پرش به محتوا

امام خمینی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۳٬۴۸۵ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۳٬۴۸۵ ویرایش‌ها
 
(۸۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۲۹: خط ۲۹:
| آثار مرتبط        =  
| آثار مرتبط        =  
}}
}}
'''{{درشت|امام خمینی}}'''، رهبر انقلاب اسلامی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، فقیه و از مراجع تقلید شیعه.
'''{{درشت|امام خمینی}}'''، فقیه، سیاست‌مدار و بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران.<ref group="دیدگاه">با سلام.


امام‌ خمینی؛ سید روح‌الله موسوی خمینی (۱۲۸۱–۱۳۶۸ش)، دانش‌آموختهٔ حوزه‌های علمیه بود که با رسیدن به جایگاه [[درجه اجتهاد|اجتهاد]] در علوم اسلامی، بخش قابل توجهی از [[شیعیان]] جهان برای آشنایی با احکام [[دین]] اسلام، به دیدگاه‌های فقهی او مراجعه می‌کردند. آیت‌الله خمینی با کنش‌گری فعال در عرصهٔ اجتماع و سیاست، از سال ۱۳۴۱ش که [[حکومت پهلوی]]، لایحهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی را تصویب کرد به مخالفت آشکار با اقدامات حکومت پهلوی پرداخت. سرانجام در سال ۱۳۵۷ش، [[انقلاب اسلامی ایران]] به رهبری امام خمینی به پیروزی رسید. از امام خمینی آثار متعددی در [[فقه اسلامی|فقه]]، اصول، [[تفسیر قرآن]]، عرفان و [[اخلاق]] برجای مانده است.
در یک مورد به ویکی شیعه استناد شده است، منبع دیگری جایگزین شود.
 
این مقاله چون موضوعش امام خمینی است، طبیعتا دانشنامه امام خمینی برای آن منبع بی‌طرف به‌حساب نمیاد. بنابراین باید سعی کرد مطالبی که از این منبع نقل شده به حداقل برسد.</ref>
 
سید روح‌الله خمینی، از مراجع تقلید شیعه، فقیه، فیلسوف، عارف، سیاست‌مدار و بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، فرزند سیدمصطفی، در خانواده‌ای روحانی در خمین به دنیا آمد و پس از گذراندن مقدمات در حوزهٔ علمیهٔ اراک و قم، در فقه، اصول، فلسفه و عرفان به درجهٔ اجتهاد رسید. او در کنار تدریس دروس حوزوی و نگارش آثار متعدد فقهی، فلسفی، عرفانی و سیاسی، به مرجعیت شیعه نیز دست یافت. با آغاز مخالفت‌های علنی با حکومت پهلوی، از مخالفت با لایحهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی و انقلاب سفید تا اعتراض به کاپیتولاسیون، به تبعید در ترکیه و سپس نجف محکوم شد و در دوران تبعید، نظریهٔ ولایت فقیه را تدوین و ترویج کرد. با گسترش اعتراض‌های مردمی در سال‌های پایانی دههٔ ۱۳۵۰ش، از پاریس رهبری نهضت را بر عهده گرفت و پس از بازگشت به ایران و پیروزی انقلاب اسلامی، در تدوین قانون اساسی و تأسیس نهادهای نظام جدید نقش محوری ایفا کرد. دوران رهبری او با ادارهٔ کشور در شرایط جنگ ایران و عراق، اصلاح قانون اساسی و شکل‌گیری ساختار سیاسی جمهوری اسلامی همراه بود. اندیشهٔ او بر پیوند دین و سیاست، ولایت فقیه، عدالت اجتماعی، استقلال سیاسی و فرهنگی و حمایت از مستضعفان استوار بود و در حوزه‌های فلسفه، عرفان، فقه، تفسیر و سیاست آثاری گسترده برجای گذاشت. او در خرداد ۱۳۶۸ش درگذشت و مراسم تشییع او به یکی از پرجمعیت‌ترین مراسم تاریخ ایران تبدیل شد.


==تبار و خاندان==
==تبار و خاندان==
سید روح‌الله در [[۱ مهر]] سال ۱۲۸۱ش در شهر خمین به دنیا آمد. روح‌الله در خانواده‌ای به دنیا آمد که سابقه‌ای طولانی در فعالیت‌های دینی و مذهبی داشت. پدرش سیدمصطفی، از علما و مجتهدان شناخته‌شده در آن منطقه بود که با ستمگری خان‌ها و زورمندان مبارزه می‌کرد و پنج ماه پس از تولد روح‌الله، به‌دست اشرار منطقه، کشته شد. زمانی که صدور شناسنامه برای ایرانیان اجباری شد، آقا روح‌الله به‌یاد پدر، نام خانوادگیِ مصطفوی را برگزید و به روح‌الله مصطفوی، نامور شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240871/خمینی،-روح-الله پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
سید روح‌الله خمینی، فرزند سیدمصطفی<ref>مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ص۸۴؛</ref> و هاجرآغاخانم،<ref>مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۶–۱۱۹.</ref> در [[۱ مهر]] ۱۲۸۱ش در شهر خمین و در خانواده‌ای به دنیا آمد که سابقه‌ای طولانی در فعالیت‌های دینی و مذهبی داشت. پدرش سیدمصطفی، از علما و مجتهدان شناخته‌شده در آن منطقه بود و نسب نیاکان او به [[امام موسی کاظم]] می‌رسد. زمانی که صدور شناسنامه برای ایرانیان اجباری شد، سید روح‌الله به‌یاد [[پدر]]، نام خانوادگی مصطفوی را برگزید.<ref>مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی،  ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۴۶۶-۴۶۹.</ref> مادر خمینی، هاجر، دختر میرزا احمد خوانساری و از خانواده‌ای اهل علم بود.<ref>مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ۶۱-۶۳.</ref>  


==دانش‌اندوزی  امام خمینی==
=== برادران و خواهران ===
سید روح‌الله خمینی در خردسالی به [[مکتب‌خانه]] رفت. او ادبیات عرب و منطق را نزد خویشان خود در خمین، فرا گرفت و در ۱۹ سالگی به حوزه علمیه اراک رفت و پس از اندکی، در [[نوروز]] ۱۳۰۱ش وارد [[حوزه علمیه قم]] شد. سید روح‌الله در زمانی کوتاه، سطوح علمی حوزه را سپری کرد و آماده حضور در دوره‌های [[درجه اجتهاد|اجتهادی]] شد. برای این منظور، او در دروس فقهی شیخ عبدالکریم حائری یزدی (۱۲۳۸–۱۳۱۵ش) شرکت کرد و هم‌زمان دروس عالی فلسفه را از میرزا علی‌اکبر حکمی یزدی (۱۲۲۹–۱۳۰۴ش) و سید ابوالحسن رفیعی قزوینی (۱۲۶۸–۱۳۵۳ش) و نیز عرفان را از آیت‌الله [[محمدعلی شاه‌آبادی]] (۱۲۵۴–۱۳۲۸ش) فرا گرفت. [[امام خمینی]] در سال ۱۳۱۳ش به درجهٔ [[درجه اجتهاد|اجتهاد]] دست یافت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240871/خمینی،-روح-الله?entryviewid=245604 پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
امام‌ خمینی پنج خواهر و برادر داشت. مولود آغاخانم، دختر بزرگ خانواده، در ۱۲۶۶ش در نجف زاده شد و با میرزارضا نجفی ازدواج کرد و در ۱۳۰۳ش درگذشت. فاطمه‌خانم در ۱۲۷۳ش به‌دنیا آمد و با باقر، از سادات امام‌زاده یوجان، ازدواج کرد.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۴، ص۱۰۵-۱۰۶.</ref> سیدمرتضی پسندیده، سومین فرزند، در ۱۲۷۵ش در خمین متولد شد و حاصل ازدواج‌های او چند پسر و دختر بود؛ وی در ۱۳۷۵ش درگذشت.<ref>پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۱۲۳.</ref> ‌سیدنورالدین هندی، چهارمین فرزند، در ۱۲۷۶ش در خمین زاده شد و پس از تحصیلات حوزوی، مدتی ریاست دادگستری خمین و سپس وکالت دادگستری در تهران را بر عهده داشت؛ وی در ۱۳۵۵ش در لندن درگذشت.<ref>مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ص۹۷.</ref>‌ آغازاده‌خانم، پنجمین فرزند، در ۱۲۷۹ش به دنیا آمد و با میرزاباقرخان مستوفی ازدواج کرد که حاصل آن چهار فرزند بود.<ref>پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۷۴.</ref>


==ازدواج امام خمینی==
=== همسر و فرزندان ===
سید روح‌الله خمینی در بهمن ۱۳۰۸ش که مطابق با [[رمضان]] بود، در سن ۲۸ سالگی با خانم خدیجه ثقفی، ملقب به قدس‌ایران (۱۲۹۲–۱۳۸۸ش) [[ازدواج]] کرد. [[صیغه ازدواج]] آن دو در [[حرم عبدالعظیم حسنی]] در شهر ری، جاری شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240871/خمینی،-روح-الله پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> ثمرهٔ [[ازدواج]] امام خمینی با تنها همسرش خانم خدیجه ثقفی، هشت فرزند بود: مصطفی، علی (در چهار سالگی درگذشت)، صدیقه، فریده، زهرا، سعیده (فوت در کودکی)، احمد و لطیفه (فوت در [[کودک|کودکی]]).<ref>روحانی، نهضت امام خمینی، 1383ش، ج1، ص44.</ref>
سید روح‌الله خمینی در بهمن ۱۳۰۸ش در سن ۲۸ سالگی با خدیجه ثقفی، ملقب به قدس‌ایران (۱۲۹۲–۱۳۸۸ش) [[ازدواج]] کرد. [[صیغه ازدواج]] آن دو در [[حرم عبدالعظیم حسنی]] در شهر ری، جاری شد.<ref>ثقفی، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۵۵.</ref> ثمرهٔ [[ازدواج]] امام خمینی با تنها همسرش خانم خدیجه ثقفی، هشت فرزند بود: مصطفی، علی (در چهار سالگی درگذشت)، صدیقه، فریده، زهرا، سعیده (فوت در کودکی)، احمد و لطیفه (فوت در [[کودک|کودکی]]).<ref>روحانی، نهضت امام خمینی، 1383ش، ج1، ص44.</ref>


امام خمینی تا پایان عمر و در همهٔ فراز و نشیب‌های سیاسی و اجتماعی که زندگی او را متأثر می‌ساخت، به همسر خویش وفادار بود و به او توجه کاملی داشت. یک بار عزیمت به ‏[[حج| سفر حج واجب]] در دوران جوانی، یک سال تبعید اجباری به ترکیه و چند مرحله سفرِ همسر به ایران برای دیدار فرزندان و خویشاوندان (در دوران اقامت مشترک در شهر نجف) موارد اندکی بود که در مدت شصت سال زندگی مشترک بین او و همسرش دوری افکند. نامه‌ها و مکتوبات به‌جای مانده، گویای رابطهٔ عمیق، عاطفی، ‏وفادارانه و سرشار از [[محبت در خانواده|محبت]] و احترام متقابل آنان است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/Theme1/fa/pages/165.aspx?catid=207&id=51846&lang=fa امام خمینی، صحیفه امام، ج1، مقدمه، صفحه ق.]</ref>‏ از همسر امام خمینی نقل شده است که در تمام این سال‌ها، حتی یک جمله که در آن فرمان یا عتابی باشد، میان آن‌ها رد و بدل نشد.<ref>[https://emam.com/زندگینامه-امام-خمینی#full-Bigraphy «زندگی‌نامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی.]</ref>
== تحصیلات و جایگاه علمی ==


نمونه‌ای از رابطه خانوادگی همراه با عشق و احترام امام خمینی را می‌توان در نامه او به همسرش مشاهده کرد که در سال ۱۳۱۲ش هنگام سفر [[حج]]، از بندر بیروت نوشته است: «تصدقت شوم؛ الهی قربانت بروم، در این مدت که مبتلای به جدایی از آن نور چشم عزیز و قوّت قلبم گردیدم متذکر شما هستم و صورت زیبایت در آئینه قلبم منقوش است. عزیزم امیدوارم خداوند شما را به سلامت و خوش در پناه خودش حفظ کند. [حالِ‏] من با هر شدتی باشد می‌گذرد ولی بحمدالله تاکنون هر چه پیش آمد خوش بوده و الآن در شهر زیبای [[بیروت]] هستم؛ حقیقتاً جای شما خالی است فقط برای تماشای شهر و دریا خیلی منظره خوش دارد. صد حیف که محبوب عزیزم همراه نیست که این منظره عالی به دل بچسبد…»<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n3302/سرویس_های_اطلاع_رسانی/فرهنگ/نامه_عاشقانه_امام_خمینی_به_همسرشان امام خمینی، «نامه عاشقانه امام خمینی به همسرشان»، در پرتال امام خمینی،]</ref>
=== تحصیل‌ علوم دینی ===
روح‌الله خمینی در چهارماهگی [[پدر]]ش را از دست داد و تحت [[تربیت]] عمه‌اش قرار گرفت. او در خردسالی وارد [[مکتب‌خانه]] شد و نخستین آموزگارش ملاابوالقاسم بود. پس از ادبیات عرب، دروس ابتدایی و مقدمات را نزد دایی‌اش میرزا محمدمهدی و منطق را نزد میرزا رضا نجفی، شوهر خواهرش، فرا گرفت.<ref>پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۲۱۶-۲۱۷.</ref> در ۱۹سالگی (۱۳۳۹ق) برای ادامۀ تحصیل به [[حوزه علمیه]] در اراک رفت و در مدرسۀ سپهدار حجره گرفت و منطق را نزد شیخ محمد گلپایگانی، اصول را نزد شیخ محمدعلی بروجردی و [[فقه اسلامی|فقه]] را نزد شیخ عباس اراکی آموخت.<ref>مرادی‌نیا، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۳۳.</ref>


==کنش‌گری اجتماعی==
با انتقال حوزه اراک به قم در ۱۳۴۰ق، او نیز به قم رفت<ref>روحانی،  نهضت امام خمینی، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۳۹-۴۰.</ref> و مطول را نزد میرزا محمدعلی ادیب تهرانی، مکاسب را نزد [[سید محمدتقی خوانساری]] و کفایه را نزد [[سیدعلی یثربی کاشانی]] خواند. پس از دوره سطح، در [[درس خارج]] یثربی و سپس در درس خارج فقه [[آیت‌الله حائری]] شرکت کرد.<ref>پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۲۱۶-۲۱۷.</ref> در همین دوره با شیخ محمدرضا نجفی مسجدشاهی آشنا شد و عروض و قافیه را نزد او آموخت.<ref>بهجت،‌‌ استادان امام، ۱۳۸۵ش، ص۱۰۷.</ref> گرایش او به فلسفه سبب حضور در درس میرزا علی‌اکبر حکمی یزدی شد و سپس چهار سال نزد سیدابوالحسن رفیعی قزوینی منظومه سبزواری را فرا گرفت.<ref>مرادی‌نیا، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۳۷-۳۸..</ref>‌‌ آشنایی او با [[آیت‌الله شاه‌آبادی]] در ۱۳۰۷ق سبب شد شش سال در درس‌های عرفانی خصوصی او حاضر شود و بخش‌هایی از مفاتیح الغیب قونوی، منازل السائرین و شرح مصباح الانس را نزد او بخواند.<ref>مرادی‌نیا، محمدجواد، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۴۲-۴۳.</ref><ref>انصاری، حدیث بیداری، زندگی‌نامۀ امام خمینی از تولد تا رحلت، ۱۳۸۹ش، ص۷.</ref> گرایش به عرفان او را از فقه و اصول دور نکرد و در ۱۳۵۳ق به درجه [[اجتهاد]] رسید. پس از درگذشت شیخ عبدالکریم حائری، جز مدت کوتاهی نزد [[آیت‌الله بروجردی]]، به درس کس دیگری نرفت. در همین دوره با برخی افاضل [[حوزه علمیه قم]] جلسات مباحثه تشکیل می‌داد و از همین زمان حضور اجتماعی او، به‌ویژه در مبارزات سیاسی و فرهنگی، آغاز شد.<ref>بهجت،‌‌ استادان امام، ۱۳۸۵ش، ص۲۲.</ref>
زمانی که سید روح‌الله به قم رفت، آیت‌الله سیدحسن مدرّس (۱۲۴۹–۱۳۱۶ش)، نمایندهٔ مجلس بود. در آن دوره، سید روح‌الله، دیدارهایی با آیت‌الله مدرس در محل مجلس شورای ملی داشت؛ اما در جریان به سلطنت رسیدن رضا پهلوی، از شیوهٔ استادش، آیت‌الله حائری یزدی، پیروی می‌کرد و حرکت‌های هماهنگ جمعی را ترجیح می‌داد و حفظ موجودیت [[حوزه علمیه قم|حوزه علمیه]] را مهم‌تر می‌دانست.<ref>[https://emam.com/زندگینامه-امام-خمینی#full-Bigraphy «زندگی‌نامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی.]</ref> با آزادی نسبی که پس از رضا شاه در ایران فراهم شد، آیت‌الله خمینی در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۲۳ش اولین بیانیهٔ سیاسی خود را صادر کرد و در پیامی به ملت ایران، از قیام برای خدا سخن گفت و آن را تنها راه اصلاح، نامید و هشدار داد که اگر قیام برای خدا انجام نشود و آموزه‌های [[دین]]، احیا نشود، آیین و شرف جامعه مسلمان به تاراج خواهد رفت.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c207_40806/صحیفه_امام/جلد_1/پیام_به_ملت_ایران_دعوت_به_قیام_برای_خدا_#page21 امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج1، ص21-23.]</ref>


با درگذشت آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی (۱۲۴۶–۱۳۲۵ش)، [[مرجع تقلید]] [[شیعیان]]، امام خمینی برای جانشینی [[سید حسین طباطبایی بروجردی|آیت‌الله سیدحسین طباطبائی بروجردی]] (۱۲۵۴–۱۳۴۰ش) و دعوت از او برای [[مهاجرت|هجرت]] به [[قم]] و پذیرش مسئولیت حوزه علمیه، تلاش بسیاری کرد. او حتی با داشتن [[درجه اجتهاد]] در علوم دینی، مدتی در درس [[فقه اسلامی|فقه]] آیت‌الله بروجردی شرکت کرد تا جایگاه علمی آیت‌الله بروجردی در [[حوزه علمیه قم]]، تثبیت شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240871/خمینی،-روح-الله?entryviewid=245604 پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> ارائهٔ طرحی برای سامان‌دهی امور حوزهٔ علمیهٔ قم (۱۳۲۸ش)، صدور بیانیه در محکومیت پایه‌گذاری دولت اسرائیل (۱۳۲۷ش) و رایزنی‌های گسترده برای جلوگیری از اعدام نواب صفوی و دیگر اعضای گروه فداییان اسلام (۱۳۳۴ش) از مهم‌ترین تلاش‌های آیت‌الله خمینی در دوره زعامت پانزده‌سالهٔ آیت‌الله بروجردی بر [[شیعه|جامعه شیعیان]] بود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240871/خمینی،-روح-الله?entryviewid=245604 پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
=== تدریس علوم دینی ===
امام‌خمینی در طول سال‌های فعالیت علمی خود به تدریس دروس حوزوی در مقاطع مختلف پرداخت. تدریس او شامل مقدمات، سطوح عالی، خارج فقه و اصول، فلسفه، عرفان و [[اخلاق]] بود. او پس از آموختن فلسفه صدرایی، تدریس علوم عقلی را در قم آغاز کرد و حدود دو دهه شرح منظومه و اسفار تدریس کرد. هم‌زمان با فلسفه، برای گروهی خاص عرفان عملی و نظری نیز درس می‌گفت. تدریس سطوح عالی اصول و فقه از عمده کارهای علمی او بود و از حدود ۱۳۱۲ش تا ۱۳۴۳ش به‌صورت مداوم ادامه یافت. پس از تبعید به [[نجف]] نیز درس خارج فقه او آغاز شد و در مدت اقامت در عراق ادامه یافت.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۳، ص۲۹۵-۲۹۷.</ref>‌‌‌ گزارش‌ها شمار شاگردان او را در درس خارج فقه قم بین چهارصد تا پانصد نفر<ref>هاشمی رفسنجانی، امام‌خمینی به روایت هاشمی رفسنجانی، ۱۳۸۵ش، ص۲۵۵.</ref> و در اواخر تا حدود هزار و دویست نفر<ref>بنی‌فضل، خاطرات، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص ۴۳.</ref> و در نجف حدود سیصد تا سیصد و پنجاه نفر ذکر کرده‌اند و گفته شده بیش از پانصد مجتهد از حوزه درس او برخاسته‌اند.<ref>محتشمی‌پور، خاطرات سیاسی، ۱۳۷۶ش، ج۱، ۵۰۳–۵۰۵.</ref> نخستین شاگردان درس خارج اصول او افرادی چون مرتضی مطهری و حسین‌علی منتظری بودند که به‌تدریج افرادی چون جعفر سبحانی، ابراهیم امینی و ابوالقاسم خزعلی به آنان پیوستند. شیوه او در تربیت شاگردان بر احترام به شخصیت آنان، پرورش روحیه تحقیق، تشویق به نقد مطالب استاد و توجه به نظم و اخلاق استوار بود و بسیاری از شاگردانش بعدها در حوزه‌های علمیه، مرجعیت، فعالیت‌های اجتماعی و نهادهای پس از انقلاب نقش‌هایی بر عهده گرفتند.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۶، ص۳۱۵.</ref>


پس از درگذشت آیت‌الله بروجردی، فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی امام خمینی، ژرفا و گستردگی بیشتری یافت. در سال ۱۳۴۱ش، تصویب لایحهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی از طرف دولت که موجب تضعیف جایگاه [[اسلام]] و [[قرآن]] در قوانین رسمی کشور ایران می‌شد، با مخالفت شدید آیت‌الله خمینی روبرو شد و حتی سفر محمدرضا شاه به قم نیز نتوانست از شدت این مخالفت بکاهد. آیت‌الله خمینی با نگارش و صدور بیانیه‌ای که جمعی از علمای بزرگ قم نیز آن را امضا کردند، انقلاب سفید شاه را انقلاب سیاه نامید و خواستار تغییر دولت مستبد به جرم تخلف از احکام اسلام و تجاوز به قانون اساسی شد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c207_40898/صحیفه_امام/جلد_1/پیام_به_ملت_ایران_اعتراض_به_زیر_پا_گذاشتن_احکام_اسلام_#page153 امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج1، ص153.]</ref>
=== مرجعیت ===
پس از درگذشت سیدحسین بروجردی در فروردین ۱۳۴۰ش مسئله آینده مرجعیت شیعیان مطرح شد و رژیم پهلوی درصدد انتقال مرجعیت به نجف یا تجزیه آن بود. امام خمینی با وجود مخالفت شخصی، به‌تدریج مرجعیت او در میان حوزویان، نخبگان سیاسی و مردم مطرح شد و سرانجام با توجه به شرایط اجتماعی و اصرار حوزویان و مردم، مسئولیت مرجعیت را پذیرفت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/54169/%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C فراتی، «مرجعیت امام خمینی»،  پرتال جامعه علوم انسان.]</ref> در اعلامیه‌ای که در اواسط تیرماه ۱۳۴۲ش و در زمان مذاکرات دولت با مراجع و علما منتشر شد، مرجعیت امام خمینی به‌صراحت مورد تأیید قرار گرفت؛ سید محمدهادی میلانی او را از مفاخر عالم اسلام و یکی از مراجع تقلید خواند و شهاب‌الدین مرعشی نجفی نیز او را یکی از مراجع عالم تشیع و از مفاخر عالم تشیع دانست.<ref>صالحی، امام و مرجعیت،۱۳۷۲ش، ۲۲ و ۲۵.</ref> در ادامه، مراجع تقلید از جمله شریعتمداری، میلانی، نجفی مرعشی و آملی در اعلامیه‌ای مقام علمی و مرجعیت او را تأیید کردند.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/3223/%D8%B3%D9%86%D8%AF-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AC%D8%B9-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1342 «سند حمایت مراجع و علما از مرجعیت امام خمینی در سال 1342»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> با آغاز نهضت اسلامی، محبوبیت او در میان حوزویان و توده مردم افزون‌تر شد و مرجعیت او نیز گسترش بیشتری یافت. گروهی از مدرسان حوزه علمیه قم، از جمله منتظری، ربانی شیرازی، فاضل لنکرانی، امینی، خزعلی و جنتی، نیز در اعلامیه‌هایی مرجعیت و اعلمیت او را تأیید کردند و این روند در شهرهای مختلف ایران و برخی کشورهای شیعه‌نشین ادامه یافت.‌<ref>نوری، آیینه‌داران حقیقت، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۴۱۷.</ref>رسالۀ عملیه او نیز با وجود مخالفت شخصی‌اش، با اصرار شاگردان منتشر شد.<ref>روحانی، حاج‌آقامجتبی تهرانی شاگرد دلباخته امام، ۱۳۹۱ش، ص۳۰.


==مراحل مبارزه امام خمینی تا پیروزی انقلاب اسلامی==
</ref> پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مرجعیت امام خمینی در قانون اساسی نیز بازتاب یافت و در کنار رهبری سیاسی، نقش او در ادارۀ جامعه اسلامی تثبیت شد.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۹، ص۲۲۵.</ref>
===سرآغاز مبارزه و دوران تبعید (۱۳۴۱-۱۳۴۳ شمسی)===
مجموعه اقدامات امام خمینی در سال ۱۳۴۱ش، آغاز یک مبارزهٔ اجتماعیِ سخت و طولانی با حکومت پهلوی بود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/سید_روح‌الله_موسوی_خمینی «سید روح‌الله موسوی خمینی»، در وب‌سایت ویکی‌شیعه.]</ref> در [[عاشورا|عاشورای]] ۱۳۴۲ش، اعتراض به پیروی محمدرضا پهلوی از سیاست [[اسرائیل]] و ایالات متحده آمریکا موجب زندانی شدن او به‌مدت ۱۰ ماه شد. در سال ۱۳۴۳ش نیز سخنرانی علیه اعطای کاپیتولاسیون به مستشاران نظامی آمریکایی، موجب شد که وی توسط حکومت پهلوی، ابتدا به ترکیه و سپس به عراق تبعید شود؛ اما او در طول چهارده سال دوری از میهن و [[وطن]]، همواره رهبری خیزش مردمی بر ضد حکومت پهلوی را بر عهده داشت.


