعیف‌شدن مراکز دینی کشورهای آسیای میانه، زمینۀ [[مهاجرت]] طلاب علوم دینی افغانستان برای تحصیل در آن کشورها از بین رفته است.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص9.</ref>
مدارس دینی معمولاً توسط عالمان دین در زمین‌های موقوفه برپا می‌شوند<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص50-155.</ref> و هزینهٔ ساخت، شهریهٔ استادان و مصارف شبانه‌روزی طلاب از کمک‌های مردمی و وجوهات شرعی تأمین می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص171-186.]</ref> ساختار فیزیکی این مدارس شامل اتاق‌های درسی، خوابگاه، [[کتابخانه]] و [[مسجد]] است<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص57-70.</ref> و به‌طور کامل مستقل از دولت اداره می‌شوند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص171-186.]</ref> حضور طلاب شبانه‌روزی است و دروس شامل ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول فقه تا سطوح عالی تدریس می‌شود.<ref>[https://rsm.rihu.ac.ir/article_1513.html مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»،  1397ش، ص16-17.]</ref>


* '''ایران:''' ایران از گذشته‌های دور محل رجوع شیعیان افغانستان برای تحصیل علوم دینی بوده و این توجه بعد از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]] گسترش یافته است. جدا از دانشگاه‌های ایران که دارای رشته‌های علوم دینی و معارف اسلامی هستند، حوزه‌های علمیه سراسر ایران به‌ویژه قم و [[مشهد]] نقش زیادی در [[تربیت]] جوانان [[شیعه]] داشته و به این طریق در حوزه‌های گوناگون علوم اسلامی شخصیت‌های شناخته شده‌ای آموزش داده‌ است. این شخصیت‌ها نیز توانسته‌اند در [[فرهنگ]]، سیاست، ادبیات، اجتماع و دانشگاه‌های افغانستان نقش‌آفرین باشند.<ref>کاظمی، حوزۀ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401‌ش، ص51.</ref> در ایران مدارس اهل‌سنت نیز به‌خصوص در [[سیستان]] و [[بلوچستان]] و [[خراسان]] اقدام به جذب جوانان اهل‌سنت افغانستان کرده و در طول سال‌های اخیر [[جامعه المصطفی العالمیه]] نیز در بعضی واحدهای خود چون گرگان طلاب اهل‌سنت را جذب نموده که برخی از دانش‌آموختگان این مدارس در افغانستان نقش داشته‌‌اند.<ref>[https://sunnionline.us/farsi/daroruloom-zahedan «معرفی دارالعلوم زاهدان»، پایگاه رسمی اطلاع‌رسانی اهل‌سنت ایران.]</ref>
مدارس دینی شیعیان با چالش‌هایی چون رقابت با مراکز آموزشی جدید، نداشتن رسمیت دولتی، نبود مدرک تحصیلی، طولانی‌بودن دورهٔ آموزشی، به‌روز نبودن مواد آموزشی، نبود رشته‌های تخصصی و مخالفت برخی استادان با علوم روز مواجه هستند.<ref>[https://ofoghandisha.com/دین-و-اندیشه/جهان-اسلام/راهکارهای-برای-روز-آمد-شدن-مدارس-دینی-د/ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»،  وب‌سایت افق‌اندیشه.]</ref> مراکز آموزش علوم دینی، حتی مدارس دارای بودجهٔ دولتی، با مشکلات مالی مواجه‌اند و مدارس مستقل به کمک‌های مردمی، وجوهات شرعی، کمک‌های خارجی یا اداره توسط احزاب و گروه‌ها وابسته‌اند.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص56.</ref> سنت‌گرایی محض، ناآگاهی از مسائل مهم جهان، سلیقه‌گرایی، متن‌محوری، ناترازی نظام آموزشی، ناهماهنگی با نیازهای جامعه و کمبود وسایل کمک‌آموزشی از دیگر چالش‌های این نظام آموزشی هستند.<ref>مؤمنی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزشحوزه‌های علمیه افغانستان»، دو فصل‌نامه اسلام و مدیریت، 1397ش، 17؛ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص128؛ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص62؛ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه.</ref>


* '''عراق:''' عراق به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کانون‌های علمی و دینی جهان تشیع معروف است. در دوران معاصر، شمار قابل توجهی از طلاب علوم دینی افغانستان این فرصت را یافته‌اند که تحت نظر مراجع تقلید در این کشور به تحصیل بپردازند. پس از دورۀ عبدالرحمان خان، این عالمان با ایجاد مدارس علوم دینی در داخل افغانستان، بستر مناسبی برای آموزش معارف اسلامی فراهم آوردند. [[مدرس افغانی|محمد علی مدرس]]، [[قربانعلی وحیدی]]، [[سید سرور واعظ]]، [[سید علی‌احمد حجت|سید علی احمد حجت]]، [[قربانعلی محقق کابلی]]، [[محمداسحاق فیاض|محمداسحاق فیاض،]] [[محمدآصف محسنی|محمد آصف محسنی]]، [[سید علی بهشتی ورسی|سید علی بهشتی]]، [[سید اسماعیل بلخی]]، محمدباقر موحودی نجفی،<ref>ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.</ref> محمد امینی بامیانی، [[هاشم صالحی مدرس]]، [[قربانعلی عرفانی یکه ولنگی|قربانعلی عرفانی]]، سلطان ترکستانی برخی از تحصیل کردگان نجف هستند که تأثیر عمیقی بر فرهنگ و هویت دینی شیعیان این کشور گذاشته‌اند. در سال‌های اخیر نیز با احیای مجدد حوزۀ علمیۀ نجف پس از سقوط صدام حسین، طلاب افغانستانی در این مراکز علمی مشغول تحصیل شده‌اند.<ref>کاظمی، حوزۀ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص98؛ قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مولفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43. </ref>
=== مدارس شاخص و مؤسسان ===
بسیاری از مدارس دینی شیعیان را عالمان شیعه افغانستان تأسیس کرده‌اند؛ ازجمله مدرسهٔ مدینه‌العلم در کابل (توسط نوراحمد تقدسی)، مدرسهٔ علمیه مهدیه در کابل (توسط محمدامین افشار)،<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref> مدرسهٔ محمدیه تپه سلام و مدرسه سید محمدسرور واعظ در کابل، مجتمع علمی و فرهنگی غوری، مدرسهٔ رسالت و مدرسه مهدویه در کابل، مدرسه سید علی بهشتی در ورس [[بامیان]]، مدارس صادقیه، جعفریه، خاتم‌الانبیاء، امام حسن، امام حسین، بقیةالله و مترقیه در [[هرات]]، مدارس سلطانیه، جعفریه، امیرالمؤمنین در [[مزارشریف]]، و ده‌ها مدرسه علمیه در جاغوری، بلخاب، یکه‌ولنگ، [[بهسود]]، [[بلخ]]، [[قندهار]]، [[ارزگان]]، [[غزنی]]، پنجاب و [[بدخشان]].<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص190.</ref> همچنین بسیاری از دانشگاه‌ها و مؤسسات تحصیلات عالی مانند دانشگاه بامیان، بامیکا، ابن‌سینا، خاتم‌النبیین، کاتب، غرجستان، ناصرخسرو، گوهرشاد، ابوریحان و رهنورد، توسط دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه تأسیس شده‌اند یا کادر علمی آنها را تشکیل می‌دهند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>


==مواد و منابع آموزش دینی در افغانستان==
در حال‌حاضر در مناطق شیعه‌نشین کابل، بامیان، یکاولنگ، قندهار و هرات مدارس علمیهٔ متعددی فعال هستند. تنها در کابل حدود ۱۵ مدرسهٔ دینی شیعی با حدود ۱۲۰۰ طلبه تحت مدیریت شورای مرکزی فعالیت می‌کنند. حوزهٔ علمیهٔ خاتم‌الانبیاء (محمدآصف محسنی)، مدرسهٔ جامعه الاسلام (محقق کابلی) و مدرسهٔ رسالت کابل (با ۲۷۰ طلبهٔ شبانه‌روزی و تدریس تا سطح عالی) از مراکز پیشرو هستند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref> مدرسهٔ دارالمعارف اهل‌بیت در غرب کابل نیز تحت مدیریت واعظ‌زادهٔ بهسودی، دروس دینی را از سطح مبتدی تا سطوح عالی فقه و اصول‌فقه پوشش می‌دهد.<ref>[https://behsoodi.com/darulmaref/ «مدرسه دارالمعارف اهل‌البیت»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله واعظ‌زاده بهسودی.]</ref> جامعه المصطفی العالمیه در حمایت از این مدارس نقش مهمی دارد و برخی اساتید ایرانی نیز برای تدریس به افغانستان اعزام می‌شوند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref>
آموزش علوم دینی در افغانستان همواره بر پایۀ معارف، فقه و [[اخلاق|اخلاق]] اسلامی استوار بوده و شامل درس‌های همچون قرآن، فقه، زبان عربی، منطق، کلام، عقاید، اخلاق، تفسیر، حدیث و بلاغت می‌شود. نخستین برنامۀ درسی رسمی در ۱۲۹۹ش برای مدرسۀ قضات [[کابل|کابل]] طراحی شد که مشتمل بر علوم دینی و معارف جدید بود.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص58 و 65.</ref>


وزارت معارف در ۱۳۹۷ش برنامه درسی مدارس دینی دولتی را به دو بخش دروس عمومی (پشتو، فارسی و علوم پایه) و درس‌های تخصصی (تفسیر، حدیث، فقه، اصول فقه و علوم اسلامی) اصلاح کرد. در مدارس خصوصی مربوط به اهل‌سنت، محتوای آموزشی متأثر از مکاتب دیوبندی پاکستان بوده و به‌طور خاص بر علوم سنتی حوزوی متمرکز است.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص56.</ref> مدارس شیعی نیز به‌طور عموم از الگوی حوزه‌های علمیه قم و مشهد تبعیت می‌کنند.<ref>حسینی، بررسی برنامۀ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص98؛ «راهکارهای برای روز‌آمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه.</ref>
== مدرسان و مبلغان ==
=== سید حسین عالم ===
سید حسین عالم (۱۲۴۵–۱۳۱۴ش) در [[سرپل]] زاده شد. وی از بنیان‌گذاران مدارس دینی در شمال افغانستان است که پس از چهارده سال تحصیل علوم دینی در [[حوزه علمیه مشهد|حوزهٔ علمیهٔ مشهد]]،<ref>ضیایی، محمدرضا، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۷؛ رحمانی ولوی، مهدی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۱.</ref> در سال ۱۲۷۵ش به افغانستان بازگشت. بازگشت او همزمان با دوران حکومت عبدالرحمن‌خان و اوج فشارهای مذهبی، قتل‌عام [[شیعیان افغانستان]]، تخریب [[مسجد|مساجد]] و رواج [[تقیه]] بود.<ref>سجادی، ''جامعه‌شناسی سیاسی افغانستان''، ۱۳۸۰ش، ص۹۸؛ ریاضی هروی، ''عین‌الوقایع''، ۱۳۷۲ش، ص۹۹؛ حسینی، ''بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.</ref> سید حسین عالم در مناطق کوهستانی و دوردست بلخاب ازجمله روستای «وَشت» به تدریس پرداخت و مدرسه‌ای دینی در آن منطقه پایه‌گذاری کرد.<ref>حسینی، ''بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.</ref> وی پس از دو سال اقامت و آموزش در یکاولنگ [[بامیان]]، به بلخاب رفت و در سال ۱۲۸۴ش، نخستین مدرسه علمیه بلخاب را در روستای «دَهن‌شِرد» تأسیس کرد. این مدرسه با نام عالمیه به‌سرعت، یکی از پایگاه‌های بزرگ آموزش علوم دینی در افغانستان شد.<ref>ضیایی، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱.</ref>


==منابع مالی آموزش علوم دینی در افغانستان==
تأسیس مدارس علوم دینی «چهارکنت» در ولایت [[بلخ]] و «سرولنگ» در ولایت سرپل، و همچنین اعمار [[مساجد]] و [[تکیه|تکیه‌خانه‌های]] متعدد در شمال افغانستان با ارتباطات چهره‌به‌چهره با مردم، از دیگر اقدامات مهم وی بود.<ref>ضیایی، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱؛ احمدی‌نژاد، ''سیمای بلخاب''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۷.</ref> تعدادی از شاگردان سیدحسین عالم چون محمدسلطان ترکستانی، سید محمدحسن رئیس، سید ابوالقاسم بلخی و قربانعلی وحیدی جاغوری، بعدها به درجات عالی علمی رسیدند.<ref>رحمانی ولوی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶؛ رهیاب، ''بلخاب''، ۱۴۰۱ش، ص۲۲.</ref> وی تا پایان عمر مسئولیت مدرسه دهن‌شرد و اداره امور دینی بلخاب را بر عهده داشت<ref>[۱۴] رهیاب (بلخی)، حسین، ''بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)''، ۱۴۰۱ش، ص۲۱، ۲۲ و ۴۳.</ref> و سرانجام در سال ۱۳۱۴ش، پس از بازگشت از سفر [[حج]] و بازدید از حوزه‌های علمیه ایران و عراق، در زادگاهش درگذشت.<ref>[۱۶] رحمانی ولوی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶.</ref>
با توجه به وضعیت اقتصادی مردم افغانستان، مراکز آموزش علوم دینی، حتی دانشکده‌ها و مدارس علوم دینی دارای بودجه ثابت دولتی با مشکلات مالی زیادی مواجه است. به خصوص برخی از مدارس مستقل که به کمک‌های مردمی و وجوهات شرعی متکی‌اند. برخی مدارس از طریق کمک‌های خارجی تأمین می‌شود و برخی از آنها را احزاب و گروه‌ها اداره می‌کردند.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص56.</ref>


==چالش‌های آموزش دینی در افغانستان==
=== سید محمدحیدر نجفی شمشیری ===
سنت‌گرایی محض، ناآگاهی از مسایل مهم جهان، فقر عمومی و کمبود منابع، وابستگی به خارج، وابستگی به مردم، بی‌آیندگی، بی‌برنامگی، سلیقه‌گرایی، متن‌محوری، نبودن متون امروزی، طولانی‌بودن دورۀ آموزش، نبودن رشته‌های تخصصی، پذیرش بدون برنامه توسط مدارس، محوریت فقه و اصول فقه، نبود مراتب معیاری علمی، ناترازی نظام آموزش، ناهماهنگی آموزش با نیازهای جامعه و کمبود وسایل آموزشی و کمک آموزشی، از جمله مشکلات مهم آموزش دینی در افغانستان است.<ref>مؤمنی، «ﺑﺮرﺳﯽ وﺿﻌﯿﺖ ﺳﯿﺎﺳﺖ‌ﮔﺬاری ﻧﻈﺎم آﻣﻮزشﺣﻮزه ‌های علمیه اﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎن»، دو فصل‌نامه اسلام و مدیریت، 1397ش، 17؛ حسینی، بررسی برنامۀ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص128؛ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص62؛ «راهکارهایی برای روز‌آمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه.</ref>
سید محمدحیدر نجفی شمشیری (۱۲۵۰–۱۳۱۶ش) در قریه سرپل بلخاب زاده شد. وی ادبیات و منطق را از عالمان بلخاب فراگرفت و در ۱۲۷۰ش برای تحصیل علوم دینی از طریق [[بخارا]] به [[مشهد]] رفت و یک سال بعد راهی [[نجف]] شد و ۲۱ سال در [[حوزه علمیه نجف|حوزه علمیه]] [[حوزه علمیه نجف|نجف]] از مجالس درس سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، سید ابوالحسن اصفهانی و میرزاحسین نائینی بهره برد و به [[درجه اجتهاد]] دست یافت.<ref>حسینی، تاریخچهٔ خاندان بلخی، 1397ش، ص128؛ احمدی‌نژاد، سیمای بلخاب، 1395ش، ص128؛ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، 1383ش. ج1، ص343-344.</ref> در سال ۱۲۹۱ش به درخواست مردم افغانستان و با تشویق علمای نجف، با وکالت‌نامه برخی از [[مرجع دینی|مراجع]] [[مرجع دینی|دینی]] به [[وطن]] بازگشت و در بلخاب مستقر شد. شمشیری به شجاعت بی‌نظیر شهره بود و همواره شمشیری در کمر داشت.<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، 1383ش. ج1، ص349؛ حسینی قاسمی، شمشیر اسلام (نگاهی به زندگانی، شخصیت و قیام آیت‌الله سید حیدر حسینی بلخی)، 1377 ش، ص48.</ref> بازگشت او به افغانستان مصادف با دوره آزار و تبعیض علیه شیعیان و رواج تقیه بود؛ ازاین‌رو به تبلیغ و ترویج مذهب تشیع،<ref>ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش. ص215.</ref> تربیت شاگردان،<ref>حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص130.</ref> مناظره با علمای اهل‌سنت<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، 1383ش. ج 1، ص345 و 348.</ref> و تأسیس مدرسه علوم دینی حیدریه (۱۳۰۷ش) در تل‌عاشقان بلخاب پرداخت.<ref>حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش. ص154.</ref> در دوره حکومت حبیب‌الله کلکانی و هرج‌ومرج حاکم بر کشور، با فتوای مقابله با تجاوزگران، سپاهی از مردم بلخاب به فرماندهی صفدرخان باجگاهی شکل گرفت که یکه‌ولنگ و لعل، سرپل، شبرغان و مزارشریف را تصرف کرد.<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، 1383ش. ج 1، ص347.</ref> سید حیدر شمشیری در سال ۱۳۱۶ش در بلخاب درگذشت و در روستای می‌رسید مراد به خاک سپرده شد.<ref>حسینی قاسمی، شمشیر اسلام (نگاهی به زندگانی، شخصیت و قیام آیت‌الله سید حیدر حسینی بلخی)، 1377 ش، ص35.</ref>


==رابطه زبان فارسی و آموزش دینی در افغانستان==
=== محمدافضل ارزگانی ===
رابطۀ [[زبان فارسی]] و آموزش‌ دینی در افغانستان تا اوایل قرن بیستم رابطۀ دوسویه در تقویت همدیگر بوده است. از طرفی مدارس دینی با تدریس متون کلاسیک فارسی مانند [[بوستان (کتاب)|بوستان]] و [[گلستان (کتاب)|گلستان]] سعدی، [[دیوان حافظ]]، مناجات‌نامۀ [[پیر هرات|خواجه عبدالله انصاری]] و آثار [[سنایی|سنایی غزنوی]]، به حفظ و اشاعۀ [[زبان فارسی]] به‌عنوان زبان فرهنگ، عرفان و اندیشۀ اسلامی کمک شایانی کرد.<ref>[https://amu.tv/fa/144830/ «طالبان و بحران فقر فرهنگی»، وب‌سایت آمو تی وی.]</ref>  در گذشته، این متون بخشی جدایی‌ناپذیر از برنامه‌های درسی مدارس دینی بودند و طلاب مدارس دینی از طریق آنها هم با معارف اسلامی آشنا می‌شدند و هم با ظرافت‌های ادبی و فلسفی زبان فارسی. برای مثال [[سعدی شیرازی]] در میان عموم مردم [[افغانستان]] یکی از محبوب‌ترین شاعران است و کتاب‌های گلستان و بوستان او، بخش عمده‌ای از منابع آموزشی در مدارس دینی به‌ویژه مکتب‌خانه‌های قدیمی در این کشور بوده‌ است.<ref>[https://www.lisna.ir/public-library/item/2646-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%87%D8%8C-%D8%B3%D8%B9%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «نخستین شاعر ایرانی که شعرش در اروپا ترجمه شده، سعدی است»، وب‌سایت لیزنا.]</ref>  
محمدافضل ارزگانی، مشهور به مولوی افضل (۱۲۹۰–۱۳۵۰ق) در [[ارزگان]] زاده شد. تحصیلات ابتدایی را در [[مکتب‌خانه]] آغاز کرد و سپس برای فراگیری علوم دینی به نجف رفت و فقه، اصول فقه و کلام را آموخت و بر تاریخ، جغرافیا و [[زبان انگلیسی]] نیز مسلط شد. پس‌از بازگشت از نجف، مردم جاغوری از او استقبال کردند و برایش مدرسهٔ علمیه ساختند و او را «ملای ارزگانی» نامیدند. او به مناطق مختلف هزاره سفر می‌کرد و مردم را به وحدت دعوت می‌نمود؛ زیرا به باور او، شکست هزاره‌ها در برابر عبدالرحمان ناشی از اختلافات داخلی بود. او همچنین هزاره‌ها را به علم‌آموزی تشویق می‌کرد و از مدارس دینی بازدید و با اساتید آنان بحث می‌کرد. در سال‌های نخست حملهٔ عبدالرحمان به ارزگان، در کنار مردم مبارزه کرد و پس از شکست، به ایران و عراق رفت تا صدای مظلومیت هزاره‌ها را به مراجع شیعه برساند. در نتیجهٔ تلاش‌های او، علمای مشهد به کمک آوارگان شتافتند و میرزا حسن شیرازی، مرجع وقت، نامه‌ای به دولت ایران نوشت تا از طریق انگلیس جلوی ظلم عبدالرحمان را بگیرد. ارزگانی برای جلوگیری از تغییر مذهب شیعیان، به مناطق مختلف هزاره سفر و معارف دینی را مخفیانه تبلیغ می‌کرد. در اواخر عمر به دولت‌آباد بلخ مهاجرت کرد و در سال ۱۳۵۰ق در همان‌جا درگذشت و به خاک سپرده شد.<ref>[https://www.hazaranica.com/mohammad-afzal-urozgani/?responsive=false بختیاری، «ارزگانی، محمدافضل» در وب‌سایت بنیاد دانشنامه هزاره.]</ref><ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص21-23.</ref>


این امر عامل ماندگاری زبان فارسی به‌عنوان پلی میان سنت‌های عرفانی و الهیات اسلامی در افغانستان معرفی شده است. از طرف دیگر در دوران حاکمیت استعمار انگلیس بر شبه‌قارۀ هند و راه‌پیداکردن طلاب اهل‌سنت به مدارس هندی، پاکستانی و کشورهای عربی و درپی سیاست فارسی ستیزی برخی حاکمان افغانستان، نقش زبان فارسی در مدارس دینی اهل‌سنت کم‌رنگ شد.<ref>رضایتی کیشه‌خاله و بسم‌الله، «فارسی‌ستیزی در یک سدۀ اخیر در افغانستان»، 1401ش، ص10-15.</ref>
=== سردار کابلی ===
{{اصلی|سردار کابلی}}
حیدرقلی‌خان معروف به سردار کابلی (۱۲۵۴-۱۳۳۱ش)، فقیه، فیلسوف، متکلم، ادیب، مورخ و ریاضیدان برجستهٔ شیعه، محلۀ شیعه‌نشین چنداول کابل، از خاندان قزلباشان روزگار صفوی، زاده شد. پدرش سردار نورمحمدخان از سرداران ارتش بود و او چهار ساله بود که همراه خانواده به لاهور رفت و در آنجا علوم قرآنی، ریاضیات، جغرافیا، زبان‌های هندی، انگلیسی و اردو را آموخت و تا پیش از ۱۱ سالگی از دانشمندان جوان و ریاضیدانان هوشمند لاهور به شمار می‌رفت. در ۱۳۰۴ق به عراق رفت و ادبیات عرب، کلام، فقه و اصول فقه را فراگرفت و سپس در [[کرمانشاه]] از عالمان برجسته بهره برد. او از سیدحسن صدر کاظمی، شیخ عباس قمی، آقابزرگ تهرانی و سید محسن امین عاملی اجازه اجتهاد و نقل روایت گرفت. سردار کابلی به زبان‌های فارسی، انگلیسی، عبری، اردو، هندی، فرانسه، لاتین و سانسکریت تسلط داشت، خطوط ثلث، رقاع، نستعلیق و شکسته را خوش می‌نوشت و در قبله‌شناسی صاحب‌نظر بود؛ چنان‌که با فرمول‌های ریاضی، درستی قبلۀ مسجدالنبی را اثبات کرد. کتابخانه‌ای غنی با بیش از دو هزار جلد کتاب نفیس گرد آورد و بیش از هفتاد اثر در زمینه‌های ریاضی، کلام، حکمت و ادبیات تألیف کرد. آقابزرگ تهرانی او را از نوابغ دوران و سید محمدحسین طباطبایی او را استادی فاضل دانسته‌اند و حسن حسن‌زاده آملی از عظمت علمی او به نیکی یاد کرده است. سردار کابلی پس‌از نیم‌قرن زندگی در کرمانشاه، در [[۳۰ دی]] ۱۳۳۱ش در ۷۹ سالگی درگذشت و بنا بر وصیتش، پیکر او در [[وادی‌السلام نجف|وادی‌السلام]] [[وادی‌السلام نجف|نجف]] در کنار پدرش به خاک سپرده شد.<ref>رسولی، «سردار کابلی»، ص۵۱۱.</ref><ref>سمیعی، زندگانی سردار کابلی، ص۲۱-۲۵، ۴۸-۵۴، ۶۵، ۳۳۱-۳۳۲.</ref><ref>نجومی، «آیت‌الله علامه شیخ حیدرقلی سردار کابلی»، ص۵۶، ۵۹ و ۷۶-۷۸.</ref><ref>[http://www.manuscripts.ir/ar/component/content/article?id=1883 عرب‌زاده، «سردار کابلی چهره‌ای ناشناخته در جهان علم و فضیلت».]</ref>


==مدارس دینی شیعیان افغانستان==
=== میرزاحسین دره‌صوفی ===
اولین مدرسۀ دینی شیعیان در اواخر قرن نخست هجری، در [[بلخ|بلخ]] توسط ضحاک، فرزند مزاحم بلخی از شاگردان [[امام سجاد]]، تأسیس شد. در آن دوره بلخ مرکز فرهنگی [[خراسان]] تاریخی بود<ref>[https://rsm.rihu.ac.ir/article_1513.html مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»،  1397ش، ص10.]</ref> و [[قوم هزاره|هزاره]] از جایگاه اجتماعی بالایی بهره‌مند بودند.<ref>[https://tarikhema.org/contemporary/iran-after-islam/ghaznavids/80507/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C/ «اوضاع فرهنگی و مذهبی عصر غزنوی»،  وب‌سایت تاریخ ما.]</ref> مدارس دینی که در دورۀ غزنویان و غوریان، گسترش یافته بودند، با حملۀ [[مغول]] بسیاری از آنها ویران شدند. مدارس دینی در دورۀ [[تیموریان]]، رونق دوباره یافتند، اما با سقوط تیموریان و تجزیۀ خراسان، مرکزیت علمی افغانستان نیز از بین رفت.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص186-187.</ref>  
میرزاحسین دره‌صوفی (۱۲۶۰–۱۳۳۰ش) پیشگام نهضت احیای آموزش دینی شیعیان در دورهٔ پس از نسل‌کشی هزاره‌ها توسط امیر عبدالرحمان‌خان شمرده می‌شود و نخستین مدرسهٔ دینی در منطقهٔ «سرولنگ» از ولسوالی دره‌صوف را ایجاد کرد. این اقدام که در اوج محدودیت‌های حکومتی علیه [[هزاره‌ها]] صورت گرفت، جرقه‌ای برای گسترش مدارس دینی در دیگر مناطق هزاره‌نشین ازجمله [[کابل]] شد. وی ضمن توجه به آموزش معارف اهل‌بیت، گفتمان وحدت مذهبی و کاهش تنش‌های قومی را در دستور کار خود قرار داد و باعث تحولات فرهنگی و علمی در جامعهٔ شیعیان افغانستان شد.<ref>توسلی و طلوع، پیشگامان دره‌صوف، 1403ش، ج2، ص 186-205.</ref>


در دورۀ حاکمیت عبدالرحمن و سرکوب مردم هزاره، تمام مراکز مذهبی و آموزشی این مردم تخریب و چراغ علم و دانش در هزارستان خاموش شد.<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص16.</ref> پس از مرگ نادرشاه، این مراکز دوباره احیا شد و در اواخر حکومت ظاهرشاه، با برگشت علمای مهاجر از کشورهای ایران و عراق، تعداد زیادی مدارس دینی در هزارجات و برخی مناطق دیگر از جمله کابل فعال شدند.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص34-35. .</ref> مدارس دینی در این دوره، مهم‌ترین مراکز آموزشی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی هزاره‌ها بودند. در دورۀ جهاد علیه شوروی، مدارس دینی و علما نقشی تعیین‌کننده در تحولات فرهنگی، سیاسی و اجتماعی داشتند؛ <ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»،  دین‌آنلاین.]</ref> اما پس از روی کار آمدن نظام جمهوری اسلامی در افغانستان و رونق مدارس مدرن، مدارس دینی از رونق افتاد.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»،  وب‌سایت افق‌اندیشه.]</ref>
=== سید علی‌احمد حجت کابلی ===
سید علی‌احمد حجت کابلی (۱۲۶۸–۱۳۵۳ش)، معروف به میر احمد حجت، در کابل زاده شد و در دوازده‌سالگی برای تحصیل علوم دینی به مشهد رفت و سپس راهی قم و نجف شد و پس از ده سال تحصیل در محضر استادانی چون سید ابوالحسن اصفهانی و آقا ضیاء عراقی، به درجه اجتهاد رسید. او شاگردان برجسته‌ای تربیت کرد که برخی به اجتهاد دست یافتند. حجت به ساده‌زیستی، تواضع و حساسیت در مصرف وجوهات شرعی شهره بود و شبانه به فقرا کمک می‌کرد. او در میان مردم جایگاه والایی داشت و مرجع حل اختلافات بود و پس از درگذشتش، هزاران نفر از اقشار و مذاهب مختلف در تشییع جنازه‌اش شرکت کردند. از نظر فقهی، با توجه به فقر شیعیان، ارسال وجوهات شرعی به نجف را جایز نمی‌دانست و بر مصرف آن در میان نیازمندان تأکید داشت. او به وحدت میان اقوام و مذاهب باور داشت و بی‌احترامی به اعتقادات دیگران را جایز نمی‌شمرد. حجت در عرصه‌های علمی، فرهنگی، تبلیغی و اجتماعی فعالیت‌های گسترده‌ای داشت؛ از جمله تأسیس مدارس علمیه و مساجد در کابل و بهسود، ساخت کتابخانه و غسال‌خانه، برگزاری مجالس دینی، اعزام مبلغ به شهرهای مختلف و مناظرات علمی با علمای اهل‌سنت که موجب علنی‌شدن مذهب تشیع در افغانستان شد. سید علی‌احمد حجت در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۵۳ش در سن ۸۴ سالگی درگذشت و در زیارتگاه سخی کابل به خاک سپرده شد.<ref>«[https://hojjat.org/fa/ زندگی‌نامه زعیم فقید شیعیان افغانستان حضرت آیت‌الله میر علی‌احمد حجت]»، وب‌سایت آیت‌الله محسن حجت.</ref><ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج1، ص64-66.</ref><ref>احمدی، گلشن ابرار،1384ش، ج7، ص336-342ش.</ref>


=== مکتب‌خانه به‌مثابه پیش‌نیاز مدرسه دینی ===
=== غلام‌حسن پدردار ===
مکتب‌خانه‌ها در هزارستان و میان شیعیان افغانستان، [[تربیت|تربیت]] مقدماتی کودکان را برای ورود به مدارس دینی بر عهده داشته‌ است. از آنجای که اکثر هزاره‌ها [[شیعه|شیعه]] هستند، مکتب‌خانه‌ها به‌دلیل وضعیت اجتماعی، سیاسی و [[فرهنگی]] هزاره‌ها تا دهۀ ۱۳۲۰ش، [[مکتب‌خانه|مکتب‌خانه]] تنها مرکز آموزشی در دسترس هزاره‌ها بود و تا دهۀ ۱۳۷۰ش نیز مکتب‌خانه‌ها سهم اصلی در آموزش مردم هزاره داشتند. مکتب‌خانه‌ها به‌طور معمول در [[مساجد]]، [[حسینیه|حسینیه‌ها]] و خانه‌های مسکونی توسط ملای قریه/ روستا اداره می‌شد. کودکان به‌طور معمول از ۶سالگی وارد مکتب‌خانه می‌شدند، اما حضور دختران کم‌رنگ بوده است. در مکتب‌خانه قرآن، [[نماز]]، [[اصول دین|اصول]] و [[فروع دین]]، خواندن و نوشتن [[زبان فارسی]] و ریاضی مقدماتی آموزش داده می‌شد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص180.]</ref> ملای مکتب در صورت توانایی علمی، لغت و ادبیات عربی (صرف و نحو) را نیز تدریس می‌کرد. نوجوانان پس از گذراندن دورۀ مکتب‌خانه و تکمیل شرایط، وارد مدرسه می‌شدند.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص34-35.</ref>
غلام‌حسن پدردار (زادهٔ ۱۲۸۰ش) پس از تحصیل مقدمات علوم دینی در بلخاب، به نجف [[مهاجرت]] کرد و با حضور در مجالس درس سید ابوالقاسم خویی و سید محسن حکیم به [[درجه اجتهاد|درجهٔ اجتهاد]] رسید.<ref>حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.</ref> پدردار با تأسیس مدارس متعددی از جمله حسنیه باجگاه و دره‌چیوک، به احیای معارف اهل‌بیت در مناطق شمالی افغانستان پرداخت. این مدارس نقش بسزایی در مقابله با غربت فرهنگی شیعیان ایفا کرد. فعالیت‌های آموزشی و تبلیغی او، زمینه‌ساز بیداری دینی در مناطق مرکزی و شمالی افغانستان شد.<ref>حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.</ref>


=== ویژگی‌های مدارس دینی  شیعیان افغانستان ===
=== محمدعلی مدرس افغانی ===
مدارس دینی به‌طور معمول توسط عالمان دین، در زمین‌های موقوفه برپا می‌شود.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص50-155.</ref> هزینۀ ساخت، شهریۀ استادان و مصارف شبانه‌روزی طلاب نیز از کمک‌های مردمی و وجوهات شرعی تأمین می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص171-186.]</ref> ساختار فیزیکی مدارس دینی به‌طور معمول دارای یک یا چند اتاق درسی، خوابگاه طلاب، [[کتابخانه|کتاب‌خانه]] و [[مسجد]] است.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص57-70.</ref> این مدارس به‌طور کامل مستقل از دولت است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص171-186.]</ref> حضور طلاب به‌طور ‌معمول شبانه‌روزی است و حضور استادان به‌صورت تمام‌وقت یا پاره‌وقت است. در مدارس دینی ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول فقه تدریس می‌شود و امروزه در مدرسه‌های دینی بزرگ تا مدارج و سطوح عالی این دروس نیز تدریس می‌شود.<ref>[https://rsm.rihu.ac.ir/article_1513.html مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»،  1397ش، ص16-17.]</ref>
{{اصلی|مدرس افغانی}}
محمدعلی مدرس افغانی (۱۲۸۴–۱۳۶۵ش) در روستای خاربید المیتو از توابع جاغوری در ولایت غزنی زاده شد. او در آغاز نوجوانی به مشهد رفت و ادبیات عرب را نزد اساتیدی چون عبدالجواد نیشابوری و شیخ محمدتقی هروی (ادیب نیشابوری) آموخت.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/186910 «زندگی‌نامه مرحوم علامه مدرس افغانی»، شفقنا افغانستان.]</ref> در سال ۱۳۰۴ش پیاده راهی [[حوزه علمیه نجف]] شد و سطوح عالی تحصیلات حوزوی را نزد استادان آن حوزه به پایان رساند.<ref>فصیحی و شریفی، عالمان شیعهٔ غزنی، ۱۳۹۳ش، ص383-391.</ref> وی به شوخ‌طبعی، ساده‌زیستی، تواضع و جدیت در تحصیل و تدریس شهره بود<ref>جواهرالکلام، تربت پاکان قم، 1382ش، ج3، ص1759-1761.</ref> و از سوی سید ابوالحسن اصفهانی به عنوان وکیل تام‌الاختیار در افغانستان منصوب شد و از مراجعی چون اصفهانی، خویی، آقابزرگ تهرانی و محمدباقر صدر اجازه اجتهاد دریافت کرد.<ref>شفایی، زندانیان روحانیت تشیع در افغانستان، 1368ش، ص40-42.</ref> حوزهٔ تدریس او بین‌المللی بود و طلابی از افغانستان، پاکستان، هند، ایران، عراق، سوریه، لبنان و عربستان در کلاس‌هایش شرکت می‌کردند و آثار ادبی او مورد توجه دانشگاه الازهر مصر نیز قرار گرفت. مدرس افغانی در ۱۳۱۸ش به‌دستور سید ابوالحسن اصفهانی به افغانستان بازگشت و هفت سال در زادگاهش به تدریس پرداخت. پس از درگذشت اصفهانی، او دوباره به نجف رفت و تا سال ۱۳۵۳ش در سامرا و نجف به تدریس مشغول بود. در سال ۱۳۵۴ش توسط حکومت بعث از عراق اخراج شد و تا پایان عمر در حوزه علمیه قم به تدریس و تألیف ادامه داد. وی در قیام [[ابراهیم گاوسوار]]، عضو هیئت صلح بود و با وکالت از سید ابوالحسن اصفهانی، به امور دینی، حقوقی و اجتماعی مردم رسیدگی می‌کرد. از فعالیت‌های فرهنگی او تأسیس مدرسه علمیه در جاغوری و مؤسسه نوار در قم برای ضبط دروس اساتید بود. او در پنجم شهریور ۱۳۶۵ش در هشتادسالگی در [[قم]] درگذشت و در [[قبرستان باغ بهشت]] به خاک سپرده شد.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ج1، ص175-178.</ref>


=== کارکردهای مدارس دینی شیعیان افغانستان ===
=== خادم‌حسین کوه‌بیرونی ===
مدارس دینی شیعیان در افغانستان، فراتر از نهادهای فقط آموزشی، به کانون‌های حیات دینی و اجتماعی تبدیل شده‌ است که نقش چندبعدی در تحولات جامعه ایفا می‌کند. این مراکز علمی علاوه‌بر تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی، به‌عنوان پایگاه‌های تبلیغ و تبیین آموزه‌های دینی عمل کرده‌ و در صیانت از ارزش‌های مذهبی در برابر جریان‌های انحرافی پیشگام بوده‌ است. علمای این مدارس با حضور فعال در عرصه‌های اجتماعی، نقش میانجی‌گرانۀ مؤثری در حل و فصل اختلافات خانوادگی و تنش‌های محلی ایفا کرده‌اند که این امر به تقویت [[همبستگی اجتماعی]] و کاهش نزاع‌های درون‌جامعه‌ای منجر شده است.<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص205-208.</ref>
خادم‌حسین کوه‌بیرونی (۱۲۸۶–۱۳۵۸ش) به‌دلیل تحصیلات حوزوی در نجف نزد مراجعی چون سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، چهره‌ای شناخته‌شده در علوم دینی بود. او در ۱۳۳۶ش به افغانستان بازگشت. [[مدرسه|مدرسهٔ]] علمیهٔ باقریه کوه‌بیرون که خادم‌حسین کوه‌بیرونی در ولسوالی [[بهسود]] تأسیس کرد به نجف کوچک شهرت یافت و مرکز تربیت عالمان برجسته در منطقه شد. وی سپس مدرسهٔ دهن‌غوری را در [[بغلان]] و مدرسه علمیه امام صادق را در [[سمنگان]] تأسیس کرد. در اوج سرکوب‌های کمونیستی، این مدارس به سنگرهای مقاومت فرهنگی تبدیل شد.<ref>[https://ofoghandisha.com/معرفی/شخصیت-ها/زندگینامه-آیت-الله-حاج-آخوند-کوه-بیرون/ «زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>


در دوره‌های حساس تاریخی، این نهادهای دینی به پناهگاه‌های امن معنوی و سیاسی برای جامعۀ شیعه تبدیل شده‌ است. برای مثال در دوران تجاوز نظامی شوروی به افغانستان، مدارس دینی با حفظ ساختار آموزشی خود، به کانون‌های مقاومت فرهنگی و سازمان‌دهی مبارزات مردمی بدل شد. همچنین در دوره‌های سرکوب داخلی علیه [[شیعیان افغانستان]] و هزاره‌ها، این مراکز با ارائه پشتیبانی‌های فکری و روحی، نقش حامیان استوار مردم را ایفا کرد. نویسندگان بیان داشته‌اند که این نقش‌آفرینی چندبعدی، جایگاه ممتاز مدارس دینی شیعیان را در تحولات اجتماعی و سیاسی افغانستان به خوبی تبیین می‌نماید.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص172-180.</ref>
=== قربان‌علی وحیدی جاغوری ===
قربان‌علی وحیدی، زادهٔ ۱۲۹۱ش در قریه اودقول جاغوری، برای فراگیری دانش دینی به [[مشهد]] و نجف [[مهاجرت]] کرد. او پس از بازگشت به افغانستان، یک مدرسهٔ دینی در اودقول ولسوالی [[جاغوری]] تأسیس کرد و سپس با ایجاد مدارس، مساجد و حسینیه‌ها در جاغوری، [[کابل]] و [[بغلان]]، زمینهٔ آموزش معارف اهل‌بیت را برای طلاب و عموم مردم فراهم کرد. روش تدریس او به گونه‌ای بود که شاگردانش نه‌تنها در علوم حوزوی، بلکه در [[اخلاق]] و مبارزه برای حق نیز پرورش می‌یافتند. از شاگردان برجسته او [[محمدآصف محسنی]] است.<ref>ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج3، ص387-390.</ref>


=== مدارس دینی دخترانه در  میان شیعیان افغانستان ===
=== محمدسلطان ترکستانی ===
در گذشته علاقه به آموزش دختران در فرهنگ هزاره کم‌رنگ بود؛ اما پس از تحول نظام آموزشی کشور در دورۀ جمهوری اسلامی افغانستان و برگشت مهاجرین هزاره و زنان دانش‌آموختۀ دینی، در کنار مدارس مدرن، در برخی مناطق هزارستان، مدارس دینی دخترانه نیز ایجاد شد و مورد استقبال جامعه قرار گرفت. با حاکمیت دوبارۀ طالبان و بسته‌شدن درب‌های مدارس مدرن به روی دختران، مراجعۀ دختران هزاره به مدارس دینی افزایش یافته است.<ref>[https://www.shia-news.com/fa/news/293809/%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D9%87-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C «افزایش علاقه دختران شیعۀ افغانستان به فراگیری علوم ینی»،  وب‌سایت شیعه‌نیوز.]</ref>
محمدسلطان ترکستانی زادهٔ ۱۲۹۱ش در [[بلخ]]، پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در زادگاهش، بلخاب<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش. ص22.</ref> و [[بهسود]]،<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص409؛ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص251.</ref> در سال ۱۳۱۶ش راهی حوزه علمیه نجف شد. او طی ۲۲ سال تحصیل نزد مراجعی چون سید ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به [[درجه اجتهاد]] رسید.<ref>قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43.</ref> ترکستانی در سال ۱۳۳۸ش با دریافت اجازهٔ اجتهاد و وکالت از [[امام خمینی|سید روح‌الله خمینی]]، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به افغانستان بازگشت و در [[مزارشریف]] مستقر شد.<ref>ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص252؛ فصیحی، یاران آفتاب، 1395ش، ص15.</ref> در شرایطی که جامعه شیعیان از امکانات تحصیلی محروم بودند، وی تمرکز خود را بر توسعه زیرساخت‌های آموزش علوم دینی قرار داد.<ref>لعلی، سیری در هزاره‌جات، 1372ش، ص355؛ کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1400ش، ص96، 67 و 197.</ref>


=== '''سبک آموزش در مدارس شیعیان افغانستان''' ===
وی مدرسهٔ علمیهٔ سلطانیه را در سال ۱۳۴۳ش در مزارشریف تأسیس کرد. این مدرسه علمیه با دارا بودن ۲۵ حجره، مَدرَس، [[کتابخانه]] و [[مسجد]]، به یکی از مراکز اصلی آموزش طلاب، ترویج معارف اسلامی و مقابله فکری با جریان‌های مارکسیستی در منطقه تبدیل شد.<ref>شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48؛ داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص58؛ حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص135.</ref> وی علاوه بر مدیریت و تدریس در این مدرسه،<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص410؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.</ref> مراکز دینی دیگری از جمله مدرسه قریه دالان (چهارکنت)، مدارس آق‌چشمه و گل‌محمد پشت‌بند (سمنگان) و چندین مسجد و حسینیه را در مزارشریف و حومه آن بنا نهاد.<ref>حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.</ref> ترکستانی علاوه بر فعالیت‌های عمرانی و آموزشی، به حل‌وفصل دعاوی قضایی مردم بر اساس فقه شیعه می‌پرداخت<ref>ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص253 و 255؛</ref> و آثاری شامل تقریرات و حاشیه‌نویسی بر کتب فقهی و اصولی نیز از خود بر جای گذاشت.<ref>داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص57.</ref> وی سرانجام در اواخر سال ۱۳۵۷ش پس از کودتای حزب دموکراتیک خلق دستگیر و به کابل منتقل شد و از آن زمان تاکنون ناپدید گشته و احتمالاً توسط حکومت به [[شهادت]] رسیده است.<ref>عادلی، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، 1393ش، ص165.</ref>
نظام آموزشی مدارس شیعیان افغانستان مبتنی بر سنت‌های رایج حوزه‌های علمیه است و ویژگی‌های زیر را در بر می‌گیرد:


* '''رابطه استاد و شاگرد:''' ارتباط میان استاد و شاگرد در این مدارس، فراتر از آموزش رسمی، شامل راهنمایی‌های اخلاقی و تربیتی نیز می‌شود. طلاب آداب تعامل با استاد را با مطالعه متونی چون «آداب المتعلمین» می‌آموزند.
=== سید محمدسرور واعظ بهسودی ===
* '''سنت مباحثه:''' مباحثه گروهی از ارکان اصلی آموزش به شمار می‌رود. طلاب پس از دریافت هر درس، مطالب را با یکدیگر بررسی و نقد می‌کنند که این امر موجب تعمیق یادگیری و تقویت توان استدلال می‌شود.
سید محمدسرور واعظ بهسودی (۱۲۹۵–۱۳۵۷ش)، در روستای کجاب از توابع بهسود (ولایت وردک) زاده شد. تحصیلات ابتدایی را در مکتب‌خانه آغاز کرد و دروس مقدماتی حوزوی را نزد عمویش فراگرفت و سپس به کابل رفت و نزد سید علی‌احمد حجت و شیخ محسن به تحصیل پرداخت. او برای تکمیل علوم دینی به قم و نجف سفر کرد و پس از اخذ اجازه اجتهاد از سید محسن حکیم، به افغانستان بازگشت. واعظ بهسودی به خوش‌رویی و کمک به مستمندان شهره بود و بیشتر وجوهات شرعی را به نیازمندان می‌رساند. وی به ازدواج جوانان اهمیت می‌داد، مورد احترام مراجع دینی ازجمله خویی، حکیم و صدر بود، به وحدت میان مسلمانان و پرهیز از تفرقه باور داشت و بر احیای هویت اسلامی و تربیت نسل جوان تأکید می‌کرد. وی با تأسیس مدارس علمیه محمدیه در [[بهسود]] و [[کابل]] و همچنین بینان‌گذاری مسجد محمدیه، راه‌اندازی ماهنامهٔ برهان و برگزاری نخستین نماز جمعهٔ شیعیان در کابل، تدریس سطوح عالی حوزه و سخنرانی‌های پرشور و مناظرات علمی، معارف اهل بیت را ترویج کرد و در حل اختلافات اجتماعی و خانوادگی نقش مؤثری داشت. با روی کار آمدن حکومت کمونیستی در سال ۱۳۵۷ش، واعظ بهسودی چندین بار دستگیر و زندانی شد و سرانجام در زندان به شهادت رسید.<ref>[http://nbo.ir/سید-محمد-سرور-واعظ-بهسودی-حسینی-واعظ-بهسودی__a-68.aspx احمدی‌نژاد بلخی، «سید محمد سرور واعظ بهسودی حسینی (واعظ بهسودی)»، فرهیختگان تمدن شیعی.]</ref><ref>خلخالی، شهدای روحانیت شیعه در یکصد ساله اخیر، 1420ق، ج1، ص353.</ref><ref>«[https://hawzah.net/ سید سرور بهسودی حسینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه].</ref><ref>شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص35.</ref>
* '''تدریس همزمان با تحصیل:''' بر اساس این سنت حوزوی، طلاب سطوح بالاتر، مسئولیت تدریس دروس به طلاب سطوح پایین‌تر را بر عهده می‌گیرند که به تثبیت دانش مدرسان کمک می‌کند.
* '''آموزش خطابه و تبلیغ:''' در این مدارس به مهارت‌های سخنوری و تبلیغ توجه می‌شود و طلاب از طریق سخنرانی‌های تمرینی و کلاس‌های عملی خطابه، برای فعالیت‌های تبلیغی آماده می‌شوند.<ref>کریمی، جابر و دیگران، «بررسی و مقایسۀ نظام آموزشی حوزه و دانشگاه»،  1384ش، ص3-4.</ref>


=== مناسبات مدارس دینی  شیعیان با حوزه‌های علمیۀ قم و نجف ===
=== خادم‌حسین بیانی ===
[[حوزه علمیه قم|حوزۀ علمیۀ قم]] و حوزۀ علمیۀ نجف، نقش مکمل مدارس دینی شیعیان افغانستان را ایفا می‌کنند. در گذشته بیشتر فارغ‌التحصیلان این مدارس برای تکمیل سطوح عالی، به نجف سفر می‌کردند، اما امروزه با رونق‌گرفتن حوزۀ علمیۀ قم، بیشتر در شهر قم و در جامعه المصطفی العالمیه ادامۀ تحصیل می‌دهند. برخی از دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه قم و نجف با برگشت به افغانستان، سطوح عالی دروس دینی را در این کشور تدریس می‌کنند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»،  وب‌سایت دین‌آنلاین.]</ref>
خادم‌حسین بیانی (۱۳۰۵–۱۳۹۹ش) در قریه دهان‌هوجی کجاب از توابع بهسود (ولایت میدان‌وردک) زاده شد. او در زادگاه خود به فراگیری احکام دینی پرداخت و پس از فراگیری علوم دینی، از سال ۱۳۳۲ش در مدارس علمیه کابل به تدریس مشغول شد. بیانی از جوانی به ادبیات و سرودن شعر علاقه داشت و برخی اشعارش در جراید کابل چاپ شد.<ref>انوشه، دانشنامه ادب فارسی جلد سوم: ادب فارسی در افغانستان، 1378ش، ص188.</ref> آشنایی با سید اسماعیل بلخی تأثیر عمیقی بر او گذاشت و در محرم ۱۳۴۰ش به درخواست بلخی برای تبلیغ به گردیز رفت و اختلافات شیعه و سنی را برطرف کرد. با کودتای ۱۳۵۷ش، به ایران مهاجرت کرد و در قم ساکن شد.<ref>موجانی، فرهنگ شخصیت‌های معاصر افغانستان،1394ش، ص111.</ref> در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ شمسی، سطوح عالی علوم دینی را در قم فراگرفت و گواهی تدریس علوم اسلامی را از دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم دریافت نمود. بیانی چندین مجموعه شعر با مضامین اجتماعی، سیاسی، اخلاقی و عرفانی منتشر کرد. همچنین «موجز الاحکام» (۱۳۷۸ش) و «انیس‌الادیب فی‌التجزیة والترکیب» را در قالب شعر منتشر کرد که اثر اخیر در هفتمین همایش کتاب سال حوزه لوح تقدیر گرفت.<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص263.</ref> او در دهه ۹۰ شمسی در قم به تدریس تجزیه و ترکیب قرآن پرداخت و در اسفند ۱۳۹۱ش به‌عنوان مدرس نمونه تقدیر شد.<ref>صابری هروی، شعرای عصر حاضر افغانستان، 1389ش، ص407-409.</ref> خادم‌حسین بیانی در ۱۵ سرطان ۱۳۹۹ش در قم درگذشت و در همان شهر به خاک سپرده شد.<ref>«آیت‌الله خادم‌حسین بیانی از علمای برجستهٔ افغانستانی در قم درگذشت»، وب‌سایت شفقنا افغانستان.</ref>


=== چالش‌های مدارس دینی شیعیان ===
=== آخوند محمداسحاق ===
امروزه مدارس دینی شیعیان در رقابت با مراکز آموزشی دیگر، دچار رکود شده است؛ در آسیب‌شناسی این چالش به موضوعات چون: مشکلات اقتصادی، نداشتن رسمیت دولتی، نبود مدرک تحصیلی، طولانی‌بودن دورۀ آموزشی، بروز نبودن مواد آموزشی، نبود رشته‌های تخصصی و مخالفت برخی استادان مدارس دینی با علوم روز اشاره شده است.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87/%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85/%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A2%D9%85%D8%AF-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF/ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»،  وب‌سایت افق‌اندیشه.]</ref>
آخوند محمداسحاق (۱۳۰۷–۱۳۵۸ش) در منطقهٔ «زیرچغت» ولایت [[سرپل]] به دنیا آمد و پس از تحصیلات ابتدایی، علوم دینی را در مدارس شاهمرد و دهان‌شرد فراگرفت.<ref>علیزاده، حماسه‌های ماندگار در سرپل، 1388ش، ص47.</ref> وی بعد از تکمیل تحصیلات دینی خود در نجف، به [[وطن]] بازگشت و به تأسیس مراکز دینی و مدرسه علمیه در سوزمه‌قلعه و تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی پرداخت. او در جریان کودتای کمونیستی، رهبری مقاومت مردمی را بر عهده گرفت و در خط مقدم نبردها حضور یافت<ref>علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref> و در ۱۳۵۸ش به [[شهادت]] رسید.<ref>علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref>


=== مؤسسان مدارس دینی شیعیان افغانستان ===
=== سید علی بهشتی ورسی ===
شماری از پایه‌گذاران مدارس دینی شیعیان در افغانستان عبارتند از:  
سید علی بهشتی ورسی (۱۳۰۸–۱۳۷۵ش) در روستای سنگ‌تخت ورس در ولایت [[بامیان]]، در خانواده‌ای از علمای معروف زاده شد. پس از تحصیلات ابتدایی، شش سال در یکه‌ولنگ به فراگیری علوم دینی پرداخت و در سال ۱۳۳۴ش راهی [[نجف]] شد و از محضر سید محسن حکیم، سید محمود شاهرودی و سید ابوالقاسم خویی بهره برد و همزمان به تدریس کتب حوزوی پرداخت.<ref>[https://www.sadataf.com/celebrities/biography-of-ayatollah-seyed-ali-beheshti-warsi «زندگی‌نامه آیت‌الله سیدعلی بهشتی ورسی» وب‌سایت دائرةالمعارف سادات افغانستان.]</ref><ref>[https://fa.al-shia.org/آيت-الله-سيد-علي-بهشتي-ره/ «سید علی بهشتی» وب‌سایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه.]</ref> او به پرهیزگاری، سخت‌کوشی، وحدت‌طلبی و دقت علمی شهره بود<ref>[http://www.saadaat11.blogfa.com/post/48 موسوی، «زندگی‌نامه سید علی بهشتی» وب‌لاگ سادات.]</ref> و در سال ۱۳۴۱ش به [[افغانستان]] بازگشت و با [[همیاری]] نیکوکاران، مدرسه علمیه‌ای در زادگاهش ساخت و مدرسه باقریه در سراب بامیان نیز به توصیه او بنا شد.<ref>[https://ofoghandisha.com/معرفی/شخصیت-ها/آیه-الله-سید-علی-بهشتی-ورسی/ موسوی مشکات، «آیةالله سید علی بهشتی» وب‌سایت افق اندیشه.]</ref> برخی پژوهشگران غربی او را احیاگر شیعه در مناطق مرکزی افغانستان خوانده‌اند.<ref>[http://www.saadaat11.blogfa.com/post/48 موسوی، «زندگی‌نامه سید علی بهشتی» وب‌لاگ سادات.]</ref> پس از کودتای مارکسیستی ثور ۱۳۵۷ش، بهشتی نخستین رهبر جهاد مسلحانه علیه کمونیست‌ها بود<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۲۶۱.</ref> و در [[سپتامبر]] ۱۹۷۹م، با حضور نمایندگان ۴۲ ناحیه و [[قوم ایماق|ایماق‌های]] سنی غور، شورای انقلابی اتفاق اسلامی افغانستان را تأسیس کرد و به عنوان رئیس آن برگزیده شد.<ref>[https://fa.al-shia.org/آيت-الله-سيد-علي-بهشتي-ره/ «سید علی بهشتی» وب‌سایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه.]</ref> این شورا نظام اداری منظمی از جمله خط تلفن، قواعد مالیاتی و تقسیمات کشوری ایجاد کرد.<ref>[https://shiastudies.com/fa/56561/56561/ «دولت اسلامی و شیعیان افغانستان» وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref> بهشتی در سال ۱۳۶۸ش به حزب وحدت اسلامی پیوست و به عنوان رئیس شورای عالی نظارت انتخاب شد و بر وحدت شیعیان و پیاده‌سازی احکام اسلامی تأکید داشت.<ref>«[https://mandegardaily.com/?p=3444 از سالگرد وفات آیت‌الله بهشتی در کابل گرامی‌داشت به عمل آمد» خبرگزاری ماندگار].</ref> وی در مهر ۱۳۷۵ش در یکه‌ولنگ درگذشت و در زادگاهش به خاک سپرده شد.<ref>[https://ofoghandisha.com/معرفی/شخصیت-ها/آیه-الله-سید-علی-بهشتی-ورسی/ موسوی مشکات، «آیةالله سید علی بهشتی» وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>


==== '''سید‌حسین عالم''' ====
=== محمدحسن خسروی ===
سید حسین عالم زادهٔ ۱۲۴۵ش در [[سرپل]] از عالمان برجسته و بنیان‌گذاران اصلی حوزه‌های علمیه شیعه در شمال افغانستان بود. وی پس از چهارده سال تحصیل علوم دینی در [[حوزه علمیه مشهد|حوزۀ علمیۀ مشهد]]،<ref>ضیایی، محمد‌رضا، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۷؛ رحمانی ولوی، مهدی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۱.</ref> در سال ۱۲۷۵ش به افغانستان بازگشت. بازگشت او همزمان با دوران حکومت عبدالرحمن‌خان و اوج فشارهای مذهبی، قتل‌عام [[شیعیان افغانستان]]، تخریب مساجد و رواج [[تقیه]] بود.<ref>سجادی، ''جامعه‌شناسی سیاسی افغانستان''، ۱۳۸۰ش، ص۹۸؛ ریاضی هروی، ''عین‌الوقایع''، ۱۳۷۲ش، ص۹۹؛ حسینی، ''بررسی برنامۀ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.</ref> در این شرایط، سیدحسین عالم برای حفظ و ترویج معارف اسلامی، ابتدا در مناطق کوهستانی و دوردست بلخاب از جمله روستای «وَشت» به تدریس پرداخت و در همان سال، مدرسه‌ای دینی را در آن منطقه پایه‌گذاری کرد.<ref>حسینی،  ''بررسی برنامۀ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.</ref> وی پس از دو سال اقامت و آموزش در یکاولنگ (ولایت [[بامیان]])، به درخواست بزرگان بلخاب به این منطقه بازگشت و در سال ۱۲۸۴ش، نخستین مدرسه علمیه بلخاب را در روستای «دَهن‌شِرد» (مدرسه عالمیه) تأسیس کرد. این مدرسه به سرعت  به یکی از بزرگ‌ترین پایگاه‌های آموزش علوم اسلامی در افغانستان تبدیل شد.<ref>ضیایی، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱.</ref>
محمدحسن خسروی (۱۳۰۸–۱۳۹۴ش) در قریه قول‌دستک از توابع سنگتخت ولایت [[ولایت دایکندی|دایکندی]] زاده شد. از هفت‌سالگی تحصیلات حوزوی را نزد عموی خود که از علمای تحصیل‌کرده نجف بود آغاز کرد و سپس در سال ۱۳۲۵ش در [[حوزه علمیه مشهد]] با رتبه عالی پذیرفته شد. در سال ۱۳۳۳ش راهی [[نجف]] شد و بیش از شش سال از محضر سید ابوالقاسم خویی، سید محسن حکیم، سید روح‌الله خمینی، سید محمدباقر صدر و شاهرودی بهره برد. پس از بازگشت در سال ۱۳۳۸ش، ازدواج کرد و به فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی پرداخت. خسروی در [[ادبیات عرب]] تبحر داشت و او را همسطح [[مدرس افغانی]] دانسته‌اند. حدود دو دهه به تدریس علوم دینی پرداخت و در نجف نیز همزمان با تحصیل، کتاب‌های سطوح عالی حوزه را در مسجد هندی تدریس می‌کرد. در حوزه تبلیغ، علاوه‌بر ایام محرم و مناسبت‌های خاص، در روزهای پنجشنبه و [[جمعه]] نیز به وظیفه تبلیغی خود عمل می‌کرد. او با تأسیس [[مدرسه دینی]] در زادگاه خود، به تربیت عالمان دینی پرداخت و از تشکیل حزب وحدت اسلامی و مقاومت مردم هزاره و شیعه در غرب کابل حمایت کرد. همچنین از مرجعیت قربانعلی محقق کابلی حمایت نمود. خسروی در زهد و پارسایی زبانزد بود و با کارگری هزینه تحصیل و زندگی خود را تأمین می‌کرد. وی سرانجام در ۱۷ قوس ۱۳۹۴ش در سن ۸۶ سالگی در [[مشهد]] درگذشت.<ref>. موحدی، ناگفته‌های سیمای مرجعیت، یادنامهٔ مرجع فقید آیت‌اللّه محقق کابلی، ج3، ص204؛ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع افغانستان، ج2، ص45.</ref><ref>[https://af.shafaqna.com/FA/420786 . شریفی، «مرحوم آیت‌اللّه محمدحسن خسروی؛ تلاقی فقه و ادب»، وب‌سایت شفقنا.]</ref><ref>[https://ofoghandisha.com/اخبار/همایش-مدیران-و-اساتید-حوزههای-علمیه/ . «همایش مدیران و اساتید حوزه‌های علمیه افغانستان تحت عنوان راهکارها و بررسی چالش‌ها» وب‌سایت افق اندیشه.]</ref><ref>[https://daikondi.blog.ir/1398/03/29/زندگی-نامه-ایت-الله-محمدحسن-خسروی . «زندگی‌نامۀ آیت‌اللّه محمدحسن خسروی»، پایگاه اطلاع‌رسانی ولایت دایکندی.]</ref>