===رهبری نهضت از تبعیدگاه (۱۳۴۴-۱۳۵۷ شمسی)===
=== آثار ===
امام خمینی با استقرار در شهر نجف، از سال ۱۳۴۴ش دروس حوزوی خود را در [[مسجد]] شیخ انصاری آغاز کرد و در درس [[فقه اسلامی]]، ایدهٔ برپایی حکومت اسلامی را تبیین کرد و مسئله ولایت فقیه را نیز در همین چارچوب تشریح کرد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/سید_روح‌الله_موسوی_خمینی «سید روح‌الله موسوی خمینی»، در وب‌سایت ویکی‌شیعه.]</ref> سخت‌گیری‌های حکومت عراق، موجب شد تا امام خمینی در نیمه سال ۱۳۵۷ش به کشور فرانسه [[مهاجرت]] کند. امام در دهکده نوفل‌لوشاتو در حومه پاریس مستقر شد و روزانه در مصاحبه با خبرنگاران رسانه‌های جهان، وضعیت اجتماعی ایران و اهداف نهضت اسلامی ایرانیان را تشریح و تبیین می‌کرد.<ref>[https://emam.com/زندگینامه-امام-خمینی#full-Bigraphy «زندگی‌نامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی.]</ref> این رویکرد، موجب شتاب فزاینده [[انقلاب اسلامی ایران]] به رهبری امام خمینی شد و سرانجام با خروج محمدرضا شاه از ایران و سست شدن پایه‌های حکومت پهلوی، امام خمینی در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ش پیروزمندانه به [[ایران]] بازگشت.
مجموعه آثار امام خمینی شامل تألیف‌ها، تعلیقه‌ها، رساله‌های فقهی و اصولی، آثار عرفانی و اخلاقی، تقریرات درسی و سخنرانی‌ها است که توسط مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی و مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی در قالب نرم‌افزار و متن کامل ۷۶ عنوان کتاب در ۱۶۳ جلد، شامل موضوعات فقه، اصول فقه، اخلاق، تفسیر، فلسفه، کلام، عرفان و سیاست منتشر شده است.<ref>[https://www.noorshop.ir/fa/product/15044 مجموعه آثار حضرت امام خمینی سلام الله علیه - نسخه ۲، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.]</ref> برخی از آثار مهم او  درجدول زیر آمده است:
{| class="wikitable"
|+
!'''دسته‌بندی کلی'''
!'''فهرست کتاب‌ها'''
|-
|'''عرفانی و اخلاقی'''
|شرح دعاء السحر، التعلیقة علی الفوائد الرضویه، مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایه، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، سرّ الصلاة، آداب الصلاة، شرح حدیث جنود عقل و جهل، شرح چهل حدیث.
|-
|'''فلسفی و کلامی'''
|الطلب و الاراده، کشف اسرار، رسالة الزوراء، تعلیقه بر دیدگاه ملاصدرا در اسفار.
|-
|'''فقه استدلالی'''
|کتاب الطهاره (چهار جلد)، المکاسب المحرمه (دو جلد)، کتاب البیع (پنج جلد)، رسالة فی التقیه، فائدة فی لزوم التبیّن الفعلی للفجر فی اللیالی المقمره، رسالة فی فروع العلم الاجمالی، الخلل فی الصلاة، ولایت فقیه.
|-
|'''فقه فتوایی'''
|تعلیقة علی وسیلة النجاة، التعلیقة علی العروة الوثقی، حاشیه بر رساله ارث ملاهاشم خراسانی، نجاة العباد، زبدة الاحکام (فارسی و عربی)، مناسک حج، حاشیه بر رساله توضیح المسائل، توضیح المسائل، ملحقات توضیح المسائل، استفتائات، تحریر الوسیله.
|-
|'''اصول فقه'''
|انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایه، مناهج الوصول الی علم الاصول، الرسائل (شامل رسالة فی التعادل و الترجیح، رسالة فی الاجتهاد و التقلید، رسالة فی الاستصحاب، رسالة فی قاعدة لا ضرر، رسالة فی التقیه)، الفوائد الخمسه، لمحات الأصول، الفوائد.
|-
|'''تفسیر و حدیث'''
|تفسیر سوره حمد، تفسیر سوره توحید، تفسیر سوره قدر، تفسیر و شواهد قرآنی، آیات الاحکام فی تراث الامام‌الخمینی، تصحیح جلد غدیر از کتاب عبقات الأنوار.
|-
|'''پیام‌ها، نامه‌ها و سخنرانی‌ها'''
|صحیفه نور (۲۲ جلد)، صحیفه امام (۲۲ جلد)، آوای توحید، منشور روحانیت، منشور برادری، منشور استقامت، وصیت‌نامه سیاسی الهی.
|-
|'''آثار ادبی و استنساخ‌ها'''
|دیوان امام، اداء المفروض من شرح أرجوزة العروض (استنساخ)، گزینش و نسخه‌برداری برخی از اشعار و غزلیات دیوان‌های شاعران.<ref>مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۳، ص۱۹۵-۱۹۹.</ref>
|}


===بازگشت پیروزمندانه و تبیین اهداف حکومت اسلامی===
=== دیوان اشعار ===
امام خمینی در فرودگاه مهرآباد [[تهران]]، کوتاه سخن گفت و سپس راهی مزار شهیدان انقلاب در [[بهشت زهرا]] شد. سخنرانی آیت‌الله خمینی در بهشت زهرا و میان انبوه طرفداران، به‌روشنی بر تغییر حکومت و برپایی دولت اسلامی تأکید می‌کرد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/C207_42027/_غیرقانونی_بودن_مجلس_و_دولت_منصوب_شاه_و_مفاسد_رژیم#page16 امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج6، ص16.]</ref> مردم ایران با پذیرش رهبری امام خمینی به‌عنوان یک [[مرجع دینی]]، بزرگ‌ترین تحول را در تاریخ سیاسی ایران پدیدآوردند. کار بزرگ امام خمینی آن بود که تنها نظام شاهنشاهی را به جمهوری مبدل نکرد، بلکه ساختار سلطنتی را به نظام «[[امامت]]» و «امت»<ref>[https://fa.wikizendegi.com/w/index.php?title=امام_خمینی&veaction=edit&section=5 «بیانات آیت‌الله جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج.]</ref> و [[مردم‌سالاری دینی]] تبدیل کردند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/Theme1/fa/pages/165.aspx?catid=207&id=51846&lang=fa خامنه‌ای، «دیباچه صحیفه امام»، صحیفه امام، 1389ش، ج1، صفحه ذ.]</ref> امام خمینی در آغاز ورود به [[ایران]]، زمینه‌سازی برای تشکیل شورای انقلاب و دولت موقت را انجام داده بود.
از امام خمینی، مجموعهٔ شعری برجای مانده است که اشعار آن بیشتر در سبک عراقی سروده شده است. دیوان امام، نخستین بار در ۶ فصل شامل غزلیات، رباعیات، قصاید، مسمط، ترجیع‌بند و اشعار پراکنده، از سوی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی منتشر شد. آشناترین غزل این دیوان برای مردم [[ایران]]، غزلی است با مضمون عرفانی، که یک هفته پس از درگذشت امام، به‌صورت یک قطعه مستقل منتشر شد. این غزل با ابیات زیر آغاز شده است:<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_99275/کتاب/دیوان_اشعار/چشم_بیمار#page142 امام خمینی، دیوان امام، 1392، ص142.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|من به خال لبت ای دوست گرفتار شدم|چشم بیمار تو را دیدم و بیمار شدم}}
{{ب|فارغ از خود شدم و کوس انا الحق بزدم|همچو منصور خریدار سر دار شدم}}
{{ب|غم دلدار فکنده است به جانم، شرری|که به جان آمدم و شهره بازار شدم}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}


==امام خمینی و برپایی جمهوری اسلامی==
=== نوآوری‌ها ===
امام خمینی در حوزه‌های فقه و اصول به ارائهٔ دیدگاه‌ها و مبانی نوآورانه‌ای پرداخت که از سوی شاگردان و پژوهشگران بررسی شده است. در حوزهٔ اصول، او با تفکیک میان «خطابات شخصی» و «خطابات قانونی» مبانی تازه‌ای در تعلق تکلیف به مکلفان عرضه کرد و بر همین اساس، مسائلی چون امکان دو امر عرضی، حجیت علم اجمالی با خروج برخی اطراف از محل ابتلا، لزوم فحص در شبهات موضوعیه و معیار تعادل و ترجیح را بازتعریف کرد. در حوزهٔ فقه نیز او با تأکید بر عرضهٔ روایات بر محکمات دین و توجه به متن در کنار سند، دیدگاهی متمایز در اعتبارسنجی احادیث ارائه داد و در مباحثی چون مرسلات شیخ صدوق، سهم سادات از خمس و نقش عنصر زمان و مکان در استنباط احکام، آرای جدیدی مطرح کرد. در اندیشهٔ سیاسی نیز طرح نظریهٔ ولایت فقیه در قالب یک نظام سیاسی منسجم و تدوین آن در سه بخش فلسفهٔ سیاسی، اندیشهٔ سیاسی و نظریهٔ انقلاب اسلامی، از نوآوری‌های او در عرصهٔ اندیشهٔ سیاسی شیعه شمرده می‌شود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/k1/%D8%B3%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%B3_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/s10/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C/n2315/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%88_%D9%86%D9%88%D8%A2%D9%88%D8%B1%D9%89_%E2%80%8F%D9%87%D8%A7%D9%89_%D9%81%D9%82%D9%87%D9%89_%D9%88_%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%D9%89 «امام و نوآورى ‏هاى فقهى و اصولى»، پرتال امام خمینی؛][https://hawzah.net/fa/Article/View/88201/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%86%D9%88%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C «امام و نوآوری های فقهی و اصولی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


===استقرار نظام و تأسیس نهادهای انقلابی===
==زمینه‌های فکری و تکوین شخصیت==
با سقوط نهادهای اصلی نظام شاهنشاهی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ش، امام خمینی مردم را به آرامش دعوت کرد تا نظم در کشور حکم‌فرما شود. دولت موقت با رهنمودهای امام خمینی، انتخابات مجلس خبرگان، تدوین قانون اساسی و همه‌پرسی قانون اساسی را برگزار کرد تا سرانجام در ۱۲ [[فروردین]] ۱۳۵۸ش، برقراری نظام جمهوری اسلامی از سوی ایرانیان به‌صورت رسمی اعلام شد.
=== زمینه‌های خانوادگی ===
بر اساس منابع، خاندان امام خمینی از دیرباز در حوزه‌های علمیه و تبلیغ دین حضور داشته‌اند، بیشتر اجدادش از عالمان دینی و مبلغان مذهب بوده‌اند و شماری از آنان در این راه کشته شده‌اند. پدرش، سید مصطفی، در جریان پیگیری اصلاحات منطقه‌ای در مسیر دیدار با والی اراک کشته شد. جد نخست او، سید احمد، عالمی بود که به گسترش آموزه‌های دینی و مقابله با ناهنجاری‌های اجتماعی اشتغال داشت. از سوی مادر نیز امام خمینی به خاندانی اهل علم تعلق داشت؛ مادرش، هاجر خانم، دختر میرزا احمد خوانساری، پس از کشته‌شدن همسرش به تربیت فرزندان پرداخت. میرزا احمد خوانساری، جد مادری او، از عالمان خمین بود.<ref>مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی،  ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۴۶۶-۴۶۹.</ref>


در این دوره، امام خمینی، هم به‌عنوان [[مرجع دینی]] و هم به‌مثابه رهبر [[انقلاب اسلامی ایران]]، پاسخ‌گوی نیازها و خواسته‌های جامعهٔ ایران بود. طبق بیان جوادی آملی امام خمینی در حقیقت ''جایگاه رهبری را از جایگاه العلما ورثه الانبیاء در جایگاه نیابت مطرح کرد. برجستگی اصلی امام خمینی در این بود که [[امام مهدی|امام زمان]] را در همه ابواب این نظام و کشور توسعه داد. همانگونه که خود امام خمینی نایب و وارث امام زمان بود، امام فعلی جامعه هم نایب و وارث امام زمان است''.<ref>[https://manahej.ir/بیانات-آیت-الله-العظمی-جوادی-آملی-در-همایش-تفسیر-تسنیم/ «بیانات آیت‌الله العظمی جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج.]</ref>  
=== فضای فرهنگی و سیاسی جهان اسلام ===
در نیمۀ نخست قرن بیستم، بخش‌های گسترده‌ای از جهان اسلام تحت تأثیر رقابت قدرت‌های بزرگ، گسترش نفوذ سیاسی و اقتصادی کشورهای اروپایی و تحولات ناشی از جنگ‌های جهانی قرار داشتند. بریتانیا از قدرت‌های اصلی استعمارگر در دوره پیش از جنگ جهانی دوم بود و پس از آن، ایالات متحده آمریکا و اتحاد شوروی به دو قدرت محوری در نظام بین‌الملل تبدیل شدند. رقابت این دو قدرت، در کنار حضور و نفوذ دیگر کشورها، بر مناسبات سیاسی و اقتصادی بسیاری از کشورهای مسلمان تأثیر گذاشت و مسئله استقلال سیاسی و چگونگی روابط با قدرت‌های خارجی را در کانون تحولات این کشورها قرار داد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n127621/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B1%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1_%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%87_%D8%A8%D8%A7_%D8%A2%D9%86 «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی.]</ref>


در این جایگاه، سررشتهٔ بسیاری از امور، مانند مباحث مربوط به سیاست داخلی و سیاست خارجی، به او ختم می‌شد. وی اگرچه خواستار واگذاردن امور به دیگران و نظارت کلی بر آنها بود؛ اما رهنمودهایش همواره کارگشا بود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240871/خمینی،-روح-الله?entryviewid=245606 پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در همین چارچوب، او در فرمان‌های جداگانه‌ای، نهادهای اجتماعی نوپدیدی مانند کمیته‌های انقلاب اسلامی، کمیته امداد، جهاد سازندگی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نهضت سوادآموزی، سازمان بسیج مستضعفین و [[شورای عالی انقلاب فرهنگی]] را بنیان نهاد.
فروپاشی امپراتوری عثمانی پس از جنگ جهانی اول، از تحولات مهم این دوره بود. سرزمین‌های پیشین عثمانی در مناطق عربی میان نفوذ و قیمومت قدرت‌های خارجی تقسیم شدند و ترکیه نیز با تأسیس جمهوری در ۱۹۲۳م دگرگونی‌های گسترده‌ای در ساختار حکومت و مناسبات دین و دولت تجربه کرد. این تحولات با تغییر مرزهای سیاسی و شکل‌گیری دولت‌های جدید در بخش‌هایی از جهان اسلام همراه بود. در دهه‌های بعد، اشغال سرزمین توسط اسراییل در  ۱۹۴۸م و جنگ‌های اعراب و اسرائیل، به یکی از محورهای اصلی منازعات منطقه‌ای تبدیل شد و قدرت‌های جهانی نیز در جریان این منازعات نقش داشتند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n127621/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B1%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1_%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%87_%D8%A8%D8%A7_%D8%A2%D9%86 «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی.]</ref>


===فرماندهی کل قوا در دوران جنگ تحمیلی===
در دهه‌های میانی قرن بیستم، کشورهای مسلمان با جریان‌های سیاسی و اجتماعی متنوعی روبه‌رو بودند؛ از جنبش‌های استقلال‌طلبانه و ملی‌گرا تا جریان‌هایی که بر نقش اسلام در سازمان‌دهی جامعه و حکومت تأکید داشتند. در برخی کشورها، احزاب و جنبش‌های اسلامی شکل گرفتند و در ترکیه، پاکستان و دیگر جوامع مسلمان، فعالیت‌های سیاسی با گرایش‌های اسلامی گسترش یافت. هم‌زمان، اختلافات قومی و مذهبی و مناقشه بر سر جایگاه دین در زندگی سیاسی و اجتماعی، از مسائل مطرح در بخش‌هایی از جهان اسلام بود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n127621/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B1%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1_%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%87_%D8%A8%D8%A7_%D8%A2%D9%86 «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی.]</ref>
پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]] و سقوط شاه ایران، توازن قدرت در منطقه را از میان برد. برهم خوردن موازنات منطقه‌ای، [[صدام حسین]]، رئیس‌جمهور عراق را بر آن داشت تا از این موقعیت بهره گیرد و جایگاه خود را در منطقه تثبیت کند. او با لغو یک‌جانبهٔ قرارداد ۱۹۷۵م الجزایر پیرامون مرز اروندرود، و درخواست تخلیهٔ جزایر سه‌گانهٔ ایرانی در [[خلیج فارس]]، تهاجم نظامی گسترده‌ای را به [[ایران]] آغاز کرد. با آغاز جنگ تحمیلی، امام خمینی در اولین واکنش، مردم را به آرامش و خون‌سردی دعوت کرد و با کوچک نشان دادن حملهٔ دشمن، سبب دل‌گرمی مردم و مسئولان ایران شد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c207_51529/صحیفه_امام/جلد_13/پیام_رادیو_ـ_تلویزیونی_به_ملت_ایران_در_آغاز_سال_تحصیلی_حمله_صدام_به_ایران_#page221 امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج13، ص221-224.]</ref>  


وی همزمان، دستور بسیج عمومی داد تا مردم وارد نبرد با دشمن متجاوز شوند. او برای ایجاد ساختار و سازمان دفاعی برای مقاومت، به تشکیل شورای دفاع مبادرت ورزید و برای اداره کردن جبهه‌های جنگ، به‌عنوان فرمانده کل قوا فرامینی را صادر کرد.
=== فضای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران ===
تحولات سیاسی و مسئله استقلال ملی: در اواخر دوره قاجار، نفوذ روسیه و بریتانیا و امتیازهای خارجی با اعتراض‌هایی روبه‌رو شد. جنبش مشروطه نیز بر محدودکردن قدرت سلطنت، حاکمیت قانون و استقلال سیاسی تأکید داشت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Seminar/View/80845/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-1324-1210%D9%82-1906-1795%D9%85 «بررسی معاهدات و امتیازات بین ایران و روسیه از دوره قاجار تا مشروطه 1324-1210ق / 1906-1795م»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> در دوره رضاشاه، دولت مرکزی تقویت و اصلاحاتی در ارتش، آموزش و دستگاه اداری اجرا شد؛ اما تمرکز قدرت، محدودیت فعالیت‌های سیاسی و کنترل نهادهای مذهبی نیز گسترش یافت.<ref>[https://rouyesh.iki.ac.ir/content/%D8%A7%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87 «اقدامات و اصلاحات رضاشاه»، پایگاه اطلاع‌رسانی رویش اخلاق و تربیت]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/70025/%D8%B1%D9%87%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 فلاح‌زاده، «رهیافت‌های تاریخی در اندیشه امام خمینی(ره)»، ۱۳۷۸ش، ص۲۹۷.]</ref>


امام خمینی بر این باور بود که [[انقلاب اسلامی ایران]] در دنیا به دنبال صلح و آرامش است، اما در برابر تجاوز دشمن نباید سر تسلیم فرود آورد. امام با بیان نظریهٔ حق و باطل / اسلام و کفر و نیز تبیین مفهوم «صدام، عامل آمریکا»، مرزهای اعتقادی و ارزشیِ دفاع مقدس را ترسیم کرد. از سوی دیگر، امام می‌کوشید تا از این موقعیت پیش‌آمده برای رهایی مردم عراق از حکومت بعثی، بهره بگیرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240871/خمینی،-روح-الله?entryviewid=245606 پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
تحولات مذهبی و مناسبات حکومت با روحانیت:  حوزه‌های علمیه، به‌ویژه حوزه قم، از مراکز مهم آموزش دینی و فعالیت فکری شیعه بودند و برخی روحانیان در تحولات اجتماعی و سیاسی نقش داشتند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=10300 «تاریخ و سیر تحول حوزه علمیه قم در دوران معاصر/ 1»، وب‌سایت دیگران.]</ref> سیاست‌های حکومت رضاشاه در زمینه آموزش، قضاوت و کشف حجاب اجباری، همراه با رویدادهایی چون واقعه مسجد گوهرشاد، به تنش میان حکومت و بخش‌هایی از روحانیت انجامید.<ref>[https://psri.ir/?id=ab8wkorj «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر.]</ref>


===ابعاد جهانی رهبری و سیاست خارجی===
نوسازی فرهنگی و مناقشه بر سر هویت اجتماعی: گسترش مدارس جدید، دانشگاه‌ها، مطبوعات و رسانه‌ها، همراه با شهرنشینی و ارتباط بیشتر با غرب، فرهنگ و جامعه ایران را تغییر داد. در حالی که گروهی این تحولات را زمینه‌ساز پیشرفت می‌دانستند، بخشی از نیروهای مذهبی نسبت به تضعیف سنت‌های دینی و گسترش الگوهای فرهنگی غربی انتقاد داشتند. خمینی نیز سیاست‌های فرهنگی حکومت پهلوی را نقد می‌کرد و بر نقش اسلام و استقلال فرهنگی تأکید داشت.<ref>[https://psri.ir/?id=ab8wkorj «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر.]</ref>
امام خمینی علاوه بر مسائل داخلی ایران، توجه شایانی به ابعاد جهانی [[انقلاب اسلامی ایران]] داشت؛ در یکی از مهم‌ترین اقدامات، او در سال ۱۳۶۷ش نامه‌ای خطاب به میخائیل گورباچف، رئیس‌جمهوری شوروی نوشت و در جایگاه یک روحانی مسلمان، کوشید تا با نقد اندیشه کمونیسم، به تبیین [[توحید|مبانی توحیدی]] بپردازد. او در این نامه از پایان عصر کمونیسم خبر داد و با توصیف عملکرد نادرست حکومت کمونیستی، شکست حتمی آن را پیش‌بینی کرد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/C207_44660/_دعوت_به_اسلام_و_بیان_عجز_تفکر_مادی_در_تأمین_نیازهای_بشر؛_پیش__بینی_شکست___کمونیسم#page220 امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج21، ص220-226.]</ref>


او همچنین در مرداد ۱۳۵۸ش که مصادف با [[رمضان]] بود، با هدف آشکار ساختن توطئه [[صهیونیسم|یهودیان صهیونیست]] که ذیل [[پروتکل‌های یهود]]، انگارهٔ [[سرزمین موعود]] را بهانه‌ای برای [[اشغال فلسطین]] وبه‌ویژه [[بیت‌المقدس]] و [[مسجدالاقصی]] ساخته بودند، آخرین [[جمعه]] ماه [[رمضان]] هر سال را به‌عنوان روز قدس اعلام کرد و از مسلمانان جهان خواست تا در این روز، همبستگی جهانی خود را در پشتیبانی از حقوق قانونی مردم فلسطین اعلام کنند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/C207_42625/_انتخاب_آخرین_جمعۀ_ماه_رمضان_به_عنوان_%c2«Ø±ÙˆØ²_قدس%c2»#page267 امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج9، ص267.]</ref>
تحولات اقتصادی و دگرگونی ساختار اجتماعی: اقتصاد ایران در اواخر دوره قاجار عمدتاً بر کشاورزی، دامداری، صنایع دستی و تجارت متکی بود.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص363-365.</ref> در دوره پهلوی، زیرساخت‌ها و صنایع گسترش یافتند، اما نابرابری‌های اجتماعی و منطقه‌ای ادامه داشت.<ref>[https://psri.ir/?id=ab8wkorj «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر.]</ref> اصلاحات ارضی، مهاجرت روستا به شهر و افزایش درآمدهای نفتی نیز ساختار اقتصادی و اجتماعی کشور را دگرگون کردند.<ref>[https://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/4011513970202.pdf آبادیان، «اصلاحات ارضي و تبعات اجتماعي مهاجرت روستائيان به شهر تهران»، 1397ش، ص۱۵.]</ref>


==دستاوردهای دانشی امام خمینی==
تمرکز قدرت و محدودیت‌های سیاسی: پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش قدرت محمدرضا شاه افزایش یافت و فعالیت احزاب و مخالفان محدودتر شد. ساواک در کنترل مخالفان نقش داشت و گزارش‌های تاریخی از نظارت امنیتی، بازداشت و شکنجه زندانیان سیاسی حکایت می‌کنند. شدت محدودیت‌ها در مقاطع مختلف این دوره متفاوت بود.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1343416/%D9%BE%D8%B3%D8%A7%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D9%86%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9 «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر؛  «پساکودتا؛ سازمان جهنمی ساواک»، خبرگزرای حوزه.]</ref>
آیت‌الله خمینی در علوم دینی مانند فقه و اصول فقه، سرآمد بود و عالمان و دانشمندان بزرگی از مجالس و محافل درس او سر برآوردند. او در دانش‌هایی مانند فلسفه اسلامی و عرفان نظری نیز صاحب‌نظر و دارای تألیفات است. وی در دوران تدریس در [[قم]]، در [[مدرسه فیضیه]] جلسات درس اخلاق برپا می‌کرد که از استقبال طلاب [[حوزه علمیه قم]] برخوردار بود. آیت‌الله خمینی، در [[حوزه علمیه قم|حوزه علمیه قم،]] چندین دوره فقه، اصول فقه، فلسفه، عرفان و اخلاق اسلامی را تدریس کرد و در حوزه علمیه نجف نیز ۱۳ سال فقه و علوم دینی را در عالی‌ترین سطوح تدریس کرد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/سید_روح‌الله_موسوی_خمینی «سید روح‌الله موسوی خمینی»، در وب‌سایت ویکی‌شیعه.]</ref>