تأسیس مدارس علوم دینی «چهارکنت» در ولایت [[بلخ]] و «سرولنگ» در ولایت سرپل، و همچنین اعمار [[مساجد]] و [[تکیه|تکیه‌خانه‌های]] متعدد در شمال افغانستان با ارتباطات چهره‌به‌چهره با مردم، از دیگر اقدامات مهم وی برای مقابله با سیاست‌های مذهبی حکومت وقت به شمار می‌رود.<ref>ضیایی، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱؛ احمدی‌نژاد، ''سیمای بلخاب''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۷.</ref>
=== خادم‌حسین فاضل ورسی ===
خادم‌حسین فاضل ورسی (متولد ۱۳۰۸ش در ورس بامیان) پس از تحصیلات مقدماتی در حوزه‌های علمیهٔ ورس، [[بهسود]] و یکه‌ولنگ، در ۱۳۳۵ش برای تکمیل تحصیلات به نجف [[مهاجرت]] کرد و از محضر مراجعی چون خویی و سید محمدباقر صدر بهره برد. با بازگشت به افغانستان، مدرسه علمیهٔ ورس را تأسیس و به مدت ۱۵ سال در آن‌جا به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت. این مرکز به کانونی برای تربیت طلاب و حل اختلافات اجتماعی تبدیل شد. پس از کودتای ۱۳۵۷ش به ایران مهاجرت و به تألیف و تحقیق در حوزهٔ علمیهٔ مشهد مشغول شد. آثار علمی وی در زمینه‌های فقه، اصول، تفسیر و کلام، گنجینهٔ ارزشمندی برای جامعهٔ علمی شیعیان افغانستان محسوب می‌شود.<ref>[https://ofoghandisha.com/معرفی/شخصیت-ها/آیت-الله-خادم-حسین-فاضل-ورسی/ «آیه الله خادم حسین فاضلی ورسی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>


تعدادی از شاگردان سیدحسین عالم چون سلطان‌محمد ترکستانی، سید محمدحسن رئیس، سید ابوالقاسم بلخی و قربانعلی وحیدی جاغوری، بعدها به درجات عالی علمی رسیده و خود به مؤسسان مدارس دینی و رهبران مذهبی جامعه تبدیل شدند.<ref>رحمانی ولوی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶؛ رهیاب، ''بلخاب''، ۱۴۰۱ش، ص۲۲.</ref> وی تا پایان عمر مسئولیت مدرسه دهن‌شرد و اداره امور دینی بلخاب را بر عهده داشت<ref>[۱۴] رهیاب (بلخی)، حسین، ''بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)''، ۱۴۰۱ش، ص۲۱، ۲۲ و ۴۳.</ref> و سرانجام در سال ۱۳۱۴ش، پس از بازگشت از سفر [[حج]] و بازدید از حوزه‌های علمیه ایران و عراق، در زادگاهش درگذشت.<ref>[۱۶] رحمانی ولوی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶.</ref>
=== غلامعلی محمدی بامیانی ===
غلام‌علی محمدی بامیانی (۱۳۱۲–۱۳۹۵ش) در منطقهٔ فولادی از توابع ولایت بامیان زاده شد. او به‌قصد فراگیری علوم دینی به ایران مهاجرت کرد و سپس در ۱۳۳۸ش به حوزهٔ علمیهٔ نجف رفت و از محضر سید روح‌الله خمینی، میرزا حسین بجنوردی، سید ابوالقاسم خویی و سید محمدباقر صدر بهره برد. در ۱۳۵۰ش به دعوت سید حسن شیرازی، در حوزهٔ علمیهٔ زینبیهٔ دمشق به تدریس و تربیت طلاب پرداخت. او حدود ۴۰ سال در سوریه به تدریس علوم دینی اشتغال داشت و به امور معیشتی طلاب افغانستانی مقیم سوریه نیز رسیدگی می‌کرد. او همچنین کتاب‌هایی در زمینه فقه، اصول و اعتقادات به زبان‌های فارسی و عربی تألیف کرده است. محمدی بامیانی با امام خمینی، شهید صدر، آیت‌الله خویی و سید حسن شیرازی همکاری علمی و دوستانه داشت. پس از بحران سوریه، به ایران و سپس افغانستان بازگشت و مدتی نیز در نجف به تدریس پرداخت. سرانجام در [[۲۳ آذر]] ۱۳۹۵ش در سن ۸۳ سالگی در [[کربلا]] درگذشت و پیکرش در [[وادی‌السلام نجف]] به خاک سپرده شد.<ref>ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، ج۳، ص۱۹۳–۱۹۶.</ref><ref>«آیت‌الله محمدی بامیانی»، ص۱۵۴–۱۶۳</ref>


==== میرزاحسین دره‌صوفی ====
=== محمدآصف محسنی ===
میرزاحسین دره‌صوفی (۱۲۶۰-۱۳۳۰ش) پیشگام نهضت احیای آموزش دینی شیعیان در دورۀ پس از نسل‌کشی هزاره‌ها توسط امیر عبدالرحمان خان شمرده می‌شود که با تأسیس نخستین مدرسۀ دینی در منطقۀ «سرولنگ» ولسوالی دره‌صوف، تحولی در نظام آموزشی مناطق شیعه‌نشین ایجاد کرد. این اقدام شجاعانه که در اوج سرکوب و محدودیت‌های حکومتی علیه هزاره‌ها صورت گرفت، به‌عنوان جرقه‌ای برای گسترش مدارس دینی در دیگر مناطق هزاره‌نشین عمل کرد و الهام‌بخش علمای بعدی برای تأسیس مراکز آموزش دینی و فعالیت‌های فرهنگی در [[کابل]] و سایر نقاط کشور شد. وی با رویکردی جامع‌نگر، ضمن توجه به آموزش معارف اهل‌بیت، گفتمان وحدت مذهبی و کاهش تنش‌های قومی را در دستور کار خود قرار داد. تأثیر اقدامات مبارزاتی، فرهگی و تقریبی وی به حدی بود که به الگویی برای مدارس بعدی تبدیل شد و باعث تحولات فرهنگی و علمی در جامعۀ شیعیان افغانستان شد.<ref>توسلی و طلوع، پیشگامان دره‌صوف، 1403ش، ج2، ص 186-205.</ref>
محمدآصف محسنی (۱۳۱۴–۱۳۹۸ش) در [[قندهار]] زاده شد و تحصیلات ابتدایی را نزد پدر آغاز کرد. او پس از آموختن زبان اردو در پاکستان، در سال ۱۳۳۱ش برای تحصیل [[ادبیات عرب]] به جاغوری در ولایت [[غزنی]] و سپس در ۱۳۳۲ش به [[حوزه علمیه نجف]] رفت و سطوح عالی فقه و اصول را نزد استادانی چون سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی و میرزا باقر زنجانی به پایان رساند.<ref>حیدری خواتی، رجال ماندگار، 1395ش، ص25-31.</ref> وی به نظم دقیق، سخت‌کوشی، تهجد، توکل و استقلال سیاسی شهره بود و پس از بازگشت به افغانستان، حوزهٔ علمیهٔ خاتم‌النبیین را در [[کابل]] و [[قندهار]] تأسیس کرد و تا پایان عمر به تدریس فقه، کلام و رجال پرداخت. او فعالیت‌های فرهنگی گسترده‌ای از جمله راه‌اندازی شبکه تلویزیونی تمدن، رادیو فرهنگ، مساجد، حسینیه‌ها و کتابخانه‌ها را سامان داد و با اعزام مبلغان به مناطق مختلف و حل اختلافات اجتماعی، به‌عنوان مرجع دینی و اجتماعی مردم شناخته شد.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=84059 «آیت‌الله محمد آصف محسنی ملایی که ۱۰۰ کتاب نوشت و اکادمیسین علوم شد»، وب‌سایت روزنامه ماندگار.]</ref><ref>[https://www.noorsoft.org/fa/Mostabser/View/29/ «زندگی‌نامه محمدآصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.]</ref> محسنی به تقریب مذاهب باور داشت و بر روزآمدی متون درسی حوزه‌ها تأکید می‌کرد. او در سال ۱۳۵۸ش حزب حرکت اسلامی را تأسیس کرد و تا ۱۳۸۴ش رهبری آن را بر عهده داشت. وی در دوران جهاد بیش از ۱۰۰ پایگاه نظامی در ۱۹ ولایت راه‌اندازی کرد و پس از سقوط دولت نجیب‌الله، منشی و سخنگوی شورای رهبری دولت مجاهدین شد. در سال ۱۳۸۲ش شورای علمای شیعه را بنیان نهاد و برای به رسمیت شناختن مذهب شیعه در قانون اساسی تلاش کرد.<ref>حیدری خواتی، رجال ماندگار، 1395ش، ص25-26.</ref> شیخ آصف محسنی در [[۱۴ مرداد]] ۱۳۹۸ش در [[کابل]] درگذشت و در حوزه علمیه خاتم‌النبیین به خاک سپرده شد.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/05/15/2070195/ «واکنش‌های داخلی و خارجی به رحلت آیت‌الله محسنی رئیس شورای علمای شیعه افغانستان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>


==== '''غلام‌حسن پدردار''' ====
=== سید نادر بحرالعلوم ===
غلام‌حسن پدردار ( متولد ۱۲۸۰ش) از علمای مبارز و مؤسسان حوزه‌های علمیه در شمال افغانستان بود. وی پس از تحصیل مقدمات در بلخاب، برای تکمیل علوم حوزوی به نجف  [[مهاجرت|مهاجرت]] کرد و در نزد مراجعی چون ابوالقاسم خویی و حکیم به درجۀ اجتهاد رسید.<ref>حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.</ref>  پدردار با بازگشت به افغانستان، با تأسیس مدارس متعددی از جمله حسنیه [[باجگاه|باجگاه]] و دره چیوک، به احیای معارف [[اهل‌بیت|اهل‌بیت]] در مناطق شمالی پرداخت. این مدارس به کانون‌های اصلی [[تربیت|تربیت]] طلاب تبدیل شد و نقش به‌سزایی در مقابله با غربت فرهنگی شیعیان ایفا کرد. فعالیت‌های آموزشی و تبلیغی او، زمینه‌ساز بیداری دینی در مناطق مرکزی و شمالی افغانستان شد.<ref>حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.</ref>
سید نادر بحرالعلوم، مشهور به سید بحر، در سال ۱۳۱۶ش در روستای بغوی از توابع ولایت [[سرپل]] زاده شد و در کودکی به همراه خانواده به [[مزارشریف]] کوچ کرد.<ref>شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص62؛ فرهنگ، جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی شیعیان افغانستان، 1380ش، ص326.</ref> وی پس‌از فراگیری مقدمات علوم دینی برای تکمیل تحصیلات به ولسوالی چهارکنت رفت و پنج سال از محضر شیخ سلطان ترکستانی و سید میرحسین مدرس بهره برد. در ۱۳۳۷ش راهی [[حوزه علمیه نجف]] شد و ۱۶ سال از محضر سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی بهره برد و در ۱۳۵۴ش با اخذ وکالت‌نامه از برخی مراجع دینی، به مزارشریف بازگشت.<ref>احمدی، «سید نادر بحرالعلوم افغانی»، در گلشن ابرار، 1387ش، ج8، ص566-568.</ref> او تدریس علوم حوزوی را در [[تکیه‌خانه]] پدری آغاز کرد و علاوه‌بر فقه و اصول، به روشنگری اعتقادی برای دانشجویان، معلمان و محصلان پرداخت و با پیشنهاد جمعی از اساتید دانشگاه، کلاس‌های خود را توسعه داد.<ref>احمدی، «با اختران علم و دانش»، 1373ش، ص11.</ref> در اواخر سال ۱۳۵۶ش با خرید زمینی در مزارشریف، اقدام به تأسیس مدرسه علمیه کرد که با کودتای ۱۳۵۷ش متوقف شد و آن زمین بعدها به تکیه‌خانه «شهید بحرالعلوم» تبدیل شد.<ref>حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص221.</ref> بحرالعلوم با حکومت کمونیستی مخالفت کرد و در محرم ۱۳۵۷ش در تکیه‌خانه‌های مزارشریف مردم را به دین‌داری فراخواند. پس‌از سخنرانی‌های محرم، فرمان دستگیری او صادر شد و در [[۱۴ محرم]] ۱۳۵۷ش، مأموران حکومتی شبانه به منزلش هجوم بردند و او را دستگیر و به [[کابل]] منتقل کردند و گمان می‌رود در همان روزها به شهادت رسیده باشد.<ref>میرحسینی، سانچارک در بستر زمان، 1388ش، ص193؛ رجبی، علمای مجاهد، 1382ش، ص538؛ عادلی «حسینی»، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، 1393ش، ص137 و 252.</ref>


==== خادم‌حسین کوه‌بیرونی ====
=== محمدهاشم صالحی مدرس ===
در تاریک‌ترین دوران محرومیت شیعیان افغانستان، خادم حسین کوه‌بیرونی (۱۲۸۶-۱۳۵۸ش) با تأسیس سه مرکز علمی در مناطق محروم، تحولی ماندگار در آموزش دینی ایجاد کرد. تحصیلات عمیق حوزوی در نجف نزد مراجعی چون سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، او را به چهره‌ای شناخته شده در فقه و اصول تبدیل کرده بود. بازگشت او به افغانستان در ۱۳۳۶ش آغازی بود بر ترویج آموزش دینی. [[مدرسه|مدرسۀ]] علمیۀ باقریه کوه‌بیرون ولسوالی [[بهسود]] که به نجف کوچک شهرت یافته بود، منشأ تربیت عالمان برجسته در منطقه شد. سپس مدرسۀ دهن‌غوری را در [[بغلان]] و [[امام صادق]] را در سمنگان تأسیس کرد. در اوج سرکوب‌های کمونیستی، این مدارس به سنگرهای مقاومت فرهنگی تبدیل شد. شاگردان پرورش‌یافته در این مدارس، امروزه نیز جزو مبلغان مهم دینی در افغانستان هستند.<ref>[https://ofoghandisha.com/%d9%85%d8%b9%d8%b1%d9%81%db%8c/%d8%b4%d8%ae%d8%b5%db%8c%d8%aa-%d9%87%d8%a7/%d8%b2%d9%86%d8%af%da%af%db%8c%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%d8%a2%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%ad%d8%a7%d8%ac-%d8%a2%d8%ae%d9%88%d9%86%d8%af-%da%a9%d9%88%d9%87-%d8%a8%db%8c%d8%b1%d9%88%d9%86/ «زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>
محمدهاشم صالحی مدرس (زاده ۱۳۲۴ش) در ولایت [[پروان]] به دنیا آمد و از کودکی به تحصیل علوم دینی پرداخت. تحصیلات حوزوی خود را ابتدا در کابل و سپس در نجف اشرف نزد [[امام خمینی]]، سید ابوالقاسم خویی و سید محمدباقر صدر تکمیل کرد. پس از اخراج از عراق توسط رژیم بعث، به مدت ۲۴ سال در قم به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت و شاگردان بسیاری از کشورهای مختلف تربیت کرد. از مهم‌ترین اقدامات وی تأسیس دو [[مدرسه]] علمیه «رسالت» و «ولایت» در کابل و بامیان است. همچنین ساخت مسجد جامع الزهرا در کابل و چندین [[مسجد]] و [[حسینیه]] دیگر در مناطق مختلف از خدمات عمرانی وی است.<ref>[https://ofoghandisha.com/معرفی/شخصیت-ها/آیت-الله-محمدهاشــم-صالحی-مدرس/ «آیت الله محمدهاشم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>


==== قربان‌علی وحیدی جاغوری ====
== مرجعیت دینی ==
وحیدی از چهره‌های تأثیرگذار روحانی [[شیعه|شیعه]] در افغانستان بود که در گسترش علوم حوزوی و معارف اهل‌بیت تلاش‌های چشمگیری داشت. متولد ۱۲۹۱ش در قریه اودقول جاغوری، تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش گذراند و سپس برای تکمیل دانش دینی به [[مشهد|مشهد]] و نجف [[مهاجرت|مهاجرت]] کرد. پس از بازگشت به افغانستان، فعالیت‌های علمی و فرهنگی خود را با تأسیس مدارس و تربیت طلاب آغاز کرد.  از مهم‌ترین اقدامات او بنیان‌گذاری اولین مدرسۀ دینی در اودقول ولسوالی [[جاغوری]] بود که به کانونی برای آموزش علوم اسلامی تبدیل شد. وی با ایجاد مدارس، مساجد و حسینیه‌ها در مناطق مختلف از جمله جاغوری، [[کابل]] و بغلان، زمینۀ آموزش معارف اهل‌بیت را برای طلاب و عموم مردم فراهم کرد. روش تدریس او به گونه‌ای بود که شاگردانش نه‌تنها در علوم حوزوی، بلکه در [[اخلاق]] و مبارزه برای حق نیز پرورش می‌یافتند. از شاگردان برجسته او می‌توان به [[محمدآصف محسنی]] اشاره کرد که تحت تعلیمات وی رشد یافت و بعدها به یکی از عالمان مشهور [[شیعه]] در افغانستان تبدیل شد.<ref>ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج3، ص387-390.</ref>
شیعیان افغانستان از دوران [[امامان شیعه]]، محدثان و فقیهان نامداری داشته‌اند، از ابوخالد کابلی که از اصحاب [[امام زین‌العابدین]] بود تا ملا محمدکاظم هروی معروف به [[آخوند خراسانی]] که پس از درگشت میرزای شیرازی، زعامت حوزه‌های علمیه شیعیان را بر عهده گرفت. همچنین [[فیض‌محمد کاتب هزاره]] با نگارش [[سراج‌التواریخ|سراج التواریخ]]، هویت تاریخی [[قوم هزاره]] که بیشترین جمعیت [[شیعیان افغانستان]] را تشکیل می‌دهد، احیا کرد. پس از وی، تعداد زیادی از شیعیان افغانستان در [[حوزه علمیه نجف]] و سپس [[حوزه علمیه قم]] به فقاهت و بعضی به مرجعیت دینی رسیدند.<ref>فیاض، «نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان»، 1399ش، ص154.</ref> در دوران معاصر پس‌از رسیدن محمداسحاق فیاض به جایگاه مرجعیت دینی شیعیان در عراق<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج2، ص۵۰۵.</ref> و نیز پس‌از پذیرش مرجعیت دینی شیعیان افغانستان از سوی قربانعلی محقق کابلی،<ref>حلیمی بلخابی، «نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان»، 1399ش، ص143.</ref> برخی دیگر از علمای شیعه افغانستان ازجمله محمدباقر فاضلی بهسودی در حوزهٔ علمیه قم،<ref>[https://fazelibehsoodi.com/index.php/2018-06-22-04-53-06/315-2025-05-18-15-26-41 زندگینامه حضرت آیت‌الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله محمدباقر فاضلی بهسودی.]</ref> غلام‌عباس واعظ‌زاده بهسودی در حوزهٔ علمیه کابل،<ref>[https://behsoodi.com/fa-bio/ «اجمالی از زندگی‌نامه آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله واعظ‌زاده بهسودی.]</ref> محمد امینی بامیانی و محمدباقر موحدی نجفی در حوزهٔ علمیهٔ قم، رساله عملیه خود را منتشر کرده‌اند.<ref>ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.</ref>


==== محمدسلطان ترکستانی ====
==== قربان‌علی محقق کابلی ====
محمد سلطان ترکستانی زادهٔ ۱۲۹۱ش در [[بلخ]]، فقیه، مجتهد و از بنیان‌گذاران و مدرسان مدارس علمیه شیعه در شمال افغانستان بود. وی پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در زادگاهش، بلخاب<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش. ص22.</ref> و [[بهسود]]،<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص409؛ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص251.</ref> در سال ۱۳۱۶ش راهی حوزه علمیه نجف شد. او طی ۲۲ سال تحصیل نزد مراجعی چون سید ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به [[درجه اجتهاد]] رسید.<ref>قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مولفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43.</ref> ترکستانی در سال ۱۳۳۸ش با دریافت اجازۀ اجتهاد و وکالت از مراجع تقلید چون [[امام خمینی|سید روح‌الله خمینی]]، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به افغانستان بازگشت و در شهر مزارشریف مستقر شد.<ref>ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص252؛ فصیحی، یاران آفتاب، 1395ش، ص15.</ref> در شرایطی که جامعه شیعیان به‌دلیل تبعیضات دولتی از امکانات تحصیلی محروم بودند، وی تمرکز خود را بر توسعه زیرساخت‌های آموزشی و دینی قرار داد.<ref>لعلی، سیری در هزاره‌جات، 1372ش، ص355؛ کاظمی، حوزۀ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1400ش، ص96، 67 و 197.</ref>
 
مهم‌ترین اقدام وی در این زمینه، تأسیس مدرسۀ علمیۀ سلطانیه مزارشریف در سال ۱۳۴۳ش بود. این مجموعه با دارا بودن ۲۵ حجره، مَدرَس، کتابخانه و مسجد، به یکی از مراکز اصلی آموزش طلاب، ترویج معارف اسلامی و مقابله فکری با جریان‌های مارکسیستی در منطقه تبدیل شد.<ref>شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48؛ داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص58؛ حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ حسینی، بررسی برنامۀ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص135.</ref> وی علاوه بر مدیریت و تدریس در این مدرسه،<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص410؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.</ref> مراکز دینی دیگری از جمله مدرسه قریه دالان (چهارکنت)، مدارس آق‌چشمه و گل‌محمد پشت‌بند (سمنگان) و چندین مسجد و حسینیه را در شهر مزارشریف و حومه آن بنا نهاد.<ref>حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.</ref> ترکستانی علاوه بر فعالیت‌های عمرانی و آموزشی، به حل‌وفصل دعاوی قضایی مردم بر اساس فقه شیعه می‌پرداخت<ref>ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص253 و 255؛</ref> و آثاری شامل تقریرات و حاشیه‌نویسی بر کتب فقهی و اصولی نیز از خود بر جای گذاشت.<ref>داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص57.</ref> وی سرانجام در اواخر سال ۱۳۵۷ش پس از کودتای حزب دموکراتیک خلق دستگیر و به کابل منتقل شد و از آن زمان تاکنون ناپدید گشته و احتمالاً توسط عوامل حکومت به [[شهادت]] رسیده است.<ref>عادلی، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، 1393ش، ص165.</ref>
 
==== سیدمحمد سرور واعظ بهسودی ====
{{اصلی|2=سید سرور واعظ}}
[[سید سرور واعظ|سید سرور واعظ بهسودی]] (۱۲۹۵-۱۳۵۷ش) از عالمان تأثیرگذار افغانستان محسوب می‌شود که پس از تحصیلات حوزوی در نجف و اخذ اجازه اجتهاد از سید محسن حکیم، به افغانستان بازگشت و به احیای مراکز دینی پرداخت. وی با تأسیس مدارس علمیه محمدیه در [[بهسود]] و [[کابل]]، همچنین [[مسجد]] محمدیه، نقش مهمی در تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی ایفا کرد. واعظ بهسودی با راه‌اندازی ماهنامۀ برهان به مبارزه فکری با اندیشه‌های مارکسیستی پرداخت. وی در ۱۳۵۷ش توسط رژیم کمونیستی دستگیر شد و به [[شهادت]] رسید.<ref>[http://nbo.ir/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%B8-%D8%A8%D9%87%D8%B3%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%B8-%D8%A8%D9%87%D8%B3%D9%88%D8%AF%DB%8C__a-68.aspx احمدی‌نژاد بلخی، «سید محمد سرور واعظ بهسودی حسینی (واعظ بهسودی)»، فرهیختگان تمدن شیعی.]</ref>
 
==== '''قربان‌علی محقق کابلی''' ====
{{اصلی|قربانعلی محقق کابلی}}
{{اصلی|قربانعلی محقق کابلی}}
[[قربانعلی محقق کابلی]] (۱۳۰۷-۱۳۹۸ش) از مراجع تقلید برجستۀ شیعیان افغانستان، به نظام آموزشی حوزوی این کشور رونق بخشید.<ref>«مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.</ref> وی مدارس متعددی از جمله مدرسۀ علمیۀ جامعة‌الاسلام در کابل و مزارشریف، حوزه علمیه الزهرا در [[دایکندی]] و مجتمع علمی-فرهنگی در [[بامیان]] را تأسیس و تحولی بنیادین در نظام آموزشی شیعیان افغانستان ایجاد کرد.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/609966/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%82%D9%82-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86 «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.]</ref> این مراکز علمی به کانون‌های اصلی تربیت طلاب و ترویج معارف اهل‌بیت در دوران پرچالش معاصر تبدیل شد.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/609966/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%82%D9%82-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86 «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.]</ref> محقق کابلی همچنین با بنیان‌گذاری [[نماز]] [[جمعه]] شیعیان در کابل، گام بلندی در رسمیت بخشیدن به فعالیت‌ها و آیین‌های مذهبی شیعیان برداشت.<ref>«مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.</ref> آثار علمی متعدد وی در زمینۀ فقه و اصول از جمله منهاج‌الصلحاء و تحریر العروه، منابع درسی مهمی برای طلاب<ref>«زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.</ref> و شاگردان برجسته‌ای که در این مراکز علمی تربیت یافتند، امروزه از عالمان تأثیرگذار افغانستان محسوب می‌شود.<ref>«زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.</ref>
==== آخوند محمداسحاق  ====
[[آخوند|آخوند]] محمداسحاق در ۱۳۰۷ش در منطقۀ «زیرچغت» ولایت [[سرپل]] به دنیا آمد و پس از تحصیلات ابتدایی، علوم دینی را در مدارس شاهمرد و دهان‌شرد فراگرفت.<ref>علیزاده، حماسه‌های ماندگار در سرپل، 1388ش، ص47.</ref> وی بعد از تکمیل تحصیلات دینی خود در نجف، به [[وطن|وطن]] بازگشت و به تأسیس مراکز دینی و مدرسه علمیه در سوزمه‌قلعه، به تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی پرداخت. در جریان کودتای کمونیستی، رهبری مقاومت مردمی را بر عهده گرفت و در خط مقدم نبردها حضور یافت.<ref>علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref> او در  ۱۳۵۸ش به [[شهادت]] رسید و به نمادی از مقاومت عالمان دینی در برابر ستم تبدیل شد.<ref>علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref>
==== خادم حسین فاضل ورسی ====
خادم حسین فاضل ورسی (متولد ۱۳۰۸ش در ورس بامیان) از  عالمان دینی افغانستان است که با تأسیس مراکز علمی و تربیت نسل جدیدی از طلاب، نهضت آموزشی نوینی را در مناطق شیعه‌نشین افغانستان بنیان گذاشت. پس از تحصیلات مقدماتی در حوزه‌های علمیۀ ورس، [[بهسود]] و [[یکه‌ولنگ]]، در ۱۳۳۵ش برای تکمیل تحصیلات به نجف [[مهاجرت|مهاجرت]] کرد و از محضر مراجعی چون خوئی و سید محمدباقر صدر بهره برد. با بازگشت به افغانستان، حوزه‌علمیۀ ورس را تأسیس و به مدت ۱۵ سال به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت. این مرکز به کانونی برای [[تربیت]] طلاب و حل اختلافات اجتماعی تبدیل شد. پس از کودتای ۱۳۵۷ش به ایران مهاجرت و به تألیف و تحقیق در حوزۀ علمیۀ مشهد مشغول شد. آثار علمی وی در زمینه‌های فقه، اصول، تفسیر و کلام، گنجینۀ ارزشمندی برای جامعۀ علمی شیعیان افغانستان محسوب می‌شود. تلاش‌های آموزشی و تألیفی وی سهم مهم در احیای آموزش دینی و تقویت بنیان‌های علمی حوزه‌های شیعی افغانستان داشته است.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7/%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%AF%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C/ «آیه الله خادم حسین فاضلی ورسی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>
==== محمدآصف محسنی ====
{{اصلی|3=محمدآصف محسنی}}
[[محمدآصف محسنی]] (۱۳۱۴-۱۳۹۸ش) از چهره‌های مهم معاصر احیاگران مدارس دینی در افغانستان محسوب می‌شود. وی با تأسیس حوزۀ علمیۀ خاتم‌النبیین در [[کابل]] و [[قندهار]] و مراکز علمی دیگر، نظام آموزشی شیعیان افغانستان را نوسازی کرد و این مراکز به کانون‌های اصلی تربیت طلاب تبدیل شد. محسنی همچنین با ایجاد شبکه‌های رسانه‌ای و فرهنگی، بستر مناسبی برای ترویج معارف اسلامی فراهم ساخت. آثار متعدد علمی او در زمینه‌های فقه، اصول و حدیث، منابع ارزشمندی برای طلاب علوم دینی به شمار می‌رود. فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی وی، تحولی ماندگار در نظام حوزوی افغانستان ایجاد کرده است.<ref>[https://www.noorsoft.org/fa/Mostabser/View/29/ «زندگی‌نامة محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.]</ref>
==== محمدهاشم صالحی مدرس ====
[[محمدهاشم صالحی]] مدرس از چهره‌های برجستۀ علمی و فرهنگی افغانستان محسوب می‌شود که خدمات گسترده‌ای در زمینه توسعۀ معارف اهل‌بیت و تربیت طلاب داشته است. وی در سال ۱۳۲۴ش در خانواده‌ای مذهبی در ولایت پروان به دنیا آمد و از کودکی مسیر تحصیل علوم دینی را در پیش گرفت. تحصیلات حوزوی خود را ابتدا در کابل و سپس در نجف اشرف نزد استادانی چون [[امام خمینی]]، سید ابوالقاسم خویی و سید محمد باقر صدر تکمیل کرد. پس از اخراج از عراق توسط رژیم بعث، به مدت ۲۴ سال در قم به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت و شاگردان بسیاری از کشورهای مختلف تربیت کرد. از مهم‌ترین اقدامات وی  تأسیس دو [[مدرسه]] علمیه «رسالت» و «ولایت» در کابل و بامیان است که در گسترش علوم حوزوی در افغانستان اثرگذار بوده است. همچنین ساخت مسجد جامع الزهرا در کابل و چندین [[مسجد]] و [[حسینیه]] دیگر در مناطق مختلف از خدمات عمرانی وی محسوب شده است.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7/%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%80%D9%80%D9%85-%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AD%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ «آیت الله محمدهاشــم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>
=== نقش مدارس دینی شیعیان در زندگی روزمره مردم ===
نظام آموزش دینی شیعیان در افغانستان از طریق شبکه گسترده‌ای از مساجد، حسینیه‌ها و مراکز مذهبی، حضور دانش‌آموختگان و مربیان این مدارس، تأثیر عمیقی بر سبک [[زندگی]] و رفتارهای روزمره مردم می‌گذارد. روحانیون و مبلغان دینی و حضور دایمی ملاامامان  درمیان مردم با بهره‌گیری از مناسبت‌های مذهبی، اجتماعی و فرهنگی، معارف اسلامی را در لایه‌های مختلف جامعه نهادینه می‌کنند. در ذیل به چند مورد اشاره شده است:
# در مناسبت‌های مذهبی مانند [[اعیاد مذهبی در افغانستان]][[عید غدیر|،]] آموزش‌های دینی در قالب مراسم شادمانی ارائه می‌شود. شیعیان افغانستان این مناسبت‌ها را با حضور در مساجد و حسینیه‌ها گرامی می‌دارند و از فرصت دیدوبازدیدها برای تبادل معارف دینی استفاده می‌کنند. در ایام ولادت معصومین نیز مجالس سخنرانی و مدیحه‌سرایی به‌عنوان فرصت‌های آموزشی مورد توجه قرار می‌گیرد.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref>
# مراسم سوگواری [[ماه محرم|محرم]] و [[صفر]] به‌عنوان یکی از مؤثرترین بسترهای آموزشی عمل می‌کند. در این ایام، مجالس [[روضه‌خوانی]]، [[تعزیه]] و سخنرانی‌های تربیتی برگزار می‌شود که ضمن زنده‌نگاه‌داشتن یاد شهدای کربلا، معارف اسلامی را نیز منتقل می‌کند. سنت‌هایی مانند «[[جمعه خوانی|جمعه‌خوانی]]» و «[[منقبت‌خوانی]]» نیز به‌عنوان محافل آموزشی غیررسمی مورد استفاده قرار می‌گیرند.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref>
# تبلیغ چهره به چهره از دیگر نقش مدارس در زندگی مردم است که تأثیرگذاری زیادی دارد. به‌همین دلیل، روحانی محل که حضور دایمی بین مردم دارد، در مناسبت‌های مختلف از این روش برای آموزش و تبلیغ بهره می‌گیرد. برای مثال هنگام صرف غذا که به‌طور معمول به همراه میزبان است، در جمع خانوادگی حاضر می‌شود و به بیان مسائل اخلاقی، ارائه مشاوره، حل اختلافات خانوادگی و پاسخگویی به پرسش‌های شرعی می‌پردازد. این رویکرد در تحکیم بنیان خانواده، کاهش مشکلات و ترویج [[اخلاق]] در جامعه بسیار مؤثر است. در این جلسات، اگر رفتار ناشایست یا هنجارشکنی از فردی سر بزند، روحانی محل با واکنش مناسب و به موقع، آن را مدیریت می‌کند که این امر به نوبه خود موجب پیشگیری از بسیاری از مشکلات احتمالی می‌شود.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref>
# در مجالس [[ترحیم]] و فاتحه، علاوه‌بر قرائت قرآن کریم فرصتی برای بیان معارف دینی فراهم می‌شود. آیین «تلقین میت» ضمن آموزش اصول [[دین]] به مرده، در واقع مخاطبان زنده را مورد خطاب قرار می‌دهد. حضور روحانیون در مراسم‌های [[ختم قرآن]]، [[نذر|نذورات]]، [[مهمان نوازی|مهمانی‌ها]] و مراسم خانوادگی، از تولد تا [[ازدواج]]، به‌عنوان فرصتی برای آموزش غیرمستقیم مورد توجه است. حتی در مراسم ساده‌ای مانند «[[اذان]] گفتن در گوش نوزاد»، نخستین پیام‌های دینی به نسل جدید منتقل می‌شود. در مجالس عروسی نیز با رعایت موازین شرعی، معارف اسلامی تبیین می‌شود.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref>
# آموزش رسانه‌ای در سال‌های اخیر از روش‌های دیگر نظام آموزش شیعیان است. برای مثال پخش برنامه‌های مذهبی در ماه [[رمضان]]، [[نیمه شعبان]]، ایام محرم، رعایت احکام شرعی ارتباط زن و مردم، رعایت [[حجاب]] و [[عفاف]] در برنامه‌ها، عدم نشر فیلم و سریال‌های مغایر با ارزش‌های اسلامی توسط شبکه‌های تلویزیونی شیعیان به‌یژه [[تلویزیون تمدن]] موجب شده است که تلویزیون تمدن در بین مردم افغانستان طرفداران زیادی پیدا کند.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref> همچنین پخش برنامه‌های خاص دینی چون «عطر زندگی» پیرامون [[خانواده]] و برنامه «زن و جامعه در نگاه دینی» از برنامه‌های پرطرفداری است که در تلویزیون تمدن پخش می‌شود و سبک زندگی دینی را به خانواده و زنان آموزش می‌دهد.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref>
# مدارس دینی از طریق ملاامامان محلی با آموزش جزئیات احکام شرعی، مانند طهارت، نجاست، [[آداب]] [[نماز]] و روزه، کودکان را برای زندگی بر اساس موازین اسلامی آماده می‌سازند. تأثیر این آموزش‌ها چنان ژرف است که حتی اگر فردی به تحصیلات عالی دینی نپردازد، همان آموخته‌های ابتدایی برای دینداری او کفایت می‌کند. بسیاری از آداب و سنن مذهبی رایج در جامعه، ریشه در همین آموزش‌های ساده اما عمیق دارد.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref>
# آموزش هنر خط و خوشنویسی نیز در این نظام جایگاه ویژه‌ای دارد. البته امروزه این روش کمرنگ شده است. شاگردان با نوشتن عباراتی چون «بسم الله» و «یا علی» در کنار کسب مهارت نوشتاری، صفاتی چون [[صبر]] و نظم را در خود پرورش می‌دهند. استفاده از ابزار ساده‌ای مانند تخته‌چوبی و قلم نی، خود درس عملی [[قناعت]] و [[ساده‌زیستی]] در این نظام است.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref>
=== نقش مدارس دینی شیعیان در عرصه سیاسی  افغانستان ===
شیعیان در افغانستان از طریق شبکۀ گستردۀ علمای دین، در صحنۀ سیاسی کشور و حفظ هویت جامعۀ [[شیعه|شیعه]] حضور فعال داشته است. این نظام که ریشه در سنت‌های عمیق مذهبی دارد، از دو رویکرد اساسی در مواجهه با ساختارهای سیاسی بهره برده است:<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.</ref>
در رویکرد نخست، روحانیت شیعه با اتخاذ موضعی انعطاف‌ناپذیر، از هرگونه سازش با حکومت‌های ظالم و ناکارآمد خودداری ورزیده است. این موضعگیری ریشه در جایگاه اجتماعی والای علما دارد که همواره به‌عنوان پناهگاه مردمی و حافظ ارزش‌های دینی شناخته شده‌اند.
رویکرد دوم، مقاومت فعال و روشنگرانه در برابر استبداد بوده است. روحانیت شیعه با روشنگری دربارۀ ماهیت ظالمانۀ حکومت‌ها و افشای بی‌عدالتی‌های آنان، نقش محوری در بسیج مردمی ایفا کرده‌اند. این موضعگیری موجب شده که حاکمان در دوره‌های مختلف، از عبدالرحمن خان تا حکومت‌های متأخر، به سرکوب سیستماتیک روحانیون شیعه روی آورند. [[شهادت]] شخصیت‌هایی چون [[فیض‌محمد کاتب هزاره|فیض محمد کاتب هزاره]]، [[سید اسماعیل بلخی|سیداسماعیل بلخی]]، [[محمداسماعیل مبلغ]] و [[عبدالعلی مزاری]]، گواه این رویکردهای سیاسی است.
در مواجهه با قدرت‌های خارجی از جمله انگلیسی‌ها، شوروی‌ها و آمریکایی‌ها و همچنین گروه‌های تندرو مانند داعش و القاعده، علمای شیعه با حفظ وحدت جامعه و تقویت بنیۀ اعتقادی آن، مانع از اضمحلال هویت مذهبی شیعیان شده‌اند. حتی در شرایط، مانند دورۀ عبدالرحمن خان که شیعیان مجبور به شرکت در نمازهای جماعت اهل‌سنت می‌شدند، روحانیون با حفظ شبکه‌های آموزشی زیرزمینی، تداوم معارف شیعی را تضمین کرده‌اند.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.</ref>
=== نقش حوزه‌های علمیه نجف و قم بر آموزش شیعیان ===
نقش افرینی حوزه‌های علمیه به شکل زیر بیان شده است:
==== گسترش فرهنگ و نمادهای شیعی ====
یکی از تأثیرهای مهم حوزه‌­های علمیه نجف و قم و دانش‌آموختگان آنها در افغانستان (به‌خصوص حوزۀ علمیۀ نجف)، گسترش فرهنگ شیعی در میان جامعه است. جان.ال اسپوزیتو معتقد است که تغییرات فرهنگی در عراق و ایران باعث تغییر در فرهنگ افغانستان نیز می‌شود.<ref>اسپوزيتو، ''انقلاب اسلامي و بازتاب جهاني آن''،  1382ش، ص200.</ref>
یکی از برنامه‌­های دانش‌آموختگان مراکز دینی نجف، بعد از بازگشت به افغانستان فعالیت‌های فرهنگی بوده است. برای مثال قربان‌علی محقق کابلی در [[زمستان|زمستان]] ۱۳۵۱ش از نجف به [[کابل|کابل]] بازگشت و تا اواخر ۱۳۵۷ش در آنجا ماند. تدریس علوم دینی، تبلیغ معارف اسلامی و بنیانگذاری چند مرکز اسلامی از فعالیت‌های فرهنگی وی در این مدت در کابل محسوب می‌شود. او مدرسه جامعةالاسلام را تأسیس کرد که از مراکز فعال برای طلاب علوم دینی است. همچنین ساخت [[مسجد|مسجد]] امام خمینی را آغاز کرد که در اثر کودتای کمونیستی ناتمام ماند و چند سال بعد تکمیل شد. آیین‌های مذهبی نیز به‌خصوص [[عزاداری|عزاداری]] در [[ماه محرم]] و [[ماه صفر|صفر]]، سخنرانی‌های [[جمعه|جمعه]] و [[رمضان|رمضان]] از سوی محقق کابلی برگزار می‌شد.<ref>[https://ofoghandisha.com/%d9%85%d8%b9%d8%b1%d9%81%db%8c/%d8%b4%d8%ae%d8%b5%db%8c%d8%aa-%d9%87%d8%a7/%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d8%a2%db%8c%d9%87-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d8%b8%d9%85%db%8c-%d9%85%d8%ad%d9%82%d9%82-%da%a9%d8%a7%d8%a8%d9%84%db%8c/ «حضرت آیه الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>
==== ایجاد و توسعه زیرساخت‌های آموزش دینی ====
به‌گواهی در افغانستان، آموزش و امکانات آموزشی، برای شیعیان، بسیار اندک بوده است. آموزش به‌طور سنّتی توسط روحانیان انجام می‌گرفته است. در مناطق هزارجات از مدارس جدید تا دهۀ ۱۳۴۰ش خبری نبود. دانش‌آموختگان حوزۀ علمیۀ نجف بعد از بازگشت، اولین زیرساخت­‌های نرم‌افزاری و سخت‌افزاری را در افغانستان به وجود آوردند. آنان در کنار تدریس علوم دینی و تبلیغ معارف اهل‌بیت، بسیاری از مکاتب جدید را تأسیس کردند. همچنین از طریق مکتبخانه‌های سنتی و ملاامامی و آموزش‌های غیر مستقیم به توسعۀ آموزش دینی کمک کردند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>
==== تأسیس حوزه‌های علمیه ====
علمای افغانستانی که برای تحصیل به نجف اشرف رفته بودند، پس از بازگشت به وطن، در سراسر مناطق شیعه‌نشین به تأسیس حوزه‌های علمیه همت گماردند. از جمله این شخصیت‌های برجسته می‌توان به [[نور احمد تقدسی|نوراحمد تقدسی]] اشاره کرد. وی پس از اتمام تحصیلات مقدماتی در کابل، راهی نجف شد و در محضر مراجع بزرگی چون محسن حکیم و شاهرودی به تحصیل پرداخت. پس از بازگشت به افغانستان، در منطقه قلعۀ شهادۀ کابل، مدرسه علمیه مدینه‌العلم را تأسیس کرد که امروزه علاوه‌بر فعالیت‌های آموزشی، محل برگزاری [[نماز|نماز]] [[جمعه|جمعه]] نیز است.
نمونه دیگر، شیخ محمدامین افشار است که در سال‌های ۱۳۴۳-۱۳۴۴ش در قلعه فتح‌الله خان کابل، مدرسه علمیه مهدیه را بنیان نهاد. وی پس از تکمیل تحصیلات در نجف و بهره‌گیری از نزد محمد حسین نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی و آقا ضیای عراقی، به افغانستان بازگشت و علاوه‌بر تأسیس مدرسه مهدیه، تکیه‌خانۀ عمومی وزیرآباد را نیز ایجاد کرد.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>
مدارس دیگر نیز توسط ده‌ها عالم تحصیل‌کرده در حوزه‌های علمیه نجف و قم در سراسر افغانستان پایه‌گذاری شده که در توسعۀ فرهنگ و معارف [[اهل‌بیت|اهل‌بیت]] نقش مهم داشته است. برای مثال می‌توان از این مداس نام برد: مدرسۀ سید محمد سرور واعظ (کابل)، مدرسۀ سید علی بهشتی (ورس بامیان)، مدرسۀ صادقیه (هرات)، مجتمع علمی و فرهنگی غوری، مدرسۀ رسالت، مدرسه مهدویه (کابل)، مدرسۀ سلطانیه (مزار شریف)، مدرسۀ جعفریه ([[هرات]])، مدرسۀ امیرالمؤمنین (مزار شریف) مدرسۀ جعفریه (مزار شریف)، مدرسۀ امام حسن (هرات)، مدرسۀ امام حسین ([[هرات]])، مدرسۀ خاتم‌الانبیاء (هرات)، مدرسۀ بقیةالله (هرات)، مدرسۀ مترقیه (هرات)، مدرسۀ محمدیه تپه سلام (کابل) و ده‌ها حوزه‌های علمیه در مناطق روستایی از جمله در جاغوری، بلخاب، یکه‌ولنگ، بهسود، کابل، هرات، [[بلخ]]، [[قندهار]]، [[ارزگان]]، مرکز [[غزنی]]، [[بدخشان|بدخشان]] (فیضیه در شهرستان درواز) و پنجاب.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص190.</ref>
==== بنیان‌گذاری مراکز دانشگاهی ====
امروزه دانشگاه‌ها و مؤسسات تحصیلات عالی بسیاری وجود دارد که به دست دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه به‌ویژه حوزۀ علمیۀ قم راه‌اندازی شده‌اند. بسیاری از طلاب و دانش‌پژوهان علوم دینی افغانستان در کنار دروس حوزوی در قم، به مطالعات جدید و علوم غیر حوزوی نیز روی آورند. برای مثال دانشگاه بامیان و مؤسسۀ تحصیلات عالی بامیکا در بامیان، دانشگاه ابن‌سینا، دانشگاه خاتم‌النبیین، دانشگاه کاتب، دانشگاه غرجستان، خواجه عبدالله انصاری در هرات، ناصر خسرو دایکندی، گوهرشاد، ابوریحان بیرونی و رهنورد در مزار، را یا طلاب افغانستانی تأسیس کرده‌اند و یا دانش‌آموتگان حوزه‌ها در این مراکز حضور فعال داشته و کادرهای علمی این مراکز را به عهده‌ دارند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>
==== تأسیس و گسترش رسانه ====
در افغانستان پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی افغانستان، بسترهای لازم برای ایجاد رسانه‌ها به وجود آمد که دانش‌آموختگان حوزه‌­های علمیه به‌ویژه [[حوزه علمیه قم|حوزۀ علمیۀ قم]] پیشگام بوده‌اند.
# رسانه‌های تصویری: دانش‌آموختگان مراکز دینی نجف و قم در رسانه­‌های تصویری افغانستان مانند تلویزیون­‌ها نقش برجسته و فعال داشته‌اند. تلویزیون کوثر و تمدن را که نوراحمد تقدسی و محمدآصف محسنی، در [[کابل]] تأسیس کرده‌اند، نمونه‌ای از تأثیرگذاری حوزه‌های علمیه نجف و قم است.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>
# رسانه‌­های شنیداری: فارغ‌التحصیلان حوزه‌های علمیه همانند حضور در رسانه‌های تصویری در رسانه‌های شنیداری نیز حضوری چشمگیر داشته‌اند. تاکنون چندین رادیو توسط فارغ‌التحصیلان حوزه‌های علمیه نجف و قم راه‌اندازی شده است.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>
# رسانه­‌های نوشتاری: شیعیان در مباحث فرهنگی در تاریخ افغانستان پیشگام و دست اندر کار بوده‌اند. برای مثال در زمان جمهوری اسلامی حداقل ۵۰درصد مطبوعات افغانستان به دست فرهنگیان شیعه تولید، تغذیه و اداره می‌شد که دانش‌­آموختگان دینی سبب اصلی در این پیشگامی بودند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>
# سایت‌های اینترنتی و شبکه‌های مجازی: در عرصۀ رسانه­‌های مجازی (اینترنت) نیز حضور طلاب و روحانیون، از وب‌سایت‌ها و وبلاگ‌های شخصی گرفته تا سایت‌های رسمی احزاب، نهادهای علمی، فرهنگی، مذهبی، ادبی، هنری، آموزشی و مطبوعاتی بسیار پر رنگ و توجه برانگیز است. برخی از این سایت‌ها و وبلاگ‌ها به چندین زبان بروز می‌شود.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>
====تأسیس کتابخانه====
در حوزۀ آثار مکتوب، ضعفی آشکار در جامعۀ شیعی افغانستان وجود دارد. در دو سدۀ اخیر، به‌جز دو دهۀ اخیر، تولید آثار مکتوب در حد پایینی قرار داشته است. با توجه به این فقر فرهنگی در افغانستان، علمای برای ایجاد دگرگونی مثبت در جامعه، کتابخانه‌­هایی را در مناطق مختلف افغانستان تأسیس کرده‌اند. در این میان، سنگ‌بنای کتابخانه­‌ها در افغانستان از طرف دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه نجف و قم پایه‌گذاری شده است. برای مثال در زمان جمهوری اسلامی افغانستان کتابخانۀ دارالقرآن در کابل، دو کتابخانه در لعل از توابع [[غور|ولایت غور]] به‌نام‌های «رسالت» و «بصیرت» بنا شد که کتاب­‌های ارزندۀ علمی، تاریخی، اجتماعی و اقتصادی را به در خود جای داده است. در مناطق دیگر افغانستان از جمله دایکندی، [[بامیان|بامیان]] (پنجاب، یکاولنگ و ورس)، سمت شمال، بهسود، پروان و [[جاغوری|جاغوری]] نیز چنین کتابخانه­‌های توسط علمای بازگشته از حوزۀ علمیۀ نجف و قم تأسیس شده است.<ref>لعلی، سیری در هزاره­جات، 1372ش، ص335.</ref>
=== فقاهت و مرجعیت دینی در مدارس شیعیان افغانستان ===
در عرصه علم اجتهاد و مرجعیت دینی، مدارس و حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان تاریخچه‌ای درخشان دارد. «ابو خالد کابلی» یکی از اصحاب [[امام زین‌العابدین]]، نقش مهمی در بنیان‌گذاری این عرصه ایفا کرده است. باکوشش [[آخوند خراسانی|آخوند محمدکاظم هروی خراسانی]] و با نگارش «کفایة الأصول» توسط وی، این تلاش علمی ادامه پیدا کرد. خراسانی در دوران قتل‌عام مردم هزاره توسط امیرعبدالرحمان خان در عراق [[زندگی|زندگی]] می‌کرد و پس از درگشت میرزای شیرازی، مسئولیت زعامت حوزه‌های علمیه را بر عهده گرفت.
عالمان بزرگی مانند فیض‌محمد کاتب هزاره با نگارش «[[سراج‌التواریخ|سراج التواریخ]]»، هویت تاریخی [[قوم هزاره]] و [[شیعیان افغانستان]] را احیاکردند و زحمات آنان در آموزش و ترویج علوم دینی منجر به تقویت و استحکام حوزه‌های علمیه شد. پس از کاتب هزاره، نسل جدیدی از جمله [[محمدافضل ارزگانی|ملا محمدافضل ارزگانی]] و ده‌ها عالم دیگر، برای تحصیل به نجف  [[مهاجرت|مهاجرت]] کردند و بعد از چندین سال تحصیل و تحقیق، بیشتر این عالمان گواهی اجتهاد از مراجع نجف را دریافت کردند اما اعلام مرجعیت نکردند.<ref>فیاض، «نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان»، 1399ش، ص154.</ref>
در دهه هفتاد شمسی، شیعیان افغانستان با اعتماد کامل به [[اخلاص]]، [[صداقت]] و علم قربان‌علی محقق کابلی، در شرایط حساس و نیازهای شرعی و ملی، از وی درخواست کردند که مرجعیت دینی شیعیان این کشور را بپذیرند. در پاسخ به این تقاضای جمعی و وظیفه‌ای شرعی، وی در ۲۳ شهریور ۱۳۷۳ش وظیفۀ مرجعیت را به عهده گرفت. با اعلام مرجعیت محقق کابلی، محبوبیت و مشروعیت مرجعیت در میان جامعۀ تشیع افغانستان تقویت شد. این رویداد به‌عنوان نماد استقلال فکری و سیاسی علمای شیعه افغانستان شناخته شد و اتهامات گذشته مبنی بر وابستگی علمای شیعه به مراجع خارجی  را رد کرد.<ref>حلیمی بلخابی، «نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان»، 6 1399ش، ص143. </ref>
[[محمداسحاق فیاض]] پس از اصرار فراوان مردم، سرانجام رسالۀ عملیۀ خود را منتشر ساخت.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج2، ص۵۰۵.</ref> محمدباقر فاضلی بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزۀ علمیه قم<ref>[https://fazelibehsoodi.com/index.php/2018-06-22-04-53-06/315-2025-05-18-15-26-41 زندگینامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی الحاج شیخ محمدباقر فاضلی بهسودی.]</ref> و غلام‌عباس واعظ‌زاده بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزۀ علمیه کابل، از دیگر مراجع  تقلید تأثیرگذاری مدارس شیعیان افغانستان محسوب می‌شوند که رسالۀ عملیه چاپ کرده‌اند.<ref>[https://behsoodi.com/fa-bio/ «اجمالی از زندگی نامه آیت الله العظمی واعظ زاده بهسودی(دام ظله العالی)»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی.]</ref> همچنین محمد امینی بامیانی و محمدباقر موحدی نجفی در حوزۀ علمیۀ قم رساله عملیه چاپ کرده‌اند.<ref>ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.</ref>
=== وضعیت امروزی مدارس شیعیان افغانستان ===
در حال‌حاضر در مناطق اصلی شیعه‌نشین افغانستان مانند کابل، بامیان، یکاولنگ، [[قندهار|قندهار]] و [[هرات|هرات]] مدارس علمیۀ متعددی فعال است. تنها در [[کابل|کابل]] حدود ۱۵ [[مدرسه|مدرسۀ]] دینی شیعی تحت مدیریت شورای مرکزی فعالیت می‌کنند که حدود ۱۲۰۰ طلبه در آنها مشغول تحصیل هستند. حوزۀ علمیۀ خاتم‌الانبیاء که توسط محمدآصف محسنی تأسیس شده و مدرسۀ جامعه الاسلام محقق کابلی  از مراکز مهم علمی شیعیان در پایتخت افغانستان شمرده می‌شود. همچنین حوزه علمیه رسالت کابل به مدیریت محمدهاشم صالحی با دارا بودن ۲۷۰ طلبۀ شبانه‌روزی و ارائه دروس تا سطح خارج، از مراکز پیشرو در شهر کابل است.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref> 
مدرسه دارالمعارف [[اهل‌بیت|اهل‌بیت]] واقع در غرب کابل از دیگر مدارس مهم در پایتخت کشور است که با داشتن تشکیلات مدرن و ساختار سازمان‌یافته، تحت مدیریت واعظ‌زادۀ بهسودی، درس‌های دینی را از سطح مبتدی تا خارج اصول و فقه پوشش می‌دهد.<ref>[https://behsoodi.com/darulmaref/ «مدرسه دارالمعارف اهل البیت علیهم السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی.]</ref> جامعه المصطفی العالمیه در حمایت از این مدارس نقش مهم اساسی ایفا می‌کند. بسیاری از طلاب افغانستانی که در ایران تحصیل می‌کنند و برخی از اساتید ایرانی نیز برای تدریس به افغانستان اعزام می‌شوند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref>
=== دست‌آوردهای مهم مدارس شیعیان افغانستان ===
رسمیت‌یافتن حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان، گنجاندن تعالیم شیعه در کتب درسی مدارس دولتی در آن دوره، حضور در شورای علمای سراسری افغانستان، تشکیل شورای علمای شیعیان، تشکیل شورای اخوت میان علمای شیعه و سنی، توسعۀ کمی و کیفی مدارس علمیه در دهه هشتاد و نود شمسی، [[تربیت|تربیت]] نسل جدیدی از طلاب در سطوح مختلف، از جمله دست‌آوردهای مهم مدارس شیعیان افغانستان محسوب می‌شود.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref>
==<big>مدارس اهل‌سنت در افغانستان</big>==
در نظام آموزشی گذشتۀ افغانستان، مدارس دینی اهل‌سنت به دو بخش دولتی و خصوصی تقسیم می‌شد. مدارس دولتی مانند [[مدرسه|مدرسۀ]] شاهی [[کابل|کابل]] (تأسیس شده در دورۀ عبدالرحمان خان)، دارالعلوم عربیه کابل (آغاز به کار در اوایل حکومت [[امان‌الله|امان‌الله]] خان) و مدرسۀ علوم شرعیه (بنیان‌گذاری‌شده در ۱۳۲۳ش در دوره محمدظاهرشاه) از حمایت مالی و امکانات دولتی برخوردار بودند و به مراکز مهم آموزشی تبدیل شده بودند، چنانکه بسیاری از چهره‌های شاخص مجاهدین در این مراکز تحصیل کرده بودند.
در مقابل، مدارس خصوصی که به‌طور عمده در مساجد و مراکز کوچک‌تر توسط علمای محلی اداره می‌شد، به‌دلیل عدم برخورداری از حمایت‌های دولتی و کمبود منابع مالی، به تدریج جایگاه خود را از دست دادند و تحت الشعاع مدارس دولتی قرار گرفتند. این وضعیت منجر به تمرکز فعالیت‌های آموزشی در مراکز دولتی و تضعیف تدریجی نهادهای آموزشی خصوصی شد.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص163-164.</ref>
تحولات نظام آموزشی افغانستان در دهه‌های اخیر تحت تأثیر تحولات سیاسی و اجتماعی قرار گرفته است. پس از تهاجم شوروی و [[مهاجرت|مهاجرت]] گسترده به پاکستان، احزاب جهادی  به تأسیس مدارس دینی اقدام کردند.در دورۀ مجاهدین، سیاست تأسیس مدرسه دینی در هر ولسوالی اجرا شد که متأثر از الگوی آموزشی پاکستان بود.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص162.</ref> در حکومت اول طالبان، اکثر مراکز آموزشی به مدارس دینی تبدیل شد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص186-187.]</ref>
در دورۀ جمهوری اسلامی افغانستان، توسعۀ مدارس دولتی و خصوصی در دستور کار قرار گرفت، به‌طوری که در ۲۰۱۳م حدود ۳۰۰ مدرسه دولتی و ۱۳ هزار مدرسه خصوصی فعال بودند.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1628987/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D «گزارشی جامع از راهاندازی مدارس دینی در افغانستان طالبان چه نقشهای در سر دارد؟» خبر آنلاین.]</ref> پس از بازگشت طالبان به قدرت، تمرکز بر توسعه مدارس دینی افزایش یافته و محدودیت‌های آموزشی برای دختران موجب رونق این مدارس شده است.<ref>[https://kelkein.com/13503/%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D9%86%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D8%BA/ «گسترش مدارس دینی آیا طالبان به دنبال تغییر قطب مدارس دینی از پاکستان به افغانستان هستند؟»، وبسایت پنجرهای برای شناخت افغانستان.]</ref>  براساس آخرین گزارش‌ها، تعداد مدارس دینی اهل‌سنت به بیش از ۱۹ هزار مورد رسیده و در هر مرکز استان یک مدرسۀ دینی ویژه تأسیس شده است.<ref>[https://41172539.khabarban.com/ «ایجاد بیش از 19 هزار مدرسۀ دینی در افغانستان»، وب‌سایت خبربان.]</ref>
=== شرایط و برنامه‌های مدارس دینی اهل‌سنت ===
مدارس دینی به‌طور معمول شبانه‌روزی بوده و هزینه‌های مدارس دولتی بر عهدۀ دولت است. مدارس خصوصی منبع مشخصی ندارد و به‌طور عموم از کمک‌های مردمی تأمین می‌شود.<ref>روآ، افغانستان  اسلام و نوگرایی سیاسی، 1369ش، ص75-76.</ref> در مواردی، طالبان علم، روزانه، جهت جمع‌آوری هزینۀ [[مدرسه|مدرسه]] به‌ویژه غذای شبانه‌روزی، به خانه‌های مردم محل مراجعه می‌کنند و یا در کنار جاده‌های عمومی به جمع‌آوری کمک می‌پردازند.<ref>[https://aiss.af/persian/assets/aiss_publication/ea6075f080cfdcd0fe4f944dfd24ddbb.pdf محمدی و دیگران، «جریان افراط گرایی در مدارس دینی غیر رسمی افغانستان»، 1394ش، ص33.]</ref> 
مدارس دولتی کلاس‌بندی شده و دارای برنامۀ منظم است؛ اما در مدارس خصوصی هیچ برنامۀ منظم برای جذب طالب علم و استاد، اشتغال به‌ تحصیل و فراغت وجود ندارد.<ref>معتصم، «بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی»، 1397ش، ص29-32.</ref> روش و مواد درسی مدارس اهل‌سنت برگرفته از مدارس ماوراءالنهر و یا مدارس دیوبندی است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص185.]</ref> در دورۀ طالبان، این مدارس تحت تأثیر نظام آموزشی دارالعلوم حقانیه پاکستان و ایدئولوژی رادیکال قرار داشتند.<ref>[https://kelkein.com/13503/%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D9%86%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D8%BA/ «گسترش مدارس دینی آیا طالبان به دنبال تغییر قطب مدارس دینی از پاکستان به افغانستان هستند؟»، وب‌سایت پنجرهای برای شناخت افغانستان.]</ref>
در مدارس دولتی تا قبل از قدرت‌گیری مجدد طالبان، ۴۰درصد مضامین معمول مدرسه‌ای و ۶۰رصد مضامین عصری به‌شمول زبان‌های ملی و بین‌المللی و کامپیوتر تدریس می‌شد.<ref>اندیشمند، معارف عصری افغانستان 1282-1389ش، 1389ش، ص179-180.</ref> در گذشته در مدارس دینی خصوصی تدریس ادبیات کلاسیک و طب سنتی نیز رایج بود.<ref>روآ، افغانستان  اسلام و نوگرایی سیاسی، 1369ش، ص75-76.</ref> در مدارس دینی اهل‌سنت، به دانش‌آموزان، طالب علم و با ارتقای سطح علمی آنها به ترتیب [[ملا]]، مولوی، مولانا، مفتی و مفتی اعظم گفته می‌شود.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص158.</ref> از نظر کارشناسان دانش‌آموختگان مدارس دولتی متجددتر و به طبقۀ روشن‌فکر نزدیک‌ترند اما دانش‌آموختگان مدارس خصوصی رادیکال و از نظر نفوس نیز اکثریت را دارند.<ref>روآ، افغانستان  اسلام و نوگرایی سیاسی، 1369ش، ص75-76.</ref>
=== پیامدهای مدارس دینی اهل‌سنت در تحولات افغانستان ===
پیادهای‌های مدارس اهل‌سنت به شکل زیر بیان شده است:


==== مدارس داخلی ====
قربانعلی محقق کابلی (۱۳۰۷–۱۳۹۸ش) در قریه دهنه کاریزک از توابع سرخ‌پارسا، ولایت [[پروان]]، زاده شد. تحصیلات ابتدایی را در زادگاه آغاز کرد و پس از فراگیری مقدمات علوم دینی در کابل، در سال ۱۳۳۲ش راهی [[حوزه علمیه نجف]] شد و فقه، اصول فقه و فلسفه را نزد سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی، سید عبدالاعلی سبزواری، حسین حلی و سید روح‌الله خمینی به پایان رساند.<ref>محقق خراسانی، المؤلفون الافغانیون المعاصرون، 1389ق، ص41-42.</ref><ref>«مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.</ref> او آثار علمی متعددی از خود بر جای گذاشت.<ref>«زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.</ref> و برخی شاگردان وی، از عالمان شاخص افغانستان به‌شمار می‌روند.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/609966/بررسی-فعالیت-های-علمی-و-عملی-آیت-الله-محقق-کابلی-در-کلام-یکی-از-شاگردان «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.]</ref>
مدارس دینی اهل‌سنت در افغانستان، با تنوع ساختاری شامل مدارس دولتی، نیمه‌دولتی، خصوصی و خارجی، تأثیرات عمیقی بر تحولات سیاسی و اجتماعی کشور داشته است. این مراکز آموزشی از یکسو با تربیت نیروهای مذهبی و ترویج ارزش‌های اسلامی، نقش مهمی در حفظ هویت دینی جامعه ایفا کرده و با ارائه آموزش‌های دینی به اقشار محروم، خلأهای نظام آموزشی رسمی را پر کرده است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص186-187.]</ref>


مدارس دولتی و نیمه‌دولتی با نظارت بر محتوای درسی و جلوگیری از افراط‌گرایی، در ثبات نسبی آموزش دینی مؤثر بوده‌ است. بااینحال، مدارس خصوصی مستقل که خارج از چارچوب نظارتی دولت فعالیت می‌کند، به‌دلیل وابستگی به شخصیت مؤسس و عدم کنترل محتوای آموزشی، در مواردی به کانون‌های نشر تفکرات افراطی تبدیل شده و زمینه‌ساز شکل‌گیری گروه‌های رادیکال شده است. همچنین، مدارس خارجی با حمایت برخی کشورهای منطقه، با ترویج قرائت‌های خاص از اسلام مانند وهابیت و سلفیت، به تقویت گفتمان‌های تکفیری دامن زده و با ایجاد شکاف‌های مذهبی، امنیت ملی و انسجام اجتماعی افغانستان را تحت تأثیر قرار داده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/03/09/1420438/%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D «هزینۀ گزاف اعراب در افغانستان فاجعه‌ای به نام مدارس دینی در سایۀ سکوت دولت»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> این در حالی است که فقدان نظام یکپارچه نظارتی و استانداردهای آموزشی مشترک، چالش‌های جدی در کیفیت محتوای ارائه‌شده و جهت‌گیری‌های فکری این مراکز ایجاد کرده است.<ref>روآ، افغانستان  اسلام و نوگرایی سیاسی، 1369ش، ص75-76.</ref>
محقق کابلی در حوزه فقه اجتماعی، به وحدت مسلمانان و پرهیز از افراط، تفریط و تحجر دینی باور داشت<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/342461 «سیره عملی سیاسی و اجتماعی آیت‌الله محقق کابلی»، وب‌سایت شقفنا افغانستان.]</ref> و گرفتن شیربها و هزینه‌های سنگین ازدواج را اسراف و خلاف احتیاط می‌دانست. او، همچنین [[عزاداری امام حسین|عزاداری]] غیرمتعارف مانند برهنه شدن و قمه‌زنی را جایز نمی‌دانست.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/342461 «سیره عملی سیاسی و اجتماعی آیت‌الله محقق کابلی»، وب‌سایت شقفنا افغانستان.]</ref> او در کابل، مشهد و قم به تدریس علوم دینی پرداخت و مدارس علمیه و مجتمع‌های علمی و فرهنگی متعددی از جمله «جامعة الاسلام» در کابل و مزارشریف، حوزه علمیه الزهرا در دایکندی و مجتمع علمی-فرهنگی در بامیان را بنیان نهاد<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/609966/بررسی-فعالیت-های-علمی-و-عملی-آیت-الله-محقق-کابلی-در-کلام-یکی-از-شاگردان «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.]</ref><ref>[https://ofoghandisha.com/معرفی/شخصیت-ها/حضرت-آیه-الله-العظمی-محقق-کابلی/ «حضرت آیت‌الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref> و با برگزاری نماز جمعه شیعیان در کابل، گام بلندی در رسمیت‌بخشی به آیین‌های مذهبی برداشت.<ref>«مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.</ref>


==== مدارس خارجی ====
در عرصه سیاسی، او «سازمان دفاع از حریم اسلام» و «اتحادیه علما» را تشکیل داد و از مؤسسان حزب «پاسداران جهاد اسلامی افغانستان» بود و پس از تشکیل حزب وحدت اسلامی، به آن پیوست و به‌عنوان دبیر شورای عالی نظارت انتخاب شد.<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص172.</ref> وی با سخنرانی‌های خود در برابر تفکرات کمونیستی، زمینه نهضت اسلامی در میان شیعیان را فراهم کرد و با بیانیه‌هایش، شیعیان را به مشارکت انتخاباتی فرا می‌خواند و جنایت‌های خارجی در افغانستان و کشتار شیعیان را محکوم می‌کرد.<ref>«زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.</ref>
جامعه‌شناسان، مدارس دینی خارج از افغانستان به‌ویژه مدارس دینی پاکستان را به‌عنوان نهادهای اجتماعی-مذهبی، دارای کارکردی دوگانه در تحولات افغانستان می‌دانند. این مراکز که به‌طور عمده تحت تأثیر گفتمان جهادی و ارائه قرائتی انحصارگرایانه از اسلام، به کانون‌های اصلی جامعه‌پذیری افراط‌گرایانه تبدیل شده‌ است. نظام بسته و تمامیت‌خواه حاکم بر این مدارس که شامل انزوای جغرافیایی (نگهداری طلاب علوم دینی در خوابگاه‌ه‌های شبانه‌روزی)، ممنوعیت دسترسی به رسانه‌ها و سرکوب هرگونه پرسشگری است، شرایط ایده‌آلی برای القای ایدئولوژی‌های رادیکال فراهم می‌کند. این نهادها با ایجاد هویت جمعی مبتنی بر دشمن‌سازی و تقدس‌بخشی به خشونت، به بازتولید نیروهای رزمنده برای گروه‌های افراطی می‌پردازند.<ref>«مدارس دینی در پاکستان، عامل اصلی افراط گرایی و ترور در منطقه»، وب‌سایت آژانش اطلاعاتی باختر.</ref>  


پیوندهای مالی این مدارس با بازیگران منطقه‌ای (به‌ویژه عربستان سعودی و قطر) و ارتباطات ارگانیک با نهادهای امنیتی پاکستان، نمونه‌ای بارز از پیچیدگی رابطۀ این مدارس با قدرت سیاسی است. بر اساس آمارها، بیش از ۸۰درصد تروریست‌های دستگیرشده در دوره جمهوری اسلامی افغانستان، سابقۀ تحصیل در این مدارس را داشته‌اند.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/dr/%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B7/ «مدارس دینی در پاکستان، عامل اصلی افراط گرایی و ترور در منطقه»، وب‌سایت آژانش اطلاعاتی باختر.]</ref>
در دهه هفتاد شمسی، با درخواست جمعی از شیعیان، مرجعیت دینی را در ۲۳ شهریور ۱۳۷۳ش پذیرفت و با این اقدام، مشروعیت مرجعیت در جامعه شیعی افغانستان تحکیم و استقلال فکری و سیاسی علمای شیعه به اثبات رسید.<ref>حلیمی بلخابی، «نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان»، 1399ش، ص143.</ref> محقق کابلی در شامگاه ۲۰ خرداد ۱۳۹۸ش در سن ۹۰ سالگی در قم درگذشت و در [[حرم حضرت معصومه]] به خاک سپرده شد و دومین [[رهبر جمهوری اسلامی ایران]]، [[مرجع دینی|مراجع تقلید]] و شخصیت‌های سیاسی پیام تسلیت فرستادند.<ref>[https://mohaqeq.org/fa/news/show/524/بیانیه-بیت-و-دفتر-مرکزی-حضرت-آیت-الله-العظمی-محقق-کابلی%C2%A0-(ره) «بیانیه بیت و دفتر مرکزی حضرت آیت‌الله‌العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی].</ref>


=== '''نقش مدارس اهل سنت افغانستان در جریان‌های تصوف''' ===
=== محمداسحاق فیاض ===
[[مدرسه‌های اهل ‌سنت در افغانستان|مدارس اهل‌سنت افغانستان]] سهم به‌سزایی در حفظ و انتقال آموزه‌های صوفیانه در این کشور داشته است. این مدارس با تدریس و ترویج آثار بزرگان تصوف مانند خواجه عبدالله  انصاری، [[ابراهیم ادهم]]، شقیق بلخی، حاتم اصم و احمد خضرویه پیوند میان فقه سنتی و عرفان را استمرار بخشیده‌ است. بسیاری از مشایخ صوفیه در همین مدارس پرورش یافته‌ یا درس‌های مقدماتی خود را در آنها گذرانده‌اند. البته به‌دلیل نفوذ قرائت‌های سلفی‌گری و وهابیت در سال‌های اخیر، برخی از مدارس اهل‌سنت در تقابل با جریان‌های صوفیانه قرار گرفته‌ است.<ref>حسینی، «تصوف در افغانستان»، 1384ش، ص179-182.</ref>
{{اصلی|محمداسحاق فیاض}}
محمد اسحاق فیاض (۱۳۰۹–۱۴۰۵ش) در جاغوری از توابع ولایت [[غزنی]] به دنیا آمد. او خواندن و نوشتن را از پنج‌سالگی در [[مکتب‌خانه]] آغاز کرد و دروس مقدماتی علوم دینی را در مدرسهٔ علمیهٔ اُوتقُول جاغوری فراگرفت.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص131.</ref> برای ادامهٔ تحصیل به مشهد و سپس نجف رفت و سطوح عالی حوزه را نزد اساتیدی چون محمدعلی مدرس افغانی، اسدالله مدنی، علی‌آقا فلسفی و مجتبی لنکرانی آموخت و از سن ۲۰ سالگی به مدت ۱۵ سال در درس سید ابوالقاسم خویی شرکت کرد و در شورای استفتای او فعالیت داشت.<ref>[https://www.noorsoft.org/fa/Mostabser/View/ «زندگی‌نامه محمداسحاق فیاض»، وب‌سایت مرکز تحقیقات کامپیوتری نور].</ref>


این مدارس به‌ویژه در مناطق شمالی و مرکزی افغانستان، نقش مهمی در ترویج فرق [[تصوف در افغانستان|نقشبندیه]] و [[تصوف در افغانستان|قادریه]] داشته‌ است. بسیاری از طلاب این مدارس پس از فراغت، به‌عنوان مبلغان این طریقت‌ها فعالیت می‌کنند. تصوف افغانستان در طول تاریخ رابطه پیچیدهای با ساختار قدرت داشته است؛ خاندان گیلانی (قادریه) از طریق ازدواج‌های سیاسی با خاندان سلطنتی رابطه برقرار کردند و خاندان مجددی (نقشبندیه) در دورۀ جهاد ضد شوروی به بازیگران مهم سیاسی تبدیل شد. برخی مشایخ صوفیه مانند [[صبغت‌الله مجددی]] در زمان حکومت مجاهدین و پس از سقوط طالبان در ۲۰۰۱م به موقعیت‌های سیاسی مهمی دست یافت.<ref>حسینی، «تصوف در افغانستان»، 1384ش، ص179-182.</ref>
فیاض از شهرت علمی پرهیز می‌کرد و پس‌از درگذشت سید ابوالقاسم خویی از پذیرش مرجعیت خودداری و مردم را به تقلید از [[سید علی سیستانی]] سفارش می‌کرد، اما با اصرار فراوان مردم، سرانجام رسالهٔ عملیهٔ خود را منتشر ساخت.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج2، ص۵۰۵.</ref> از فیاض بیش از ۴۰ اثر در موضوعات فقهی، اصولی، اجتماعی و سیاسی به‌جا مانده است. فیاض در کتاب‌های خود، ولایت فقیه را با ادله عقلی اثبات‌پذیر دانسته و اختیارات حاکم را مقید به چارچوب شریعت می‌داند. او روایات دال بر نقص عقل زنان را نادرست خوانده و حضور زنان در مناصب اجرایی، تقنینی، سفارت و پلیس را با حفظ شئون اسلامی بلامانع می‌داند. اقتصاد اسلامی را مبتنی بر مالکیت دوگانه و اقتصاد آزاد در چارچوب شریعت می‌داند و بلوغ دختران را پایان ۱۳ سال قمری می‌داند.<ref>[https://aftabnews.ir/fa/news/511871 «آیت‌الله فیاض: من فرق بین زن و مرد نمی‌دانم»، خبرگزازی آفتاب]؛ [https://mobahesat.ir/2626 فتحی، «اندیشه سیاسی اجتماعی آیت‌الله‌العظمی شیخ محمداسحاق فیاض»، وب‌سایت مباحثات.]</ref>


جریان طالبان به‌عنوان یک پدیده فکری-سیاسی برخاسته از مدارس دینی اهل سنت افغانستان، رابطه‌ی پیچیده‌ای با سنت‌های صوفیانه این کشور دارد. پایگاه اعتقادی طالبان می‌توان در تفسیر افراطی جنبش دیوبندی در شبه‌قارۀ هند می‌رسد که خود ریشه در مکتب فکری دارالعلوم دیوبند هند دارد. این مکتب به لحاظ نظری به طریقت‌های صوفیه مانند چشتیه، نقشبندیه و قادریه ارادت خاص دارد اما در عمل، طالبان تحت تأثیر جنگجویان عرب-افغان و با گرایشی سلفی-جهادی، موضعی سختگیرانه نسبت به بسیاری از [[آداب|آداب]] و رسوم تصوف گرفته‌اند.<ref>حسینی، «تصوف در افغانستان»، 1384ش، ص179-182. </ref>  
در عرصهٔ سیاسی، از تدوین قانون اساسی عراق و مشارکت مردم در همه‌پرسی آن حمایت کرد و از فساد در حکومت انتقاد نمود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Mostabser/View/63731/ «فیاض، محمداسحاق»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> همچنین عملیات‌های انتحاری در افغانستان را محکوم کرد.<ref>[http://shiastudies.com/fa/65273 «پیام آیت‌الله فیاض در پی حادثه تروریستی کابل»، مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref> از فعالیت‌های اجتماعی او می‌توان به تأسیس بنیاد خیریه و توزیع کمک‌های معیشتی، و ساخت و تعمیر بیمارستان‌ها و کلینیک‌ها در مناطق محروم افغانستان اشاره کرد.'''<ref>[https://www.shia-news.com/ کمک به خانواده‌های نیازمند توسط بنیاد خیریه آیت‌الله فیاض»، شیعه‌نیوز؛ شبکه تمدن.]</ref>'''<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/129898/ «ساخت شفاخانه 70بستر حضرت خاتم‌المرسلین غزنی توسط آیت‌الله اسحاق فیاض»، خبرگزاری صدای افغان (آوا]).</ref> او همچنین حوزهٔ علمیهٔ امام صادق را در کویتهٔ پاکستان و مسجدی در کراچی تأسیس کرد.<ref>[http://pajoohe.ir/ صادقی، «محمداسحاق فیاض»، دانشنامه پژوهه پژوهشگاه باقرالعلوم].</ref>


بخش قابل توجهی از نیروهای طالبان وابسته به طریقت‌های صوفیانه است. بسیاری از سران این گروه، از جمله سراج‌الدین حقانی، با سلسله‌های تصوفی مانند نقشبندیه و قادریه رابطه دارد. این نشان می‌دهد که چگونه آموزه‌های اولیه تصوف می‌تواند در بستر سیاسی یک کشور  تغییر می‌کند و آموزه‌های تصوف که در اصل بر [[تزکیه|تزکیه]] نفس و [[اخلاق|اخلاق]] تأکید دارد، در پیوند با قدرت سیاسی به ابزاری برای حذف مخالفان تبدیل می‌شود.<ref>[https://8am.media/fa/can-sufism-in-afghanistan-curb-extremist-thought/ «آیا تصوف در افغانستان می‌تواند تفکرات افراطی را مهار کند؟»، وب‌سایت روزنامۀ 8صبح.]</ref>
محمد اسحاق فیاض در ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ش در سن ۹۶ سالگی در بغداد درگذشت و پیکر او پس از تشییع در کاظمین، کربلا و حرم امام علی، در ۱۶ خرداد در نجف به خاک سپرده شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/86173163/آیت-الله-فیاض-درگذشت «آیت‌الله فیاض درگذشت»، خبرگزاری ایرنا.]</ref><ref>[https://iqna.ir/fa/news/4356547/پیکر-آیت‌الله-فیاض-در-نجف-اشرف-تشییع-شد «پیکر آیت‌الله فیاض در نجف اشرف تشییع شد»، خبرگزاری ایکنا.]</ref>


==پانویس==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}


==منابع==
== منابع ==
*«آشنایی با دانشگاه اسلامی مدینه»، مجلۀ دین‌پژوهان، شمارۀ 7، 1381ش.
{{آغاز منابع}}
*«آیا تصوف در افغانستان می‌تواند تفکرات افراطی را مهار کند؟»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح، تاریخ درج مطلب: 16 مرداد 1403ش
* «آیت‌الله خادم‌حسین بیانی از علمای برجستهٔ افغانستانی در قم درگذشت»، وب‌سایت شفقنا افغانستان، تاریخ بازید ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
*«آیت‌‌الله خادم‌حسین فاضلی ورسی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: 30 تیر 1401ش.
* «آیت‌الله خادم‌حسین فاضلی ورسی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۴۰۱ش.
*«آیت الله شهید شیخ سلطان محمد ترکستانی رحمت الله»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: 15 آبان1401ش..
* «آیت‌الله فیاض: من فرق بین زن و مرد نمی‌دانم»، خبرگزاری آفتاب، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
*«آیت‌الله محمد امین افشار»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: 30 خرداد 1401ش.
* «آیت‌الله فیاض درگذشت»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ش.
*«آیت‌الله نوراحمد تقدسی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: 15 مرداد 1401ش.
* «آیت‌الله محمدآصف محسنی ملایی که ۱۰۰ کتاب نوشت و اکادمیسین علوم شد»، وب‌سایت روزنامه ماندگار، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر ۱۴۰۱ش.
*«آیت الله محمدهاشــم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: 1 دی 1403ش.
* «آیت‌الله محمدهاشم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۳ش.
*آیتی، عبدالقیوم، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» (پایان نامه)، قم، جامعه المصطفی العالمیه، 1386ش.
* «آیت‌الله محمدی بامیانی»، فصلنامه آینه پژوهش، شماره ۱۶۳، زمستان ۱۳۹۵ش.
*«اجمالی از زندگی نامه آیت الله العظمی واعظ زاده بهسودی(دام ظله العالی)»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1404ش.
* آیتی، عبدالقیوم، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» (پایان‌نامه)، قم، جامعه المصطفی العالمیه، ۱۳۸۶ش.
*احمدی نژاد بلخی، سید حسن، «سید محمد سرور واعظ بهسودی حسینی (واعظ بهسودی)»، فرهیختگان تمدن شیعی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۴ش.
* «اجمالی از زندگی‌نامه آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله واعظ‌زاده بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
*«اخوان‌المسلمین در افغانستان»، وب‌سایت افق حوزه، تاریخ درج مطلب: 1 تیر 1401ش.
* احمدی، سلمان، «با اختران علم و دانش»، در هفته‌نامه وحدت، شماره‌های ۱۳۹ و ۱۴۱، ۱۳۷۳ش.
*اسپوزيتو، ''جان. ال، انقلاب اسلامي و بازتاب جهاني آن''، ترجمه دكتر محسن مدير شانه­چي، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، 1382ش.
* احمدی، سلمان، «سید نادر بحرالعلوم افغانی»، در گلشن ابرار، قم، پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، ۱۳۸۷ش.
*اسکندری، مصطفی، «مدارس علوم دینی در پاکستان»، وب‌سایت مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1401ش.
* احمدی، مهدی، گلشن ابرار، قم، نورالسجاد، ۱۳۸۴ش.
*«اشاعه‌ی فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی، تاریخ درج مطلب: 19 اردیبهشت 1401ش.
* احمدی‌نژاد بلخی، سیدحسن، «سید محمد سرور واعظ بهسودی حسینی (واعظ بهسودی)»، فرهیختگان تمدن شیعی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۴ش.
*اصغری، محمدجواد، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، مجلۀ جریان‌شناسی دینی معرفتی در عرصه بین الملل، شمارۀ 7،  1390ش.
* احمدی‌نژاد بلخی، سیدحسن، سیمای بلخاب، قم، مجمع ذخائر اسلامی، ۱۳۹۵ش.
*اندیشمند، محمداکرم، معارف عصری افغانستان، کابل مطبعه دولتی، 1389ش.
* «از سالگرد وفات آیت‌الله بهشتی در کابل گرامی‌داشت به عمل آمد» خبرگزاری ماندگار، تاریخ درج مطلب: ۵ میزان (مهر) ۱۳۹۱ش.
*«بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا، تاریخ بازدید: 9 آذر 1404ش.
* اسپوزیتو، ''جان. ال، انقلاب اسلامی و بازتاب جهانی آن''، ترجمه دکتر محسن مدیر شانهچی، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۲ش.
*زندگینامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی الحاج شیخ محمدباقر فاضلی بهسودی، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1404ش.
* «اشاعهٔ فرهنگی و تأثیر حوزهٔ علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
*«تعداد محصلين» وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* اصغری، محمدجواد، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، مجلهٔ جریان‌شناسی دینی معرفتی در عرصه بین‌الملل، شمارهٔ ۷، ۱۳۹۰ش.
*«تلویزیون اکثریت خاموش»، وب‌سایت ماهنامه فرهنگی تحلیلی راه، تاریخ بازید: 6 دی 1401ش.
* انوشه، حسن، دانشنامه ادب فارسی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۸ش.
*توسلی، محمدنایب‌علی و طلوع، عبدالمؤمن، پیشگامان دره‌صوف، کویته، انتشارات قلم، 1403ش.
* بختیاری، اسماعیل، «ارزگانی، محمدافضل» در وب‌سایت بنیاد دانشنامه هزاره، تاریخ بازدید: ۴ آذر ۱۴۰۱ش
*حسن‌زاده، غ.علی، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، قم، دارالتفسیر، 1390ش.
* «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
*حسن‌زاده، غ. علی، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار» در مجله معرفت، 1395ش.
* «پیام آیت‌الله فیاض در پی حادثه تروریستی کابل»، مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۲۳ آذر ۱۴۰۱ش.
*حسینی، سیدآقاحسن، بررسی برنامۀ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، 1395ش.
* «پیکر آیت‌الله فیاض در نجف اشرف تشییع شد»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
*حسینی، یحیی، «تصوف در افغانستان»، پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی زمستان، شمارۀ 16، 1384ش.
* «تلویزیون اکثریت خاموش»، وب‌سایت ماهنامه فرهنگی تحلیلی راه، تاریخ بازید: ۶ دی ۱۴۰۱ش.
*«حضرت آیت‌الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
* توسلی، محمدنایب‌علی و طلوع، عبدالمؤمن، پیشگامان دره‌صوف، کویته، انتشارات قلم، ۱۴۰۳ش.
*حلیمی بلخابی، غلام‌سخی، نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان، مجلۀ عدالت وامید، ویژه‌نامۀ مرجعیت و هویت، شمارۀ 6 1399ش.
* جواهرالکلام، عبدالحسین، تربت پاکان قم، قم، انصاریان، ۱۳۸۲ش.
*«حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1404ش.
* حسن‌زاده، غ. علی، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، قم، دارالتفسیر، ۱۳۹۰ش.
*«دانشکدۀ شرعیات»، وب‌سایت موسسۀ تحصیلات عالی اشراق، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* حسن‌زاده، غ. علی، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار» در مجله معرفت، ۱۳۹۵ش.
*«دانشکدۀ شرعیات»، وب‌سایت دانشگاه بلخ، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* حسینی، سید آقاحسن، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۵ش.
*«دانشکده شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه جامی، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* حسینی، سید محمد، تاریخچه خاندان بلخی، ۱۳۹۷ش.
*«درباره پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* حسینی قاسمی، سیدمحمد، شمشیر اسلام (نگاهی به زندگانی، شخصیت و قیام آیت‌الله سید حیدر حسینی بلخی)، قم، مؤلف، ۱۳۷۷ش.
*«راهکارهایی برای روز‌آمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: 28 فروردین 1401ش.
* «حضرت آیت‌الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
*رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، 1383ش.
* حلیمی بلخابی، غلام‌سخی، نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان، مجلهٔ عدالت وامید، ویژه‌نامهٔ مرجعیت و هویت، شمارهٔ ۶، ۱۳۹۹ش.
*رحیمی، محمدعیسی، «تکثر رسانه‌ها و تأثیر آن بر فرهنگ آینده‌ی افغانستان»،  فصل‌نامۀ پژوهش‌های منطقه‌ای، شماره 12، 1393ش.
* «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
*«رشته تحصيلی تعليمات اسلامی»، وب‌سایت وزارت تحصیلات عالی، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* حیدری خواتی، غلام‌حسین، رجال ماندگار، کابل، خراسان باستان، ۱۳۹۵ش.
*رشتیا، سیدقاسم، افغانستان در قرن نوزده، کابل، میوند، 1389ش.
* خلخالی، علی، شهدای روحانیت شیعه در یکصد ساله اخیر، قم، پیام اسلام، ۱۴۲۰ق.
*رضایتی کیشه‌خاله، محرم و برهانی، بسم الله، «فارسی‌ستیزی در یک سدۀ اخیر در افغانستان»، مجلۀ علمی زبان فارسی و گویش‌های ایرانی، شمارۀ 14، 1401ش.
* «دولت اسلامی و شیعیان افغانستان» وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۳۹۷ش.
*ریاضی هروی، محمد‌یوسف، عین‌الوقایع، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، 1372ش.
* «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
*رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، قم، صبح امید دانش، 1401ش.
* رجبی، محمدحسن، علمای مجاهد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲ش.
*زرین‌کوب، عبدالحسین، کارنامۀ اسلام، تهران، امیرکبیر، 1387ش.
* رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، ۱۳۸۳ش.
*«زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۰ش.
* رسولی، اختر، «سردار کابلی»، در دانشنامۀ ادب فارسی در افغانستان، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۸ش.
*«زندگی‌نامه» وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی، تاریخ انتشار: 12 اسفند 1397ش.
* رضایتی کیشه‌خاله، محرم و برهانی، بسم الله، «فارسی‌ستیزی در یک سدهٔ اخیر در افغانستان»، مجلهٔ علمی زبان فارسی و گویش‌های ایرانی، شمارهٔ ۱۴، ۱۴۰۱ش.
*«زندگی‌نامۀ محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: 28 آذر1401ش.
* ریاضی هروی، محمدیوسف، عین‌الوقایع، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲ش.
*«شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه هرات، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، قم، صبح امید دانش، ۱۴۰۱ش.
*سجادی، سید عبدالقیوم، جامعه‌شناسی سیاسی افغانستان، قم، بوستان کتاب، 1380ش.
* «زندگی‌نامه» وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی، تاریخ انتشار: ۱۲ اسفند ۱۳۹۷ش.
*شفائی، حسین، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، قم، مؤلف، 1368ش.
* «زندگینامه آیت‌الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۰ش.
*شهاب، «گسترش مدارس دینی به سبک طالبان و آینده ترس‌آور افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح، تاریخ درج مطلب: 11 جدی 1402ش.
* «زندگی‌نامه آیت‌الله سیدعلی بهشتی ورسی» وب‌سایت دائرةالمعارف سادات افغانستان، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۱ش.
*شیرازی، مهران، «ساختار دیوبندیه در شبه‌قارۀ هند»، مجلۀ مطالعات راهبردی جهان اسلام، شماره 72، زمستان 1396ش. از ص149 تا 176
* «زندگینامه حضرت آیت‌الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله محمدباقر فاضلی بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
*ضیایی، محمد‌رضا، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، 1396ش.
* «زندگی‌نامه زعیم فقید شیعیان افغانستان حضرت آیت‌الله میر علی‌احمد حجت»، وب‌سایت آیت‌الله محسن حجت، تاریخ بازدید: ۲۶ آذر ۱۴۰۱ش.
*«طالبان و بحران فقر فرهنگی»، وب‌سایت آمو تی وی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۳ش.
* «زندگی‌نامه سید محمدسرور واعظ بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دایکندی، تاریخ بازدید: ۱۷ آذر ۱۴۰۱ش.
*طاووسی مسرور، سعید، «دارالعلوم دئوبند»، دانشنامه جهان اسلام، 1390ش.
* «زندگی‌نامهٔ محمدآصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر۱۴۰۱ش.
*عادلی، علی‌جان، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» دوفصلنامۀ عملی- تخصصی تاریخ اسلام در آیینۀ اندیشه‌ها، شمارۀ 19، 1400ش.
* «زندگی‌نامهٔ محمداسحاق فیاض»، وب‌سایت مرکز تحقیقات کامپیوتری نور، تاریخ بازدید: ۲۳ آذر۱۴۰۱ش.
*عادلی، سید جعفر، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، کابل، نسیم حیات، 1393ش.
* «زندگی‌نامهٔ محمدحسن خسروی»، پایگاه اطلاع‌رسانی ولایت دایکندی، تاریخ درج مطلب: ۲۹، خرداد، ۱۳۹۸ش.
*غبار، میرغلام‌‌محمد، افغانستان در مسير تاريخ، تهران، جمهوری، 1366ش.
* «زندگی‌نامهٔ مرحوم علامه مدرس افغانی»، شفقنا افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فوریه ۲۰۱۷م.
*فصیحی، قربان‌علی، شریفی، علی‌مدد، یاران آفتاب، مشهد، شورای فرهنگی افغانستانی‌های مقیم ایران، 1395ش.
* «ساخت شفاخانه ۷۰بستر حضرت خاتم‌المرسلین غزنی توسط آیت‌الله اسحاق فیاض»، خبرگزاری صدای افغان (آوا). تاریخ بازدید: ۲۵ آذر ۱۴۰۱ش.
*فیاض، محمدحسین، نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان، مجلۀ عدالت وامید، ویژه‌نامۀ مرجعیت و هویت، شمارۀ 6 1399ش.
* سجادی، سید عبدالقیوم، جامعه‌شناسی سیاسی افغانستان، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۰ش.
*قاسمی (محقق خراسانی)، محمد‌عیسی، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مولفان معاصر افغانستان)، کابل، بنیاد اندیشه، 1400ش.
* سمیعی، کیوان، زندگانی سردار کابلی، تهران، زوار، ۱۳۶۳ش.
*کاظمی، سیدآصف، حوزۀ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، قم، المصطفی، 1401ش.
* «سید سرور بهسودی حسینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۷ آذر ۱۴۰۱ش.
*کریمی، جابر و دیگران، «بررسی و مقایسۀ نظام آموزشی حوزه و دانشگاه»،  مجلۀ پژوهشنامه انقلاب اسلامی(دانشگاه اصفهان)، شمارۀ 11 و 12، 1384ش.
* «سید علی بهشتی» وب‌سایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۱ش.
*لعلی، علیداد، سیری در هزاره­جات، قم: ناشر احسانی، 1372ش،
* «سیره عملی سیاسی و اجتماعی آیت‌الله محقق کابلی»، وب‌سایت شقفنا افغانستان، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۱ش.
*«مدارس دینی در پاکستان، عامل اصلی افراط گرایی و ترور در منطقه»، وب‌سایت آژانش اطلاعاتی باختر، تاریخ درج مطلب: 29 ژانویۀ 2017م.
* شریفی، علی‌اکبر، «مرحوم محمدحسن خسروی؛ تلاقی فقه و ادب»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۹ش.
*«مدرسه دارالمعارف اهل البیت علیهم السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌العظمی واعظ‌زادۀ بهسودی، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1404ش.
* شفائی، حسین، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، قم، مؤلف، ۱۳۶۸ش.
*«مرجعیت رمز بقاء تشیع» بخش فرهنگی جامعه روحانیت، قم، 1374ش.
* صابری هروی، جلیل، شعرای عصر حاضر افغانستان، چاپ دوم، مشهد، نوند، ۱۳۸۹ش.
*معتصم، امین‌الله، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد دانشگاه پروان، 1397ش.
* صادقی، غلام‌حسین، «محمداسحاق فیاض»، دانشنامه پژوهه پژوهشگاه باقرالعلوم، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
*«معرفی دارالعلوم زاهدان»، پایگاه رسمی اطلاع‌رسانی اهل‌سنت ایران، تاریخ بازدید: 27 اسفند 1402ش.
* ضیایی، محمدرضا، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۶ش.
*موحد، مهران، «راز انحطاط گفتمان دینی در افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح، تاریخ درج مطلب: 28 تیر 1402ش.
* «طالبان و بحران فقر فرهنگی»، وب‌سایت آمو تی وی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۳ش.
*مؤمنی، حسین، توکلی، عبدالله، «ﺑﺮرﺳﯽ وﺿﻌﯿﺖ ﺳﯿﺎﺳﺖ‌ﮔﺬاری ﻧﻈﺎم آﻣﻮزشﺣﻮزه‌های علمیه اﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎن»، دوفصلنامۀ اسلام و مدیریت، شماره 13، 1397ش.
* عادلی، علی‌جان، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» دوفصلنامهٔ عملی- تخصصی تاریخ اسلام در آیینهٔ اندیشه‌ها، شمارهٔ ۱۹، ۱۴۰۰ش.
*مهدی‌زاده کابلی، محمدرئوف مهدی، «محسنی، محمدآصف»، در دانش‌نامه آریانا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مرداد ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۳۹۶ش.
* عادلی، سید جعفر، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، کابل، نسیم حیات، ۱۳۹۳ش.
*ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش.
* عرب‌زاده، ابوالفضل، «سردار کابلی چهره‌ای ناشناخته در جهان علم و فضیلت»، وب‌سایت بساتین اخبار المخطوطات، تاریخ انتشار: ۱۰ تشرین ۲۰۲۱م.
*«وضعیت فعلی پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* فتحی، علی‌اشرف، «اندیشه سیاسی اجتماعی آیت‌الله‌العظمی شیخ محمداسحاق فیاض»، وب‌سایت مباحثات، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۲ش.
* فرهنگ، محمدحسین، جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی شیعیان افغانستان، قم، مؤسسه آموزشی وپژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
* فصیحی، قربانعلی و شریفی، علی‌مدد، عالمان شیعهٔ غزنی، تهران، عرفان، ۱۳۹۳ش.
* فصیحی، قربان‌علی و شریفی، علی‌مدد، یاران آفتاب، مشهد، شورای فرهنگی افغانستانی‌های مقیم ایران، ۱۳۹۵ش.
* «فیاض محمداسحاق»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۳ آذر ۱۴۰۱ش.
* فیاض، محمدحسین، نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان، مجلهٔ عدالت وامید، ویژه‌نامهٔ مرجعیت و هویت، شمارهٔ ۶ ۱۳۹۹ش.
* قاسمی (محقق خراسانی)، محمدعیسی، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۴۰۰ش.
* کاظمی، سیدآصف، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، قم، المصطفی، ۱۴۰۱ش.
* «کمک به خانواده‌های نیازمند توسط بنیاد خیریه آیت‌الله فیاض»، شیعه‌نیوز؛ شبکه تمدن، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
* لعلی، علیداد، سیری در هزاره‌جات، قم: ناشر احسانی، ۱۳۷۲ش،
* مؤمنی، حسین، توکلی، عبدالله، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزشحوزه‌های علمیه افغانستان»، دوفصلنامهٔ اسلام و مدیریت، شماره ۱۳، ۱۳۹۷ش.
* محقق خراسانی، محمدعیسی، المؤلفون الافغانیون المعاصرون، نجف، ۱۳۸۹ق.
* «مدرسه دارالمعارف اهل‌البیت»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله واعظ‌زادهٔ بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «مرجعیت رمز بقاء تشیع» بخش فرهنگی جامعه روحانیت، قم، ۱۳۷۴ش.
* معتصم، امین‌الله، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، پایان‌نامهٔ کارشناسی‌ارشد دانشگاه پروان، ۱۳۹۷ش.
* موجانی، علی و همکاران، فرهنگ شخصیت‌های معاصر افغانستان، تهران، عظام، ۱۳۹۴ش.
* موحدی، غلام‌حسین، ناگفته‌های سیمای مرجعیت، یادنامهٔ مرجع فقید محقق کابلی، ۱۴۰۲ش.
* موسوی، سیدمصطفی، «زندگی‌نامه سید علی بهشتی» وب‌لاگ سادات، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۳۹۲ش.
* موسوی مشکات، سیدجمال، «آیةالله سیدعلی بهشتی ورسی» وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ جوزا (خرداد) ۱۴۰۱ش.
* میرحسینی، سید علی‌نقی، سانچارک در بستر زمان، قم، اشراق، ۱۳۸۸ش.
* ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش.
* نجومی، سید مرتضی، «نجوم امت – آیت‌الله علامه شیخ حیدرقلی سردار کابلی»، در مجله نور علم، شماره ۴۹، بهمن و اسفند ۱۳۷۱ش.
* «همایش مدیران و اساتید حوزه‌های علمیه افغانستان تحت عنوان راهکارها و بررسی چالش‌ها»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۲۵ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۱۳