حاصل تأملات و مطالعات علمی امام خمینی، مجموعه‌ای از آثار مکتوب به قلم خود او است که عبارت‌اند از: کشف اسرار؛ تحریر الوسیله؛ شرح چهل حدیث؛ ولایت فقیه؛ جهاد اکبر؛ مناسک [[حج]]؛ آداب الصلاة؛ سرّ الصلاة؛ تفسیر سوره حمد؛ طلب و [[تقویت اراده|اراده]]؛ شرح دعای سحر؛ کتاب البیع (پنج جلد)؛ کتاب الطهاره (چهار جلد)؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل؛ مصباح الهدایه الی الخلافة و الولایة؛ مناهج الوصول الی علم الاصول (دو جلد)؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم ومصباح الانس؛ انوار الهدایه فی التعلیقة علی الکفایة (دو جلد)؛ رسائل (شامل چند رساله در علم اصول مثل «لاضرر و لا ضرار»، استصحاب، تعادل و تراجیح، اجتهاد و تقلید، و تقیه).
== فعالیت‌های سیاسی ==
فعالیت‌های سیاسی امام خمینی طی چند دهه، از طرح دیدگاه‌های انتقادی درباره حکومت پهلوی و مخالفت با سیاست‌های آن تا رهبری انقلاب اسلامی و نقش‌آفرینی در شکل‌گیری ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران را دربرمی‌گیرد. مبارزه با حکومت، تبعید، تداوم فعالیت‌های سیاسی و بیان دیدگاه‌ها درباره حکومت و مسائل داخلی و خارجی، از محورهای اصلی این فعالیت‌ها بود:


نظریه ولایت مطلقه فقیه که نظریه‌ای فقهی ـ سیاسی و مبتنی بر باورهای تشیع است، مهم‌ترین نظریهٔ امام خمینی است. وی تلاش کرد حکومت جمهوری اسلامی و قانون اساسی آن را بر اساس همین نظریه شکل دهد. از نگاه امام خمینی حکومت، فلسفهٔ عملی تمامی فقه است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/C207_44699/_تعیین_استراتژی_نظام_جمهوری_اسلامی_ایران_ـ_رسالت_حوزه‏های_علمیه_ـ__منشور___روحانیت#page289 امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج21، ص289.]</ref> نگاه حکومتی او به فقه سبب شد تا ضمن تأکید بر حفظ چارچوب فقه سنتی، به نوآوری در اجتهاد معتقد شود. نظریهٔ نقش زمان و مکان در [[درجه اجتهاد|اجتهاد]] و برخی فتاوای تأثیرگذار او، نتیجهٔ همین رویکرد است. اصطلاح «اسلام ناب محمدی» را او در همین چارچوب به‌کار می‌برد.
'''شکل‌گیری اندیشه‌های سیاسی:''' امام خمینی در کنار تحصیل و تدریس علوم دینی در حوزه علمیه قم، به مسائل سیاسی و اجتماعی ایران توجه داشت. او در سال‌های پیش از آغاز علنی نهضت، دیدگاه‌های خود را درباره حکومت، نقش دین در سیاست و وضعیت نظام پهلوی در آثار و سخنرانی‌هایش مطرح کرد. کتاب کشف اسرار از جمله آثار این دوره بود که در آن به مسائل دینی و سیاسی کشور پرداخت.<ref>دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۳۸.</ref>


==دیوان اشعار امام خمینی==
'''آغاز مبارزه علنی با حکومت پهلوی:''' با درگذشت آیت‌الله بروجردی در ۱۳۴۰ش و طرح برخی برنامه‌های دولت، مخالفت‌های سیاسی امام خمینی آشکارتر شد. تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی در ۱۳۴۱ش زمینه نخستین رویارویی علنی او با حکومت را فراهم کرد. او همراه با شماری از مراجع و روحانیان به این لایحه اعتراض کرد و پس از ادامه مخالفت‌ها، دولت در نهایت آن را لغو کرد.<ref>دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۳۹-۱۴۲.</ref>
از امام خمینی، مجموعهٔ شعری برجای مانده است که اشعار آن بیشتر در سبک عراقی سروده شده است. دیوان امام، نخستین بار در ۶ فصل شامل غزلیات، رباعیات، قصاید، مسمط، ترجیع‌بند و اشعار پراکنده، از سوی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی منتشر شد. آشناترین غزل این دیوان برای مردم [[ایران]]، غزلی است با مضمون عرفانی، که یک هفته پس از درگذشت امام، به‌صورت یک قطعه مستقل منتشر شد. این غزل با ابیات زیر آغاز شده است:<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_99275/کتاب/دیوان_اشعار/چشم_بیمار#page142 امام خمینی، دیوان امام، 1392، ص142.]</ref>
 
{{آغاز نستعلیق}}
'''مخالفت با انقلاب سفید و وقایع سال ۱۳۴۲ش:''' امام خمینی با همه‌پرسی اصول انقلاب سفید در ۱۳۴۱ش مخالفت کرد و درباره پیامدهای سیاسی و دینی آن سخن گفت. در پی حمله نیروهای حکومتی به مدرسه فیضیه قم در فروردین ۱۳۴۲ش و رویدادهای بعدی، دامنه اعتراض‌ها گسترش یافت. سخنرانی او در عاشورای همان سال و انتقاد مستقیم از محمدرضا شاه، به بازداشتش در خرداد ۱۳۴۲ش انجامید. این بازداشت با اعتراض‌هایی در شهرهای مختلف، از جمله قم، تهران و ورامین، همراه شد.<ref>دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۷-۱۴۹.</ref>
{{شعر|نستعلیق}}
 
{{ب|من به خال لبت ای دوست گرفتار شدم|چشم بیمار تو را دیدم و بیمار شدم}}
'''مخالفت با کاپیتولاسیون و تبعید:''' در ۱۳۴۳ش امام خمینی به تصویب قانون مربوط به مصونیت قضایی نظامیان آمریکایی در ایران، معروف به کاپیتولاسیون، اعتراض کرد. در پی این موضع‌گیری، حکومت او را ابتدا به ترکیه و سپس به نجف در عراق تبعید کرد. او در دوران اقامت در نجف به تدریس علوم دینی، از جمله مباحث حکومت اسلامی و ولایت فقیه، ادامه داد و از طریق پیام‌ها و سخنرانی‌ها با تحولات سیاسی ایران ارتباط خود را حفظ کرد.<ref>دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۹-۱۵۰.</ref>
{{ب|فارغ از خود شدم و کوس انا الحق بزدم|همچو منصور خریدار سر دار شدم}}
 
{{ب|غم دلدار فکنده است به جانم، شرری|که به جان آمدم و شهره بازار شدم}}
'''گسترش نهضت و بازگشت به ایران:''' در سال‌های ۱۳۵۶ش و ۱۳۵۷ش اعتراض‌های سیاسی و اجتماعی در ایران گسترش یافت. درگذشت مصطفی خمینی، انتشار مقاله‌ای انتقادی درباره امام خمینی در روزنامه اطلاعات و حوادث اعتراضی پس از آن، به تشدید فضای سیاسی کشور انجامید. برگزاری تجمع‌ها و مراسم چهلم کشته‌شدگان در شهرهای مختلف، دامنه اعتراض‌ها را افزایش داد. امام خمینی در این دوره از نجف به پاریس رفت و از آنجا با صدور پیام و انجام مصاحبه، مواضع خود را درباره آینده حکومت ایران بیان کرد. او در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ش به ایران بازگشت و انقلاب با سقوط نظام سلطنتی در ۲۲ بهمن همان سال به پیروزی رسید.<ref>دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۵۰.</ref>
  {{پایان شعر}}
 
{{پایان نستعلیق}}
== رهبری امام خمینی ==
'''تأسیس نظام جدید و تدوین قانون اساسی:''' پس از پیروزی انقلاب، در فروردین ۱۳۵۸ش همه‌پرسی جمهوری اسلامی برگزار شد و اکثریت شرکت‌کنندگان به تأسیس این نظام رأی دادند. سپس مجلس بررسی نهایی قانون اساسی، متشکل از نمایندگان منتخب مردم، متن قانون اساسی را تدوین کرد و آن در همه‌پرسی به تصویب رسید. بر اساس قانون اساسی مصوب سال ۱۳۵۸ش امام خمینی به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی شناخته شد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c3264/ «رهبری»، پرتال امام خمینی؛][http://www.imam-khomeini.ir/fa/c504_3264/ «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.]</ref>
 
'''بیعت مردمی با رهبری امام خمینی و تداوم حضور مردم:''' بازگشت امام خمینی به ایران در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ش، با استقبال گسترده مردم همراه شد. در روزهای پس از ورود وی، هزاران نفر برای دیدار و اعلام حمایت به محل اقامت وی رفتند‌‌ و بیعت کردند.<ref>[https://www.isna.ir/news/97111005514/%DB%B1%DB%B3-%D8%A8%D9%87%D9%85%D9%86-%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7-%D8%B4%D9%88%D9%82-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 «۱۳ بهمن ۱۳۵۷؛ شوق مردم برای دیدار و بیعت با امام»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> دیدار همافران نیروی هوایی با امام خمینی و اعلام همراهی آنان با انقلاب نیز از رویدادهای مهم این دوره بود.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/8744/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A2%D8%A8%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C «نگاهی دیگر به بیعت آبی‌پوشان آسمانی با امام خمینی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> پس از پیروزی انقلاب، برگزاری راهپیمایی‌های سالانه ۲۲ بهمن به نمادی از گرامیداشت پیروزی انقلاب و حضور مردم در عرصه عمومی تبدیل شد. این رویدادها جلوه‌هایی از حمایت مردمی از رهبری انقلاب و تداوم یادبود آن در سال‌های بعد به شمار می‌روند.<ref>[https://tehran.irib-news.ir/fa/news/2350256/%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A8%D8%A7-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%DB%B2%DB%B2-%D8%A8%D9%87%D9%85%D9%86 «بیعت با آرمان‌های امام با حضور در ۲۲ بهمن»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref>
 
'''اداره کشور و تحولات سیاسی داخلی:''' سال‌های نخست پس از انقلاب با تغییر ساختارهای حکومتی، شکل‌گیری نهادهای جدید و منازعات سیاسی داخلی همراه بود. در این دوره، درگیری‌های مسلحانه در برخی مناطق، فعالیت گروه‌های مخالف، ترور شماری از مقام‌ها و مسئولان و تلاش برای کودتا از جمله مسائل پیش روی نظام جدید بود. امام خمینی در مقام رهبری، در تعیین جهت‌گیری‌های کلان نظام و موضع‌گیری درباره تحولات سیاسی نقش داشت.
 
'''رهبری در دوران جنگ ایران و عراق:''' با آغاز جنگ عراق علیه ایران در شهریور ۱۳۵۹ش‌مدیریت کشور تحت تأثیر شرایط جنگی قرار گرفت. امام خمینی به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی، مواضع کلان کشور در قبال جنگ را اعلام می‌کرد و بر ادامه مقاومت در برابر حمله عراق تأکید داشت. جنگ نزدیک به هشت سال ادامه یافت و سرانجام ایران پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد را در ۱۳۶۷ش پذیرفت. این تصمیم از مهم‌ترین تحولات دوران پایانی رهبری او بود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c504_3264/ «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.]</ref>
 
'''اصلاح قانون اساسی و پایان رهبری:''' در ۱۳۶۸ش بازنگری قانون اساسی در دستور کار قرار گرفت و تغییراتی در ساختار و اختیارات برخی نهادهای حکومتی انجام شد. این اصلاحات پیش از درگذشت امام خمینی به همه‌پرسی گذاشته شد. رهبری او از زمان پیروزی انقلاب تا خرداد ۱۳۶۸ش ادامه داشت و با درگذشت وی در ۱۴ خرداد همان سال پایان یافت. پس از آن، مجلس خبرگان رهبری، سیدعلی خامنه‌ای را به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی انتخاب کرد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c504_3264/ «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.]</ref>
 
'''شیوه رهبری و مدیریت:''' شیوه رهبری و مدیریت امام خمینی در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بر هدف‌گرایی، تکلیف‌مداری و پیگیری آرمان‌های انقلاب استوار بود. او با تأکید بر نقش مردم در تحولات سیاسی، بر ارتباط مستقیم با جامعه و مشارکت عمومی تأکید داشت. در تصمیم‌گیری‌ها، توجه به شرایط زمان، بهره‌گیری از فرصت‌ها و اقدام متناسب با مقتضیات سیاسی و اجتماعی از مؤلفه‌های رویکرد او بود. همچنین، باورهای دینی و برداشت او از مسئولیت رهبری، در تعیین جهت‌گیری‌های کلان نظام و مواجهه با بحران‌هایی چون منازعات داخلی و خارجی نقش داشت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/85860/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C حمیدزاده، «نگاهی به رفتار مدیریتی و رهبری امام خمینی در انقلاب اسلامی»، پرتال علوم انسانی.]</ref>
 
=== دیدگاه‌ها دربارهٔ دوران رهبری امام خمینی ===
حامیان امام خمینی، رهبری او را در پیروزی انقلاب اسلامی، پایان‌دادن به نظام سلطنتی، تأسیس جمهوری اسلامی و تأکید بر استقلال سیاسی ایران در برابر قدرت‌های خارجی برجسته می‌کنند. آنان همچنین بسیج اجتماعی در جریان انقلاب و جنگ ایران و عراق و حمایت از آرمان فلسطین را از وجوه مهم رهبری او می‌دانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1817013/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D8%AD%D9%81%D8%B8-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C شریفی و دیگران، «واکاوی تحلیلی نقش امام خمینی در ایجاد و حفظ انقلاب اسلامی»،  1400ش، ص۲-۹.]</ref> در مقابل، منتقدان به تمرکز قدرت سیاسی، گسترش نقش نهادهای دینی در حکومت، محدودیت فعالیت برخی جریان‌های سیاسی و پیامدهای برخورد حکومت با مخالفان اشاره می‌کنند. برخی از آنان همچنین سیاست‌های فرهنگی و اجتماعی پس از انقلاب را نقد کرده‌اند.<ref>[https://www.academia.edu/169374780/Criticism_of_the_Khomeini_system «Criticism of the Khomeini system»، academia.edu website] [https://old.iranintl.com/%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D9%86%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D9%85 «خمینی‌ای که نمی‌شناختیم»، ایران اینترنشنال.] </ref>
 
=== چالش‌های سیاسی ـ اجتماعی ===
دوران رهبری امام خمینی پس از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ش با مجموعه‌ای از تحولات و چالش‌های سیاسی، اجتماعی، امنیتی و نظامی همراه بود. از مهم‌ترین این رویدادها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
 
* اختلاف میان نیروهای مذهبی، ملی‌گرا، لیبرال و چپ‌گرا درباره ساختار حکومت، جایگاه روحانیت و حدود مشارکت سیاسی در نظام جدید.
* استعفای دولت موقت مهدی بازرگان در آبان ۱۳۵۸ش در پی اشغال سفارت آمریکا و تشدید اختلافات سیاسی درباره مسیر انقلاب.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/6536 «در حاشیه استعفای بازرگان: انقلابی عمل کردن، زدن و ریختن و کشتن و پاشیدن نیست»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایران و اسلامی.]</ref>
* بحران گروگان‌گیری سفارت آمریکا در تهران در آبان ۱۳۵۸ش و تداوم آن به مدت ۴۴۴ روز که به قطع روابط دیپلماتیک ایران و آمریکا و افزایش تنش‌های بین‌المللی انجامید.<ref>[https://psri.ir/?id=c8dy7lsr «چرا جریان تسخیر لانه جاسوسی آمریکا در تهران 444 روز طول کشید ؟»،  وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>
* درگیری‌ها و ناآرامی‌های مسلحانه در مناطقی مانند کردستان و ترکمن‌صحرا در سال‌های نخست پس از انقلاب و اختلاف بر سر مطالبات گروه‌های محلی و اختیارات دولت مرکزی.<ref>[https://psri.ir/?id=p0lq03s2 «کالبدشکافی جریانات و غائله های سال های 1357 تا 1360»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>
* اختلافات سیاسی میان ابوالحسن بنی‌صدر، نخستین رئیس‌جمهور ایران، و سایر مراکز قدرت که در خرداد ۱۳۶۰ش به برکناری او از ریاست‌جمهوری انجامید.<ref>[https://psri.ir/?id=kk1kugfu «اولین رئیس جمهور چگونه عزل شد؟»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>
* گسترش درگیری‌های مسلحانه و ترورهای سیاسی در سال‌های ۱۳۶۰ش و ۱۳۶۱ش از جمله بمب‌گذاری در دفتر حزب جمهوری اسلامی در خرداد ۱۳۶۰ش و انفجار دفتر نخست‌وزیری در شهریور همان سال که به کشته‌شدن شماری از مقام‌های ارشد کشور انجامید.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n132136/ترورهای_اوایل_پیروزی_انقلاب_اسلامی عزتی، «ترورهای اوایل پیروزی انقلاب اسلامی»، پرتال امام‌خمینی.]</ref>
* انقلاب فرهنگی و تعطیلی موقت دانشگاه‌ها از سال ۱۳۵۹ش با هدف بازسازی ساختار دانشگاهی بر اساس معیارهای رسمی جمهوری اسلامی؛ فرایندی که تغییرات گسترده‌ای در محیط‌های علمی و وضعیت استادان و دانشجویان ایجاد کرد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404022920944/%D8%AA%D8%B9%D8%B7%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%AF-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1 «تعطیلی دانشگاه‌ها در انقلاب فرهنگی چگونه آغاز شد؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
* جنگ ایران و عراق که با حمله عراق به ایران در شهریور ۱۳۵۹ش آغاز شد و تا مرداد ۱۳۶۷ش ادامه یافت.<ref>کردزمن و واگنر، درس‌های جنگ مدرن، ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۱۷۸-۱۸۴؛ منصوری لاریجانی، آشنایی با دفاع مقدس، ۱۳۹۱ش، ص۱۲۵.</ref> این جنگ پیامدهای گسترده نظامی، اقتصادی و اجتماعی داشت و بخش مهمی از سیاست‌های داخلی و خارجی کشور را تحت تأثیر قرار داد.<ref>علایی، تاریخ تحلیلی جنگ ایران و عراق، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۳۲.</ref>
* پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد در تیر ۱۳۶۷ش و پایان جنگ در مرداد همان سال؛ تصمیمی که در فضای سیاسی کشور با بحث‌هایی درباره هزینه‌های جنگ و ضرورت پایان آن همراه بود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c504_2670/ «زندگی‌نامه»، پرتال امام خمینی.]</ref>
 
=== سیاست خارجی و راهبردهای منطقه‌ای ===
سیاست خارجی امام خمینی بر اصولی چون حفظ استقلال، مقابله با سلطه خارجی، حمایت از ملت‌های مظلوم و تأکید بر وحدت اسلامی استوار بود. این رویکرد در مواضع او در برابر قدرت‌های جهانی، حمایت از آرمان فلسطین، ارتباط با جنبش‌های منطقه‌ای و تلاش برای گسترش همبستگی میان مسلمانان نمود یافت:<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1401824400000176130/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 «مبانی، اصول و راهبردهای سیاست خارجی از منظر امام خمینی (ره)»، خبرگزرای فارس.]</ref>
 
'''روابط با آمریکا و دیگر قدرت‌ها:''' امام خمینی در جریان نهضت ۱۳۴۱ش به سیاست‌های حکومت پهلوی و نفوذ آمریکا در ایران اعتراض کرد.<ref>[https://psri.ir/?id=krui54z56z «امام خمینی(ره) و لایحه مصونیت مستشاران امریکایی در ایران»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.] </ref> پس از انقلاب اسلامی، در پی تصرف سفارت آمریکا در تهران در آبان ۱۳۵۸ش روابط دیپلماتیک ایران و آمریکا قطع شد. مخالفت با مداخله آمریکا در امور ایران و انتقاد از سیاست‌های آمریکا، انگلیس و شوروی از موضوعات مستمر در مواضع خارجی او بود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c504_2660/ «زندگی‌نامه»، پرتال امام خمینی.]</ref>
 
'''نقد کمونیسم:''' امام خمینی در کنار توجه به روابط منطقه‌ای، گسترش پیام انقلاب اسلامی در سطح جهانی را نیز دنبال می‌کرد. در همین راستا، در دی ۱۳۶۷ش نامه‌ای خطاب به میخائیل گورباچف، رهبر شوروی، نوشت و با نقد اندیشه کمونیسم، او را به توجه به مبانی توحیدی دعوت کرد. او در این نامه از پایان عصر کمونیسم سخن گفت؛ اقدامی که بُعدی فراتر از روابط دوجانبه و منطقه‌ای در سیاست خارجی او را نشان می‌داد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/C207_44660/_دعوت_به_اسلام_و_بیان_عجز_تفکر_مادی_در_تأمین_نیازهای_بشر؛_پیش__بینی_شکست___کمونیسم#page220 امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج21، ص220-226.]</ref>
 
'''سیاست در قبال فلسطین:''' حمایت از فلسطینیان و مخالفت با اسرائیل از محورهای سیاست خارجی امام خمینی بود. او در مرداد ۱۳۵۸ش روز جهانی قدس را اعلام کرد و از برگزاری آن در کشورهای اسلامی حمایت کرد. این مناسبت با هدف جلب توجه عمومی به مسئله فلسطین تعیین شد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n2926/ «امام خمینی: روز قدس یک روز جهانی است و تنها به قدس اختصاص ندارد/ روز مقابله مستضعفین با مستکبرین است»، پرتال امام خمینی؛] [http://www.imam-khomeini.ir/fa/C207_42625/_%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8_%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86_%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%80_%D9%85%D8%A7%D9%87_%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D9%87_%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86_%c2%C2%AB%C3%98%C2%B1%C3%99%C2%88%C3%98%C2%B2_%C3%99%C2%82%C3%98%C2%AF%C3%98%C2%B3%c2%C2%BB#page267 امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج9، ص267.]</ref>‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌
 
'''ارتباط با جنبش‌های منطقه‌ای:''' ارتباط با جنبش‌های سیاسی و آزادی‌بخش از دیگر محورهای سیاست منطقه‌ای امام خمینی بود. برای مثال حزب‌الله لبنان از جمله جریان‌هایی بودند که در منابع مربوط به روابط منطقه‌ای او مطرح شده‌اند. حمایت از جنبش‌های آزادی‌بخش و طرح گسترش پیام انقلاب اسلامی در خارج از ایران نیز در چارچوب این سیاست قرار داشت.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n131934/%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_%D8%AF%D8%B1_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85_%D8%A8%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1 «راهبردهای امام خمینی(س) در سیستم بین المللی معاصر»، پرتال امام خمینی.]</ref>
 
'''طرح وحدت اسلامی:''' امام خمینی بر وحدت مسلمانان تأکید داشت و تشکیل حزب مستضعفین را به‌عنوان طرحی برای گردهم‌آوردن مستضعفان جهان مطرح کرد. این پیشنهاد در چارچوب تلاش او برای ایجاد ارتباط میان گروه‌ها و ملت‌های خارج از ایران قرار داشت که در برابر سلطه و استثمار موضع می‌گرفتند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n131934/%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_%D8%AF%D8%B1_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85_%D8%A8%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1 «راهبردهای امام خمینی(س) در سیستم بین المللی معاصر»، پرتال امام خمینی.]</ref>
 
== منظومه فکری ==
منظومهٔ فکری سید روح‌الله خمینی که در مجموعهٔ بیانیه‌ها، مکتوبات، منشورات و سخنرانی‌های او بازتاب یافته است، بیانگر یک گفتمان فکری–فرهنگی مشخص به شمار می‌آید. این گفتمان از یک سو در تداوم سنت فکری علمای گذشته قرار دارد؛ چهره‌هایی چون شیخ مفید، شیخ طوسی، خواجه نصیرالدین طوسی و صاحب جواهر که هر یک در تداوم گفتمان اجتهادی و عقلانی شیعه سهم داشته‌اند. از سوی دیگر، این منظومه با رویکردی اجتهادی به مسائل معاصر می‌پردازد. بر این اساس برخی پژوهشگران منظومهٔ فکری امام خمینی را در چهار سطح زیر دسته‌بندی کرده است:<ref>خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی،  ۱۳۹۵ش، ص۳۳.</ref>
 
* در سطح نخست، یعنی نظام بینشی، پایه‌های معرفتی این اندیشه شکل می‌گیرد. خداشناسی توحیدی در کانون این سطح قرار دارد و در کنار آن، اسلام‌شناسی، جهان‌شناسی، انسان‌شناسی، ولایت‌شناسی و نبوت‌شناسی جای می‌گیرند. در این چارچوب، قرآن، سنت و عقل منابع اصلی شناخت دینی به شمار می‌آیند و پیوند میان دین و سیاست از رهگذر مفهوم ولایت تبیین می‌شود. انسان نیز موجودی دارای فطرت الهی و مسئولیت اجتماعی در نظر گرفته می‌شود که شناخت و تربیت او بر پایهٔ آموزه‌های دینی سامان می‌یابد.<ref>خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۵۰-۵۴.</ref>
* سطح دوم به نظام منشی و رفتاری اختصاص دارد و در آن مفاهیمی مانند معنویت، اخلاق، تربیت و عبادت مطرح می‌شود. معنویت در این نگاه، پیوند انسان با خدا و زمینه‌ساز شکل‌گیری نظام اخلاقی و اجتماعی است. تربیت اسلامی نیز با هدف پرورش انسان مؤمن، مسئول و اخلاق‌مدار تعریف می‌شود. سبک زندگی، تعاملات اجتماعی و مناسک عبادی بستر تحقق ارزش‌های دینی به شمار می‌روند و نظام اخلاقی بر پایهٔ مفاهیمی چون فضیلت، عدالت، تقوا و مسئولیت تنظیم می‌گردد.<ref>خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۵۵-۵۷.</ref>
* سطح سوم به نظام‌های اجتماعی مربوط می‌شود و در آن دیدگاه‌هایی دربارهٔ فرهنگ، علم، مدیریت، سیاست، اقتصاد، حقوق، قضا و امنیت بیان می‌گردد. در این سطح، فرهنگ و هویت نقش محوری در سازمان‌دهی جامعه دارند و مفاهیمی مانند مردم‌سالاری دینی، عدالت اجتماعی و استقلال سیاسی و اقتصادی از عناصر مهم نظام اجتماعی به شمار می‌آیند. نهادهایی چون حکومت، حوزه‌های علمیه، دانشگاه و رسانه نیز ارکان تحقق اهداف اجتماعی تلقی می‌شوند.<ref>خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۵۸-۶۱.</ref>
* سطح چهارم به اهداف اجتماعی اسلام معطوف است. در این سطح، جهت‌گیری‌های کلان جامعهٔ اسلامی در قالب مفاهیمی مانند استقلال، آزادی، عدالت، پیشرفت و شکل‌گیری تمدن اسلامی ترسیم می‌شود. این مفاهیم به‌عنوان چارچوب‌های راهنما برای سامان‌دهی جامعه و مسیر تاریخی آن در نظر گرفته می‌شوند.<ref>خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۶۵-۶۸.</ref>
 