علمای شیعه افغانستان؛ دانش‌آموختگان افغانستانیِ مدارس دینی شیعه و حوزه‌های علمیه.

علمای شیعه افغانستان، با ریشه‌ای عمیق در فرهنگ اسلامی، همواره نقشی بنیادین در تربیت دینی، تبلیغ مذهبی و پاسخگویی به نیازهای دینی جامعه ایفا کرده‌اند. فراگیری علوم دینی با رویکرد شیعی در میان مردم افغانستان، پس از گسترش اسلام در خراسان بزرگ و با تأسیس نخستین مدرسه شیعی در بلخ، تا دوران معاصر ادامه یافته، از حوزه‌های علمیه نجف و قم تأثیر عمیقی پذیرفته و شخصیت‌های برجسته‌ای را پرورش داده است که هر یک در روشنگری دینی و سیاسی، دفاع از هویت شیعی و مقاومت در برابر استبداد و اشغال، نقشی بی‌بدیل داشتند. علمای شیعه، آموزه‌های اسلامی را در لابه‌لای زندگی روزمره، از مجالس سوگواری و جشن‌های مذهبی گرفته تا حل اختلافات و پاسخ به پرسش‌های شرعی، در جان و دل مردم نشانده و همبستگی اجتماعی را استوار ساخته‌اند. مدارس دینی شیعیان با وجود فراز و نشیب‌های تاریخی ذر افغانستان، همچنان کانون‌های پرورش طلاب و ترویج معارف اهل‌بیت هستند و عالمان شیعه با رویکردی روشنگرانه، در برابر ظلم و فساد ایستاده‌اند و با حفظ شبکه‌های آموزشی و معنوی، پاسدار هویت دینی و فرهنگی این مرزوبوم بوده‌اند.

تاریخچه

فراگیری علوم دینی در میان شیعیان افغانستان، ریشه‌ای دیرینه و مردمی دارد و در قالب نهادهایی چون مکتب‌خانه، مدرسه دینی و حوزه علمیه سازمان یافته است. نظام آموزش علوم دینی با هدف تربیت عالمان، مبلغان و پاسخ‌گویی به نیازهای دینی جامعهٔ شیعیان شکل گرفته است.[۱] پس از گسترش اسلام به‌سوی شرق، خراسان بزرگ به ویژه بلخ و بخارا در عصر سامانیان، به مراکز علوم دینی تبدیل شدند و دانشمندانی چون ابوریحان بیرونی، ابن‌سینا، فارابی و ابوزید بلخی را پرورش دادند. غزنویان و تیموریان نیز با تأسیس مدارس دینی، به گسترش علوم اسلامی به‌ویژه فقه و تفسیر قرآن کمک کردند.[۲]

در هزارستان و میان شیعیان افغانستان، مکتب‌خانه‌ها تا دههٔ ۱۳۲۰ش تنها مرکز آموزشی در دسترس بودند و تا دههٔ ۱۳۷۰ش نیز نقش اصلی را در آموزش مردم داشتند. این مکتب‌خانه‌ها که در مساجد، حسینیه‌ها و خانه‌ها توسط ملاها اداره می‌شدند، به کودکان از شش‌سالگی قرآن، نماز، اصول و فروع دین، خواندن و نوشتن فارسی و ریاضیات مقدماتی را آموزش می‌دادند.[۳] نوجوانان پس از گذراندن این دوره، وارد مدارس دینی می‌شدند.[۴] در هزارجات که تا دههٔ ۱۳۴۰ش از مدارس جدید بی‌بهره بود، دانش‌آموختگان حوزهٔ نجف، علاوه بر تدریس علوم دینی، بسیاری از مکاتب جدید را تأسیس کردند.[۵]

اثرپذیری از حوزه‌های علمیه نجف و قم

حوزه‌های علمیهٔ نجف و قم تأثیر عمیقی بر فرهنگ شیعی افغانستان داشته و نقش مکمل مدارس دینی شیعیان افغانستان را دارند.[۶] جان. ال اسپوزیتو معتقد است تغییرات فرهنگی در عراق و ایران بر فرهنگ افغانستان نیز اثرگذار است.[۷] ایران در دوران معاصر، مرجع شیعیان افغانستان برای تحصیل علوم دینی بوده و پس از انقلاب اسلامی، این نقش گسترش یافته است. حوزه‌های علمیهٔ قم و مشهد و نیز جامعة المصطفی العالمیة، نقش مهمی در تربیت جوانان شیعه داشته و شخصیت‌های شناخته‌شده‌ای را در حوزه‌های فرهنگ، سیاست، ادبیات و دانشگاه‌های افغانستان پرورش داده‌اند.[۸] اندکی پیش‌تر، طلاب افغانستانی برای فراگیری آموزش‌های سطوح عالی علوم دینی به عراق می‌رفتند. دانش‌آموختگان حوزه علمیه نجف با ایجاد مدارس دینی در افغانستان، بستر مناسبی برای آموزش معارف اسلامی فراهم آوردند. محمدعلی مدرس، قربانعلی وحیدی، قربانعلی محقق کابلی، محمداسحاق فیاض، محمدآصف محسنی، سید علی بهشتی، سید اسماعیل بلخی، محمدباقر موحدی نجفی، محمد امینی بامیانی، هاشم صالحی مدرس، قربانعلی عرفانی و محمدسلطان ترکستانی از تحصیل‌کردگان نجف هستند که تأثیر عمیقی بر علوم دینی شیعیان در افغانستان داشته‌اند.[۹]

اثرگذاری در زندگی شیعیان افغانستان

علما در زندگی شیعیان افغانستان از طریق شبکه گسترده‌ای از مساجد، حسینیه‌ها و مراکز مذهبی و نیز از رهگذر تبلیغ و تدریس، تأثیری عمیق بر سبک زندگی و رفتارهای روزمره مردم دارند. روحانیون با حضور دایمی در میان مردم، از مناسبت‌های مختلف مانند صرف غذا، مجالس خانوادگی، حل اختلافات و پاسخ به پرسش‌های شرعی برای آموزش علوم دینی و ترویج اخلاق اسلامی بهره می‌گیرند.[۱۰] مدارس دینی شیعیان نیز به کانون‌های حیات دینی و اجتماعی تبدیل شده‌اند. این مراکز به‌عنوان پایگاه‌های تبلیغ و تبیین آموزه‌های دینی عمل کرده و در صیانت از ارزش‌های مذهبی در برابر جریان‌های انحرافی پیشگام بوده‌اند. علمای این مدارس با حضور فعال در عرصه‌های اجتماعی، نقش میانجی‌گرانهٔ مؤثری در حل اختلافات خانوادگی و تنش‌های محلی داشته‌اند و به تقویت همبستگی اجتماعی کمک کرده‌اند.[۱۱] در دوره‌های حساس تاریخی مانند تجاوز شوروی و سرکوب‌های داخلی، این نهادها به پناهگاه‌های امن معنوی و سیاسی و کانون‌های مقاومت فرهنگی و سازمان‌دهی مبارزات تبدیل شدند.[۱۲]

شیعیان در افغانستان از طریق شبکه گستردهٔ علمای دین، در صحنه سیاسی کشور و حفظ هویت جامعهٔ شیعه حضور فعال داشته‌اند. این نظام از دو رویکرد اساسی در مواجهه با ساختارهای سیاسی بهره برده است:

  • رویکرد نخست، موضعی انعطاف‌ناپذیر و پرهیز از هرگونه سازش با حکومت‌های ظالم و ناکارآمد بوده است. علما همواره به‌عنوان پناهگاه مردم و حافظ ارزش‌های دینی شناخته شده‌اند.
  • رویکرد دوم، مقاومت فعال و روشنگرانه در برابر استبداد بوده است. عالمان شیعه با روشنگری دربارهٔ ماهیت ظالمانهٔ حکومت‌ها و افشای بی‌عدالتی‌های آنان، نقش محوری در بسیج مردم ایفا کرده‌اند. این رویکرد موجب شده که حاکمان در دوره‌های مختلف، به سرکوب سیستماتیک روحانیون شیعه روی آورند.[۱۳]

در مواجهه با قدرت‌های خارجی از جمله انگلیس، شوروی و آمریکا و همچنین گروه‌های تندرو مانند داعش و القاعده، علمای شیعه با حفظ وحدت جامعه و تقویت بنیهٔ اعتقادی آن، مانع از اضمحلال هویت مذهبی شیعیان شده‌اند. حتی در شرایطی مانند دورهٔ عبدالرحمان‌خان که شیعیان مجبور به شرکت در نمازهای جماعت اهل‌سنت می‌شدند، روحانیون با حفظ شبکه‌های آموزشی زیرزمینی، تداوم معارف شیعی را تضمین کرده‌اند.[۱۴]

مراسم مذهبی: در مناسبت‌هایی چون اعیاد مذهبی و ولادت اهل‌بیت، شیعیان با حضور در مساجد و حسینیه‌ها و برگزاری مجالس سخنرانی و مدیحه‌سرایی، معارف دینی را تبادل می‌کنند.[۱۵] ایام محرم و صفر با مجالس روضه‌خوانی، تعزیه و سخنرانی‌های دینی، زمینه‌ای است که ضمن زنده‌نگهداشتن یاد شهدای کربلا، معارف اسلامی را نیز منتقل می‌کند. سنت‌هایی مانند جمعه‌خوانی و منقبت‌خوانی نیز در این راستا به‌کار گرفته می‌شوند.[۱۶] مجالس ترحیم، ختم قرآن، تشییع جنازه و آیین خاک‌سپاری اموات نیز فرصتی برای بیان معارف دینی و آموزش اصول دین به حاضران است. همچنین مراسمی چون اذان‌گفتن در گوش نوزاد و مجالس عروسی، پیام‌های دینی را به نسل جدید منتقل می‌کنند.[۱۷]

تأسیس و گسترش رسانه: دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه در تأسیس رسانه‌های تصویری، شنیداری، نوشتاری و رسانه‌های مجازی، پیشگام بوده‌اند.[۱۸] تلویزیون‌های شیعیان با پخش برنامه‌های مذهبی به‌ویژه در ماه رمضان و ایام محرم و صفر، سبک زندگی دینی را به خانواده‌ها آموزش می‌دهند و با رعایت حجاب و عفاف و پرهیز از محتوای مغایر با ارزش‌های اسلامی، مخاطبان زیادی جذب کرده‌اند.[۱۹]

آموزش عملی احکام: مدارس دینی از طریق ملاامامان محلی، جزئیات احکام شرعی مانند طهارت، نماز و روزه را به کودکان آموزش می‌دهند. این آموزش‌های ابتدایی، تأثیری ژرف بر دین‌داری فردی و آداب مذهبی جامعه دارد.[۲۰]

تأسیس کتابخانه: عالمان شیعه در افغانستان، با تأسیس کتابخانه‌هایی در مناطق مختلف ازجمله کابل، لعل، دایکندی، بامیان، بهسود، پروان و جاغوری، برای زدودن فقر مکتوب و ایجاد دگرگونی فرهنگی کوشیده‌اند.[۲۱]

مدارس دینی دخترانه: در گذشته، علاقه به آموزش دختران در فرهنگ هزاره کم‌رنگ بود، اما پس از تحولات نظام آموزشی در دورهٔ جمهوری اسلامی و بازگشت مهاجران تحصیل‌کرده، مدارس دینی دخترانه در برخی مناطق هزارستان ایجاد و مورد استقبال قرار گرفت. با حاکمیت دوبارهٔ طالبان و بسته‌شدن مدارس مدرن به روی دختران، مراجعهٔ دختران هزاره به مدارس دینی افزایش یافته است.[۲۲]

دستاوردهای نهادی: گسترش علوم دینی شیعیان افغانستان در دورهٔ جمهوری اسلامی، دستاوردهایی را در پی داشته است، ازجمله: رسمیت‌یافتن حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی، گنجاندن تعالیم شیعه در کتب درسی، حضور در شوراهای علمی سراسری، تشکیل شورای علمای شیعیان و شورای اخوت میان علمای شیعه و سنی و توسعهٔ کمی و کیفی مدارس دینی.[۲۳]

مدارس دینی شیعیان افغانستان

نخستین مدرسهٔ دینی شیعیان در پایان قرن نخست هجری، در بلخ توسط ضحاک بن مزاحم بلخی، از شاگردان امام سجاد، تأسیس شد. در آن دوره، بلخ مرکز فرهنگی خراسان بود.[۲۴] مدارس دینی در دورهٔ غزنویان و غوریان گسترش یافتند، اما با حملهٔ مغول بسیاری از آنها ویران شدند. در دورهٔ تیموریان رونق دوباره یافتند، اما با سقوط تیموریان و تجزیهٔ خراسان، مرکزیت علمی افغانستان از بین رفت.[۲۵] در دورهٔ حاکمیت عبدالرحمان و سرکوب مردم هزاره، بسیاری از مراکز مذهبی و آموزشی شیعیان تخریب شدند.[۲۶] پس از مرگ نادرشاه، این مراکز دوباره احیا شدند و در اواخر حکومت ظاهرشاه، با بازگشت علمای مهاجر از ایران و عراق، تعداد زیادی مدارس دینی در هزاره‌جات و کابل فعال شدند.[۲۷] در دورهٔ جهاد علیه شوروی، مدارس دینی و علما نقشی تعیین‌کننده داشتند.[۲۸]

نقش زبان فارسی

تا اوایل قرن بیستم میلادی، رابطهٔ زبان فارسی و آموزش دینی در افغانستان دوسویه و تقویت‌کننده بود. مدارس دینی با تدریس متون کلاسیک فارسی مانند گلستان و بوستان سعدی، دیوان حافظ، مناجات‌نامهٔ خواجه عبدالله انصاری و آثار سنایی غزنوی، به حفظ و اشاعهٔ زبان فارسی به‌عنوان زبان فرهنگ، عرفان و اندیشهٔ اسلامی کمک کردند[۲۹] و طلاب از این طریق با معارف اسلامی و ظرافت‌های ادبی و فلسفی زبان فارسی آشنا می‌شدند.[۳۰] با این حال، در دوران حاکمیت استعمار انگلیس بر شبه‌قارهٔ هند و نیز در پی سیاست‌های فارسی‌ستیزی برخی حاکمان افغانستان، توجه به تراث زبان فارسی در مواد و منابع آموزشی مدارس دینی کمرنگ شد.[۳۱]

ویژگی‌ها و ساختار مدارس دینی

مدرسه دینی، امروزه رکن اصلی نظام آموزش علوم دینی در افغانستان است. بعضی از این مدارس، وابسته به وزارت معارف هستند،[۳۲] اما بسیاری از مدارس دینی توسط افراد، احزاب یا کشورهای دیگر برپا شده‌اند. هزینه این دسته از مدارس دینی از طریق نذورات مردمی و وجوهات شرعی، تأمین می‌شود.[۳۳][۳۴] آموزش علوم دینی همواره بر پایهٔ معارف، فقه و اخلاق اسلامی استوار بوده و شامل درس‌های قرآن، فقه، زبان عربی، منطق، کلام، عقاید، اخلاق، تفسیر، حدیث و بلاغت است. نخستین برنامهٔ مدارس دینی در ۱۲۹۹ش طراحی شد؛[۳۵] اما وزارت معارف در ۱۳۹۷ش، برنامهٔ دروس تخصصی مدارس دینی را شامل تفسیر قرآن، حدیث، فقه، اصول فقه و علوم اسلامی اعلام کرد.[۳۶] مدارس دینی شیعیان افغانستان در این زمینه از الگوی حوزه‌های علمیه قم و مشهد تبعیت می‌کنند.[۳۷]

مدارس دینی معمولاً توسط عالمان دین در زمین‌های موقوفه برپا می‌شوند[۳۸] و هزینهٔ ساخت، شهریهٔ استادان و مصارف شبانه‌روزی طلاب از کمک‌های مردمی و وجوهات شرعی تأمین می‌شود.[۳۹] ساختار فیزیکی این مدارس شامل اتاق‌های درسی، خوابگاه، کتابخانه و مسجد است[۴۰] و به‌طور کامل مستقل از دولت اداره می‌شوند.[۴۱] حضور طلاب شبانه‌روزی است و دروس شامل ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول فقه تا سطوح عالی تدریس می‌شود.[۴۲]

مدارس دینی شیعیان با چالش‌هایی چون رقابت با مراکز آموزشی جدید، نداشتن رسمیت دولتی، نبود مدرک تحصیلی، طولانی‌بودن دورهٔ آموزشی، به‌روز نبودن مواد آموزشی، نبود رشته‌های تخصصی و مخالفت برخی استادان با علوم روز مواجه هستند.[۴۳] مراکز آموزش علوم دینی، حتی مدارس دارای بودجهٔ دولتی، با مشکلات مالی مواجه‌اند و مدارس مستقل به کمک‌های مردمی، وجوهات شرعی، کمک‌های خارجی یا اداره توسط احزاب و گروه‌ها وابسته‌اند.[۴۴] سنت‌گرایی محض، ناآگاهی از مسائل مهم جهان، سلیقه‌گرایی، متن‌محوری، ناترازی نظام آموزشی، ناهماهنگی با نیازهای جامعه و کمبود وسایل کمک‌آموزشی از دیگر چالش‌های این نظام آموزشی هستند.[۴۵]

مدارس شاخص و مؤسسان

بسیاری از مدارس دینی شیعیان را عالمان شیعه افغانستان تأسیس کرده‌اند؛ ازجمله مدرسهٔ مدینه‌العلم در کابل (توسط نوراحمد تقدسی)، مدرسهٔ علمیه مهدیه در کابل (توسط محمدامین افشار)،[۴۶] مدرسهٔ محمدیه تپه سلام و مدرسه سید محمدسرور واعظ در کابل، مجتمع علمی و فرهنگی غوری، مدرسهٔ رسالت و مدرسه مهدویه در کابل، مدرسه سید علی بهشتی در ورس بامیان، مدارس صادقیه، جعفریه، خاتم‌الانبیاء، امام حسن، امام حسین، بقیةالله و مترقیه در هرات، مدارس سلطانیه، جعفریه، امیرالمؤمنین در مزارشریف، و ده‌ها مدرسه علمیه در جاغوری، بلخاب، یکه‌ولنگ، بهسود، بلخ، قندهار، ارزگان، غزنی، پنجاب و بدخشان.[۴۷] همچنین بسیاری از دانشگاه‌ها و مؤسسات تحصیلات عالی مانند دانشگاه بامیان، بامیکا، ابن‌سینا، خاتم‌النبیین، کاتب، غرجستان، ناصرخسرو، گوهرشاد، ابوریحان و رهنورد، توسط دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه تأسیس شده‌اند یا کادر علمی آنها را تشکیل می‌دهند.[۴۸]

در حال‌حاضر در مناطق شیعه‌نشین کابل، بامیان، یکاولنگ، قندهار و هرات مدارس علمیهٔ متعددی فعال هستند. تنها در کابل حدود ۱۵ مدرسهٔ دینی شیعی با حدود ۱۲۰۰ طلبه تحت مدیریت شورای مرکزی فعالیت می‌کنند. حوزهٔ علمیهٔ خاتم‌الانبیاء (محمدآصف محسنی)، مدرسهٔ جامعه الاسلام (محقق کابلی) و مدرسهٔ رسالت کابل (با ۲۷۰ طلبهٔ شبانه‌روزی و تدریس تا سطح عالی) از مراکز پیشرو هستند.[۴۹] مدرسهٔ دارالمعارف اهل‌بیت در غرب کابل نیز تحت مدیریت واعظ‌زادهٔ بهسودی، دروس دینی را از سطح مبتدی تا سطوح عالی فقه و اصول‌فقه پوشش می‌دهد.[۵۰] جامعه المصطفی العالمیه در حمایت از این مدارس نقش مهمی دارد و برخی اساتید ایرانی نیز برای تدریس به افغانستان اعزام می‌شوند.[۵۱]

مدرسان و مبلغان

سید حسین عالم

سید حسین عالم (۱۲۴۵–۱۳۱۴ش) در سرپل زاده شد. وی از بنیان‌گذاران مدارس دینی در شمال افغانستان است که پس از چهارده سال تحصیل علوم دینی در حوزهٔ علمیهٔ مشهد،[۵۲] در سال ۱۲۷۵ش به افغانستان بازگشت. بازگشت او همزمان با دوران حکومت عبدالرحمن‌خان و اوج فشارهای مذهبی، قتل‌عام شیعیان افغانستان، تخریب مساجد و رواج تقیه بود.[۵۳] سید حسین عالم در مناطق کوهستانی و دوردست بلخاب ازجمله روستای «وَشت» به تدریس پرداخت و مدرسه‌ای دینی در آن منطقه پایه‌گذاری کرد.[۵۴] وی پس از دو سال اقامت و آموزش در یکاولنگ بامیان، به بلخاب رفت و در سال ۱۲۸۴ش، نخستین مدرسه علمیه بلخاب را در روستای «دَهن‌شِرد» تأسیس کرد. این مدرسه با نام عالمیه به‌سرعت، یکی از پایگاه‌های بزرگ آموزش علوم دینی در افغانستان شد.[۵۵]

تأسیس مدارس علوم دینی «چهارکنت» در ولایت بلخ و «سرولنگ» در ولایت سرپل، و همچنین اعمار مساجد و تکیه‌خانه‌های متعدد در شمال افغانستان با ارتباطات چهره‌به‌چهره با مردم، از دیگر اقدامات مهم وی بود.[۵۶] تعدادی از شاگردان سیدحسین عالم چون محمدسلطان ترکستانی، سید محمدحسن رئیس، سید ابوالقاسم بلخی و قربانعلی وحیدی جاغوری، بعدها به درجات عالی علمی رسیدند.[۵۷] وی تا پایان عمر مسئولیت مدرسه دهن‌شرد و اداره امور دینی بلخاب را بر عهده داشت[۵۸] و سرانجام در سال ۱۳۱۴ش، پس از بازگشت از سفر حج و بازدید از حوزه‌های علمیه ایران و عراق، در زادگاهش درگذشت.[۵۹]

سید محمدحیدر نجفی شمشیری

سید محمدحیدر نجفی شمشیری (۱۲۵۰–۱۳۱۶ش) در قریه سرپل بلخاب زاده شد. وی ادبیات و منطق را از عالمان بلخاب فراگرفت و در ۱۲۷۰ش برای تحصیل علوم دینی از طریق بخارا به مشهد رفت و یک سال بعد راهی نجف شد و ۲۱ سال در حوزه علمیه نجف از مجالس درس سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، سید ابوالحسن اصفهانی و میرزاحسین نائینی بهره برد و به درجه اجتهاد دست یافت.[۶۰] در سال ۱۲۹۱ش به درخواست مردم افغانستان و با تشویق علمای نجف، با وکالت‌نامه برخی از مراجع دینی به وطن بازگشت و در بلخاب مستقر شد. شمشیری به شجاعت بی‌نظیر شهره بود و همواره شمشیری در کمر داشت.[۶۱] بازگشت او به افغانستان مصادف با دوره آزار و تبعیض علیه شیعیان و رواج تقیه بود؛ ازاین‌رو به تبلیغ و ترویج مذهب تشیع،[۶۲] تربیت شاگردان،[۶۳] مناظره با علمای اهل‌سنت[۶۴] و تأسیس مدرسه علوم دینی حیدریه (۱۳۰۷ش) در تل‌عاشقان بلخاب پرداخت.[۶۵] در دوره حکومت حبیب‌الله کلکانی و هرج‌ومرج حاکم بر کشور، با فتوای مقابله با تجاوزگران، سپاهی از مردم بلخاب به فرماندهی صفدرخان باجگاهی شکل گرفت که یکه‌ولنگ و لعل، سرپل، شبرغان و مزارشریف را تصرف کرد.[۶۶] سید حیدر شمشیری در سال ۱۳۱۶ش در بلخاب درگذشت و در روستای می‌رسید مراد به خاک سپرده شد.[۶۷]

محمدافضل ارزگانی

محمدافضل ارزگانی، مشهور به مولوی افضل (۱۲۹۰–۱۳۵۰ق) در ارزگان زاده شد. تحصیلات ابتدایی را در مکتب‌خانه آغاز کرد و سپس برای فراگیری علوم دینی به نجف رفت و فقه، اصول فقه و کلام را آموخت و بر تاریخ، جغرافیا و زبان انگلیسی نیز مسلط شد. پس‌از بازگشت از نجف، مردم جاغوری از او استقبال کردند و برایش مدرسهٔ علمیه ساختند و او را «ملای ارزگانی» نامیدند. او به مناطق مختلف هزاره سفر می‌کرد و مردم را به وحدت دعوت می‌نمود؛ زیرا به باور او، شکست هزاره‌ها در برابر عبدالرحمان ناشی از اختلافات داخلی بود. او همچنین هزاره‌ها را به علم‌آموزی تشویق می‌کرد و از مدارس دینی بازدید و با اساتید آنان بحث می‌کرد. در سال‌های نخست حملهٔ عبدالرحمان به ارزگان، در کنار مردم مبارزه کرد و پس از شکست، به ایران و عراق رفت تا صدای مظلومیت هزاره‌ها را به مراجع شیعه برساند. در نتیجهٔ تلاش‌های او، علمای مشهد به کمک آوارگان شتافتند و میرزا حسن شیرازی، مرجع وقت، نامه‌ای به دولت ایران نوشت تا از طریق انگلیس جلوی ظلم عبدالرحمان را بگیرد. ارزگانی برای جلوگیری از تغییر مذهب شیعیان، به مناطق مختلف هزاره سفر و معارف دینی را مخفیانه تبلیغ می‌کرد. در اواخر عمر به دولت‌آباد بلخ مهاجرت کرد و در سال ۱۳۵۰ق در همان‌جا درگذشت و به خاک سپرده شد.[۶۸][۶۹]

سردار کابلی

نوشتار اصلی: سردار کابلی

حیدرقلی‌خان معروف به سردار کابلی (۱۲۵۴-۱۳۳۱ش)، فقیه، فیلسوف، متکلم، ادیب، مورخ و ریاضیدان برجستهٔ شیعه، محلۀ شیعه‌نشین چنداول کابل، از خاندان قزلباشان روزگار صفوی، زاده شد. پدرش سردار نورمحمدخان از سرداران ارتش بود و او چهار ساله بود که همراه خانواده به لاهور رفت و در آنجا علوم قرآنی، ریاضیات، جغرافیا، زبان‌های هندی، انگلیسی و اردو را آموخت و تا پیش از ۱۱ سالگی از دانشمندان جوان و ریاضیدانان هوشمند لاهور به شمار می‌رفت. در ۱۳۰۴ق به عراق رفت و ادبیات عرب، کلام، فقه و اصول فقه را فراگرفت و سپس در کرمانشاه از عالمان برجسته بهره برد. او از سیدحسن صدر کاظمی، شیخ عباس قمی، آقابزرگ تهرانی و سید محسن امین عاملی اجازه اجتهاد و نقل روایت گرفت. سردار کابلی به زبان‌های فارسی، انگلیسی، عبری، اردو، هندی، فرانسه، لاتین و سانسکریت تسلط داشت، خطوط ثلث، رقاع، نستعلیق و شکسته را خوش می‌نوشت و در قبله‌شناسی صاحب‌نظر بود؛ چنان‌که با فرمول‌های ریاضی، درستی قبلۀ مسجدالنبی را اثبات کرد. کتابخانه‌ای غنی با بیش از دو هزار جلد کتاب نفیس گرد آورد و بیش از هفتاد اثر در زمینه‌های ریاضی، کلام، حکمت و ادبیات تألیف کرد. آقابزرگ تهرانی او را از نوابغ دوران و سید محمدحسین طباطبایی او را استادی فاضل دانسته‌اند و حسن حسن‌زاده آملی از عظمت علمی او به نیکی یاد کرده است. سردار کابلی پس‌از نیم‌قرن زندگی در کرمانشاه، در ۳۰ دی ۱۳۳۱ش در ۷۹ سالگی درگذشت و بنا بر وصیتش، پیکر او در وادی‌السلام نجف در کنار پدرش به خاک سپرده شد.[۷۰][۷۱][۷۲][۷۳]

میرزاحسین دره‌صوفی

میرزاحسین دره‌صوفی (۱۲۶۰–۱۳۳۰ش) پیشگام نهضت احیای آموزش دینی شیعیان در دورهٔ پس از نسل‌کشی هزاره‌ها توسط امیر عبدالرحمان‌خان شمرده می‌شود و نخستین مدرسهٔ دینی در منطقهٔ «سرولنگ» از ولسوالی دره‌صوف را ایجاد کرد. این اقدام که در اوج محدودیت‌های حکومتی علیه هزاره‌ها صورت گرفت، جرقه‌ای برای گسترش مدارس دینی در دیگر مناطق هزاره‌نشین ازجمله کابل شد. وی ضمن توجه به آموزش معارف اهل‌بیت، گفتمان وحدت مذهبی و کاهش تنش‌های قومی را در دستور کار خود قرار داد و باعث تحولات فرهنگی و علمی در جامعهٔ شیعیان افغانستان شد.[۷۴]

سید علی‌احمد حجت کابلی

سید علی‌احمد حجت کابلی (۱۲۶۸–۱۳۵۳ش)، معروف به میر احمد حجت، در کابل زاده شد و در دوازده‌سالگی برای تحصیل علوم دینی به مشهد رفت و سپس راهی قم و نجف شد و پس از ده سال تحصیل در محضر استادانی چون سید ابوالحسن اصفهانی و آقا ضیاء عراقی، به درجه اجتهاد رسید. او شاگردان برجسته‌ای تربیت کرد که برخی به اجتهاد دست یافتند. حجت به ساده‌زیستی، تواضع و حساسیت در مصرف وجوهات شرعی شهره بود و شبانه به فقرا کمک می‌کرد. او در میان مردم جایگاه والایی داشت و مرجع حل اختلافات بود و پس از درگذشتش، هزاران نفر از اقشار و مذاهب مختلف در تشییع جنازه‌اش شرکت کردند. از نظر فقهی، با توجه به فقر شیعیان، ارسال وجوهات شرعی به نجف را جایز نمی‌دانست و بر مصرف آن در میان نیازمندان تأکید داشت. او به وحدت میان اقوام و مذاهب باور داشت و بی‌احترامی به اعتقادات دیگران را جایز نمی‌شمرد. حجت در عرصه‌های علمی، فرهنگی، تبلیغی و اجتماعی فعالیت‌های گسترده‌ای داشت؛ از جمله تأسیس مدارس علمیه و مساجد در کابل و بهسود، ساخت کتابخانه و غسال‌خانه، برگزاری مجالس دینی، اعزام مبلغ به شهرهای مختلف و مناظرات علمی با علمای اهل‌سنت که موجب علنی‌شدن مذهب تشیع در افغانستان شد. سید علی‌احمد حجت در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۵۳ش در سن ۸۴ سالگی درگذشت و در زیارتگاه سخی کابل به خاک سپرده شد.[۷۵][۷۶][۷۷]

غلام‌حسن پدردار

غلام‌حسن پدردار (زادهٔ ۱۲۸۰ش) پس از تحصیل مقدمات علوم دینی در بلخاب، به نجف مهاجرت کرد و با حضور در مجالس درس سید ابوالقاسم خویی و سید محسن حکیم به درجهٔ اجتهاد رسید.[۷۸] پدردار با تأسیس مدارس متعددی از جمله حسنیه باجگاه و دره‌چیوک، به احیای معارف اهل‌بیت در مناطق شمالی افغانستان پرداخت. این مدارس نقش بسزایی در مقابله با غربت فرهنگی شیعیان ایفا کرد. فعالیت‌های آموزشی و تبلیغی او، زمینه‌ساز بیداری دینی در مناطق مرکزی و شمالی افغانستان شد.[۷۹]

محمدعلی مدرس افغانی

نوشتار اصلی: مدرس افغانی

محمدعلی مدرس افغانی (۱۲۸۴–۱۳۶۵ش) در روستای خاربید المیتو از توابع جاغوری در ولایت غزنی زاده شد. او در آغاز نوجوانی به مشهد رفت و ادبیات عرب را نزد اساتیدی چون عبدالجواد نیشابوری و شیخ محمدتقی هروی (ادیب نیشابوری) آموخت.[۸۰] در سال ۱۳۰۴ش پیاده راهی حوزه علمیه نجف شد و سطوح عالی تحصیلات حوزوی را نزد استادان آن حوزه به پایان رساند.[۸۱] وی به شوخ‌طبعی، ساده‌زیستی، تواضع و جدیت در تحصیل و تدریس شهره بود[۸۲] و از سوی سید ابوالحسن اصفهانی به عنوان وکیل تام‌الاختیار در افغانستان منصوب شد و از مراجعی چون اصفهانی، خویی، آقابزرگ تهرانی و محمدباقر صدر اجازه اجتهاد دریافت کرد.[۸۳] حوزهٔ تدریس او بین‌المللی بود و طلابی از افغانستان، پاکستان، هند، ایران، عراق، سوریه، لبنان و عربستان در کلاس‌هایش شرکت می‌کردند و آثار ادبی او مورد توجه دانشگاه الازهر مصر نیز قرار گرفت. مدرس افغانی در ۱۳۱۸ش به‌دستور سید ابوالحسن اصفهانی به افغانستان بازگشت و هفت سال در زادگاهش به تدریس پرداخت. پس از درگذشت اصفهانی، او دوباره به نجف رفت و تا سال ۱۳۵۳ش در سامرا و نجف به تدریس مشغول بود. در سال ۱۳۵۴ش توسط حکومت بعث از عراق اخراج شد و تا پایان عمر در حوزه علمیه قم به تدریس و تألیف ادامه داد. وی در قیام ابراهیم گاوسوار، عضو هیئت صلح بود و با وکالت از سید ابوالحسن اصفهانی، به امور دینی، حقوقی و اجتماعی مردم رسیدگی می‌کرد. از فعالیت‌های فرهنگی او تأسیس مدرسه علمیه در جاغوری و مؤسسه نوار در قم برای ضبط دروس اساتید بود. او در پنجم شهریور ۱۳۶۵ش در هشتادسالگی در قم درگذشت و در قبرستان باغ بهشت به خاک سپرده شد.[۸۴]

خادم‌حسین کوه‌بیرونی

خادم‌حسین کوه‌بیرونی (۱۲۸۶–۱۳۵۸ش) به‌دلیل تحصیلات حوزوی در نجف نزد مراجعی چون سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، چهره‌ای شناخته‌شده در علوم دینی بود. او در ۱۳۳۶ش به افغانستان بازگشت. مدرسهٔ علمیهٔ باقریه کوه‌بیرون که خادم‌حسین کوه‌بیرونی در ولسوالی بهسود تأسیس کرد به نجف کوچک شهرت یافت و مرکز تربیت عالمان برجسته در منطقه شد. وی سپس مدرسهٔ دهن‌غوری را در بغلان و مدرسه علمیه امام صادق را در سمنگان تأسیس کرد. در اوج سرکوب‌های کمونیستی، این مدارس به سنگرهای مقاومت فرهنگی تبدیل شد.[۸۵]

قربان‌علی وحیدی جاغوری

قربان‌علی وحیدی، زادهٔ ۱۲۹۱ش در قریه اودقول جاغوری، برای فراگیری دانش دینی به مشهد و نجف مهاجرت کرد. او پس از بازگشت به افغانستان، یک مدرسهٔ دینی در اودقول ولسوالی جاغوری تأسیس کرد و سپس با ایجاد مدارس، مساجد و حسینیه‌ها در جاغوری، کابل و بغلان، زمینهٔ آموزش معارف اهل‌بیت را برای طلاب و عموم مردم فراهم کرد. روش تدریس او به گونه‌ای بود که شاگردانش نه‌تنها در علوم حوزوی، بلکه در اخلاق و مبارزه برای حق نیز پرورش می‌یافتند. از شاگردان برجسته او محمدآصف محسنی است.[۸۶]

محمدسلطان ترکستانی

محمدسلطان ترکستانی زادهٔ ۱۲۹۱ش در بلخ، پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در زادگاهش، بلخاب[۸۷] و بهسود،[۸۸] در سال ۱۳۱۶ش راهی حوزه علمیه نجف شد. او طی ۲۲ سال تحصیل نزد مراجعی چون سید ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به درجه اجتهاد رسید.[۸۹] ترکستانی در سال ۱۳۳۸ش با دریافت اجازهٔ اجتهاد و وکالت از سید روح‌الله خمینی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به افغانستان بازگشت و در مزارشریف مستقر شد.[۹۰] در شرایطی که جامعه شیعیان از امکانات تحصیلی محروم بودند، وی تمرکز خود را بر توسعه زیرساخت‌های آموزش علوم دینی قرار داد.[۹۱]

وی مدرسهٔ علمیهٔ سلطانیه را در سال ۱۳۴۳ش در مزارشریف تأسیس کرد. این مدرسه علمیه با دارا بودن ۲۵ حجره، مَدرَس، کتابخانه و مسجد، به یکی از مراکز اصلی آموزش طلاب، ترویج معارف اسلامی و مقابله فکری با جریان‌های مارکسیستی در منطقه تبدیل شد.[۹۲] وی علاوه بر مدیریت و تدریس در این مدرسه،[۹۳] مراکز دینی دیگری از جمله مدرسه قریه دالان (چهارکنت)، مدارس آق‌چشمه و گل‌محمد پشت‌بند (سمنگان) و چندین مسجد و حسینیه را در مزارشریف و حومه آن بنا نهاد.[۹۴] ترکستانی علاوه بر فعالیت‌های عمرانی و آموزشی، به حل‌وفصل دعاوی قضایی مردم بر اساس فقه شیعه می‌پرداخت[۹۵] و آثاری شامل تقریرات و حاشیه‌نویسی بر کتب فقهی و اصولی نیز از خود بر جای گذاشت.[۹۶] وی سرانجام در اواخر سال ۱۳۵۷ش پس از کودتای حزب دموکراتیک خلق دستگیر و به کابل منتقل شد و از آن زمان تاکنون ناپدید گشته و احتمالاً توسط حکومت به شهادت رسیده است.[۹۷]

سید محمدسرور واعظ بهسودی

سید محمدسرور واعظ بهسودی (۱۲۹۵–۱۳۵۷ش)، در روستای کجاب از توابع بهسود (ولایت وردک) زاده شد. تحصیلات ابتدایی را در مکتب‌خانه آغاز کرد و دروس مقدماتی حوزوی را نزد عمویش فراگرفت و سپس به کابل رفت و نزد سید علی‌احمد حجت و شیخ محسن به تحصیل پرداخت. او برای تکمیل علوم دینی به قم و نجف سفر کرد و پس از اخذ اجازه اجتهاد از سید محسن حکیم، به افغانستان بازگشت. واعظ بهسودی به خوش‌رویی و کمک به مستمندان شهره بود و بیشتر وجوهات شرعی را به نیازمندان می‌رساند. وی به ازدواج جوانان اهمیت می‌داد، مورد احترام مراجع دینی ازجمله خویی، حکیم و صدر بود، به وحدت میان مسلمانان و پرهیز از تفرقه باور داشت و بر احیای هویت اسلامی و تربیت نسل جوان تأکید می‌کرد. وی با تأسیس مدارس علمیه محمدیه در بهسود و کابل و همچنین بینان‌گذاری مسجد محمدیه، راه‌اندازی ماهنامهٔ برهان و برگزاری نخستین نماز جمعهٔ شیعیان در کابل، تدریس سطوح عالی حوزه و سخنرانی‌های پرشور و مناظرات علمی، معارف اهل بیت را ترویج کرد و در حل اختلافات اجتماعی و خانوادگی نقش مؤثری داشت. با روی کار آمدن حکومت کمونیستی در سال ۱۳۵۷ش، واعظ بهسودی چندین بار دستگیر و زندانی شد و سرانجام در زندان به شهادت رسید.[۹۸][۹۹][۱۰۰][۱۰۱]

خادم‌حسین بیانی

خادم‌حسین بیانی (۱۳۰۵–۱۳۹۹ش) در قریه دهان‌هوجی کجاب از توابع بهسود (ولایت میدان‌وردک) زاده شد. او در زادگاه خود به فراگیری احکام دینی پرداخت و پس از فراگیری علوم دینی، از سال ۱۳۳۲ش در مدارس علمیه کابل به تدریس مشغول شد. بیانی از جوانی به ادبیات و سرودن شعر علاقه داشت و برخی اشعارش در جراید کابل چاپ شد.[۱۰۲] آشنایی با سید اسماعیل بلخی تأثیر عمیقی بر او گذاشت و در محرم ۱۳۴۰ش به درخواست بلخی برای تبلیغ به گردیز رفت و اختلافات شیعه و سنی را برطرف کرد. با کودتای ۱۳۵۷ش، به ایران مهاجرت کرد و در قم ساکن شد.[۱۰۳] در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ شمسی، سطوح عالی علوم دینی را در قم فراگرفت و گواهی تدریس علوم اسلامی را از دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم دریافت نمود. بیانی چندین مجموعه شعر با مضامین اجتماعی، سیاسی، اخلاقی و عرفانی منتشر کرد. همچنین «موجز الاحکام» (۱۳۷۸ش) و «انیس‌الادیب فی‌التجزیة والترکیب» را در قالب شعر منتشر کرد که اثر اخیر در هفتمین همایش کتاب سال حوزه لوح تقدیر گرفت.[۱۰۴] او در دهه ۹۰ شمسی در قم به تدریس تجزیه و ترکیب قرآن پرداخت و در اسفند ۱۳۹۱ش به‌عنوان مدرس نمونه تقدیر شد.[۱۰۵] خادم‌حسین بیانی در ۱۵ سرطان ۱۳۹۹ش در قم درگذشت و در همان شهر به خاک سپرده شد.[۱۰۶]

آخوند محمداسحاق

آخوند محمداسحاق (۱۳۰۷–۱۳۵۸ش) در منطقهٔ «زیرچغت» ولایت سرپل به دنیا آمد و پس از تحصیلات ابتدایی، علوم دینی را در مدارس شاهمرد و دهان‌شرد فراگرفت.[۱۰۷] وی بعد از تکمیل تحصیلات دینی خود در نجف، به وطن بازگشت و به تأسیس مراکز دینی و مدرسه علمیه در سوزمه‌قلعه و تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی پرداخت. او در جریان کودتای کمونیستی، رهبری مقاومت مردمی را بر عهده گرفت و در خط مقدم نبردها حضور یافت[۱۰۸] و در ۱۳۵۸ش به شهادت رسید.[۱۰۹]

سید علی بهشتی ورسی

سید علی بهشتی ورسی (۱۳۰۸–۱۳۷۵ش) در روستای سنگ‌تخت ورس در ولایت بامیان، در خانواده‌ای از علمای معروف زاده شد. پس از تحصیلات ابتدایی، شش سال در یکه‌ولنگ به فراگیری علوم دینی پرداخت و در سال ۱۳۳۴ش راهی نجف شد و از محضر سید محسن حکیم، سید محمود شاهرودی و سید ابوالقاسم خویی بهره برد و همزمان به تدریس کتب حوزوی پرداخت.[۱۱۰][۱۱۱] او به پرهیزگاری، سخت‌کوشی، وحدت‌طلبی و دقت علمی شهره بود[۱۱۲] و در سال ۱۳۴۱ش به افغانستان بازگشت و با همیاری نیکوکاران، مدرسه علمیه‌ای در زادگاهش ساخت و مدرسه باقریه در سراب بامیان نیز به توصیه او بنا شد.[۱۱۳] برخی پژوهشگران غربی او را احیاگر شیعه در مناطق مرکزی افغانستان خوانده‌اند.[۱۱۴] پس از کودتای مارکسیستی ثور ۱۳۵۷ش، بهشتی نخستین رهبر جهاد مسلحانه علیه کمونیست‌ها بود[۱۱۵] و در سپتامبر ۱۹۷۹م، با حضور نمایندگان ۴۲ ناحیه و ایماق‌های سنی غور، شورای انقلابی اتفاق اسلامی افغانستان را تأسیس کرد و به عنوان رئیس آن برگزیده شد.[۱۱۶] این شورا نظام اداری منظمی از جمله خط تلفن، قواعد مالیاتی و تقسیمات کشوری ایجاد کرد.[۱۱۷] بهشتی در سال ۱۳۶۸ش به حزب وحدت اسلامی پیوست و به عنوان رئیس شورای عالی نظارت انتخاب شد و بر وحدت شیعیان و پیاده‌سازی احکام اسلامی تأکید داشت.[۱۱۸] وی در مهر ۱۳۷۵ش در یکه‌ولنگ درگذشت و در زادگاهش به خاک سپرده شد.[۱۱۹]

محمدحسن خسروی

محمدحسن خسروی (۱۳۰۸–۱۳۹۴ش) در قریه قول‌دستک از توابع سنگتخت ولایت دایکندی زاده شد. از هفت‌سالگی تحصیلات حوزوی را نزد عموی خود که از علمای تحصیل‌کرده نجف بود آغاز کرد و سپس در سال ۱۳۲۵ش در حوزه علمیه مشهد با رتبه عالی پذیرفته شد. در سال ۱۳۳۳ش راهی نجف شد و بیش از شش سال از محضر سید ابوالقاسم خویی، سید محسن حکیم، سید روح‌الله خمینی، سید محمدباقر صدر و شاهرودی بهره برد. پس از بازگشت در سال ۱۳۳۸ش، ازدواج کرد و به فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی پرداخت. خسروی در ادبیات عرب تبحر داشت و او را همسطح مدرس افغانی دانسته‌اند. حدود دو دهه به تدریس علوم دینی پرداخت و در نجف نیز همزمان با تحصیل، کتاب‌های سطوح عالی حوزه را در مسجد هندی تدریس می‌کرد. در حوزه تبلیغ، علاوه‌بر ایام محرم و مناسبت‌های خاص، در روزهای پنجشنبه و جمعه نیز به وظیفه تبلیغی خود عمل می‌کرد. او با تأسیس مدرسه دینی در زادگاه خود، به تربیت عالمان دینی پرداخت و از تشکیل حزب وحدت اسلامی و مقاومت مردم هزاره و شیعه در غرب کابل حمایت کرد. همچنین از مرجعیت قربانعلی محقق کابلی حمایت نمود. خسروی در زهد و پارسایی زبانزد بود و با کارگری هزینه تحصیل و زندگی خود را تأمین می‌کرد. وی سرانجام در ۱۷ قوس ۱۳۹۴ش در سن ۸۶ سالگی در مشهد درگذشت.[۱۲۰][۱۲۱][۱۲۲][۱۲۳]

خادم‌حسین فاضل ورسی

خادم‌حسین فاضل ورسی (متولد ۱۳۰۸ش در ورس بامیان) پس از تحصیلات مقدماتی در حوزه‌های علمیهٔ ورس، بهسود و یکه‌ولنگ، در ۱۳۳۵ش برای تکمیل تحصیلات به نجف مهاجرت کرد و از محضر مراجعی چون خویی و سید محمدباقر صدر بهره برد. با بازگشت به افغانستان، مدرسه علمیهٔ ورس را تأسیس و به مدت ۱۵ سال در آن‌جا به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت. این مرکز به کانونی برای تربیت طلاب و حل اختلافات اجتماعی تبدیل شد. پس از کودتای ۱۳۵۷ش به ایران مهاجرت و به تألیف و تحقیق در حوزهٔ علمیهٔ مشهد مشغول شد. آثار علمی وی در زمینه‌های فقه، اصول، تفسیر و کلام، گنجینهٔ ارزشمندی برای جامعهٔ علمی شیعیان افغانستان محسوب می‌شود.[۱۲۴]

غلامعلی محمدی بامیانی

غلام‌علی محمدی بامیانی (۱۳۱۲–۱۳۹۵ش) در منطقهٔ فولادی از توابع ولایت بامیان زاده شد. او به‌قصد فراگیری علوم دینی به ایران مهاجرت کرد و سپس در ۱۳۳۸ش به حوزهٔ علمیهٔ نجف رفت و از محضر سید روح‌الله خمینی، میرزا حسین بجنوردی، سید ابوالقاسم خویی و سید محمدباقر صدر بهره برد. در ۱۳۵۰ش به دعوت سید حسن شیرازی، در حوزهٔ علمیهٔ زینبیهٔ دمشق به تدریس و تربیت طلاب پرداخت. او حدود ۴۰ سال در سوریه به تدریس علوم دینی اشتغال داشت و به امور معیشتی طلاب افغانستانی مقیم سوریه نیز رسیدگی می‌کرد. او همچنین کتاب‌هایی در زمینه فقه، اصول و اعتقادات به زبان‌های فارسی و عربی تألیف کرده است. محمدی بامیانی با امام خمینی، شهید صدر، آیت‌الله خویی و سید حسن شیرازی همکاری علمی و دوستانه داشت. پس از بحران سوریه، به ایران و سپس افغانستان بازگشت و مدتی نیز در نجف به تدریس پرداخت. سرانجام در ۲۳ آذر ۱۳۹۵ش در سن ۸۳ سالگی در کربلا درگذشت و پیکرش در وادی‌السلام نجف به خاک سپرده شد.[۱۲۵][۱۲۶]

محمدآصف محسنی

محمدآصف محسنی (۱۳۱۴–۱۳۹۸ش) در قندهار زاده شد و تحصیلات ابتدایی را نزد پدر آغاز کرد. او پس از آموختن زبان اردو در پاکستان، در سال ۱۳۳۱ش برای تحصیل ادبیات عرب به جاغوری در ولایت غزنی و سپس در ۱۳۳۲ش به حوزه علمیه نجف رفت و سطوح عالی فقه و اصول را نزد استادانی چون سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی و میرزا باقر زنجانی به پایان رساند.[۱۲۷] وی به نظم دقیق، سخت‌کوشی، تهجد، توکل و استقلال سیاسی شهره بود و پس از بازگشت به افغانستان، حوزهٔ علمیهٔ خاتم‌النبیین را در کابل و قندهار تأسیس کرد و تا پایان عمر به تدریس فقه، کلام و رجال پرداخت. او فعالیت‌های فرهنگی گسترده‌ای از جمله راه‌اندازی شبکه تلویزیونی تمدن، رادیو فرهنگ، مساجد، حسینیه‌ها و کتابخانه‌ها را سامان داد و با اعزام مبلغان به مناطق مختلف و حل اختلافات اجتماعی، به‌عنوان مرجع دینی و اجتماعی مردم شناخته شد.[۱۲۸][۱۲۹] محسنی به تقریب مذاهب باور داشت و بر روزآمدی متون درسی حوزه‌ها تأکید می‌کرد. او در سال ۱۳۵۸ش حزب حرکت اسلامی را تأسیس کرد و تا ۱۳۸۴ش رهبری آن را بر عهده داشت. وی در دوران جهاد بیش از ۱۰۰ پایگاه نظامی در ۱۹ ولایت راه‌اندازی کرد و پس از سقوط دولت نجیب‌الله، منشی و سخنگوی شورای رهبری دولت مجاهدین شد. در سال ۱۳۸۲ش شورای علمای شیعه را بنیان نهاد و برای به رسمیت شناختن مذهب شیعه در قانون اساسی تلاش کرد.[۱۳۰] شیخ آصف محسنی در ۱۴ مرداد ۱۳۹۸ش در کابل درگذشت و در حوزه علمیه خاتم‌النبیین به خاک سپرده شد.[۱۳۱]

سید نادر بحرالعلوم

سید نادر بحرالعلوم، مشهور به سید بحر، در سال ۱۳۱۶ش در روستای بغوی از توابع ولایت سرپل زاده شد و در کودکی به همراه خانواده به مزارشریف کوچ کرد.[۱۳۲] وی پس‌از فراگیری مقدمات علوم دینی برای تکمیل تحصیلات به ولسوالی چهارکنت رفت و پنج سال از محضر شیخ سلطان ترکستانی و سید میرحسین مدرس بهره برد. در ۱۳۳۷ش راهی حوزه علمیه نجف شد و ۱۶ سال از محضر سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی بهره برد و در ۱۳۵۴ش با اخذ وکالت‌نامه از برخی مراجع دینی، به مزارشریف بازگشت.[۱۳۳] او تدریس علوم حوزوی را در تکیه‌خانه پدری آغاز کرد و علاوه‌بر فقه و اصول، به روشنگری اعتقادی برای دانشجویان، معلمان و محصلان پرداخت و با پیشنهاد جمعی از اساتید دانشگاه، کلاس‌های خود را توسعه داد.[۱۳۴] در اواخر سال ۱۳۵۶ش با خرید زمینی در مزارشریف، اقدام به تأسیس مدرسه علمیه کرد که با کودتای ۱۳۵۷ش متوقف شد و آن زمین بعدها به تکیه‌خانه «شهید بحرالعلوم» تبدیل شد.[۱۳۵] بحرالعلوم با حکومت کمونیستی مخالفت کرد و در محرم ۱۳۵۷ش در تکیه‌خانه‌های مزارشریف مردم را به دین‌داری فراخواند. پس‌از سخنرانی‌های محرم، فرمان دستگیری او صادر شد و در ۱۴ محرم ۱۳۵۷ش، مأموران حکومتی شبانه به منزلش هجوم بردند و او را دستگیر و به کابل منتقل کردند و گمان می‌رود در همان روزها به شهادت رسیده باشد.[۱۳۶]

محمدهاشم صالحی مدرس

محمدهاشم صالحی مدرس (زاده ۱۳۲۴ش) در ولایت پروان به دنیا آمد و از کودکی به تحصیل علوم دینی پرداخت. تحصیلات حوزوی خود را ابتدا در کابل و سپس در نجف اشرف نزد امام خمینی، سید ابوالقاسم خویی و سید محمدباقر صدر تکمیل کرد. پس از اخراج از عراق توسط رژیم بعث، به مدت ۲۴ سال در قم به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت و شاگردان بسیاری از کشورهای مختلف تربیت کرد. از مهم‌ترین اقدامات وی تأسیس دو مدرسه علمیه «رسالت» و «ولایت» در کابل و بامیان است. همچنین ساخت مسجد جامع الزهرا در کابل و چندین مسجد و حسینیه دیگر در مناطق مختلف از خدمات عمرانی وی است.[۱۳۷]

مرجعیت دینی

شیعیان افغانستان از دوران امامان شیعه، محدثان و فقیهان نامداری داشته‌اند، از ابوخالد کابلی که از اصحاب امام زین‌العابدین بود تا ملا محمدکاظم هروی معروف به آخوند خراسانی که پس از درگشت میرزای شیرازی، زعامت حوزه‌های علمیه شیعیان را بر عهده گرفت. همچنین فیض‌محمد کاتب هزاره با نگارش سراج التواریخ، هویت تاریخی قوم هزاره که بیشترین جمعیت شیعیان افغانستان را تشکیل می‌دهد، احیا کرد. پس از وی، تعداد زیادی از شیعیان افغانستان در حوزه علمیه نجف و سپس حوزه علمیه قم به فقاهت و بعضی به مرجعیت دینی رسیدند.[۱۳۸] در دوران معاصر پس‌از رسیدن محمداسحاق فیاض به جایگاه مرجعیت دینی شیعیان در عراق[۱۳۹] و نیز پس‌از پذیرش مرجعیت دینی شیعیان افغانستان از سوی قربانعلی محقق کابلی،[۱۴۰] برخی دیگر از علمای شیعه افغانستان ازجمله محمدباقر فاضلی بهسودی در حوزهٔ علمیه قم،[۱۴۱] غلام‌عباس واعظ‌زاده بهسودی در حوزهٔ علمیه کابل،[۱۴۲] محمد امینی بامیانی و محمدباقر موحدی نجفی در حوزهٔ علمیهٔ قم، رساله عملیه خود را منتشر کرده‌اند.[۱۴۳]

قربان‌علی محقق کابلی

نوشتار اصلی: قربانعلی محقق کابلی

قربانعلی محقق کابلی (۱۳۰۷–۱۳۹۸ش) در قریه دهنه کاریزک از توابع سرخ‌پارسا، ولایت پروان، زاده شد. تحصیلات ابتدایی را در زادگاه آغاز کرد و پس از فراگیری مقدمات علوم دینی در کابل، در سال ۱۳۳۲ش راهی حوزه علمیه نجف شد و فقه، اصول فقه و فلسفه را نزد سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی، سید عبدالاعلی سبزواری، حسین حلی و سید روح‌الله خمینی به پایان رساند.[۱۴۴][۱۴۵] او آثار علمی متعددی از خود بر جای گذاشت.[۱۴۶] و برخی شاگردان وی، از عالمان شاخص افغانستان به‌شمار می‌روند.[۱۴۷]