== دیدگاه‌ها ==
اندیشه‌های امام خمینی حوزه‌های گوناگون فلسفی، عرفانی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی را دربرمی‌گیرد و بازتاب‌دهندهٔ دیدگاه او دربارهٔ انسان، جامعه، حکومت و دین بوده که در زیر به‌طور خلاصه آمده است:
 
=== دیدگاه فلسفی ===
امام خمینی از شارحان حکمت متعالیه است که با تأمل در نظام فلسفی صدرایی، در تقریر و بسط معارف الهی از آن بهره برده است. فلسفهٔ او عقلی، ذوقی و شرعی است و در عین حال از اندیشه‌های پیشینیان متأثر است. او در روش و محتوا به تقریر و تکمیل فلسفه پرداخته و آن را به حکمت عرفانی تبدیل کرده است. اندیشهٔ فلسفی او در قالب یک منظومهٔ فکری مبتنی بر شش رکن هستی‌شناسی، جهان‌شناسی، معرفت‌شناسی، خداشناسی، انسان‌شناسی و معادشناسی بیان می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/51440/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87- عابدی، «بررسی آرای فلسفی امام خمینی (ره)» پرتال علوم انسانی.]</ref>
 
'''هستی‌شناسی:''' وجود، محور اصلی نظام فلسفی خمینی است. او بر این باور است که بسیاری از مسائل الهی و اصول اعتقادی بر مسئلهٔ وجود مترتب است. در مبحث اصالت وجود، دو مرحله را طی می‌کند: اثبات اصالت وجود و اثبات اعتباریت ماهیت. او تشکیک مفهومی و تشکیک در ماهیت را باطل می‌داند و وجود را از حیث ذات دارای مراتب تشکیکی می‌شمارد. در نظر نهایی، بر اساس وحدت شخصی وجود، قائل به تشکیک در مظاهر است. او همچنین به تقسیم وجود به مستقل و رابط توجه کرده و پیامدهایی برای وجود رابط برشمرده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/51440/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87- عابدی، «بررسی آرای فلسفی امام خمینی (ره)» پرتال علوم انسانی.]</ref>
 
'''جهان‌شناسی:''' خمینی کل عالم طبیعت را در حرکت می‌داند و ثبات و سکون را در آن راه ندارد. او به پیروی از ملاصدرا، حرکت را بحثی فلسفی و چگونگی وجود شیء می‌داند و حرکت جوهری را می‌پذیرد. از نگاه او، اصل ذات و جوهر اشیا در حرکت است و ذات اشیا در هر آنی در حال تغییر است. او برای حرکت جوهری ثمراتی چون حدوث زمانی طبیعت، اثبات مقامات نفس، ربط حادث به قدیم، اتحاد عاقل و معقول و معاد جسمانی برمی‌شمارد. در مسئلهٔ حدوث و قدم، نظریهٔ متکلمان را نقد می‌کند و حدوث فقری و زمانی ملاصدرا را مورد توجه قرار می‌دهد. او در مسئلهٔ ربط حادث به قدیم، با تکیه بر حرکت جوهری پاسخ می‌دهد.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۳.</ref>
 
'''معرفت‌شناسی:''' خمینی مبانی معرفت‌شناسی خود را در آثار گوناگون به کار گرفته است. او حقیقت علم را مانند حقیقت وجود، یک حقیقت مشکک می‌داند که اختلاف میان مصادیق آن به شدت و ضعف است. ملاک علم نزد او حضور است و صورت‌های ذهنی را معلوم بالذات می‌شمارد. او به وجود ذهنی و اتحاد عاقل و معقول پرداخته و بر پایهٔ اصولی چون اصالت وجود، تشکیک در وجود و حرکت جوهری اشتدادی، اتحاد عاقل و معقول را اثبات می‌کند. از نگاه او، علم عین عالم و عالم عین علم است و مجرد، علم به مجرد دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/51440/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87- عابدی، «بررسی آرای فلسفی امام خمینی (ره)» پرتال علوم انسانی.]</ref>
 
'''خداشناسی:''' خمینی به معرفت ذات الهی توجه داشته و آن را با واجب‌الوجود فلسفی منطبق می‌کند. او راه‌های اثبات خدا را به عقلی، طبیعی و کلامی تقسیم می‌کند و براهین مفهومی، جهان‌شناسی و صدیقین را از جملهٔ آن‌ها می‌شمارد. او فطرت و عشق به کمال را نیز از ادلهٔ خداشناسی می‌داند. در توحید ذاتی، بساطت ذات و نفی شریک را بررسی می‌کند و در پاسخ به شبههٔ ابن‌کمونه، بر مبنای اصالت وجود استدلال می‌کند. در توحید صفاتی، صفات خدا را عین ذات او می‌داند و در توحید افعالی، انحصار تأثیر و فاعلیت حق تعالی را تبیین می‌کند. او برای علم الهی مراتبی بیان می‌کند و آن را با روایات اهل بیت پیوند می‌زند.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۴.</ref>
 
'''انسان‌شناسی:''' خمینی در مسئلهٔ نفس و ارتباط آن با بدن، به دو رویکرد عقلی و نقلی توجه دارد. او تلازم میان نفس و بدن را ذاتی می‌داند و نفس را جسمانیةالحدوث و روحانیةالبقاء می‌شمارد. او با تکیه بر قاعدهٔ «النفس فی وحدتها کل القوی»، رابطهٔ نفس با قوا را اتحادی می‌داند، نه ابزاری. عقل را اساس همهٔ فضایل می‌شمارد و آن را به نظری و عملی تقسیم می‌کند. او برای عقل نظری مراتبی چون هیولایی، بالملکه، بالفعل و بالمستفاد قائل است و غایت عقل را فنای فی‌الله می‌داند.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۵.</ref>
 
'''معادشناسی:''' خمینی به تناسخ، مرگ، معاد جسمانی، قیامت و بهشت و جهنم پرداخته است. او تناسخ را به‌طور مطلق باطل می‌داند و مرگ را امری وجودی و انتقال از نشئهٔ مُلکی به ملکوتی می‌شمارد. او معاد جسمانی را ضرورت همهٔ ادیان و از اصول ایمان و فطرت بشری می‌داند و بر پایهٔ مبانی حکمت متعالیه، عینیت بدن دنیوی با بدن اخروی را اثبات می‌کند. قیامت در نگاه او امری زمان‌مند نیست و دارای مراتبی است. بهشت و جهنم را ظهور اعمال نیک و بد انسان می‌داند که در آخرت به صورت باطنی و ملکوتی ظاهر می‌شود.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۵.</ref>
 
=== دیدگاه‌‌ عرفانی ===
امام خمینی عرفان را راهی برای شناخت شهودی و حضوری خدا می‌داند که هدف آن، اتصال عملی به ساحت الهی و مشاهده تجلیات اسماء و صفات او است. از نظر او، عرفان حقیقی صرفاً نتیجه استدلال عقلی و علم حصولی نیست، بلکه به طهارت نفس، تهذیب باطن و مجاهدت عملی نیاز دارد تا سالک از حجاب‌های مادی عبور کند و به معرفت شهودی برسد. در این نگرش، عشق، محرک اصلی سلوک و وسیله فنا در ذات خداوند است و جهان هستی، مظهر تجلیات اسماء و صفات او به شمار می‌رود. او با پذیرش وحدت شخصی وجود، کثرات عالم را اموری اعتباری و جلوه‌های آن حقیقت یگانه می‌داند و معتقد است انسان با پیمودن مراتب سلوک و رهایی از تعلقات نفسانی، می‌تواند به مقام فنا و بقای به خدا برسد. در نهایت، عرفان در دیدگاه او پیوندی ناگسستنی با شریعت دارد و دستیابی به این معارف را تنها در سایه تعبد و بندگی در برابر خدا امکان‌پذیر می‌داند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1989242/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d8%b1%d9%81%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85-%d8%ae%d9%85%db%8c%d9%86%db%8c-%d9%88-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82-%d8%a8%d8%a7-%d8%a7%d8%b4%d8%b9%d8%a7%d8%b1-%da%a9%d9%84%db%8c%d8%af%db%8c-%d9%85%d9%88%d9%84%d8%a7%d9%86%d8%a7 شفیعی و دیگران، «بررسی دیدگاه‌های عرفانی امام خمینی و تطبیق با اشعار کلیدی مولانا»، 1401ش، ص۴۳۴-۴۴۵.]</ref>
 
=== دیدگاه‌های سیاسی ===
اندیشهٔ سیاسی سید روح‌الله خمینی بر محور توحید و پیوند ناگسستنی دین و سیاست استوار است. از نگاه او، حاکمیت مطلق از آن خداوند است و نظام هستی عدالت‌محور و هدفمند آفریده شده است. او با تکیه بر جامعیت اسلام، دنیا و آخرت را به‌هم‌پیوسته می‌داند و بر این باور است که اسلام برای همهٔ شئون فردی و اجتماعی انسان برنامه دارد. به‌همین دلیل، جدایی دین از سیاست را نمی‌پذیرد و اجرای احکام اسلام را منوط به تشکیل حکومت می‌شمارد.
 
'''اقسام سیاست:''' خمینی سیاست را بر سه نوع تقسیم می‌کند: سیاست شیطانی که مبتنی بر فریب، دروغ و سلطه‌گری است و به دیکتاتوری می‌انجامد؛ سیاست نفسانی یا دنیوی که هرچند از فریب به دور است، تنها به بعد مادی انسان توجه دارد و از سعادت اخروی غافل است؛ و سیاست الهی که افزون بر نیازهای مادی، به شکوفایی ارزش‌های انسانی و معنوی می‌پردازد و ویژهٔ پیامبران و اولیای خدا است. از نگاه او، سیاست به‌معنای راه‌بردن جامعه به موازین عقل، عدل و انصاف است، نه صرفاً مدیریت قدرت.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۹۸.</ref>
 
'''اهداف سیاست:''' عدالت، استقلال، آزادی و قانون از مهم‌ترین اهداف سیاست در اندیشهٔ خمینی است. او عدالت را نه فقط فضیلتی فردی، بلکه شاخصی اساسی می‌داند که تحقق بسیاری از ارزش‌ها به آن وابسته است و حکومت را ابزاری برای گسترش آن می‌شمارد. استقلال را از حقوق اولیهٔ بشر می‌داند و آن را در ابعاد سیاسی، فرهنگی و اقتصادی فراگیر تلقی می‌کند. آزادی را برآمده از توحید می‌شمارد و آن را تا جایی می‌پذیرد که با مصلحت اسلام، نظام و مردم ناسازگار نباشد. قانون نیز در نگاه او ضامن حقوق افراد و حکومت اسلامی، حکومت قانون است.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_8629_1.pdf ''طالبی دارابی،'' «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام خمینی(ره) (در دوره اقامت در فرانسه)»،  1378ش، ص۱۷۶-۱۹۰.]</ref>
 
''طالبی دارابی، ابراهیم''، «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام خمینی(ره) (در دوره اقامت در فرانسه)»، مجله علوم سیاسی، شماره ۵، 1378ش
 
'''حکومت و دولت:''' خمینی حکومتی را که مشروعیت خود را از غیر خدا بگیرد، طاغوت می‌شمارد. او حکومت اسلامی را نه استبدادی و نه مشروطه به سبک رایج در دنیا می‌داند، بلکه حکومتی مبتنی بر وحی و قانون الهی معرفی می‌کند. در نگاه او، شکل حکومت چندان مهم نیست و آنچه اهمیت دارد، ماهیت و محتوای آن است. با این حال، شکل «جمهوری» را که اختیار عزل و نصب مسئولان را با مردم می‌داند، ترجیح می‌دهد. سلطنت و حکومت فردی مبتنی بر زور را مطرود می‌شمارد.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_8629_1.pdf ''طالبی دارابی،'' «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام خمینی(ره) (در دوره اقامت در فرانسه)»،  1378ش، ص۱۷۶-۱۹۰.]</ref>
 
'''نظریه ولایت فقیه:''' سید روح‌الله بر این باور است که در دوران غیبت، حکومت اسلامی باید بر پایهٔ ولایت فقیه جامع‌الشرایط شکل گیرد. او فقیه را دارای علم به قانون و عدالت می‌داند و اختیارات او را در حوزهٔ سیاست و حکومت گسترده می‌شمارد. از نگاه او، پیامبر، امام و ولیّ فقیه تنها مجری قوانین الهی‌اند و آنچه حکومت می‌کند قانون الهی است. او ولایت فقیه را ضد دیکتاتوری می‌داند و معتقد است اگر فقیه بخواهد دیکتاتوری کند، خودبه‌خود از ولایت ساقط می‌شود.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۲۰۳</ref>
 
'''حکومت جهانی اسلام:''' خمینی به‌تشکیل امت جهانی اسلام باور داشت و جمهوری اسلامی ایران را برادر ایمانی همهٔ دولت‌ها و ملت‌های اسلامی می‌دانست. او بر وحدت مسلمین و دولت‌های اسلامی در برابر استکبار و صهیونیسم تأکید می‌کرد و معتقد بود در صورت اتحاد، مسلمانان به قدرتی دست می‌یابند که کسی توان مقابله با آنان را ندارد. او وظیفهٔ اساسی حکومت و انقلاب اسلامی را نشر اسلام در جهان و ایجاد زمینه برای حاکمیت جهانی اسلام می‌دانست.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_8629_1.pdf ''طالبی دارابی،'' «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام خمینی(ره) (در دوره اقامت در فرانسه)»،  1378ش، ص۱۷۶-۱۹۰.]</ref>
 
'''مردم و حکومت:''' خمینی انقلاب اسلامی را انقلابی مردمی می‌دانست و مردم را رکن اصلی تحقق آن می‌شمرد. از نگاه او، مشروعیت حکومت از خداوند است، اما مقبولیت مردمی نیز شرط عملی تشکیل حکومت است. او بر مشارکت همه‌جانبهٔ مردم در انتخابات و نظارت بر عملکرد برگزیدگان تأکید می‌کرد و حفظ وحدت را از لوازم مقابله با دشمنان بیرونی و درونی می‌دانست. در روابط مردم و حکومت، امانت‌داری و خدمت‌گزاری وظیفهٔ حکومت و مشارکت و نظارت حق و تکلیف مردم است. او حتی مخالفت سیاسی با انحراف حکومت را از جنبهٔ وظیفهٔ نظارتی مردم، تکلیفی همگانی می‌دانست، مشروط بر آنکه به دشمنی و تفرقه منجر نشود.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_8629_1.pdf ''طالبی دارابی،'' «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام خمینی(ره) (در دوره اقامت در فرانسه)»،  1378ش، ص۱۷۶-۱۹۰.]</ref>
 
=== دیدگاه اقتصادی ===
اندیشهٔ اقتصادی سید روح‌الله خمینی بر پایهٔ مبانی اسلامی استوار است و در آن، اقتصاد نه به‌عنوان هدف، بلکه به‌مثابهٔ وسیله‌ای برای تکامل معنوی و مادی جامعه تلقی می‌شود. از نگاه او، نظام اقتصادی اسلام دارای اهداف مشخصی است که از جملهٔ آن‌ها می‌توان به استقرار عدالت اجتماعی و اقتصادی، ریشه‌کن کردن فقر، اولویت دادن به مستضعفان و محرومان، برآوردن نیازهای مشروع و معقول مردم، رشد تجارت و صنعت و کشاورزی، ایجاد رفاه و امنیت اقتصادی، پرهیز از وابستگی به بیگانگان و گسترش مشارکت عمومی اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101892/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.]</ref>
 
'''ماهیت اقتصاد اسلامی:''' خمینی اقتصاد اسلامی را نه سرمایه‌داری و نه کمونیستی می‌دانست و هیچ‌یک از این دو مکتب را مشروع نمی‌شمرد. از دیدگاه او، مالکیت فردی در اسلام در حد معقول و مشروع وجود دارد؛ اما محدود به رعایت حلال و حرام و موازین شرعی است. مالکیت مشروع محترم است و مالکیت غیرمشروع اعتباری ندارد. این حد مشروعیت، کنترل شدیدی در ثروت از لحاظ کمی و کیفی به وجود می‌آورد و مانع از انباشت ثروت از راه‌های نامشروع می‌شود. او همچنین بر پرداخت خمس و زکات و بخشش در راه خدا تأکید داشت که موجب می‌شود ثروت‌های مشروع نیز در دست افراد متعهد باقی نماند و در راه خیر صرف شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101892/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.]</ref>
 
'''عدالت اقتصادی و حمایت از مستضعفان:''' خمینی بر عدالت اجتماعی و اقتصادی تأکید ویژه‌ای داشت و آن را یکی از اصول مکتب اسلامی می‌دانست که در تعدیل ثروت و برابری تقریبی سطح زندگی جامعه نقش دارد. او انقلاب اسلامی را انقلاب محرومان و مستضعفان می‌دانست که از سوی آنان علیه مستکبران برپا شد. از نگاه او، باید عدالت اجتماعی در همهٔ ابعاد و سطوح اقتصادی، از جمله در واگذاری و تقسیم اراضی دولتی و انفال، گسترش یابد. او همچنین بر ساده‌زیستی مسئولان تأکید داشت و زندگی سادهٔ خود او نیز نشانه‌ای از این تقید بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101892/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.]</ref>
 
'''استقلال اقتصادی و خودکفایی:''' استقلال اقتصادی از اهداف اولیهٔ انقلاب اسلامی در نگاه خمینی بود. او وابستگی اقتصادی به بیگانگان را نفی می‌کرد و بر توجه به خودکفایی و حصول استقلال تأکید داشت. از دیدگاه او، وابستگی اقتصادی مسئله‌ای است که بسیاری از کشورها را به دنبال خود می‌کشاند و مانع از رشد و شکوفایی واقعی می‌شود. در همین راستا، بر تقویت مراکز علمی و تحقیقاتی، تشویق مخترعان و متخصصان متعهد و تربیت نیروهای متخصص تأکید می‌کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101892/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.]</ref>
 
'''توسعهٔ اقتصادی در چارچوب ارزش‌های اسلامی:''' خمینی توسعهٔ اقتصادی را در چارچوب ارزش‌های اسلامی تعریف می‌کرد و آن را وسیله‌ای برای رسیدن به اهداف متعالی می‌دانست. از نگاه او، توسعهٔ جامعهٔ الهی به‌طور ذاتی با توسعهٔ جوامع غیرالهی متفاوت است. محور توسعه در اندیشهٔ او، تربیت انسان در همهٔ ابعاد و ایجاد بستر رشد بندگی و قرب الهی است. او معتقد بود که همهٔ اموری که در نظر حکومت‌های غیرالهی مقصد است، در نظر انبیا تنها راه بوده و هدف اساسی اسلام و جوامع الهی، تربیت انسان است. بنابراین، برنامه‌ریزان باید پیش از هرگونه تصمیم‌گیری دربارهٔ توسعه، تصویر روشنی از رشد و کمال انسان داشته باشند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101892/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.]</ref>
 
=== دیدگاه فرهنگی ===
فرهنگ در اندیشه امام خمینی از عوامل اصلی شکل‌گیری هویت جامعه، تربیت نسل‌ها و تحقق استقلال سیاسی و اجتماعی است. او فرهنگ را در دو دسته کلیِ فرهنگ صحیح و فرهنگ ناصالح تقسیم می‌کند. فرهنگ ناصالح، از دیدگاه او، شامل فرهنگ استعماری و وابسته است که با محدودکردن رشد فکری و علمی، تضعیف خودباوری و ایجاد وابستگی، مانع استقلال جامعه می‌شود. در مقابل، فرهنگ مطلوب را مبتنی بر اسلام و ارزش‌های انسانی می‌داند که هدف آن تربیت افراد مسئولیت‌پذیر، تقویت استقلال فکری و تأمین نیازهای جامعه است.<ref>''' '''[https://www.sid.ir/paper/819970/fa#downloadbottom محسنی، «جایگاه فرهنگ و تحول فرهنگی از دیدگاه امام خمینی (ره)؛ (ارائه مقاله در بخش دانشجویی کنگره)»، ۱۳۸۹ش، ص۴-۷.]</ref> او تحول فرهنگی را فرایندی تدریجی و بلندمدت می‌شمارد و بر اصلاح نظام آموزشی، تقویت خودباوری، توسعه علم و تخصص، کاهش فاصله حوزه و دانشگاه، مقابله با مصرف‌گرایی و گسترش تولید داخلی تأکید می‌کند. در این چارچوب، مدارس، دانشگاه‌ها، حوزه‌های علمیه، رسانه‌ها، نهادهای فرهنگی و دولت، در کنار مردم، مسئولیت‌هایی در زمینه آموزش، تربیت و تحول فرهنگی بر عهده دارند. همچنین، او استقلال فرهنگی را با استقلال سیاسی و اقتصادی مرتبط می‌داند و بر گزینش عناصر فرهنگی بر اساس سازگاری آن‌ها با مبانی اسلامی و نیازهای جامعه تأکید می‌کند.<ref>''' '''[https://www.sid.ir/paper/819970/fa#downloadbottom محسنی، «جایگاه فرهنگ و تحول فرهنگی از دیدگاه امام خمینی (ره)؛ (ارائه مقاله در بخش دانشجویی کنگره)»، ۱۳۸۹ش، ص۵-۱۵.]
 
</ref>
 
== روش‌ اجتهاد و اندیشه فقهی ==
روش‌شناسی اجتهادی امام خمینی بر مبنای اصول فقه شیعه و با تأکید بر نقش هم‌زمان کتاب، سنت، عقل و عرف در استنباط احکام شکل گرفته است. در این روش، عرف در فهم متون دینی و تشخیص موضوعات احکام جایگاه مهمی دارد، هرچند اعتبار آن در چارچوب موازین شرعی پذیرفته می‌شود. از ویژگی‌های این رویکرد، توجه به نقش عقل، بهره‌گیری از قواعد اصولی و تأکید بر پویایی اجتهاد در مواجهه با مسائل مستحدثه است. امام خمینی، افزون بر شرایط علمی متعارف اجتهاد، برخورداری از تقوا و صلاحیت‌های اخلاقی، بینش جامع اجتماعی و سیاسی و توانایی تشخیص مصالح جامعه را ضروری می‌دانست. همچنین، وی با تأکید بر نقش تعیین‌کننده زمان و مکان در استنباط احکام، بر ضرورت شناخت شرایط تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی هر مسئله تأکید داشت؛ رویکردی که در عین پایبندی به فقه سنتی و اجتهاد جواهری، بر پویایی و کارآمدی فقه در اداره جامعه و پاسخ‌گویی به نیازهای متغیر آن تأکید می‌کند.<ref>[https://www.thbaj.ir/article_168999.html مطلبی، «فقها و روش شناسی در علوم انسانی اسلامی؛ مورد مطالعه روش شناسی اجتهادی امام خمینی(ره)»، ۱۴۰۱ش، ص۶۱-۶۳.]</ref> در دیدگاه فقهی او، عبادات افزون بر ابعاد فردی و معنوی، دارای کارکردهای اجتماعی و سیاسی بودند و احکام معاملات نیز با توجه به عرف و مصالح جامعه بررسی می‌شدند. همچنین، نظریه ولایت فقیه و اختیارات حاکم اسلامی در ادارۀ جامعه و تأمین مصالح عمومی، جایگاهی محوری در اندیشه فقهی او داشت.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c504_162005/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C_%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A8_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C/%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7_%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C «زندگی‌نامه»، پرتال امام خمینی.]</ref>
 
== تأسیس نهادها و سازمان‌های مختلف ==
{| class="wikitable"
!'''ردیف'''
!'''نام نهاد'''
!'''تاریخ تشکیل یا آغاز فعالیت'''
!'''هدف و وظایف اصلی'''
|-
|۱
|'''شورای انقلاب اسلامی'''
|۲۲ دی ۱۳۵۷ش
|سامان‌دهی امور دولت انقلابی و مشارکت در اداره کشور.
|-
|۲
|'''کمیته‌های انقلاب اسلامی'''
|۲۳ بهمن ۱۳۵۷ش
|تأمین امنیت محله‌ها، حفاظت از مراکز و رسیدگی به امور عمومی.
|-
|۳
|'''دادگاه انقلاب اسلامی'''
|۵ اسفند ۱۳۵۷ش
|رسیدگی قضایی به پرونده‌های مرتبط با شرایط پس از انقلاب.
|-
|۴
|'''بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی'''
|۹ اسفند ۱۳۵۷ش
|حمایت از مستضعفان، آسیب‌دیدگان و خانواده‌های شهدا و جانبازان.
|-
|۵
|'''کمیته امداد امام خمینی'''
|۱۹ اسفند ۱۳۵۷ش
|حمایت و ارائه خدمات به نیازمندان و محرومان.
|-
|۶
|'''بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و حساب ۱۰۰ امام'''
|۲۱ فروردین ۱۳۵۸ش
|تأمین مسکن برای محرومان و کمک به تحقق حق برخورداری از مسکن.
|-
|۷
|'''سپاه پاسداران انقلاب اسلامی'''
|۲ اردیبهشت ۱۳۵۸ش
|سازمان‌دهی نیروی مسلح برای حفاظت از انقلاب و مقابله با تهدیدهای نظامی و امنیتی.
|-
|۸
|'''دادگاه و دادسرای ویژه روحانیت'''
|زمینه‌سازی: ۳ خرداد ۱۳۵۸؛ تشکیل رسمی: خرداد ۱۳۶۶ش
|رسیدگی به مسائل قضایی مرتبط با روحانیون و تخلفات مربوط به جایگاه روحانیت.
|-
|۹
|'''مجلس خبرگان قانون اساسی'''
|افتتاح: ۲۸ مرداد ۱۳۵۸ش
|تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
|-
|۱۰
|'''جهاد سازندگی'''
|۲۶ خرداد ۱۳۵۸ش
|محرومیت‌زدایی و توسعه فعالیت‌های کشاورزی، روستایی و عمرانی.
|-
|۱۱
|'''بسیج مستضعفان انقلاب اسلامی'''
|زمینه‌سازی: ۴ آذر ۱۳۵۸ش؛ تصویب سازمان بسیج ملی: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۵۹ش
|گسترش آموزش نظامی همگانی و سازمان‌دهی نیروهای مردمی.
|-
|۱۲
|'''سازمان نهضت سوادآموزی'''
|۷ دی ۱۳۵۸ش
|مبارزه با بی‌سوادی و ارتقای سطح سواد و آگاهی بزرگسالان.
|-
|۱۳
|'''بنیاد شهید انقلاب اسلامی'''
|۲۵ اسفند ۱۳۵۸ش
|حمایت از خانواده‌های شهدا و ترویج فرهنگ ایثار و شهادت.
|-
|۱۴
|'''بنیاد ۱۵ خرداد'''
|۱۵ خرداد ۱۳۶۰ش
|بزرگداشت قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و حمایت از خانواده‌های شهدا و محرومان.
|-
|۱۵
|'''هیئت مرکزی گزینش'''
|۱۵ دی ۱۳۶۱ش
|سامان‌دهی فرایند گزینش در دستگاه‌های اجرایی کشور.
|-
|۱۶
|'''هیئت عفو و بخشودگی زندانیان'''
|۱۹ خرداد ۱۳۶۲ش
|بررسی وضعیت زندانیان و پیشنهاد عفو، آزادی یا تخفیف مجازات.
|-
|۱۷
|'''مکتب بانوان قم (جامعة الزهرا)'''
| ----
|ارتقای سطح علمی، دینی و فرهنگی بانوان.
|-
|۱۸
|'''شورای عالی انقلاب فرهنگی'''
|۱۹ خرداد ۱۳۶۳ش
|سیاست‌گذاری در حوزه فرهنگ و آموزش و تقویت فرهنگ اسلامی ـ ملی.
|-
|۱۹
|'''هیئت‌های هفت‌نفره واگذاری زمین'''
|تصویب لایحه قانونی: ۲۶ فروردین ۱۳۵۹ش
|واگذاری زمین به کشاورزان بی‌زمین یا کم‌زمین و سامان‌دهی احیای اراضی.
|-
|۲۰
|'''مجمع تشخیص مصلحت نظام'''
|۱۷ بهمن ۱۳۶۶ش
|حل اختلاف مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان و مشاوره در تعیین سیاست‌های کلی نظام.
|-
|۲۱
|'''مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی'''
|۱۷ شهریور ۱۳۶۷ش
|تنظیم، تدوین و نشر آثار و اندیشه‌های امام خمینی و صیانت از آنها.
|-
|۲۲
|'''شورای بازنگری قانون اساسی'''
|۵ اردیبهشت ۱۳۶۸ش
|بررسی و اصلاح قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n163174/%DB%B2%DB%B2_%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%DA%A9%D9%87_%D8%A8%D8%A7_%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%85_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84_%D8%B4%D8%AF%D9%87%20%D8%A7%D9%86%D8%AF «نهادهایی که با فرمان مستقیم امام خمینی تشکیل شدند کدامند؟»، پرتال امام خمینی.]</ref>
|}
 
== دستاوردهای سیاسی و اجتماعی ==
روح‌الله خمینی در دوران رهبری خود در پایان نظام سلطنتی، استقرار جمهوری اسلامی و شکل‌گیری ساختار سیاسی و حقوقی جدید ایران نقش محوری داشت. دورهٔ رهبری او با تغییر مبانی حقوقی حکومت، بازتعریف روابط خارجی، دگرگونی جایگاه دین در سیاست و تحولات گسترده در عرصه‌های اجتماعی، آموزشی و دفاعی همراه بود. مهم‌ترین تحولات داخلی مرتبط با این دوره عبارت‌اند از:
 
* تغییر نظام سیاسی ایران: رهبری جنبش منتهی به سقوط حکومت پهلوی در ۱۳۵۷ش و پایان نظام پادشاهی در ایران؛
* استقرار جمهوری اسلامی: برگزاری همه‌پرسی تعیین نوع نظام سیاسی در فروردین ۱۳۵۸ش و جایگزینی نظام سلطنتی با جمهوری اسلامی؛
* تدوین چارچوب حقوقی جدید: تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی در سال ۱۳۵۸ش و تعیین ساختارها و مبانی حقوقی نظام جدید؛
* استقرار نظام سیاسی مبتنی بر ولایت فقیه: گنجاندن اصل ولایت فقیه در قانون اساسی و تعریف جایگاه رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی؛
* شکل‌گیری فرایندهای انتخاباتی جدید: برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری و مجلس در سال‌های نخست پس از انقلاب و ایجاد سازوکارهای انتخاباتی در چارچوب نظام جدید؛<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c3264/ «رهبری نظام جمهوری اسلامی ایران»، پرتال امام خمینی؛][http://www.imam-khomeini.ir/fa/c504_3264/ «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.]</ref>
* تغییر روابط نظامی با کشورهای خارجی: پایان یافتن نقش رسمی مستشاران نظامی خارجی در ساختار پیشین و افزایش مسئولیت نیروهای ایرانی در ادارهٔ امور دفاعی؛
* تجربهٔ جنگ و تغییرات دفاعی: تجربه‌اندوزی نیروهای ایرانی در جنگ ایران و عراق و گسترش ظرفیت‌های عملیاتی و دفاعی در طول جنگ؛
* تغییر جایگاه دین در ساختار حکومت: گسترش نقش اصول و نهادهای دینی در قوانین، ساختار سیاسی و ادارهٔ عمومی کشور؛
* گسترش برگزاری نماز جمعه: برگزاری نماز جمعه در شهرهای مختلف پس از انقلاب و تبدیل آن به یکی از مجاری بیان مواضع سیاسی و دینی در عرصهٔ عمومی؛
* تغییر سیاست‌های آموزش عالی: بازنگری در ساختار و محتوای دانشگاه‌ها در جریان انقلاب فرهنگی و تغییر جهت‌گیری رسمی آموزش عالی؛
* مشارکت زنان در تحولات سیاسی: حضور زنان در جنبش انقلابی، فعالیت‌های عمومی و فرایندهای انتخاباتی پس از انقلاب؛
* تغییر جهت‌گیری سیاست خارجی ایران: فاصله‌گیری از برخی ترتیبات سیاسی و راهبردی دورهٔ پهلوی و اتخاذ مواضع رسمی مبتنی بر استقلال سیاسی و مخالفت با سلطهٔ قدرت‌های بزرگ.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/378281/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 فرازی، «دستاوردهای انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره)»، ۱۳۸۳ش، ص۱۱۲-۱۲۸.]</ref>
 
== اثرگذاری‌های بین‌المللی ==
روح‌الله خمینی با طرح دیدگاه‌های خود دربارهٔ حکومت دینی، اسلام سیاسی، استقلال سیاسی و مخالفت با سلطهٔ قدرت‌های بزرگ، در شکل‌گیری مباحث سیاسی جهان اسلام و برخی تحولات خاورمیانه نقش داشت. مواضع و اقدامات او در دورهٔ رهبری جمهوری اسلامی، به‌ویژه در زمینهٔ روابط خارجی، مسئلهٔ فلسطین و حمایت از برخی جریان‌های اسلامی، بازتابی فراتر از مرزهای ایران یافت. مهم‌ترین محورهای این اثرگذاری عبارت‌اند از:
 
* طرح الگوی حکومت دینی در عرصهٔ بین‌المللی: امام خمینی با تأکید بر تشکیل حکومت بر پایهٔ مبانی اسلامی و رهبری دینی، الگویی از پیوند دین و حکومت را وارد مباحث سیاسی معاصر کرد که در مطالعات مربوط به اسلام سیاسی مورد توجه قرار گرفت؛
* تأثیر بر گفتمان اسلام سیاسی: دیدگاه‌ها و رهبری امام خمینی در جریان انقلاب ایران، در تحلیل‌ها و مواضع برخی جنبش‌ها و جریان‌های اسلامی در کشورهای دیگر بازتاب یافت؛<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/C207_44699/_%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DA%98%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%80_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AA_%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87%E2%80%8F%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87_%D9%80__%D9%85%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B1___%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA#page289 امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج21، ص289.]</ref>
* تغییر مناسبات با قدرت‌های بزرگ: مواضع سیاسی امام خمینی در مخالفت با نفوذ ایالات متحده و دیگر قدرت‌های خارجی، در جهت‌گیری روابط جمهوری اسلامی با آمریکا و برخی کشورهای غربی نقش داشت؛
* حمایت از مسئلهٔ فلسطین: امام خمینی حمایت از مردم فلسطین و مخالفت با سیاست‌های اسرائیل را در شمار مواضع محوری خود قرار داد و با اعلام روز جهانی قدس، بر طرح این مسئله در عرصهٔ عمومی و روابط بین‌المللی تأکید کرد؛<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-(%D8%B1%D9%87)-%D8%A8%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8/144291 «تاثیرات حضرت امام (ره) بر جهان غرب»، وب‌سایت پرسمان دانشجویی.]</ref>
* حمایت از جریان‌های اسلامی منطقه: امام خمینی از برخی جنبش‌ها و جریان‌های اسلامی مخالف نفوذ خارجی حمایت سیاسی کرد؛ این موضع در روابط جمهوری اسلامی با شماری از نیروهای منطقه‌ای بازتاب یافت، هرچند شکل و دامنهٔ حمایت‌ها در هر مورد متفاوت بود؛
* بازتاب منطقه‌ای دیدگاه‌ها و رهبری او: رهبری امام خمینی در انقلاب سال ۱۳۵۷ش و تأسیس جمهوری اسلامی، او را به یکی از چهره‌های محوری در تحولات سیاسی خاورمیانه تبدیل کرد و واکنش‌های متفاوتی را در میان دولت‌ها، جنبش‌ها و تحلیلگران سیاسی برانگیخت؛
* مخالفت با نظم بین‌المللی دوقطبی: امام خمینی با انتقاد از سلطهٔ قدرت‌های بزرگ و وابستگی سیاسی، دیدگاهی مبتنی بر استقلال کشورها و مخالفت با نفوذ خارجی مطرح کرد که در گفتمان رسمی جمهوری اسلامی نیز بازتاب یافت؛
* افزایش توجه بین‌المللی به تشیع سیاسی: نقش امام خمینی و روحانیت شیعه در تحولات سیاسی ایران، توجه رسانه‌ها، پژوهشگران و دولت‌های خارجی را به جایگاه تشیع در سیاست معاصر افزایش داد؛
* تأثیر بر مباحث دین و سکولاریسم: دیدگاه‌های امام خمینی دربارهٔ نسبت دین و حکومت و تجربهٔ سیاسی مبتنی بر این دیدگاه‌ها، در مباحث دانشگاهی و سیاسی دربارهٔ اسلام سیاسی و رابطهٔ دین و دولت مورد بررسی قرار گرفت.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-(%D8%B1%D9%87)-%D8%A8%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8/144291 «تاثیرات حضرت امام (ره) بر جهان غرب»، وب‌سایت پرسمان دانشجویی.]</ref>
 
== سبک زندگی ==
'''ورزش و سلامت جسمانی:''' سید روح‌الله خمینی به بسیاری از رشته‌های ورزشی علاقه‌مند بود و از جمله ورزش‌هایی که خود در آنها فعالیت داشت، می‌توان به کوه‌نوردی، فوتبال در دورهٔ نوجوانی و شنا و برخی ورزش‌های باستانی و کشتی در دورهٔ جوانی اشاره کرد. با افزایش سن، کوه‌نوردی و پیاده‌روی به فعالیت‌های اصلی او تبدیل شد. او هیچ‌گاه به بهانهٔ برنامه‌ای دیگر از ورزش نمی‌گذشت و در توصیه‌های خود به فرزندان و نوه‌ها بر ضرورت تفکیک زمان درس و تفریح تأکید می‌کرد و هر یک را در جای خود لازم می‌دانست.<ref>ستوده، پابه‌پای آفتاب، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۳۰.</ref> او در این زمینه به تجربهٔ شخصی خود نیز اشاره می‌کرد.<ref>رجایی، برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۳۱.
</ref> خمینی برخی تابستان‌ها به درکه تهران می‌رفت و تا پنجاه‌سالگی، عصرها با لباس روحانیت به کوه می‌رفت.<ref>سبحانی‌نیا و علی‌عسکری، مهر و قهر، ۱۳۷۹ش، ص۱۷۷.
 
</ref> او طی برنامه‌ای منظم، روزانه یک ساعت‌ونیم پیاده‌روی می‌کرد و افزون بر آن، حرکاتی که پزشکان برای او تجویز کرده بودند را هنگام انجام کارهای دیگر نیز انجام می‌داد.<ref>ستوده، پابه‌پای آفتاب، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۱۰۹؛ [https://www.tabnak.ir/fa/news/337696/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4-%D9%87%D8%A7-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%86%D8%AF «امام خمینی به کدام ورزش ها علاقه داشتند؟»، وب‌سایت تابناک.]</ref>
 
'''نظم و برنامه‌ریزی:''' برنامه روزانه خمینی شامل زمان‌های مشخصی برای عبادت، مطالعه، تدریس، استراحت، رفت‌وآمد و فعالیت جسمانی بود. این نظم در برنامه خواب و خوراک و امور آموزشی او نیز رعایت می‌شد. او بر تفکیک زمان کار و تفریح تأکید داشت و این موضوع را در توصیه‌های خود به فرزندان و نوه‌هایش مطرح می‌کرد.<ref>رجایی، برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۴-۹.</ref>
 
'''برنامه عبادی:''' عبادت بخش ثابتی از برنامه روزانه خمینی بود. نمازهای روزانه، نماز شب، تلاوت قرآن، دعا و زیارت از جمله فعالیت‌های عبادی او به شمار می‌رفت. او معمولاً نماز را در اول وقت می‌خواند و در دوره‌های مختلف زندگی، از جمله دوران تبعید و بیماری، به انجام عبادات اهتمام داشت.<ref>ستوده، پابه‌پای آفتاب، ج۲، ص۲۹۶-۲۹۷.</ref> در ماه رمضان نیز برنامه روزانه خود را با روزه‌داری، نماز و دعا تنظیم می‌کرد.<ref>رجایی، برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، ۱۳۹۲ش، ج۳، ص۵۵.</ref>
 
'''زندگی خانوادگی:''' خمینی در زندگی خانوادگی با همسر، فرزندان و دیگر اعضای خانواده ارتباط‌ صمیمانه داشت و هنگام دوری در نامه‌های خود با آنان دربارۀ وضعیت خانواده و مسائل روزمره مکاتبه می‌کرد. او در تربیت فرزندان بر نقش رفتار والدین، احترام به مادر و رعایت روابط خانوادگی تأکید داشت. همچنین بخشی از وقت خود را به معاشرت و بازی با نوه‌هایش اختصاص می‌داد.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۵۴۳-۵۴۴.</ref>
 
'''ساده‌زیستی و آراستگی ظاهر:''' زندگی شخصی خمینی‌با پرهیز از تجملات و استفاده از امکانات ساده همراه بود. در محل سکونت او، به‌ویژه در نجف، پاریس و جماران، از وسایل و امکانات محدود استفاده می‌شد. در کنار سادگی زندگی، به نظافت و آراستگی ظاهر، تمیزی لباس، استحمام و استفاده از عطر نیز توجه داشت.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۵۴۰-۵۴۱.</ref>
 
'''روابط اجتماعی:''' روابط خمینی با اطرافیان، شاگردان، همکاران و کارکنان خانه و دفتر او بخشی از زندگی روزمره‌اش را تشکیل می‌داد. در گزارش‌های مربوط به معاشرت‌های او، به دیدار با همراهان، پیگیری وضعیت افراد بیمار یا گرفتار و ارتباط با شاگردان اشاره شده است. در برخورد با مخالفان نیز، بنا بر توصیف‌های موجود، از گفت‌وگو و مدارا در کنار مواضع قاطعانه در مسائل سیاسی استفاده می‌کرد.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۵۴۹-۵۵۰.</ref>
 
== دیدگاه‌ها دربارهٔ امام خمینی ==
شخصیت‌های سیاسی، اندیشمندان و روحانیان ایرانی و خارجی، دیدگاه‌های گوناگونی دربارهٔ سید روح‌الله خمینی و نقش او در تحولات سیاسی و دینی ایران بیان کرده‌اند. این دیدگاه‌ها موضوعاتی مانند رهبری انقلاب، اندیشهٔ سیاسی، ویژگی‌های شخصیتی و تأثیر انقلاب ایران بر جهان را دربر می‌گیرد:
 
* در میان اندیشمندان خارجی، میشل فوکو از جمله کسانی بود که انقلاب ایران را بررسی کرد. او در نوشته‌های خود به نقش مذهب، رهبری خمینی و شکل‌گیری جنبش انقلابی در ایران پرداخت. یرواند آبراهامیان نیز خمینی را علاوه بر جایگاه مذهبی، دارای نوآوری سیاسی دانسته و به نقش مخالفت با حکومت پهلوی، زندگی ساده و بسیج نیروهای مردمی در شکل‌گیری پایگاه اجتماعی او اشاره کرده است.<ref>حبیبی، «امام خمینی رحمه الله علیه از منظر اندیشمندان اسلامی و غربی»،  1395ش، ص۳۲-۳۵.</ref>
* در میان سیاستمداران خارجی، میخائیل گورباچف اندیشه‌های خمینی را فراتر از زمان و مکان توصیف کرد. نلسون ماندلا به نقش او در پیروزی انقلاب اسلامی اشاره داشت و جیمی کارتر گفت که خمینی در ایران به‌عنوان قهرمانی بزرگ شناخته می‌شود. هنری کیسینجر نیز تصمیم‌های او را عاملی برای دشوار شدن پیش‌بینی سیاست‌های ایران دانسته است.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/582862/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «امام خمینی(ره) از دید چهره‌‌های سرشناس جهان»، وب‌سایت مشرق.]</ref> در میان شخصیت‌های کشورهای اسلامی، احمد بن‌بلا انقلاب ایران را در احیای اسلام در جهان عرب مؤثر دانست. بی‌نظیر بوتو به جایگاه خمینی در میان رهبران سیاسی اشاره کرد و حافظ اسد نقش او را در انقلاب ایران و دفاع از ارزش‌های اسلامی برجسته دانست. محمد حسنین هیکل نیز خمینی را شخصیتی متعلق به دورانی دیگر توصیف کرد. پژوهشگر تاریخ، یرواند آبراهامیان، خمینی را در کنار جایگاه روحانی‌اش، نوآوری سیاسی دانسته و محبوبیت او را با زندگی ساده، مخالفت با حکومت پهلوی و بسیج نیروهای مردمی مرتبط کرده است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/280731/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه؛ ][https://www.mashreghnews.ir/news/582862/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «امام خمینی(ره) از دید چهره‌‌های سرشناس جهان»، وب‌سایت مشرق.]</ref>
* در میان شخصیت‌های مذهبی و فکری ایران، مرتضی مطهری از جمله چهره‌هایی بود که دربارهٔ اندیشه‌های اسلامی و جایگاه خمینی در نهضت انقلاب اظهارنظر کرد. محمدعلی اراکی و سیدمحمدرضا گلپایگانی به نقش او در تحولات اسلامی و سیاسی اشاره کردند. سیدشهاب‌الدین مرعشی نجفی بر مبارزهٔ او با ظلم تأکید داشت و محمدتقی مصباح یزدی و عبدالله جوادی آملی به جایگاه علمی و ویژگی‌های شخصیتی او پرداختند. محمدتقی جعفری نیز از تدبیر، شهامت و ابتکار او در رهبری یاد کرده است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/280731/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> سیدعلی خامنه‌ای جایگاه خمینی را با تأکید بر تداوم و ماندگاری اندیشه و میراث او توصیف کرده و وی را حقیقتی همواره زنده دانسته است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n157061/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85_%D9%85%D8%B9%D8%B8%D9%85_%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «امام خمینی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، پرتال امام خمینی.]</ref>
* در برخی گزارش‌های رسانه‌ای، از جمله روایت خبرنگار آمریکایی روبین وودزورث، حضور امام‌ خمینی در جماران با اقتدار و آرامش توصیف شده است. نشریاتی مانند ایندیپندنت و هرالد تریبون نیز به نقش او در تحولات سیاسی ایران و تأکیدش بر ایجاد نظامی مبتنی بر اسلام پرداخته‌اند.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/280731/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>
* منتقدان خمینی، که طیف متنوعی از جریان‌های سیاسی، پژوهشگران و فعالان حقوق بشری را در بر می‌گیرند، ارزیابی متفاوتی از میراث او ارائه می‌دهند. در این دیدگاه، خمینی نه محصول مبارزه‌ای طولانی علیه استبداد، بلکه کسی دانسته می‌شود که از نارضایتی عمومی و شتاب انقلابی بهره برد و سپس نظامی مبتنی بر اقتدار مطلق روحانیون را تحمیل کرد. منتقدان استدلال می‌کنند که وعده‌های آزادی سیاسی، مشارکت دموکراتیک و مجلس مؤسسان به‌سرعت جای خود را به ساختاری داد که در آن قدرت در نهاد رهبری متمرکز شد و سازوکارهای نظارتی بر آن عملاً بی‌اثر ماند. از نگاه آنان، تفکیک‌ناپذیری دین و سیاست در اندیشهٔ او و تثبیت اصل ولایت فقیه، زمینهٔ شکل‌گیری «حکومت دوگانه» و نهادهای موازی قدرت را فراهم کرد.<ref>[https://irannewsupdate.com/news/infightings/khomeinis-legacy-and-the-resistance-that-refused-to-bow/ website «''Khomeini’s Legacy and the Resistance That Refused to Bow irannewsupdate.com''»]</ref>
* بخش دیگری از انتقادها به عملکرد حکومت در دورهٔ رهبری او معطوف است. منتقدان به سرکوب مخالفان سیاسی، زندانی و اعدام مخالفان، جرم‌انگاری اعتراض و گسترش دستگاه امنیتی اشاره می‌کنند و کشتار زندانیان سیاسی در سال ۱۹۸۸م را از مهم‌ترین موارد در این زمینه می‌شمارند. آنان همچنین تداوم جنگ ایران و عراق پس از فرصت‌های دستیابی به راه‌حل مذاکره‌شده را با هزینهٔ انسانی سنگین و در خدمت تثبیت قدرت داخلی ارزیابی می‌کنند. در حوزهٔ اقتصادی و اجتماعی نیز افول اقتصادی، فساد سیستمیک، تبعیض نهادی‌شده و انزوای بین‌المللی از پیامدهایی دانسته می‌شود که به میراث او نسبت داده می‌شود.<ref>[https://irannewsupdate.com/news/infightings/khomeinis-legacy-and-the-resistance-that-refused-to-bow/ website «''Khomeini’s Legacy and the Resistance That Refused to Bow irannewsupdate.com''»]؛ [https://www.aljazeera.com/features/2019/6/4/iran-supreme-leaders-legacy-debated-30-years-after-his-death aljazeera. website «Iran: Supreme leader’s legacy debated 30 years after his death»،]</ref>
* منتقدان در سطح تحلیلی‌تر، به کیش شخصیت پیرامون خمینی و فضای سیاسی سال‌های نخست که در آن به‌چالش‌کشیدن علنی او با خطرهای سنگین همراه بود اشاره می‌کنند و مخالفت‌های سازمان‌یافته با دکترین ولایت فقیه را از نخستین چالش‌های جدی با نظام نوپا می‌شمارند. برخی تحلیلگران نیز با اشاره به شکاف میان وعده‌های انقلاب و واقعیت پس از آن، کاهش پایگاه اجتماعی وفادار به نظام را در نسل‌های جدید و فاصله‌گیری بخشی از جوانان از میراث خمینی مطرح می‌کنند.<ref>[https://www.aljazeera.com/features/2019/6/4/iran-supreme-leaders-legacy-debated-30-years-after-his-death aljazeera. website «Iran: Supreme leader’s legacy debated 30 years after his death»،] </ref>


==درگذشت امام خمینی==
==درگذشت امام خمینی==
{{اصلی|رحلت سید روح‌الله خمینی}}
{{اصلی|رحلت سید روح‌الله خمینی}}
امام خمینی در شامگاه [[۱۳ خرداد]] ۱۳۶۸ش پس از یک دوره بیماری، درگذشت. فردای روز ارتحال امام، آیت‌الله [[سید علی خامنه‌ای]] که در آن زمان، رئیس‌جمهور ایران بود، وصیت‌نامه امام را در حضور مسئولان کشوری و لشکری، قرائت کرد. در همان روز، نمایندگان [[مجلس خبرگان رهبری]] که وظیفهٔ انتخاب رهبر را بر عهده داشتند، با اکثریت آراء، آیت‌الله [[سید علی خامنه‌ای]] را به رهبری [[نظام جمهوری اسلامی ایران]] برگزیدند.
امام خمینی در شامگاه [[۱۳ خرداد]] ۱۳۶۸ش پس از یک دوره بیماری، درگذشت.<ref>عارفی، طبیب دلها، ۱۳۸۷ش، ص۶۶۱؛ میریان، خاطرات، ۱۳۷۷ش، ص۶۴.</ref> فردای روز ارتحال امام، [[سید علی خامنه‌ای]] که در آن زمان، رئیس‌جمهور ایران بود، وصیت‌نامه امام را در حضور مسئولان کشوری و لشکری، قرائت کرد. در همان روز، نمایندگان [[مجلس خبرگان رهبری]] که وظیفهٔ انتخاب رهبر را بر عهده داشتند، با اکثریت آراء، آیت‌الله [[سید علی خامنه‌ای]] را به رهبری [[نظام جمهوری اسلامی ایران]] برگزیدند.<ref>[https://donyaesiasat.ir/4602/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%DB%B3%DB%B6-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86/ «نگاهی به ۳۶ سال رهبری حضرت آیت الله خامنه‌ای»، وب‌سایت دنیای سیاست.]</ref>


==تشییع جنازه==
=== تشییع جنازه ===
{{اصلی|تشییع جنازه سید روح‌الله خمینی}}
{{اصلی|تشییع جنازه سید روح‌الله خمینی}}
مردم ایران که [[مرجع دینی]] و رهبر سیاسی خود را از دست داده بودند از سراسر کشور به [[تهران]] آمدند تا در مراسم وداع با امام شرکت کنند. جمعیت تشییع‌کننده، بیش از ۱۰ میلیون نفر تخمین زده شده است و پرجمعیت‌ترین مراسم تشییع در جهان شمرده می‌شود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/سید_روح‌الله_موسوی_خمینی «سید روح‌الله موسوی خمینی»، در وب‌سایت ویکی‌شیعه.]</ref> پیکر امام خمینی در ۱۵ خرداد ۱۳۶۸ش به مصلای تهران آورده شد و پس از اقامه [[نماز میت]] در ۱۶ خرداد، با همراهی میلیون‌ها عزادار تا [[بهشت زهرا]] تشییع و در آن‌جا دفن شد. محل خاک‌سپاری در طی زمان گسترش یافت و امروزه [[حرم امام خمینی]]، یکی از مکان‌های زیارتی ایرانیان و دیگر علاقمندان او است.