محقق کابلی در حوزه فقه اجتماعی، به وحدت مسلمانان و پرهیز از افراط، تفریط و تحجر دینی باور داشت[۱۴۸] و گرفتن شیربها و هزینه‌های سنگین ازدواج را اسراف و خلاف احتیاط می‌دانست. او، همچنین عزاداری غیرمتعارف مانند برهنه شدن و قمه‌زنی را جایز نمی‌دانست.[۱۴۹] او در کابل، مشهد و قم به تدریس علوم دینی پرداخت و مدارس علمیه و مجتمع‌های علمی و فرهنگی متعددی از جمله «جامعة الاسلام» در کابل و مزارشریف، حوزه علمیه الزهرا در دایکندی و مجتمع علمی-فرهنگی در بامیان را بنیان نهاد[۱۵۰][۱۵۱] و با برگزاری نماز جمعه شیعیان در کابل، گام بلندی در رسمیت‌بخشی به آیین‌های مذهبی برداشت.[۱۵۲]

در عرصه سیاسی، او «سازمان دفاع از حریم اسلام» و «اتحادیه علما» را تشکیل داد و از مؤسسان حزب «پاسداران جهاد اسلامی افغانستان» بود و پس از تشکیل حزب وحدت اسلامی، به آن پیوست و به‌عنوان دبیر شورای عالی نظارت انتخاب شد.[۱۵۳] وی با سخنرانی‌های خود در برابر تفکرات کمونیستی، زمینه نهضت اسلامی در میان شیعیان را فراهم کرد و با بیانیه‌هایش، شیعیان را به مشارکت انتخاباتی فرا می‌خواند و جنایت‌های خارجی در افغانستان و کشتار شیعیان را محکوم می‌کرد.[۱۵۴]

در دهه هفتاد شمسی، با درخواست جمعی از شیعیان، مرجعیت دینی را در ۲۳ شهریور ۱۳۷۳ش پذیرفت و با این اقدام، مشروعیت مرجعیت در جامعه شیعی افغانستان تحکیم و استقلال فکری و سیاسی علمای شیعه به اثبات رسید.[۱۵۵] محقق کابلی در شامگاه ۲۰ خرداد ۱۳۹۸ش در سن ۹۰ سالگی در قم درگذشت و در حرم حضرت معصومه به خاک سپرده شد و دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، مراجع تقلید و شخصیت‌های سیاسی پیام تسلیت فرستادند.[۱۵۶]

محمداسحاق فیاض

نوشتار اصلی: محمداسحاق فیاض

محمد اسحاق فیاض (۱۳۰۹–۱۴۰۵ش) در جاغوری از توابع ولایت غزنی به دنیا آمد. او خواندن و نوشتن را از پنج‌سالگی در مکتب‌خانه آغاز کرد و دروس مقدماتی علوم دینی را در مدرسهٔ علمیهٔ اُوتقُول جاغوری فراگرفت.[۱۵۷] برای ادامهٔ تحصیل به مشهد و سپس نجف رفت و سطوح عالی حوزه را نزد اساتیدی چون محمدعلی مدرس افغانی، اسدالله مدنی، علی‌آقا فلسفی و مجتبی لنکرانی آموخت و از سن ۲۰ سالگی به مدت ۱۵ سال در درس سید ابوالقاسم خویی شرکت کرد و در شورای استفتای او فعالیت داشت.[۱۵۸]

فیاض از شهرت علمی پرهیز می‌کرد و پس‌از درگذشت سید ابوالقاسم خویی از پذیرش مرجعیت خودداری و مردم را به تقلید از سید علی سیستانی سفارش می‌کرد، اما با اصرار فراوان مردم، سرانجام رسالهٔ عملیهٔ خود را منتشر ساخت.[۱۵۹] از فیاض بیش از ۴۰ اثر در موضوعات فقهی، اصولی، اجتماعی و سیاسی به‌جا مانده است. فیاض در کتاب‌های خود، ولایت فقیه را با ادله عقلی اثبات‌پذیر دانسته و اختیارات حاکم را مقید به چارچوب شریعت می‌داند. او روایات دال بر نقص عقل زنان را نادرست خوانده و حضور زنان در مناصب اجرایی، تقنینی، سفارت و پلیس را با حفظ شئون اسلامی بلامانع می‌داند. اقتصاد اسلامی را مبتنی بر مالکیت دوگانه و اقتصاد آزاد در چارچوب شریعت می‌داند و بلوغ دختران را پایان ۱۳ سال قمری می‌داند.[۱۶۰]

در عرصهٔ سیاسی، از تدوین قانون اساسی عراق و مشارکت مردم در همه‌پرسی آن حمایت کرد و از فساد در حکومت انتقاد نمود.[۱۶۱] همچنین عملیات‌های انتحاری در افغانستان را محکوم کرد.[۱۶۲] از فعالیت‌های اجتماعی او می‌توان به تأسیس بنیاد خیریه و توزیع کمک‌های معیشتی، و ساخت و تعمیر بیمارستان‌ها و کلینیک‌ها در مناطق محروم افغانستان اشاره کرد.[۱۶۳][۱۶۴] او همچنین حوزهٔ علمیهٔ امام صادق را در کویتهٔ پاکستان و مسجدی در کراچی تأسیس کرد.[۱۶۵]

محمد اسحاق فیاض در ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ش در سن ۹۶ سالگی در بغداد درگذشت و پیکر او پس از تشییع در کاظمین، کربلا و حرم امام علی، در ۱۶ خرداد در نجف به خاک سپرده شد.[۱۶۶][۱۶۷]

پانویس

  1. ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، 1397ش، ص6.
  2. ↑ اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص171-175.
  3. ↑ اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص180.
  4. ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص34-35.
  5. ↑ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.
  6. ↑ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، وب‌سایت دین‌آنلاین.
  7. ↑ اسپوزیتو، انقلاب اسلامی و بازتاب جهانی آن، 1382ش، ص200.
  8. ↑ کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص51.
  9. ↑ کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص98؛ قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43؛ ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.
  10. ↑ عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.
  11. ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص205-208.
  12. ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص172-180.
  13. ↑ آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.
  14. ↑ آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.
  15. ↑ آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.
  16. ↑ عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.
  17. ↑ آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.
  18. ↑ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.
  19. ↑ «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.
  20. ↑ عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.
  21. ↑ لعلی، سیری در هزاره‌جات، 1372ش، ص335.
  22. ↑ «افزایش علاقه دختران شیعۀ افغانستان به فراگیری علوم ینی»، وب‌سایت شیعه‌نیوز.
  23. ↑ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.
  24. ↑ مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»، 1397ش، ص10.
  25. ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص186-187.
  26. ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص16.
  27. ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص34-35. .
  28. ↑ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین‌آنلاین.
  29. ↑ «طالبان و بحران فقر فرهنگی»، وب‌سایت آمو تی وی.
  30. ↑ «نخستین شاعر ایرانی که شعرش در اروپا ترجمه شده، سعدی است»، وب‌سایت لیزنا.
  31. ↑ رضایتی کیشه‌خاله و بسم‌الله، «فارسی‌ستیزی در یک سدهٔ اخیر در افغانستان»، 1401ش، ص10-15.
  32. ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص12-13، 20 و 45.
  33. ↑ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص196.
  34. ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص10.
  35. ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص58 و 65.
  36. ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص56.
  37. ↑ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص98؛ «راهکارهای برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه.
  38. ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص50-155.
  39. ↑ اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص171-186.
  40. ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص57-70.
  41. ↑ اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص171-186.
  42. ↑ مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»، 1397ش، ص16-17.
  43. ↑ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق‌اندیشه.
  44. ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص56.
  45. ↑ مؤمنی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزشحوزه‌های علمیه افغانستان»، دو فصل‌نامه اسلام و مدیریت، 1397ش، 17؛ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص128؛ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص62؛ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه.
  46. ↑ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.
  47. ↑ علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص190.
  48. ↑ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.
  49. ↑ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.
  50. ↑ «مدرسه دارالمعارف اهل‌البیت»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله واعظ‌زاده بهسودی.
  51. ↑ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.
  52. ↑ ضیایی، محمدرضا، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۷؛ رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۱.
  53. ↑ سجادی، جامعه‌شناسی سیاسی افغانستان، ۱۳۸۰ش، ص۹۸؛ ریاضی هروی، عین‌الوقایع، ۱۳۷۲ش، ص۹۹؛ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.
  54. ↑ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.
  55. ↑ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱.
  56. ↑ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱؛ احمدی‌نژاد، سیمای بلخاب، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۷.
  57. ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶؛ رهیاب، بلخاب، ۱۴۰۱ش، ص۲۲.
  58. ↑ [۱۴] رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، ۱۴۰۱ش، ص۲۱، ۲۲ و ۴۳.
  59. ↑ [۱۶] رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶.
  60. ↑ حسینی، تاریخچهٔ خاندان بلخی، 1397ش، ص128؛ احمدی‌نژاد، سیمای بلخاب، 1395ش، ص128؛ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، 1383ش. ج1، ص343-344.
  61. ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، 1383ش. ج1، ص349؛ حسینی قاسمی، شمشیر اسلام (نگاهی به زندگانی، شخصیت و قیام آیت‌الله سید حیدر حسینی بلخی)، 1377 ش، ص48.
  62. ↑ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش. ص215.
  63. ↑ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص130.
  64. ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، 1383ش. ج 1، ص345 و 348.
  65. ↑ حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش. ص154.
  66. ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، 1383ش. ج 1، ص347.
  67. ↑ حسینی قاسمی، شمشیر اسلام (نگاهی به زندگانی، شخصیت و قیام آیت‌الله سید حیدر حسینی بلخی)، 1377 ش، ص35.
  68. ↑ بختیاری، «ارزگانی، محمدافضل» در وب‌سایت بنیاد دانشنامه هزاره.
  69. ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص21-23.
  70. ↑ رسولی، «سردار کابلی»، ص۵۱۱.
  71. ↑ سمیعی، زندگانی سردار کابلی، ص۲۱-۲۵، ۴۸-۵۴، ۶۵، ۳۳۱-۳۳۲.
  72. ↑ نجومی، «آیت‌الله علامه شیخ حیدرقلی سردار کابلی»، ص۵۶، ۵۹ و ۷۶-۷۸.
  73. ↑ عرب‌زاده، «سردار کابلی چهره‌ای ناشناخته در جهان علم و فضیلت».
  74. ↑ توسلی و طلوع، پیشگامان دره‌صوف، 1403ش، ج2، ص 186-205.
  75. ↑ «زندگی‌نامه زعیم فقید شیعیان افغانستان حضرت آیت‌الله میر علی‌احمد حجت»، وب‌سایت آیت‌الله محسن حجت.
  76. ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج1، ص64-66.
  77. ↑ احمدی، گلشن ابرار،1384ش، ج7، ص336-342ش.
  78. ↑ حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.
  79. ↑ حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.
  80. ↑ «زندگی‌نامه مرحوم علامه مدرس افغانی»، شفقنا افغانستان.
  81. ↑ فصیحی و شریفی، عالمان شیعهٔ غزنی، ۱۳۹۳ش، ص383-391.
  82. ↑ جواهرالکلام، تربت پاکان قم، 1382ش، ج3، ص1759-1761.
  83. ↑ شفایی، زندانیان روحانیت تشیع در افغانستان، 1368ش، ص40-42.
  84. ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ج1، ص175-178.
  85. ↑ «زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه.
  86. ↑ ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج3، ص387-390.
  87. ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش. ص22.
  88. ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص409؛ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص251.
  89. ↑ قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43.
  90. ↑ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص252؛ فصیحی، یاران آفتاب، 1395ش، ص15.
  91. ↑ لعلی، سیری در هزاره‌جات، 1372ش، ص355؛ کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1400ش، ص96، 67 و 197.
  92. ↑ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48؛ داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص58؛ حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص135.
  93. ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص410؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.
  94. ↑ حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.
  95. ↑ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص253 و 255؛
  96. ↑ داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص57.
  97. ↑ عادلی، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، 1393ش، ص165.
  98. ↑ احمدی‌نژاد بلخی، «سید محمد سرور واعظ بهسودی حسینی (واعظ بهسودی)»، فرهیختگان تمدن شیعی.
  99. ↑ خلخالی، شهدای روحانیت شیعه در یکصد ساله اخیر، 1420ق، ج1، ص353.
  100. ↑ «سید سرور بهسودی حسینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  101. ↑ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص35.
  102. ↑ انوشه، دانشنامه ادب فارسی جلد سوم: ادب فارسی در افغانستان، 1378ش، ص188.
  103. ↑ موجانی، فرهنگ شخصیت‌های معاصر افغانستان،1394ش، ص111.
  104. ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص263.
  105. ↑ صابری هروی، شعرای عصر حاضر افغانستان، 1389ش، ص407-409.
  106. ↑ «آیت‌الله خادم‌حسین بیانی از علمای برجستهٔ افغانستانی در قم درگذشت»، وب‌سایت شفقنا افغانستان.
  107. ↑ علیزاده، حماسه‌های ماندگار در سرپل، 1388ش، ص47.
  108. ↑ علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.
  109. ↑ علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.
  110. ↑ «زندگی‌نامه آیت‌الله سیدعلی بهشتی ورسی» وب‌سایت دائرةالمعارف سادات افغانستان.
  111. ↑ «سید علی بهشتی» وب‌سایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه.
  112. ↑ موسوی، «زندگی‌نامه سید علی بهشتی» وب‌لاگ سادات.
  113. ↑ موسوی مشکات، «آیةالله سید علی بهشتی» وب‌سایت افق اندیشه.
  114. ↑ موسوی، «زندگی‌نامه سید علی بهشتی» وب‌لاگ سادات.
  115. ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۲۶۱.
  116. ↑ «سید علی بهشتی» وب‌سایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه.
  117. ↑ «دولت اسلامی و شیعیان افغانستان» وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
  118. ↑ «از سالگرد وفات آیت‌الله بهشتی در کابل گرامی‌داشت به عمل آمد» خبرگزاری ماندگار.
  119. ↑ موسوی مشکات، «آیةالله سید علی بهشتی» وب‌سایت افق اندیشه.
  120. ↑ . موحدی، ناگفته‌های سیمای مرجعیت، یادنامهٔ مرجع فقید آیت‌اللّه محقق کابلی، ج3، ص204؛ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع افغانستان، ج2، ص45.
  121. ↑ . شریفی، «مرحوم آیت‌اللّه محمدحسن خسروی؛ تلاقی فقه و ادب»، وب‌سایت شفقنا.
  122. ↑ . «همایش مدیران و اساتید حوزه‌های علمیه افغانستان تحت عنوان راهکارها و بررسی چالش‌ها» وب‌سایت افق اندیشه.
  123. ↑ . «زندگی‌نامۀ آیت‌اللّه محمدحسن خسروی»، پایگاه اطلاع‌رسانی ولایت دایکندی.
  124. ↑ «آیه الله خادم حسین فاضلی ورسی»، وب‌سایت افق اندیشه.
  125. ↑ ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، ج۳، ص۱۹۳–۱۹۶.
  126. ↑ «آیت‌الله محمدی بامیانی»، ص۱۵۴–۱۶۳
  127. ↑ حیدری خواتی، رجال ماندگار، 1395ش، ص25-31.
  128. ↑ «آیت‌الله محمد آصف محسنی ملایی که ۱۰۰ کتاب نوشت و اکادمیسین علوم شد»، وب‌سایت روزنامه ماندگار.
  129. ↑ «زندگی‌نامه محمدآصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
  130. ↑ حیدری خواتی، رجال ماندگار، 1395ش، ص25-26.
  131. ↑ «واکنش‌های داخلی و خارجی به رحلت آیت‌الله محسنی رئیس شورای علمای شیعه افغانستان»، خبرگزاری تسنیم.
  132. ↑ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص62؛ فرهنگ، جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی شیعیان افغانستان، 1380ش، ص326.
  133. ↑ احمدی، «سید نادر بحرالعلوم افغانی»، در گلشن ابرار، 1387ش، ج8، ص566-568.
  134. ↑ احمدی، «با اختران علم و دانش»، 1373ش، ص11.
  135. ↑ حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص221.
  136. ↑ میرحسینی، سانچارک در بستر زمان، 1388ش، ص193؛ رجبی، علمای مجاهد، 1382ش، ص538؛ عادلی «حسینی»، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، 1393ش، ص137 و 252.
  137. ↑ «آیت الله محمدهاشم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه.
  138. ↑ فیاض، «نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان»، 1399ش، ص154.
  139. ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج2، ص۵۰۵.
  140. ↑ حلیمی بلخابی، «نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان»، 1399ش، ص143.
  141. ↑ زندگینامه حضرت آیت‌الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله محمدباقر فاضلی بهسودی.
  142. ↑ «اجمالی از زندگی‌نامه آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله واعظ‌زاده بهسودی.
  143. ↑ ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.
  144. ↑ محقق خراسانی، المؤلفون الافغانیون المعاصرون، 1389ق، ص41-42.
  145. ↑ «مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.
  146. ↑ «زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.
  147. ↑ «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.
  148. ↑ «سیره عملی سیاسی و اجتماعی آیت‌الله محقق کابلی»، وب‌سایت شقفنا افغانستان.
  149. ↑ «سیره عملی سیاسی و اجتماعی آیت‌الله محقق کابلی»، وب‌سایت شقفنا افغانستان.
  150. ↑ «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.
  151. ↑ «حضرت آیت‌الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه.
  152. ↑ «مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.
  153. ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص172.
  154. ↑ «زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.
  155. ↑ حلیمی بلخابی، «نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان»، 1399ش، ص143.
  156. ↑ «بیانیه بیت و دفتر مرکزی حضرت آیت‌الله‌العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.
  157. ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص131.
  158. ↑ «زندگی‌نامه محمداسحاق فیاض»، وب‌سایت مرکز تحقیقات کامپیوتری نور.
  159. ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج2، ص۵۰۵.
  160. ↑ «آیت‌الله فیاض: من فرق بین زن و مرد نمی‌دانم»، خبرگزازی آفتاب؛ فتحی، «اندیشه سیاسی اجتماعی آیت‌الله‌العظمی شیخ محمداسحاق فیاض»، وب‌سایت مباحثات.
  161. ↑ «فیاض، محمداسحاق»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  162. ↑ «پیام آیت‌الله فیاض در پی حادثه تروریستی کابل»، مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
  163. ↑ کمک به خانواده‌های نیازمند توسط بنیاد خیریه آیت‌الله فیاض»، شیعه‌نیوز؛ شبکه تمدن.
  164. ↑ «ساخت شفاخانه 70بستر حضرت خاتم‌المرسلین غزنی توسط آیت‌الله اسحاق فیاض»، خبرگزاری صدای افغان (آوا).
  165. ↑ صادقی، «محمداسحاق فیاض»، دانشنامه پژوهه پژوهشگاه باقرالعلوم.
  166. ↑ «آیت‌الله فیاض درگذشت»، خبرگزاری ایرنا.
  167. ↑ «پیکر آیت‌الله فیاض در نجف اشرف تشییع شد»، خبرگزاری ایکنا.

منابع

  • «آیت‌الله خادم‌حسین بیانی از علمای برجستهٔ افغانستانی در قم درگذشت»، وب‌سایت شفقنا افغانستان، تاریخ بازید ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • «آیت‌الله خادم‌حسین فاضلی ورسی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۴۰۱ش.
  • «آیت‌الله فیاض: من فرق بین زن و مرد نمی‌دانم»، خبرگزاری آفتاب، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
  • «آیت‌الله فیاض درگذشت»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ش.
  • «آیت‌الله محمدآصف محسنی ملایی که ۱۰۰ کتاب نوشت و اکادمیسین علوم شد»، وب‌سایت روزنامه ماندگار، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر ۱۴۰۱ش.
  • «آیت‌الله محمدهاشم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۳ش.
  • «آیت‌الله محمدی بامیانی»، فصلنامه آینه پژوهش، شماره ۱۶۳، زمستان ۱۳۹۵ش.
  • آیتی، عبدالقیوم، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» (پایان‌نامه)، قم، جامعه المصطفی العالمیه، ۱۳۸۶ش.
  • «اجمالی از زندگی‌نامه آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله واعظ‌زاده بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • احمدی، سلمان، «با اختران علم و دانش»، در هفته‌نامه وحدت، شماره‌های ۱۳۹ و ۱۴۱، ۱۳۷۳ش.
  • احمدی، سلمان، «سید نادر بحرالعلوم افغانی»، در گلشن ابرار، قم، پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، ۱۳۸۷ش.
  • احمدی، مهدی، گلشن ابرار، قم، نورالسجاد، ۱۳۸۴ش.
  • احمدی‌نژاد بلخی، سیدحسن، «سید محمد سرور واعظ بهسودی حسینی (واعظ بهسودی)»، فرهیختگان تمدن شیعی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۴ش.
  • احمدی‌نژاد بلخی، سیدحسن، سیمای بلخاب، قم، مجمع ذخائر اسلامی، ۱۳۹۵ش.
  • «از سالگرد وفات آیت‌الله بهشتی در کابل گرامی‌داشت به عمل آمد» خبرگزاری ماندگار، تاریخ درج مطلب: ۵ میزان (مهر) ۱۳۹۱ش.
  • اسپوزیتو، جان. ال، انقلاب اسلامی و بازتاب جهانی آن، ترجمه دکتر محسن مدیر شانهچی، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۲ش.
  • «اشاعهٔ فرهنگی و تأثیر حوزهٔ علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
  • اصغری، محمدجواد، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، مجلهٔ جریان‌شناسی دینی معرفتی در عرصه بین‌الملل، شمارهٔ ۷، ۱۳۹۰ش.
  • انوشه، حسن، دانشنامه ادب فارسی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۸ش.
  • بختیاری، اسماعیل، «ارزگانی، محمدافضل» در وب‌سایت بنیاد دانشنامه هزاره، تاریخ بازدید: ۴ آذر ۱۴۰۱ش
  • «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
  • «پیام آیت‌الله فیاض در پی حادثه تروریستی کابل»، مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۲۳ آذر ۱۴۰۱ش.
  • «پیکر آیت‌الله فیاض در نجف اشرف تشییع شد»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
  • «تلویزیون اکثریت خاموش»، وب‌سایت ماهنامه فرهنگی تحلیلی راه، تاریخ بازید: ۶ دی ۱۴۰۱ش.
  • توسلی، محمدنایب‌علی و طلوع، عبدالمؤمن، پیشگامان دره‌صوف، کویته، انتشارات قلم، ۱۴۰۳ش.
  • جواهرالکلام، عبدالحسین، تربت پاکان قم، قم، انصاریان، ۱۳۸۲ش.
  • حسن‌زاده، غ. علی، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، قم، دارالتفسیر، ۱۳۹۰ش.
  • حسن‌زاده، غ. علی، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار» در مجله معرفت، ۱۳۹۵ش.
  • حسینی، سید آقاحسن، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۵ش.
  • حسینی، سید محمد، تاریخچه خاندان بلخی، ۱۳۹۷ش.
  • حسینی قاسمی، سیدمحمد، شمشیر اسلام (نگاهی به زندگانی، شخصیت و قیام آیت‌الله سید حیدر حسینی بلخی)، قم، مؤلف، ۱۳۷۷ش.
  • «حضرت آیت‌الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • حلیمی بلخابی، غلام‌سخی، نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان، مجلهٔ عدالت وامید، ویژه‌نامهٔ مرجعیت و هویت، شمارهٔ ۶، ۱۳۹۹ش.
  • «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • حیدری خواتی، غلام‌حسین، رجال ماندگار، کابل، خراسان باستان، ۱۳۹۵ش.
  • خلخالی، علی، شهدای روحانیت شیعه در یکصد ساله اخیر، قم، پیام اسلام، ۱۴۲۰ق.
  • «دولت اسلامی و شیعیان افغانستان» وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۳۹۷ش.
  • «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
  • رجبی، محمدحسن، علمای مجاهد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲ش.
  • رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، ۱۳۸۳ش.
  • رسولی، اختر، «سردار کابلی»، در دانشنامۀ ادب فارسی در افغانستان، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۸ش.
  • رضایتی کیشه‌خاله، محرم و برهانی، بسم الله، «فارسی‌ستیزی در یک سدهٔ اخیر در افغانستان»، مجلهٔ علمی زبان فارسی و گویش‌های ایرانی، شمارهٔ ۱۴، ۱۴۰۱ش.
  • ریاضی هروی، محمدیوسف، عین‌الوقایع، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲ش.
  • رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، قم، صبح امید دانش، ۱۴۰۱ش.
  • «زندگی‌نامه» وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی، تاریخ انتشار: ۱۲ اسفند ۱۳۹۷ش.
  • «زندگینامه آیت‌الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۰ش.
  • «زندگی‌نامه آیت‌الله سیدعلی بهشتی ورسی» وب‌سایت دائرةالمعارف سادات افغانستان، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۱ش.
  • «زندگینامه حضرت آیت‌الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله محمدباقر فاضلی بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «زندگی‌نامه زعیم فقید شیعیان افغانستان حضرت آیت‌الله میر علی‌احمد حجت»، وب‌سایت آیت‌الله محسن حجت، تاریخ بازدید: ۲۶ آذر ۱۴۰۱ش.
  • «زندگی‌نامه سید محمدسرور واعظ بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دایکندی، تاریخ بازدید: ۱۷ آذر ۱۴۰۱ش.
  • «زندگی‌نامهٔ محمدآصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر۱۴۰۱ش.
  • «زندگی‌نامهٔ محمداسحاق فیاض»، وب‌سایت مرکز تحقیقات کامپیوتری نور، تاریخ بازدید: ۲۳ آذر۱۴۰۱ش.
  • «زندگی‌نامهٔ محمدحسن خسروی»، پایگاه اطلاع‌رسانی ولایت دایکندی، تاریخ درج مطلب: ۲۹، خرداد، ۱۳۹۸ش.
  • «زندگی‌نامهٔ مرحوم علامه مدرس افغانی»، شفقنا افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فوریه ۲۰۱۷م.
  • «ساخت شفاخانه ۷۰بستر حضرت خاتم‌المرسلین غزنی توسط آیت‌الله اسحاق فیاض»، خبرگزاری صدای افغان (آوا). تاریخ بازدید: ۲۵ آذر ۱۴۰۱ش.
  • سجادی، سید عبدالقیوم، جامعه‌شناسی سیاسی افغانستان، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۰ش.
  • سمیعی، کیوان، زندگانی سردار کابلی، تهران، زوار، ۱۳۶۳ش.
  • «سید سرور بهسودی حسینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۷ آذر ۱۴۰۱ش.
  • «سید علی بهشتی» وب‌سایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۱ش.
  • «سیره عملی سیاسی و اجتماعی آیت‌الله محقق کابلی»، وب‌سایت شقفنا افغانستان، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۱ش.
  • شریفی، علی‌اکبر، «مرحوم محمدحسن خسروی؛ تلاقی فقه و ادب»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۹ش.
  • شفائی، حسین، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، قم، مؤلف، ۱۳۶۸ش.
  • صابری هروی، جلیل، شعرای عصر حاضر افغانستان، چاپ دوم، مشهد، نوند، ۱۳۸۹ش.
  • صادقی، غلام‌حسین، «محمداسحاق فیاض»، دانشنامه پژوهه پژوهشگاه باقرالعلوم، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
  • ضیایی، محمدرضا، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۶ش.
  • «طالبان و بحران فقر فرهنگی»، وب‌سایت آمو تی وی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۳ش.
  • عادلی، علی‌جان، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» دوفصلنامهٔ عملی- تخصصی تاریخ اسلام در آیینهٔ اندیشه‌ها، شمارهٔ ۱۹، ۱۴۰۰ش.
  • عادلی، سید جعفر، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، کابل، نسیم حیات، ۱۳۹۳ش.
  • عرب‌زاده، ابوالفضل، «سردار کابلی چهره‌ای ناشناخته در جهان علم و فضیلت»، وب‌سایت بساتین اخبار المخطوطات، تاریخ انتشار: ۱۰ تشرین ۲۰۲۱م.
  • فتحی، علی‌اشرف، «اندیشه سیاسی اجتماعی آیت‌الله‌العظمی شیخ محمداسحاق فیاض»، وب‌سایت مباحثات، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۲ش.
  • فرهنگ، محمدحسین، جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی شیعیان افغانستان، قم، مؤسسه آموزشی وپژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
  • فصیحی، قربانعلی و شریفی، علی‌مدد، عالمان شیعهٔ غزنی، تهران، عرفان، ۱۳۹۳ش.
  • فصیحی، قربان‌علی و شریفی، علی‌مدد، یاران آفتاب، مشهد، شورای فرهنگی افغانستانی‌های مقیم ایران، ۱۳۹۵ش.
  • «فیاض محمداسحاق»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۳ آذر ۱۴۰۱ش.
  • فیاض، محمدحسین، نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان، مجلهٔ عدالت وامید، ویژه‌نامهٔ مرجعیت و هویت، شمارهٔ ۶ ۱۳۹۹ش.
  • قاسمی (محقق خراسانی)، محمدعیسی، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۴۰۰ش.
  • کاظمی، سیدآصف، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، قم، المصطفی، ۱۴۰۱ش.
  • «کمک به خانواده‌های نیازمند توسط بنیاد خیریه آیت‌الله فیاض»، شیعه‌نیوز؛ شبکه تمدن، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
  • لعلی، علیداد، سیری در هزاره‌جات، قم: ناشر احسانی، ۱۳۷۲ش،
  • مؤمنی، حسین، توکلی، عبدالله، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزشحوزه‌های علمیه افغانستان»، دوفصلنامهٔ اسلام و مدیریت، شماره ۱۳، ۱۳۹۷ش.
  • محقق خراسانی، محمدعیسی، المؤلفون الافغانیون المعاصرون، نجف، ۱۳۸۹ق.
  • «مدرسه دارالمعارف اهل‌البیت»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله واعظ‌زادهٔ بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «مرجعیت رمز بقاء تشیع» بخش فرهنگی جامعه روحانیت، قم، ۱۳۷۴ش.
  • معتصم، امین‌الله، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، پایان‌نامهٔ کارشناسی‌ارشد دانشگاه پروان، ۱۳۹۷ش.
  • موجانی، علی و همکاران، فرهنگ شخصیت‌های معاصر افغانستان، تهران، عظام، ۱۳۹۴ش.
  • موحدی، غلام‌حسین، ناگفته‌های سیمای مرجعیت، یادنامهٔ مرجع فقید محقق کابلی، ۱۴۰۲ش.
  • موسوی، سیدمصطفی، «زندگی‌نامه سید علی بهشتی» وب‌لاگ سادات، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۳۹۲ش.
  • موسوی مشکات، سیدجمال، «آیةالله سیدعلی بهشتی ورسی» وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ جوزا (خرداد) ۱۴۰۱ش.
  • میرحسینی، سید علی‌نقی، سانچارک در بستر زمان، قم، اشراق، ۱۳۸۸ش.
  • ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش.
  • نجومی، سید مرتضی، «نجوم امت – آیت‌الله علامه شیخ حیدرقلی سردار کابلی»، در مجله نور علم، شماره ۴۹، بهمن و اسفند ۱۳۷۱ش.
  • «همایش مدیران و اساتید حوزه‌های علمیه افغانستان تحت عنوان راهکارها و بررسی چالش‌ها»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=علمای_شیعه_افغانستان&oldid=77062»