در پی درگذشت نخستین [[رهبر جمهوری اسلامی ایران]]، افزون بر پاپ ژان پل دوم، رهبر مسیحیان کاتولیک جهان، بسیاری از سران کشورهای مختلف، سازمان‌های بین‌المللی، احزاب و گروه‌ها با نامه‌های رسمی به آیت‌الله خامنه‌ای، رئیس‌جمهور وقت و به مردم ایران تسلیت گفتند.
مراسم تشییع جنازهٔ سید روح‌الله خمینی در ۱۵ خرداد ۱۳۶۸ش با آغاز مراسم وداع عمومی در مصلای تهران شروع شد.<ref>{{پک/بن|خمینی۲|ک=ایسنا|ف=تشییع بی‌سابقه!}}</ref> صبح روز ۱۶ خرداد، سید محمدرضا گلپایگانی نماز میت را بر پیکر او اقامه کرد و سپس تشییع جنازه تا بهشت زهرا برگزار شد.<ref>{{پک/بن|خمینی۴|ک=ایمنا|ف=تشییع پیکر امام خمینی (ره) و سردار سلیمانی در فهرست پرجمعیت‌ترین‌ها}}</ref> پیکر خمینی در محلی در جوار بهشت زهرا به خاک سپرده شد که بعدها حرم امام خمینی در آن ساخته شد.<ref>{{پک/بن|خمینی۲|ک=ایسنا|ف=تشییع بی‌سابقه!}}</ref> در این مراسم، گروه‌های مختلف اجتماعی حضور داشتند<ref>{{پک/بن|خمینی۸|ک=خبرگزاری دفاع مقدس|ف=تصاویری از حضور مردم و مسئولین در نماز و تشییع پیکر امام خمینی سال ۶۸}}</ref> و شمار شرکت‌کنندگان، بنا بر گزارش منابع و رسانه‌ها، بیش از ده میلیون نفر برآورد شده است.<ref>{{پک/بن|خمینی۳|ک=تابناک|ف=هشدار امام خمینی به کارگزاران نظام / مراسم تشییع امام خمینی و حواشی آن / سپردن وصیت‌نامه امام / اعلام خبر رحلت امام در تلویزیون / روایت آسوشتیدپرس از رحلت امام}}</ref> برخی منابع این رویداد را از پرجمعیت‌ترین مراسم‌های تشییع جنازه در جهان دانسته‌اند.<ref>{{پک/بن|خمینی۴|ک=ایمنا|ف=تشییع پیکر امام خمینی (ره) و سردار سلیمانی در فهرست پرجمعیت‌ترین‌ها}}</ref>


[[سید علی خامنه‌ای|آیت‌الله خامنه‌ای]]، امام خمینی را یک حقیقت همیشه زنده دانسته است که نامش، پرچم [[انقلاب اسلامی ایران]] و راه او راه این انقلاب و اهداف او اهداف این انقلاب است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?id=2316&nt=4&year=1369&tid=14230 خامنه‌ای، «پیام به مناسبت اولین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> از منظر آیت‌الله خامنه‌ای، امام خمینی الگوی کامل یک [[مسلمان]] و نمونه بارز یک رهبر اسلامی است که قوّت [[ایمان]] را با عمل صالح، ارادهٔ پولادین را با همّت بلند، شجاعت اخلاقی را با حزم و حکمت، صراحت لهجه و بیان را با صدق و متانت، صفای معنوی و روحانی را با هوشمندی و کیاست، تقوا و ورع را با سرعت و قاطعیّت، ابّهت و صلابت رهبری را با رقّت و عطوفت و بسیاری از خصال نفیس و کمیاب را با هم داشت.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=2079 خامنه‌ای، «پیام به ملت ایران در آغاز مسئولیت رهبری»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref>
== تصویرپردازی و بازنمایی فرهنگی ==
نام و تصویر امام خمینی در ایران در قالب نام‌گذاری فضاهای عمومی، ایجاد یادمان‌ها و تولید آثار ادبی، فرهنگی و هنری بازتاب یافته است:
 
* قانون نحوهٔ حفظ آثار و یاد امام خمینی، مصوب ۱۳۶۸ش، چارچوبی رسمی برای پاسداشت و ترویج یاد و اندیشهٔ او فراهم کرد. این قانون بر گسترش فعالیت‌های فرهنگی، هنری و رسانه‌ای دربارهٔ زندگی و آثار وی تأکید داشت و اقداماتی چون نام‌گذاری مراکز، میدان‌ها و خیابان‌های مهم به نام او، نصب آثار هنری و تجسمی مرتبط با آرمان‌هایش، درج تصویر او بر اسکناس‌ها و سکه‌های بهار آزادی و نصب تمثال وی در مراکز رسمی و کتاب‌های درسی و دانشگاهی را پیش‌بینی می‌کرد.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/91725 «قانون نحوه حفظ آثار و یاد حضرت امام خمینی رضوان الله تعالی علیه»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>
 
* نام امام خمینی بر شماری از مراکز عمومی، علمی و فرهنگی‌ در سراسر کشور نهاده شده است؛ از جمله فرودگاه بین‌المللی امام خمینی،<ref>[https://www.ikac.ir/fa-IR/Ikac-ict/1/page/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C «شهر فرودگاهی امام خمینی(ره) پروازی به سوی فردایی روشن»، وب‌سایت فرودگاه بین المللی امام خمینی.]</ref> دانشگاه بین‌المللی امام خمینی در قزوین<ref>[https://www.ikiu.ac.ir/about «آشنایی با دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)»، وب‌سایت دانشگاه امام خمینی.]</ref> و مجتمع بیمارستانی امام خمینی در تهران.<ref>[https://ikhc.tums.ac.ir/ «مجتمع بیمارستانی امام خمینی(ره)»، وب‌سایت بیمارستان امام خمینی.]</ref> شماری از خیابان‌ها<ref>[https://behtarino.com/r/%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C «جاهای دیدنی در خیابان امام خمینی تهران»، وب‌سایت بهترینو؛][https://www.qom.ir/news/%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%DB%8C-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D9%85 «ساماندهی نخستین خیابان حرم نمای قم»، وب‌سایت شهرداری قم؛][https://mashhadchehreh.shahraranews.ir/fa/news/9358/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%84-%D9%BE%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4 «محله امام خمینی (ره)، محل پادگان ارتش!»، وب‌سایت مشهد چهره.]</ref> و میدان‌های شهرهای ایران<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2014816/%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%88%D9%BE%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF «میدان توپخانه چرا میدان امام خمینی شد؟»، خبر آنلاین؛][https://www.irna.ir/news/7729924/%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%86%D8%AF-%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%88-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D9%87-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «میدان امام اصفهان در سند یونسکو به همین نام به ثبت رسیده است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> نیز به نام او نام‌گذاری شده‌اند. حرم امام خمینی در تهران، افزون بر کارکرد مذهبی و یادمانی، محل برگزاری مراسم سالگرد درگذشت او و دیگر برنامه‌های رسمی و فرهنگی مرتبط با یاد وی است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c2704/%D8%A7%D9%85%D8%A7%DA%A9%D9%86_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B3%D8%A8/%D8%AD%D8%B1%D9%85_%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «حرم مطهر امام خمینی»، پرتال امام خمینی.]</ref> خیابان‌های در‌‌ برخی کشورهای خارجی از جمله هند،<ref>[https://www.irna.ir/news/8192435/%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AD%DB%8C%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D9%87%D9%86%D8%AF «افتتاح خیابانی به نام امام خمینی (ره ) در شهر حیدر آباد هند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> پاکستان<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1102102/%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 «افتتاح خیابان امام خمینی در پاکستان»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> و عراق به امام خمینی نام‌گذاری شده است.<ref>[https://www.jamaran.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-23/74939-%D9%86%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%AC%D9%81-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 «نامگذاری یکی از خیابان های نجف به نام امام خمینی(ره)»، خبرگزاری جماران.]</ref>
* بازنمایی تصویری امام خمینی در قالب تندیس،<ref>[http://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AE%D8%A8%D8%B1-64/595140-%D8%AA%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B3-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D8%AF «تندیس امام خمینی (ره) رونمایی شد»، روزنامه دنیای اقتصاد.] </ref> سردیس،<ref>[https://www.isna.ir/news/kerman-14856/%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%B3-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8 «رونمایی از سردیس امام خمینی (ره) در اختتامیه جشنواره هنر انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> نقاشی،<ref>[https://www.asr-entezar.ir/archives/tag/%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 «نقاشی چهره امام خمینی (ره)»، وب‌سایت عصر انتظار.]</ref> طراحی چهره،<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/358616/%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-450-%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%87-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%BE%D8%B1%D8%AA%D8%B1%D9%87 «طراحی چهره امام (ره) با 450 قطعه عکس پرتره»، خبر آنلاین.] </ref> نقاشی‌های دیواری و عکاسی شکل گرفته است. تصویر او همچنین در رسانه‌های داخلی و خارجی بازتاب داشته است؛ از جمله مجلهٔ ''تایم'' در ۱۹۷۹م او را به‌عنوان «مرد سال» برگزید و تصویرش را بر جلد مجله منتشر کرد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1395/11/23/1324886/%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-1979-%D8%B9%DA%A9%D8%B3 «تصویر امام خمینی(ره) به عنوان مرد سال جهان در 1979 +عکس»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>
* آثار مکتوب دربارهٔ امام خمینی طیف گسترده‌ای از موضوعات تاریخی، سیاسی، فقهی، فلسفی، عرفانی و فرهنگی را در بر می‌گیرد. نظریهٔ ولایت فقیه، حکومت و سیاست، آزادی و عدالت، تفسیر قرآن، تعلیم و تربیت، خانواده، سیاست خارجی و روابط بین‌الملل، و نیز زندگی و سیرهٔ عملی او از جمله موضوعات این آثارند. این مجموعه شامل کتاب‌ها، مقاله‌های علمی، پایان‌نامه‌ها و ویژه‌نامه‌هایی است که به زبان فارسی و زبان‌های دیگر منتشر شده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/53064/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 صادق‌پور، «فهرست کتابها و مقاله های چاپ شده درباره امام خمینی قدس سره در سال امام»، ۱۳۸۷ش، ص۵۲-۵۶.]</ref>
* بازنمایی ادبی نام و یاد امام خمینی به‌طور عمده در قالب شعر و مجموعه‌های شعر شکل گرفته است. شماری از شاعران معاصر، از جمله شهریار، محمدعلی بهمنی، مشفق کاشانی، طاهره صفارزاده، علی‌رضا قزوه، عبدالجبار کاکایی، علی معلم دامغانی، یوسف‌علی میرشکاک، سپیده کاشانی و دیگران، آثاری دربارهٔ شخصیت او، انقلاب اسلامی و درگذشتش سروده‌اند.<ref>[https://www.ibna.ir/news/291483/%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%DA%86%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%AF «بزرگان شعر برای امام خمینی (ره) چه سرودند»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> این آثار در قالب‌هایی چون غزل، مثنوی، رباعی و شعر نو، مضامینی از جمله ستایش شخصیت و اندیشهٔ او، سوگواری، پیوند با انقلاب و شهدا و بازتاب وصیت‌نامه‌اش را در بر می‌گیرند. افزون بر سروده‌های پراکنده، مجموعه‌های شعری مستقلی نیز با محوریت او منتشر شده است که تعداد آن تا ۱۳۹۰ش به ۲۳ مجموعه می‌رسد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/170624/23-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%8A-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-22-%D8%B3%D8%A7%D9%84 «23 کتاب شعر براي امام در 22 سال»، خبرگزاری ایبنا]؛ [https://www.ibna.ir/news/291483/%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%DA%86%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%AF «بزرگان شعر برای امام خمینی (ره) چه سرودند»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>
* زندگی امام خمینی موضوع چندین اثر سینمایی و تلویزیونی، داستانی و مستند بوده است.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/566895/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 «10 فیلم که زندگی امام خمینی (ره) را مستند کردند»، خبرگزاری تسنیم؛ «مرور فیلم‌های ساخته شده با موضوع زندگی امام خمینی (ره)»، خبرگزاری دفاع مقدس]؛</ref> تله‌فیلم صنوبر و فیلم سینمایی فرزند صبح به دوره‌هایی از کودکی و نوجوانی او می‌پردازند و مجموعه‌های آفتاب و زمین و روح‌الله بخش‌هایی از زندگی وی را روایت می‌کنند. در حوزهٔ مستند نیز آثاری چونروح‌الله، تشییع بزرگ، آفتاب و عشق، بانو قدس ایران، احمد، رازهای جماران و مسیحا نفس از جنبه‌های مختلف زندگی شخصی، خانوادگی و سیاسی او یا رویدادهای مرتبط با وی سخن می‌گویند.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/566895/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 «10 فیلم که زندگی امام خمینی (ره) را مستند کردند»، خبرگزاری تسنیم؛ «مرور فیلم‌های ساخته شده با موضوع زندگی امام خمینی (ره)»، خبرگزاری دفاع مقدس]؛ [https://snn.ir/fa/news/1122829/%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%88-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF «فیلم و سریال‌هایی که به زندگی امام خمینی (ره) پرداخته اند»، خبرگزاری دانشجو.]</ref>
* در موسیقی نیز قطعات و مجموعه‌های متعددی با محوریت امام خمینی تولید شده است؛ «خمینی ای امام» و «بوی گل سوسن و یاسمن» از جمله سرودهای شناخته‌شدهٔ مرتبط با انقلاب اسلامی‌اند و پس از درگذشت او نیز آثاری سوگ‌محور، از جمله قطعهٔ «دریغا»، پدید آمد. در میان آثار موسیقایی دیگر، سوئیت سمفونی امام خمینی با آهنگسازی بهزاد عبدی، سمفونی «انتظار» و آلبوم‌هایی چون «دیدار دوست»، «غم دیدار» و «حضور سبز» قرار دارند. برخی از این آثار از اشعار او بهره گرفته‌اند و برخی دیگر زندگی، اندیشه یا درگذشت وی را دستمایهٔ آفرینش موسیقایی قرار داده‌اند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/217390/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 «نگاهی به آثار موسیقایی درباره امام خمینی(ره)»، همشهری آنلاین.]</ref>
* در حوزهٔ هنرهای تجسمی، چهرهٔ امام خمینی موضوع آثار نقاشی، طراحی، عکاسی و نقاشی دیواری بوده است. از جمله نمونه‌های یادشده در منابع، آثار مرتضی روحانی‌مشهدی و محمدرضا قادری و پرتره‌های کیخسرو خروش است. افزون بر آثار مستقل، تصویر او در برنامه‌ها و رویدادهای هنری مرتبط با انقلاب اسلامی و یادبودهای رسمی نیز بازتاب یافته است.<ref>[https://www.pana.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-32/1190019-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%88%D9%81-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 «عکس ها و نقاشی های معروف امام را چه کسانی ثبت کردند؟»، خبرگزاری پانا؛] [https://www.khabaronline.ir/news/1676316/%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%DB%8C%D8%AF «بهترین نقاشی از امام(ره) را چه کسی کشید؟»، خبر آنلاین؛ «ورک شاپ‌های نقاشی و خوشنویسی با موضوع امام خمینی (ره)»، همشهری آنلاین.]</ref>


==پانویس==
==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}


==منابع==
==منابع==
{{آغاز منابع}}
 
* آبادیان، حسین، «اصلاحات ارضي و تبعات اجتماعي مهاجرت روستائيان به شهر تهران»، مجله تحقيقات تاريخ اجتماعي، سال هشتم، شمارۀ ۲، ،1397ش.
* «آشنایی با دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)»، وب‌سایت دانشگاه امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱ آبان ۱۴۰۵ش.
* اشراقی، عاطفه، مصاحبه چاپ‌شده در پابه‌پای آفتاب، تدوین امیررضا ستوده، تهران، پنجره، چاپ دوم، ۱۳۸۰ش.
 
*«افتتاح خیابان امام خمینی در پاکستان»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مرداد ۱۴۰۲ش. «افتتاح خیابانی به نام امام خمینی (ره ) در شهر حیدر آباد هند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۸۵ش.
*«اقدامات و اصلاحات رضاشاه»، پایگاه اطلاع‌رسانی رویش اخلاق و تربیت، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
*«امام خمینی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
*«امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۹۱ش.
*«امام خمینی(ره) از دید چهره‌‌های سرشناس جهان»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: ۱۲ خرداد ۱۳۹۵ش.
*«امام خمینی به کدام ورزش ها علاقه داشتند؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۳۹۲ش.
*امام خمینی، سید روح‌الله، دیوان امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
*امام خمینی، سید روح‌الله، دیوان امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
*امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
*امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
*امام خمینی، سید روح‌الله، «نامه عاشقانه امام خمینی به همسرشان»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۳۹۱ش.
*امام خمینی، سید روح‌الله، «نامه عاشقانه امام خمینی به همسرشان»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۳۹۱ش.
*«امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
*«امام خمینی: روز قدس یک روز جهانی است و تنها به قدس اختصاص ندارد/ روز مقابله مستضعفین با مستکبرین است»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۴۰۲ش.
*«امام خمینی(ره) و لایحه مصونیت مستشاران امریکایی در ایران»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
*«امام و نوآوری های فقهی و اصولی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ اردیبهشت ۱۳۸۹ش.
*«امام و نوآورى ‏هاى فقهى و اصولى»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۵ش.
*«اندیشه های سیاسی امام خمینی»،  پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۲ مهر ۱۴۰۵ش.
*انصاری، حمید، حدیث بیداری، زندگی‌نامۀ امام خمینی از تولد تا رحلت، تهران،‌ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۹ش.
*«اولین رئیس جمهور چگونه عزل شد؟»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ  درج مطلب: ۳۰ خرداد ۱۴۰۰ش.
*«بررسی معاهدات و امتیازات بین ایران و روسیه از دوره قاجار تا مشروطه 1324-1210ق / 1906-1795م»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۳۸۸ش.
*«بزرگان شعر برای امام خمینی (ره) چه سرودند»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۳۹۹ش.
*بنی‌فضل، مرتضی، خاطرات، چاپ‌شده در صحیفه دل، به کوشش حمید بصیرت‌منش و احمد میریان، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ش.
*«بهترین نقاشی از امام(ره) را چه کسی کشید؟»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ش.
*بهجت،‌‌ محمدقاسم، استادان امام، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۵ش.
*«بیانات آیت‌الله العظمی جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند۱۴۰۳ش.
*«بیانات آیت‌الله العظمی جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند۱۴۰۳ش.
*پاکتچی، احمد و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی، آخرین به‌روز رسانی: ۱۱ خرداد ۱۴۰۰ش.
*«بیعت با آرمان‌های امام با حضور در ۲۲ بهمن»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۹ بهمن ۱۳۹۷ش.
*پسندیده، سیدمرتضی، خاطرات آیت‌الله پسندیده، گفته‌ها و نوشته‌ها، تهران، مؤسسه تنظیم آثار امام خمینی، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
*«تاثیرات حضرت امام (ره) بر جهان غرب»، وب‌سایت پرسمان دانشجویی، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۸۹ش.
*«تاریخ و سیر تحول حوزه علمیه قم در دوران معاصر/ 1»، وب‌سایت دیگران، ۲۷ مهر ۱۳۸۹ش.
*«تشییع بی‌سابقه!»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۵ش.
*«تصویر امام خمینی(ره) به عنوان مرد سال جهان در 1979 +عکس»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۵ش.
*«تشییع پیکر امام خمینی (ره) و سردار سلیمانی در فهرست پرجمعیت‌ترین ها»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۳۹۸ش.
*«تعطیلی دانشگاه‌ها در انقلاب فرهنگی چگونه آغاز شد؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰ش.
*«تندیس امام خمینی (ره) رونمایی شد»، روزنامه دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۳۸۸ش.
*ثقفی، خدیجه، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، به کوشش علی ثقفی، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، ص تهران، مؤسسه تنظیم، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
*«جاهای دیدنی در خیابان امام خمینی تهران»، وب‌سایت بهترینو، تاریخ بازدید: ۱ آبان ۱۴۰۵ش.
*«چرا جریان تسخیر لانه جاسوسی آمریکا در تهران 444 روز طول کشید ؟»،  وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: 13 آبان 1397ش.
*حبیبی، «امام خمینی رحمه الله علیه از منظر اندیشمندان اسلامی و غربی»، مجله پاسدار اسلام، شماره ۴۱۱، 1395ش.
*«حرم مطهر امام خمینی»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۵ش.
*حمیدزاده، بهرام، «نگاهی به رفتار مدیریتی و رهبری امام خمینی در انقلاب اسلامی»، پرتال علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۵ش.
*خامنه‌ای، سیدعلی، «پیام به ملت ایران در آغاز مسئولیت رهبری»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۸ خرداد ۱۳۶۸ش.
*خامنه‌ای، سیدعلی، «پیام به ملت ایران در آغاز مسئولیت رهبری»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۸ خرداد ۱۳۶۸ش.
*خامنه‌ای، سیدعلی، «پیام به مناسبت اولین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۰ خرداد ۱۳۶۹ش.
*خامنه‌ای، سیدعلی، «پیام به مناسبت اولین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۰ خرداد ۱۳۶۹ش.
*خامنه‌ای، سیدعلی، «دیباچه صحیفه امام»، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
*خامنه‌ای، سیدعلی، «دیباچه صحیفه امام»، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
*خسروپناه، عبدالحسین، منظومه فکری امام خمینی، تهران، سازمان انتشارات، ۱۳۹۵ش.
*«خمینی‌ای که نمی‌شناختیم»، ایران اینترنشنال، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۷ش.
*«در حاشیه استعفای بازرگان: انقلابی عمل کردن، زدن و ریختن و کشتن و پاشیدن نیست»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایران و اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۴۰۵ش.
*دهقان، حميد، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، قم، مدین، ۱۳۷۶ش.
*«راهبردهای امام خمینی(س) در سیستم بین المللی معاصر»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۷ فروردین ۱۱۳۹۷ش.
*رجایی، غلام‌علی برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
* روبین وود زورث، زیباترین تجربه من، ترجمه خدیجه مصطفوی، تهران،‌ ضریح آفتاب، ۱۳۹۳ش،
*«روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
*روحانی، سیدحمید، حاج‌آقامجتبی تهرانی شاگرد دلباخته امام، مجله ۱۵ خرداد، شماره ۳۴، ۱۳۹۱ش.
*روحانی، سیدحمید، نهضت امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۳ش.
*روحانی، سیدحمید، نهضت امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۳ش.
*«رونمایی از سردیس امام خمینی (ره) در اختتامیه جشنواره هنر انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۰ش.
*«رهبری»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
*«زندگی نامه»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
*«زندگی‌نامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ش.
*«زندگی‌نامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ش.
* سازمان جهنمی ساواک»، خبرگزرای حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
*«ساماندهی نخستین خیابان حرم نمای قم»، وب‌سایت شهرداری قم، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آبان ۱۴۰۹ش.
*ستوده، امیررضا، پابه پای آفتاب، تهران، پنجره، ۱۳۸۲ش.
*سبحانی‌نیا، محمدرضا  و علی‌عسکری، سعیدرضا،  مهر و قهر، اصفهان، مرکز فرهنگی شهید مدرس،  ۱۳۷۹ش.
*سجادی، عبدالقیوم، «امام خمینی(ره) و جنبشهای اسلامی معاصر»، مجله علوم سیاسی، شماره ۵، 1378ش.
*«سند حمایت مراجع و علما از مرجعیت امام خمینی در سال 1342»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ خرداد ۱۴۰۰ش.
*«سید روح‌الله موسوی خمینی»، وب‌سایت ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ش.
*«سید روح‌الله موسوی خمینی»، وب‌سایت ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ش.
*شریفی، خدیجه و دیگران، «واکاوی تحلیلی نقش امام خمینی در ایجاد و حفظ انقلاب اسلامی»، ماهنامه دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، شماره ۴۱، 1400ش.
*شفیعی، طاهره و دیگران، «بررسی دیدگاه‌های عرفانی امام خمینی و تطبیق با اشعار کلیدی مولانا»، مجله جامعه‌شناسی سیاسی ایران، شماره ۲۷، 1401ش.
*صادق‌پور، محمدحسین، «فهرست کتابها و مقاله های چاپ شده درباره امام خمینی قدس سره در سال امام»، ۱۳۸۷ش.
*صالحی، سیدعباس، امام و مرجعیت، مجله حوزه، شماره ۵۶–۵۷، ۱۳۷۲ش.
* «طراحی چهره امام (ره) با 450 قطعه عکس پرتره»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۹۳ش.
* عارفی، طبیب دلها، سیدحسن، طبیب دلها، خلاصه گزارشهای طول درمان و سیر معالجات بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، تهران، عروج، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
* عباسی، محمد، «سیری در اندیشه ‏های اجتماعی امام خمینی قدس‏ سره»، مجلۀ معرفت، شماره ۱۲۷، ۱۳۸۷ش.
* عزتی، قدرت‌الله، «ترورهای اوایل پیروزی انقلاب اسلامی»، پرتال امام‌خیمنی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۹۷ش.
* «عکس ها و نقاشی های معروف امام را چه کسانی ثبت کردند؟»، خبرگزاری پاناا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۴۰۰ش.
* علایی، حسین، تاریخ تحلیلی جنگ ایران و عراق، تهران،‌نشر مرزوبوم، ۱۳۹۵ش.
* فراتی، عبدالوهاب، «مرجعیت امام خمینی»، مجلۀ حضور، شماره ۳۵، ۱۳۸۰ش، در پرتال جامعه علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش.
* فرازی، صادق، «دستاوردهای انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره)»، مجله حصون، شماره ۲، ۱۳۸۳ش.
* «فرهنگسرای امام خمینی(ره) در باغ تاریخی امیرسلیمانی»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۴۰۲ش.
* مطلبی، مسعود، «فقها و روش شناسی در علوم انسانی اسلامی؛ مورد مطالعه روش شناسی اجتهادی امام خمینی(ره)»، فصلنامه علمی سیاست پژوهی تحول در علوم انسانی، دورۀ ۱، شمارۀ ۳، ۱۴۰۱ش.
* فلاح‌زاده، حسین، «رهیافت‌های تاریخی در اندیشه امام خمینی(ره)»،  فصلنامه کتاب نقد، شماره 13, ۱۳۷۸ش.
* «فیلم و سریال‌هایی که به زندگی امام خمینی (ره) پرداخته اند»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۲ش.
* قادرى، علی، خمينى روح‌الله: زندگى‌نامه امام خمينى بر اساس اسناد و خاطرات و خيال،  تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، ۱۳۷۸ش.
* «قانون نحوه حفظ آثار و یاد حضرت امام خمینی رضوان الله تعالی علیه»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۵ش.
* «شهر فرودگاهی امام خمینی(ره) پروازی به سوی فردایی روشن»، وب‌سایت فرودگاه بین المللی امام خمینی، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۴۰۵ش.
* «کالبدشکافی جریانات و غائله‌های سال های 1357 تا 1360»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۷ خرداد 1400ش.
* کریمی، حسین، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، پژوهشنامه انقلاب اسلامی(دانشگاه اصفهان)، شمارۀ ۵-۶، 1380ش.
* کردزمن و واگنر، درس‌های جنگ مدرن (جنگ ایران و عراق)، ترجمه حسین یکتا، تهران، نشر مرز و بوم، ۱۳۹۰ش.
* «مبانی، اصول و راهبردهای سیاست خارجی از منظر امام خمینی (ره)»، خبرگزرای فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۳۹۳ش.
* مجموعه آثار حضرت امام خمینی سلام الله علیه - نسخه ۲، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش.
* «مجتمع بیمارستانی امام خمینی(ره)»، وب‌سایت بیمارستان امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱ آبان ۱۴۰۵ش.
* «محله امام خمینی (ره)، محل پادگان ارتش!»، وب‌سایت ۲۰ خرداد ۱۴۰۳ش.
* محسنی، مریم، «جایگاه فرهنگ و تحول فرهنگی از دیدگاه امام خمینی (ره)؛ (ارائه مقاله در بخش دانشجویی کنگره)»،  کنگره ملی بررسی اندیشه‌های فرهنگی اجتماعی حضرت امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
* مرادی‌نیا، محمدجواد، خاندان امام‌خمینی، تهران، دانشگاه آزاد، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
* مرادی‌نیا، محمدجواد، منزل به منزل با خمینی، تهران،‌ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ ش
* مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
* «مرور فیلم‌های ساخته شده با موضوع زندگی امام خمینی (ره)»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۴۰۱ش.
* منصوری لاریجانی، اسماعیل، آشنایی با دفاع مقدس، قم، انتشارات خادم الرضا(ع)، ۱۳۹۱ش.
* «میدان امام‌‌ اصفهان در سند یونسکو به همین نام به ثبت رسیده است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۳۸۴ش.
* «میدان توپخانه چرا میدان امام خمینی شد؟»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۴۰۳ش.
* «نامگذاری یکی از خیابان های نجف به نام امام خمینی(ره)»، خبرگزاری جماران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۳ش.
* «نقاشی چهره امام خمینی (ره)»، وب‌سایت عصر انتظار، تاریخ بازدید: ۱ آبان ۱۴۰۵ش.
* «نگاهی به آثار موسیقایی درباره امام خمینی(ره)»، همشهری آنلاین، ۱۴ خرداد ۱۳۹۲ش.
* «نگاهی به ۳۶ سال رهبری حضرت آیت الله خامنه‌ای»، وب‌سایت دنیای سیاست، تاریخ بازدید: ۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
* «نگاهی دیگر به بیعت آبی‌پوشان آسمانی با امام خمینی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ بهمن ۱۴۰۲ش.
* «نهادهایی که با فرمان مستقیم امام خمینی تشکیل شدند کدامند؟»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
* نوری، حسین، آیینه‌داران حقیقت، مصاحبه‌های مجله حوزه، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
* هاشمی رفسنجانی، اکبر، امام‌خمینی به روایت آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، تهیه و تنظیم عبدالرزاق اهوازی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
* هشدار امام خمینی به کارگزاران نظام/ مراسم تشییع امام خمینی و حواشی آن / سپردن وصیت‌نامه امام / اعلام خبر رحلت امام در تلویزیون / روایت آسوشتیدپرس از رحلت امام»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۳۹۸ش.
* «ورک شاپ‌های نقاشی و خوشنویسی با موضوع امام خمینی (ره)»، همشهری آنلاین، ۹ خرداد ۱۳۹۲ش.
* «10 فیلم که زندگی امام خمینی (ره) را مستند کردند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب؛  ۱۴ خرداد ۱۴۰۳ش.
* «۱۳ بهمن ۱۳۵۷؛ شوق مردم برای دیدار و بیعت با امام»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۷ش.
* «23 کتاب شعر براي امام در 22 سال»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ  درج مطلب: ۱۱ خرداد ۱۳۹۰ش.
* «Criticism of the Khomeini system»، academia.edu website تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۴۰۴ش.
* «Iran: Supreme leader’s legacy debated 30 years after his death» aljazeera. website، 4 Jun 2019
* «''Khomeini’s Legacy and the Resistance That Refused to Bow irannewsupdate.com''‌‌‌‌ website ، 3 June 2026
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}


نسخهٔ کنونی تا ۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۵۸


امام خمینی، فقیه، سیاست‌مدار و بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران.[دیدگاه ۱]

سید روح‌الله خمینی، از مراجع تقلید شیعه، فقیه، فیلسوف، عارف، سیاست‌مدار و بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، فرزند سیدمصطفی، در خانواده‌ای روحانی در خمین به دنیا آمد و پس از گذراندن مقدمات در حوزهٔ علمیهٔ اراک و قم، در فقه، اصول، فلسفه و عرفان به درجهٔ اجتهاد رسید. او در کنار تدریس دروس حوزوی و نگارش آثار متعدد فقهی، فلسفی، عرفانی و سیاسی، به مرجعیت شیعه نیز دست یافت. با آغاز مخالفت‌های علنی با حکومت پهلوی، از مخالفت با لایحهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی و انقلاب سفید تا اعتراض به کاپیتولاسیون، به تبعید در ترکیه و سپس نجف محکوم شد و در دوران تبعید، نظریهٔ ولایت فقیه را تدوین و ترویج کرد. با گسترش اعتراض‌های مردمی در سال‌های پایانی دههٔ ۱۳۵۰ش، از پاریس رهبری نهضت را بر عهده گرفت و پس از بازگشت به ایران و پیروزی انقلاب اسلامی، در تدوین قانون اساسی و تأسیس نهادهای نظام جدید نقش محوری ایفا کرد. دوران رهبری او با ادارهٔ کشور در شرایط جنگ ایران و عراق، اصلاح قانون اساسی و شکل‌گیری ساختار سیاسی جمهوری اسلامی همراه بود. اندیشهٔ او بر پیوند دین و سیاست، ولایت فقیه، عدالت اجتماعی، استقلال سیاسی و فرهنگی و حمایت از مستضعفان استوار بود و در حوزه‌های فلسفه، عرفان، فقه، تفسیر و سیاست آثاری گسترده برجای گذاشت. او در خرداد ۱۳۶۸ش درگذشت و مراسم تشییع او به یکی از پرجمعیت‌ترین مراسم تاریخ ایران تبدیل شد.

تبار و خاندان

سید روح‌الله خمینی، فرزند سیدمصطفی[۱] و هاجرآغاخانم،[۲] در ۱ مهر ۱۲۸۱ش در شهر خمین و در خانواده‌ای به دنیا آمد که سابقه‌ای طولانی در فعالیت‌های دینی و مذهبی داشت. پدرش سیدمصطفی، از علما و مجتهدان شناخته‌شده در آن منطقه بود و نسب نیاکان او به امام موسی کاظم می‌رسد. زمانی که صدور شناسنامه برای ایرانیان اجباری شد، سید روح‌الله به‌یاد پدر، نام خانوادگی مصطفوی را برگزید.[۳] مادر خمینی، هاجر، دختر میرزا احمد خوانساری و از خانواده‌ای اهل علم بود.[۴]

برادران و خواهران

امام‌ خمینی پنج خواهر و برادر داشت. مولود آغاخانم، دختر بزرگ خانواده، در ۱۲۶۶ش در نجف زاده شد و با میرزارضا نجفی ازدواج کرد و در ۱۳۰۳ش درگذشت. فاطمه‌خانم در ۱۲۷۳ش به‌دنیا آمد و با باقر، از سادات امام‌زاده یوجان، ازدواج کرد.[۵] سیدمرتضی پسندیده، سومین فرزند، در ۱۲۷۵ش در خمین متولد شد و حاصل ازدواج‌های او چند پسر و دختر بود؛ وی در ۱۳۷۵ش درگذشت.[۶] ‌سیدنورالدین هندی، چهارمین فرزند، در ۱۲۷۶ش در خمین زاده شد و پس از تحصیلات حوزوی، مدتی ریاست دادگستری خمین و سپس وکالت دادگستری در تهران را بر عهده داشت؛ وی در ۱۳۵۵ش در لندن درگذشت.[۷]‌ آغازاده‌خانم، پنجمین فرزند، در ۱۲۷۹ش به دنیا آمد و با میرزاباقرخان مستوفی ازدواج کرد که حاصل آن چهار فرزند بود.[۸]

همسر و فرزندان

سید روح‌الله خمینی در بهمن ۱۳۰۸ش در سن ۲۸ سالگی با خدیجه ثقفی، ملقب به قدس‌ایران (۱۲۹۲–۱۳۸۸ش) ازدواج کرد. صیغه ازدواج آن دو در حرم عبدالعظیم حسنی در شهر ری، جاری شد.[۹] ثمرهٔ ازدواج امام خمینی با تنها همسرش خانم خدیجه ثقفی، هشت فرزند بود: مصطفی، علی (در چهار سالگی درگذشت)، صدیقه، فریده، زهرا، سعیده (فوت در کودکی)، احمد و لطیفه (فوت در کودکی).[۱۰]

تحصیلات و جایگاه علمی

تحصیل‌ علوم دینی

روح‌الله خمینی در چهارماهگی پدرش را از دست داد و تحت تربیت عمه‌اش قرار گرفت. او در خردسالی وارد مکتب‌خانه شد و نخستین آموزگارش ملاابوالقاسم بود. پس از ادبیات عرب، دروس ابتدایی و مقدمات را نزد دایی‌اش میرزا محمدمهدی و منطق را نزد میرزا رضا نجفی، شوهر خواهرش، فرا گرفت.[۱۱] در ۱۹سالگی (۱۳۳۹ق) برای ادامۀ تحصیل به حوزه علمیه در اراک رفت و در مدرسۀ سپهدار حجره گرفت و منطق را نزد شیخ محمد گلپایگانی، اصول را نزد شیخ محمدعلی بروجردی و فقه را نزد شیخ عباس اراکی آموخت.[۱۲]

با انتقال حوزه اراک به قم در ۱۳۴۰ق، او نیز به قم رفت[۱۳] و مطول را نزد میرزا محمدعلی ادیب تهرانی، مکاسب را نزد سید محمدتقی خوانساری و کفایه را نزد سیدعلی یثربی کاشانی خواند. پس از دوره سطح، در درس خارج یثربی و سپس در درس خارج فقه آیت‌الله حائری شرکت کرد.[۱۴] در همین دوره با شیخ محمدرضا نجفی مسجدشاهی آشنا شد و عروض و قافیه را نزد او آموخت.[۱۵] گرایش او به فلسفه سبب حضور در درس میرزا علی‌اکبر حکمی یزدی شد و سپس چهار سال نزد سیدابوالحسن رفیعی قزوینی منظومه سبزواری را فرا گرفت.[۱۶]‌‌ آشنایی او با آیت‌الله شاه‌آبادی در ۱۳۰۷ق سبب شد شش سال در درس‌های عرفانی خصوصی او حاضر شود و بخش‌هایی از مفاتیح الغیب قونوی، منازل السائرین و شرح مصباح الانس را نزد او بخواند.[۱۷][۱۸] گرایش به عرفان او را از فقه و اصول دور نکرد و در ۱۳۵۳ق به درجه اجتهاد رسید. پس از درگذشت شیخ عبدالکریم حائری، جز مدت کوتاهی نزد آیت‌الله بروجردی، به درس کس دیگری نرفت. در همین دوره با برخی افاضل حوزه علمیه قم جلسات مباحثه تشکیل می‌داد و از همین زمان حضور اجتماعی او، به‌ویژه در مبارزات سیاسی و فرهنگی، آغاز شد.[۱۹]

تدریس علوم دینی

امام‌خمینی در طول سال‌های فعالیت علمی خود به تدریس دروس حوزوی در مقاطع مختلف پرداخت. تدریس او شامل مقدمات، سطوح عالی، خارج فقه و اصول، فلسفه، عرفان و اخلاق بود. او پس از آموختن فلسفه صدرایی، تدریس علوم عقلی را در قم آغاز کرد و حدود دو دهه شرح منظومه و اسفار تدریس کرد. هم‌زمان با فلسفه، برای گروهی خاص عرفان عملی و نظری نیز درس می‌گفت. تدریس سطوح عالی اصول و فقه از عمده کارهای علمی او بود و از حدود ۱۳۱۲ش تا ۱۳۴۳ش به‌صورت مداوم ادامه یافت. پس از تبعید به نجف نیز درس خارج فقه او آغاز شد و در مدت اقامت در عراق ادامه یافت.[۲۰]‌‌‌ گزارش‌ها شمار شاگردان او را در درس خارج فقه قم بین چهارصد تا پانصد نفر[۲۱] و در اواخر تا حدود هزار و دویست نفر[۲۲] و در نجف حدود سیصد تا سیصد و پنجاه نفر ذکر کرده‌اند و گفته شده بیش از پانصد مجتهد از حوزه درس او برخاسته‌اند.[۲۳] نخستین شاگردان درس خارج اصول او افرادی چون مرتضی مطهری و حسین‌علی منتظری بودند که به‌تدریج افرادی چون جعفر سبحانی، ابراهیم امینی و ابوالقاسم خزعلی به آنان پیوستند. شیوه او در تربیت شاگردان بر احترام به شخصیت آنان، پرورش روحیه تحقیق، تشویق به نقد مطالب استاد و توجه به نظم و اخلاق استوار بود و بسیاری از شاگردانش بعدها در حوزه‌های علمیه، مرجعیت، فعالیت‌های اجتماعی و نهادهای پس از انقلاب نقش‌هایی بر عهده گرفتند.[۲۴]

مرجعیت

پس از درگذشت سیدحسین بروجردی در فروردین ۱۳۴۰ش مسئله آینده مرجعیت شیعیان مطرح شد و رژیم پهلوی درصدد انتقال مرجعیت به نجف یا تجزیه آن بود. امام خمینی با وجود مخالفت شخصی، به‌تدریج مرجعیت او در میان حوزویان، نخبگان سیاسی و مردم مطرح شد و سرانجام با توجه به شرایط اجتماعی و اصرار حوزویان و مردم، مسئولیت مرجعیت را پذیرفت.[۲۵] در اعلامیه‌ای که در اواسط تیرماه ۱۳۴۲ش و در زمان مذاکرات دولت با مراجع و علما منتشر شد، مرجعیت امام خمینی به‌صراحت مورد تأیید قرار گرفت؛ سید محمدهادی میلانی او را از مفاخر عالم اسلام و یکی از مراجع تقلید خواند و شهاب‌الدین مرعشی نجفی نیز او را یکی از مراجع عالم تشیع و از مفاخر عالم تشیع دانست.[۲۶] در ادامه، مراجع تقلید از جمله شریعتمداری، میلانی، نجفی مرعشی و آملی در اعلامیه‌ای مقام علمی و مرجعیت او را تأیید کردند.[۲۷] با آغاز نهضت اسلامی، محبوبیت او در میان حوزویان و توده مردم افزون‌تر شد و مرجعیت او نیز گسترش بیشتری یافت. گروهی از مدرسان حوزه علمیه قم، از جمله منتظری، ربانی شیرازی، فاضل لنکرانی، امینی، خزعلی و جنتی، نیز در اعلامیه‌هایی مرجعیت و اعلمیت او را تأیید کردند و این روند در شهرهای مختلف ایران و برخی کشورهای شیعه‌نشین ادامه یافت.‌[۲۸]رسالۀ عملیه او نیز با وجود مخالفت شخصی‌اش، با اصرار شاگردان منتشر شد.[۲۹] پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مرجعیت امام خمینی در قانون اساسی نیز بازتاب یافت و در کنار رهبری سیاسی، نقش او در ادارۀ جامعه اسلامی تثبیت شد.[۳۰]

آثار

مجموعه آثار امام خمینی شامل تألیف‌ها، تعلیقه‌ها، رساله‌های فقهی و اصولی، آثار عرفانی و اخلاقی، تقریرات درسی و سخنرانی‌ها است که توسط مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی و مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی در قالب نرم‌افزار و متن کامل ۷۶ عنوان کتاب در ۱۶۳ جلد، شامل موضوعات فقه، اصول فقه، اخلاق، تفسیر، فلسفه، کلام، عرفان و سیاست منتشر شده است.[۳۱] برخی از آثار مهم او درجدول زیر آمده است:

دسته‌بندی کلی فهرست کتاب‌ها
عرفانی و اخلاقی شرح دعاء السحر، التعلیقة علی الفوائد الرضویه، مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایه، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، سرّ الصلاة، آداب الصلاة، شرح حدیث جنود عقل و جهل، شرح چهل حدیث.
فلسفی و کلامی الطلب و الاراده، کشف اسرار، رسالة الزوراء، تعلیقه بر دیدگاه ملاصدرا در اسفار.
فقه استدلالی کتاب الطهاره (چهار جلد)، المکاسب المحرمه (دو جلد)، کتاب البیع (پنج جلد)، رسالة فی التقیه، فائدة فی لزوم التبیّن الفعلی للفجر فی اللیالی المقمره، رسالة فی فروع العلم الاجمالی، الخلل فی الصلاة، ولایت فقیه.
فقه فتوایی تعلیقة علی وسیلة النجاة، التعلیقة علی العروة الوثقی، حاشیه بر رساله ارث ملاهاشم خراسانی، نجاة العباد، زبدة الاحکام (فارسی و عربی)، مناسک حج، حاشیه بر رساله توضیح المسائل، توضیح المسائل، ملحقات توضیح المسائل، استفتائات، تحریر الوسیله.
اصول فقه انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایه، مناهج الوصول الی علم الاصول، الرسائل (شامل رسالة فی التعادل و الترجیح، رسالة فی الاجتهاد و التقلید، رسالة فی الاستصحاب، رسالة فی قاعدة لا ضرر، رسالة فی التقیه)، الفوائد الخمسه، لمحات الأصول، الفوائد.
تفسیر و حدیث تفسیر سوره حمد، تفسیر سوره توحید، تفسیر سوره قدر، تفسیر و شواهد قرآنی، آیات الاحکام فی تراث الامام‌الخمینی، تصحیح جلد غدیر از کتاب عبقات الأنوار.
پیام‌ها، نامه‌ها و سخنرانی‌ها صحیفه نور (۲۲ جلد)، صحیفه امام (۲۲ جلد)، آوای توحید، منشور روحانیت، منشور برادری، منشور استقامت، وصیت‌نامه سیاسی الهی.
آثار ادبی و استنساخ‌ها دیوان امام، اداء المفروض من شرح أرجوزة العروض (استنساخ)، گزینش و نسخه‌برداری برخی از اشعار و غزلیات دیوان‌های شاعران.[۳۲]

دیوان اشعار

از امام خمینی، مجموعهٔ شعری برجای مانده است که اشعار آن بیشتر در سبک عراقی سروده شده است. دیوان امام، نخستین بار در ۶ فصل شامل غزلیات، رباعیات، قصاید، مسمط، ترجیع‌بند و اشعار پراکنده، از سوی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی منتشر شد. آشناترین غزل این دیوان برای مردم ایران، غزلی است با مضمون عرفانی، که یک هفته پس از درگذشت امام، به‌صورت یک قطعه مستقل منتشر شد. این غزل با ابیات زیر آغاز شده است:[۳۳]

من به خال لبت ای دوست گرفتار شدمچشم بیمار تو را دیدم و بیمار شدم
فارغ از خود شدم و کوس انا الحق بزدمهمچو منصور خریدار سر دار شدم
غم دلدار فکنده است به جانم، شرریکه به جان آمدم و شهره بازار شدم


نوآوری‌ها

امام خمینی در حوزه‌های فقه و اصول به ارائهٔ دیدگاه‌ها و مبانی نوآورانه‌ای پرداخت که از سوی شاگردان و پژوهشگران بررسی شده است. در حوزهٔ اصول، او با تفکیک میان «خطابات شخصی» و «خطابات قانونی» مبانی تازه‌ای در تعلق تکلیف به مکلفان عرضه کرد و بر همین اساس، مسائلی چون امکان دو امر عرضی، حجیت علم اجمالی با خروج برخی اطراف از محل ابتلا، لزوم فحص در شبهات موضوعیه و معیار تعادل و ترجیح را بازتعریف کرد. در حوزهٔ فقه نیز او با تأکید بر عرضهٔ روایات بر محکمات دین و توجه به متن در کنار سند، دیدگاهی متمایز در اعتبارسنجی احادیث ارائه داد و در مباحثی چون مرسلات شیخ صدوق، سهم سادات از خمس و نقش عنصر زمان و مکان در استنباط احکام، آرای جدیدی مطرح کرد. در اندیشهٔ سیاسی نیز طرح نظریهٔ ولایت فقیه در قالب یک نظام سیاسی منسجم و تدوین آن در سه بخش فلسفهٔ سیاسی، اندیشهٔ سیاسی و نظریهٔ انقلاب اسلامی، از نوآوری‌های او در عرصهٔ اندیشهٔ سیاسی شیعه شمرده می‌شود.[۳۴]

زمینه‌های فکری و تکوین شخصیت

زمینه‌های خانوادگی

بر اساس منابع، خاندان امام خمینی از دیرباز در حوزه‌های علمیه و تبلیغ دین حضور داشته‌اند، بیشتر اجدادش از عالمان دینی و مبلغان مذهب بوده‌اند و شماری از آنان در این راه کشته شده‌اند. پدرش، سید مصطفی، در جریان پیگیری اصلاحات منطقه‌ای در مسیر دیدار با والی اراک کشته شد. جد نخست او، سید احمد، عالمی بود که به گسترش آموزه‌های دینی و مقابله با ناهنجاری‌های اجتماعی اشتغال داشت. از سوی مادر نیز امام خمینی به خاندانی اهل علم تعلق داشت؛ مادرش، هاجر خانم، دختر میرزا احمد خوانساری، پس از کشته‌شدن همسرش به تربیت فرزندان پرداخت. میرزا احمد خوانساری، جد مادری او، از عالمان خمین بود.[۳۵]

فضای فرهنگی و سیاسی جهان اسلام

در نیمۀ نخست قرن بیستم، بخش‌های گسترده‌ای از جهان اسلام تحت تأثیر رقابت قدرت‌های بزرگ، گسترش نفوذ سیاسی و اقتصادی کشورهای اروپایی و تحولات ناشی از جنگ‌های جهانی قرار داشتند. بریتانیا از قدرت‌های اصلی استعمارگر در دوره پیش از جنگ جهانی دوم بود و پس از آن، ایالات متحده آمریکا و اتحاد شوروی به دو قدرت محوری در نظام بین‌الملل تبدیل شدند. رقابت این دو قدرت، در کنار حضور و نفوذ دیگر کشورها، بر مناسبات سیاسی و اقتصادی بسیاری از کشورهای مسلمان تأثیر گذاشت و مسئله استقلال سیاسی و چگونگی روابط با قدرت‌های خارجی را در کانون تحولات این کشورها قرار داد.[۳۶]

فروپاشی امپراتوری عثمانی پس از جنگ جهانی اول، از تحولات مهم این دوره بود. سرزمین‌های پیشین عثمانی در مناطق عربی میان نفوذ و قیمومت قدرت‌های خارجی تقسیم شدند و ترکیه نیز با تأسیس جمهوری در ۱۹۲۳م دگرگونی‌های گسترده‌ای در ساختار حکومت و مناسبات دین و دولت تجربه کرد. این تحولات با تغییر مرزهای سیاسی و شکل‌گیری دولت‌های جدید در بخش‌هایی از جهان اسلام همراه بود. در دهه‌های بعد، اشغال سرزمین توسط اسراییل در ۱۹۴۸م و جنگ‌های اعراب و اسرائیل، به یکی از محورهای اصلی منازعات منطقه‌ای تبدیل شد و قدرت‌های جهانی نیز در جریان این منازعات نقش داشتند.[۳۷]

در دهه‌های میانی قرن بیستم، کشورهای مسلمان با جریان‌های سیاسی و اجتماعی متنوعی روبه‌رو بودند؛ از جنبش‌های استقلال‌طلبانه و ملی‌گرا تا جریان‌هایی که بر نقش اسلام در سازمان‌دهی جامعه و حکومت تأکید داشتند. در برخی کشورها، احزاب و جنبش‌های اسلامی شکل گرفتند و در ترکیه، پاکستان و دیگر جوامع مسلمان، فعالیت‌های سیاسی با گرایش‌های اسلامی گسترش یافت. هم‌زمان، اختلافات قومی و مذهبی و مناقشه بر سر جایگاه دین در زندگی سیاسی و اجتماعی، از مسائل مطرح در بخش‌هایی از جهان اسلام بود.[۳۸]

فضای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران

تحولات سیاسی و مسئله استقلال ملی: در اواخر دوره قاجار، نفوذ روسیه و بریتانیا و امتیازهای خارجی با اعتراض‌هایی روبه‌رو شد. جنبش مشروطه نیز بر محدودکردن قدرت سلطنت، حاکمیت قانون و استقلال سیاسی تأکید داشت.[۳۹] در دوره رضاشاه، دولت مرکزی تقویت و اصلاحاتی در ارتش، آموزش و دستگاه اداری اجرا شد؛ اما تمرکز قدرت، محدودیت فعالیت‌های سیاسی و کنترل نهادهای مذهبی نیز گسترش یافت.[۴۰]

تحولات مذهبی و مناسبات حکومت با روحانیت: حوزه‌های علمیه، به‌ویژه حوزه قم، از مراکز مهم آموزش دینی و فعالیت فکری شیعه بودند و برخی روحانیان در تحولات اجتماعی و سیاسی نقش داشتند.[۴۱] سیاست‌های حکومت رضاشاه در زمینه آموزش، قضاوت و کشف حجاب اجباری، همراه با رویدادهایی چون واقعه مسجد گوهرشاد، به تنش میان حکومت و بخش‌هایی از روحانیت انجامید.[۴۲]

نوسازی فرهنگی و مناقشه بر سر هویت اجتماعی: گسترش مدارس جدید، دانشگاه‌ها، مطبوعات و رسانه‌ها، همراه با شهرنشینی و ارتباط بیشتر با غرب، فرهنگ و جامعه ایران را تغییر داد. در حالی که گروهی این تحولات را زمینه‌ساز پیشرفت می‌دانستند، بخشی از نیروهای مذهبی نسبت به تضعیف سنت‌های دینی و گسترش الگوهای فرهنگی غربی انتقاد داشتند. خمینی نیز سیاست‌های فرهنگی حکومت پهلوی را نقد می‌کرد و بر نقش اسلام و استقلال فرهنگی تأکید داشت.[۴۳]

تحولات اقتصادی و دگرگونی ساختار اجتماعی: اقتصاد ایران در اواخر دوره قاجار عمدتاً بر کشاورزی، دامداری، صنایع دستی و تجارت متکی بود.[۴۴] در دوره پهلوی، زیرساخت‌ها و صنایع گسترش یافتند، اما نابرابری‌های اجتماعی و منطقه‌ای ادامه داشت.[۴۵] اصلاحات ارضی، مهاجرت روستا به شهر و افزایش درآمدهای نفتی نیز ساختار اقتصادی و اجتماعی کشور را دگرگون کردند.[۴۶]

تمرکز قدرت و محدودیت‌های سیاسی: پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش قدرت محمدرضا شاه افزایش یافت و فعالیت احزاب و مخالفان محدودتر شد. ساواک در کنترل مخالفان نقش داشت و گزارش‌های تاریخی از نظارت امنیتی، بازداشت و شکنجه زندانیان سیاسی حکایت می‌کنند. شدت محدودیت‌ها در مقاطع مختلف این دوره متفاوت بود.[۴۷]

فعالیت‌های سیاسی

فعالیت‌های سیاسی امام خمینی طی چند دهه، از طرح دیدگاه‌های انتقادی درباره حکومت پهلوی و مخالفت با سیاست‌های آن تا رهبری انقلاب اسلامی و نقش‌آفرینی در شکل‌گیری ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران را دربرمی‌گیرد. مبارزه با حکومت، تبعید، تداوم فعالیت‌های سیاسی و بیان دیدگاه‌ها درباره حکومت و مسائل داخلی و خارجی، از محورهای اصلی این فعالیت‌ها بود:

شکل‌گیری اندیشه‌های سیاسی: امام خمینی در کنار تحصیل و تدریس علوم دینی در حوزه علمیه قم، به مسائل سیاسی و اجتماعی ایران توجه داشت. او در سال‌های پیش از آغاز علنی نهضت، دیدگاه‌های خود را درباره حکومت، نقش دین در سیاست و وضعیت نظام پهلوی در آثار و سخنرانی‌هایش مطرح کرد. کتاب کشف اسرار از جمله آثار این دوره بود که در آن به مسائل دینی و سیاسی کشور پرداخت.[۴۸]

آغاز مبارزه علنی با حکومت پهلوی: با درگذشت آیت‌الله بروجردی در ۱۳۴۰ش و طرح برخی برنامه‌های دولت، مخالفت‌های سیاسی امام خمینی آشکارتر شد. تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی در ۱۳۴۱ش زمینه نخستین رویارویی علنی او با حکومت را فراهم کرد. او همراه با شماری از مراجع و روحانیان به این لایحه اعتراض کرد و پس از ادامه مخالفت‌ها، دولت در نهایت آن را لغو کرد.[۴۹]

مخالفت با انقلاب سفید و وقایع سال ۱۳۴۲ش: امام خمینی با همه‌پرسی اصول انقلاب سفید در ۱۳۴۱ش مخالفت کرد و درباره پیامدهای سیاسی و دینی آن سخن گفت. در پی حمله نیروهای حکومتی به مدرسه فیضیه قم در فروردین ۱۳۴۲ش و رویدادهای بعدی، دامنه اعتراض‌ها گسترش یافت. سخنرانی او در عاشورای همان سال و انتقاد مستقیم از محمدرضا شاه، به بازداشتش در خرداد ۱۳۴۲ش انجامید. این بازداشت با اعتراض‌هایی در شهرهای مختلف، از جمله قم، تهران و ورامین، همراه شد.[۵۰]

مخالفت با کاپیتولاسیون و تبعید: در ۱۳۴۳ش امام خمینی به تصویب قانون مربوط به مصونیت قضایی نظامیان آمریکایی در ایران، معروف به کاپیتولاسیون، اعتراض کرد. در پی این موضع‌گیری، حکومت او را ابتدا به ترکیه و سپس به نجف در عراق تبعید کرد. او در دوران اقامت در نجف به تدریس علوم دینی، از جمله مباحث حکومت اسلامی و ولایت فقیه، ادامه داد و از طریق پیام‌ها و سخنرانی‌ها با تحولات سیاسی ایران ارتباط خود را حفظ کرد.[۵۱]

گسترش نهضت و بازگشت به ایران: در سال‌های ۱۳۵۶ش و ۱۳۵۷ش اعتراض‌های سیاسی و اجتماعی در ایران گسترش یافت. درگذشت مصطفی خمینی، انتشار مقاله‌ای انتقادی درباره امام خمینی در روزنامه اطلاعات و حوادث اعتراضی پس از آن، به تشدید فضای سیاسی کشور انجامید. برگزاری تجمع‌ها و مراسم چهلم کشته‌شدگان در شهرهای مختلف، دامنه اعتراض‌ها را افزایش داد. امام خمینی در این دوره از نجف به پاریس رفت و از آنجا با صدور پیام و انجام مصاحبه، مواضع خود را درباره آینده حکومت ایران بیان کرد. او در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ش به ایران بازگشت و انقلاب با سقوط نظام سلطنتی در ۲۲ بهمن همان سال به پیروزی رسید.[۵۲]

رهبری امام خمینی

تأسیس نظام جدید و تدوین قانون اساسی: پس از پیروزی انقلاب، در فروردین ۱۳۵۸ش همه‌پرسی جمهوری اسلامی برگزار شد و اکثریت شرکت‌کنندگان به تأسیس این نظام رأی دادند. سپس مجلس بررسی نهایی قانون اساسی، متشکل از نمایندگان منتخب مردم، متن قانون اساسی را تدوین کرد و آن در همه‌پرسی به تصویب رسید. بر اساس قانون اساسی مصوب سال ۱۳۵۸ش امام خمینی به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی شناخته شد.[۵۳]

بیعت مردمی با رهبری امام خمینی و تداوم حضور مردم: بازگشت امام خمینی به ایران در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ش، با استقبال گسترده مردم همراه شد. در روزهای پس از ورود وی، هزاران نفر برای دیدار و اعلام حمایت به محل اقامت وی رفتند‌‌ و بیعت کردند.[۵۴] دیدار همافران نیروی هوایی با امام خمینی و اعلام همراهی آنان با انقلاب نیز از رویدادهای مهم این دوره بود.[۵۵] پس از پیروزی انقلاب، برگزاری راهپیمایی‌های سالانه ۲۲ بهمن به نمادی از گرامیداشت پیروزی انقلاب و حضور مردم در عرصه عمومی تبدیل شد. این رویدادها جلوه‌هایی از حمایت مردمی از رهبری انقلاب و تداوم یادبود آن در سال‌های بعد به شمار می‌روند.[۵۶]

اداره کشور و تحولات سیاسی داخلی: سال‌های نخست پس از انقلاب با تغییر ساختارهای حکومتی، شکل‌گیری نهادهای جدید و منازعات سیاسی داخلی همراه بود. در این دوره، درگیری‌های مسلحانه در برخی مناطق، فعالیت گروه‌های مخالف، ترور شماری از مقام‌ها و مسئولان و تلاش برای کودتا از جمله مسائل پیش روی نظام جدید بود. امام خمینی در مقام رهبری، در تعیین جهت‌گیری‌های کلان نظام و موضع‌گیری درباره تحولات سیاسی نقش داشت.

رهبری در دوران جنگ ایران و عراق: با آغاز جنگ عراق علیه ایران در شهریور ۱۳۵۹ش‌مدیریت کشور تحت تأثیر شرایط جنگی قرار گرفت. امام خمینی به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی، مواضع کلان کشور در قبال جنگ را اعلام می‌کرد و بر ادامه مقاومت در برابر حمله عراق تأکید داشت. جنگ نزدیک به هشت سال ادامه یافت و سرانجام ایران پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد را در ۱۳۶۷ش پذیرفت. این تصمیم از مهم‌ترین تحولات دوران پایانی رهبری او بود.[۵۷]

اصلاح قانون اساسی و پایان رهبری: در ۱۳۶۸ش بازنگری قانون اساسی در دستور کار قرار گرفت و تغییراتی در ساختار و اختیارات برخی نهادهای حکومتی انجام شد. این اصلاحات پیش از درگذشت امام خمینی به همه‌پرسی گذاشته شد. رهبری او از زمان پیروزی انقلاب تا خرداد ۱۳۶۸ش ادامه داشت و با درگذشت وی در ۱۴ خرداد همان سال پایان یافت. پس از آن، مجلس خبرگان رهبری، سیدعلی خامنه‌ای را به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی انتخاب کرد.[۵۸]

شیوه رهبری و مدیریت: شیوه رهبری و مدیریت امام خمینی در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بر هدف‌گرایی، تکلیف‌مداری و پیگیری آرمان‌های انقلاب استوار بود. او با تأکید بر نقش مردم در تحولات سیاسی، بر ارتباط مستقیم با جامعه و مشارکت عمومی تأکید داشت. در تصمیم‌گیری‌ها، توجه به شرایط زمان، بهره‌گیری از فرصت‌ها و اقدام متناسب با مقتضیات سیاسی و اجتماعی از مؤلفه‌های رویکرد او بود. همچنین، باورهای دینی و برداشت او از مسئولیت رهبری، در تعیین جهت‌گیری‌های کلان نظام و مواجهه با بحران‌هایی چون منازعات داخلی و خارجی نقش داشت.[۵۹]

دیدگاه‌ها دربارهٔ دوران رهبری امام خمینی

حامیان امام خمینی، رهبری او را در پیروزی انقلاب اسلامی، پایان‌دادن به نظام سلطنتی، تأسیس جمهوری اسلامی و تأکید بر استقلال سیاسی ایران در برابر قدرت‌های خارجی برجسته می‌کنند. آنان همچنین بسیج اجتماعی در جریان انقلاب و جنگ ایران و عراق و حمایت از آرمان فلسطین را از وجوه مهم رهبری او می‌دانند.[۶۰] در مقابل، منتقدان به تمرکز قدرت سیاسی، گسترش نقش نهادهای دینی در حکومت، محدودیت فعالیت برخی جریان‌های سیاسی و پیامدهای برخورد حکومت با مخالفان اشاره می‌کنند. برخی از آنان همچنین سیاست‌های فرهنگی و اجتماعی پس از انقلاب را نقد کرده‌اند.[۶۱]

چالش‌های سیاسی ـ اجتماعی

دوران رهبری امام خمینی پس از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ش با مجموعه‌ای از تحولات و چالش‌های سیاسی، اجتماعی، امنیتی و نظامی همراه بود. از مهم‌ترین این رویدادها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • اختلاف میان نیروهای مذهبی، ملی‌گرا، لیبرال و چپ‌گرا درباره ساختار حکومت، جایگاه روحانیت و حدود مشارکت سیاسی در نظام جدید.
  • استعفای دولت موقت مهدی بازرگان در آبان ۱۳۵۸ش در پی اشغال سفارت آمریکا و تشدید اختلافات سیاسی درباره مسیر انقلاب.[۶۲]
  • بحران گروگان‌گیری سفارت آمریکا در تهران در آبان ۱۳۵۸ش و تداوم آن به مدت ۴۴۴ روز که به قطع روابط دیپلماتیک ایران و آمریکا و افزایش تنش‌های بین‌المللی انجامید.[۶۳]
  • درگیری‌ها و ناآرامی‌های مسلحانه در مناطقی مانند کردستان و ترکمن‌صحرا در سال‌های نخست پس از انقلاب و اختلاف بر سر مطالبات گروه‌های محلی و اختیارات دولت مرکزی.[۶۴]
  • اختلافات سیاسی میان ابوالحسن بنی‌صدر، نخستین رئیس‌جمهور ایران، و سایر مراکز قدرت که در خرداد ۱۳۶۰ش به برکناری او از ریاست‌جمهوری انجامید.[۶۵]
  • گسترش درگیری‌های مسلحانه و ترورهای سیاسی در سال‌های ۱۳۶۰ش و ۱۳۶۱ش از جمله بمب‌گذاری در دفتر حزب جمهوری اسلامی در خرداد ۱۳۶۰ش و انفجار دفتر نخست‌وزیری در شهریور همان سال که به کشته‌شدن شماری از مقام‌های ارشد کشور انجامید.[۶۶]
  • انقلاب فرهنگی و تعطیلی موقت دانشگاه‌ها از سال ۱۳۵۹ش با هدف بازسازی ساختار دانشگاهی بر اساس معیارهای رسمی جمهوری اسلامی؛ فرایندی که تغییرات گسترده‌ای در محیط‌های علمی و وضعیت استادان و دانشجویان ایجاد کرد.[۶۷]
  • جنگ ایران و عراق که با حمله عراق به ایران در شهریور ۱۳۵۹ش آغاز شد و تا مرداد ۱۳۶۷ش ادامه یافت.[۶۸] این جنگ پیامدهای گسترده نظامی، اقتصادی و اجتماعی داشت و بخش مهمی از سیاست‌های داخلی و خارجی کشور را تحت تأثیر قرار داد.[۶۹]
  • پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد در تیر ۱۳۶۷ش و پایان جنگ در مرداد همان سال؛ تصمیمی که در فضای سیاسی کشور با بحث‌هایی درباره هزینه‌های جنگ و ضرورت پایان آن همراه بود.[۷۰]

سیاست خارجی و راهبردهای منطقه‌ای

سیاست خارجی امام خمینی بر اصولی چون حفظ استقلال، مقابله با سلطه خارجی، حمایت از ملت‌های مظلوم و تأکید بر وحدت اسلامی استوار بود. این رویکرد در مواضع او در برابر قدرت‌های جهانی، حمایت از آرمان فلسطین، ارتباط با جنبش‌های منطقه‌ای و تلاش برای گسترش همبستگی میان مسلمانان نمود یافت:[۷۱]

روابط با آمریکا و دیگر قدرت‌ها: امام خمینی در جریان نهضت ۱۳۴۱ش به سیاست‌های حکومت پهلوی و نفوذ آمریکا در ایران اعتراض کرد.[۷۲] پس از انقلاب اسلامی، در پی تصرف سفارت آمریکا در تهران در آبان ۱۳۵۸ش روابط دیپلماتیک ایران و آمریکا قطع شد. مخالفت با مداخله آمریکا در امور ایران و انتقاد از سیاست‌های آمریکا، انگلیس و شوروی از موضوعات مستمر در مواضع خارجی او بود.[۷۳]

نقد کمونیسم: امام خمینی در کنار توجه به روابط منطقه‌ای، گسترش پیام انقلاب اسلامی در سطح جهانی را نیز دنبال می‌کرد. در همین راستا، در دی ۱۳۶۷ش نامه‌ای خطاب به میخائیل گورباچف، رهبر شوروی، نوشت و با نقد اندیشه کمونیسم، او را به توجه به مبانی توحیدی دعوت کرد. او در این نامه از پایان عصر کمونیسم سخن گفت؛ اقدامی که بُعدی فراتر از روابط دوجانبه و منطقه‌ای در سیاست خارجی او را نشان می‌داد.[۷۴]

سیاست در قبال فلسطین: حمایت از فلسطینیان و مخالفت با اسرائیل از محورهای سیاست خارجی امام خمینی بود. او در مرداد ۱۳۵۸ش روز جهانی قدس را اعلام کرد و از برگزاری آن در کشورهای اسلامی حمایت کرد. این مناسبت با هدف جلب توجه عمومی به مسئله فلسطین تعیین شد.[۷۵]‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌

ارتباط با جنبش‌های منطقه‌ای: ارتباط با جنبش‌های سیاسی و آزادی‌بخش از دیگر محورهای سیاست منطقه‌ای امام خمینی بود. برای مثال حزب‌الله لبنان از جمله جریان‌هایی بودند که در منابع مربوط به روابط منطقه‌ای او مطرح شده‌اند. حمایت از جنبش‌های آزادی‌بخش و طرح گسترش پیام انقلاب اسلامی در خارج از ایران نیز در چارچوب این سیاست قرار داشت.[۷۶]

طرح وحدت اسلامی: امام خمینی بر وحدت مسلمانان تأکید داشت و تشکیل حزب مستضعفین را به‌عنوان طرحی برای گردهم‌آوردن مستضعفان جهان مطرح کرد. این پیشنهاد در چارچوب تلاش او برای ایجاد ارتباط میان گروه‌ها و ملت‌های خارج از ایران قرار داشت که در برابر سلطه و استثمار موضع می‌گرفتند.[۷۷]

منظومه فکری

منظومهٔ فکری سید روح‌الله خمینی که در مجموعهٔ بیانیه‌ها، مکتوبات، منشورات و سخنرانی‌های او بازتاب یافته است، بیانگر یک گفتمان فکری–فرهنگی مشخص به شمار می‌آید. این گفتمان از یک سو در تداوم سنت فکری علمای گذشته قرار دارد؛ چهره‌هایی چون شیخ مفید، شیخ طوسی، خواجه نصیرالدین طوسی و صاحب جواهر که هر یک در تداوم گفتمان اجتهادی و عقلانی شیعه سهم داشته‌اند. از سوی دیگر، این منظومه با رویکردی اجتهادی به مسائل معاصر می‌پردازد. بر این اساس برخی پژوهشگران منظومهٔ فکری امام خمینی را در چهار سطح زیر دسته‌بندی کرده است:[۷۸]

  • در سطح نخست، یعنی نظام بینشی، پایه‌های معرفتی این اندیشه شکل می‌گیرد. خداشناسی توحیدی در کانون این سطح قرار دارد و در کنار آن، اسلام‌شناسی، جهان‌شناسی، انسان‌شناسی، ولایت‌شناسی و نبوت‌شناسی جای می‌گیرند. در این چارچوب، قرآن، سنت و عقل منابع اصلی شناخت دینی به شمار می‌آیند و پیوند میان دین و سیاست از رهگذر مفهوم ولایت تبیین می‌شود. انسان نیز موجودی دارای فطرت الهی و مسئولیت اجتماعی در نظر گرفته می‌شود که شناخت و تربیت او بر پایهٔ آموزه‌های دینی سامان می‌یابد.[۷۹]
  • سطح دوم به نظام منشی و رفتاری اختصاص دارد و در آن مفاهیمی مانند معنویت، اخلاق، تربیت و عبادت مطرح می‌شود. معنویت در این نگاه، پیوند انسان با خدا و زمینه‌ساز شکل‌گیری نظام اخلاقی و اجتماعی است. تربیت اسلامی نیز با هدف پرورش انسان مؤمن، مسئول و اخلاق‌مدار تعریف می‌شود. سبک زندگی، تعاملات اجتماعی و مناسک عبادی بستر تحقق ارزش‌های دینی به شمار می‌روند و نظام اخلاقی بر پایهٔ مفاهیمی چون فضیلت، عدالت، تقوا و مسئولیت تنظیم می‌گردد.[۸۰]
  • سطح سوم به نظام‌های اجتماعی مربوط می‌شود و در آن دیدگاه‌هایی دربارهٔ فرهنگ، علم، مدیریت، سیاست، اقتصاد، حقوق، قضا و امنیت بیان می‌گردد. در این سطح، فرهنگ و هویت نقش محوری در سازمان‌دهی جامعه دارند و مفاهیمی مانند مردم‌سالاری دینی، عدالت اجتماعی و استقلال سیاسی و اقتصادی از عناصر مهم نظام اجتماعی به شمار می‌آیند. نهادهایی چون حکومت، حوزه‌های علمیه، دانشگاه و رسانه نیز ارکان تحقق اهداف اجتماعی تلقی می‌شوند.[۸۱]
  • سطح چهارم به اهداف اجتماعی اسلام معطوف است. در این سطح، جهت‌گیری‌های کلان جامعهٔ اسلامی در قالب مفاهیمی مانند استقلال، آزادی، عدالت، پیشرفت و شکل‌گیری تمدن اسلامی ترسیم می‌شود. این مفاهیم به‌عنوان چارچوب‌های راهنما برای سامان‌دهی جامعه و مسیر تاریخی آن در نظر گرفته می‌شوند.[۸۲]

دیدگاه‌ها

اندیشه‌های امام خمینی حوزه‌های گوناگون فلسفی، عرفانی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی را دربرمی‌گیرد و بازتاب‌دهندهٔ دیدگاه او دربارهٔ انسان، جامعه، حکومت و دین بوده که در زیر به‌طور خلاصه آمده است:

دیدگاه فلسفی

امام خمینی از شارحان حکمت متعالیه است که با تأمل در نظام فلسفی صدرایی، در تقریر و بسط معارف الهی از آن بهره برده است. فلسفهٔ او عقلی، ذوقی و شرعی است و در عین حال از اندیشه‌های پیشینیان متأثر است. او در روش و محتوا به تقریر و تکمیل فلسفه پرداخته و آن را به حکمت عرفانی تبدیل کرده است. اندیشهٔ فلسفی او در قالب یک منظومهٔ فکری مبتنی بر شش رکن هستی‌شناسی، جهان‌شناسی، معرفت‌شناسی، خداشناسی، انسان‌شناسی و معادشناسی بیان می‌شود.[۸۳]

هستی‌شناسی: وجود، محور اصلی نظام فلسفی خمینی است. او بر این باور است که بسیاری از مسائل الهی و اصول اعتقادی بر مسئلهٔ وجود مترتب است. در مبحث اصالت وجود، دو مرحله را طی می‌کند: اثبات اصالت وجود و اثبات اعتباریت ماهیت. او تشکیک مفهومی و تشکیک در ماهیت را باطل می‌داند و وجود را از حیث ذات دارای مراتب تشکیکی می‌شمارد. در نظر نهایی، بر اساس وحدت شخصی وجود، قائل به تشکیک در مظاهر است. او همچنین به تقسیم وجود به مستقل و رابط توجه کرده و پیامدهایی برای وجود رابط برشمرده است.[۸۴]

جهان‌شناسی: خمینی کل عالم طبیعت را در حرکت می‌داند و ثبات و سکون را در آن راه ندارد. او به پیروی از ملاصدرا، حرکت را بحثی فلسفی و چگونگی وجود شیء می‌داند و حرکت جوهری را می‌پذیرد. از نگاه او، اصل ذات و جوهر اشیا در حرکت است و ذات اشیا در هر آنی در حال تغییر است. او برای حرکت جوهری ثمراتی چون حدوث زمانی طبیعت، اثبات مقامات نفس، ربط حادث به قدیم، اتحاد عاقل و معقول و معاد جسمانی برمی‌شمارد. در مسئلهٔ حدوث و قدم، نظریهٔ متکلمان را نقد می‌کند و حدوث فقری و زمانی ملاصدرا را مورد توجه قرار می‌دهد. او در مسئلهٔ ربط حادث به قدیم، با تکیه بر حرکت جوهری پاسخ می‌دهد.[۸۵]

معرفت‌شناسی: خمینی مبانی معرفت‌شناسی خود را در آثار گوناگون به کار گرفته است. او حقیقت علم را مانند حقیقت وجود، یک حقیقت مشکک می‌داند که اختلاف میان مصادیق آن به شدت و ضعف است. ملاک علم نزد او حضور است و صورت‌های ذهنی را معلوم بالذات می‌شمارد. او به وجود ذهنی و اتحاد عاقل و معقول پرداخته و بر پایهٔ اصولی چون اصالت وجود، تشکیک در وجود و حرکت جوهری اشتدادی، اتحاد عاقل و معقول را اثبات می‌کند. از نگاه او، علم عین عالم و عالم عین علم است و مجرد، علم به مجرد دارد.[۸۶]

خداشناسی: خمینی به معرفت ذات الهی توجه داشته و آن را با واجب‌الوجود فلسفی منطبق می‌کند. او راه‌های اثبات خدا را به عقلی، طبیعی و کلامی تقسیم می‌کند و براهین مفهومی، جهان‌شناسی و صدیقین را از جملهٔ آن‌ها می‌شمارد. او فطرت و عشق به کمال را نیز از ادلهٔ خداشناسی می‌داند. در توحید ذاتی، بساطت ذات و نفی شریک را بررسی می‌کند و در پاسخ به شبههٔ ابن‌کمونه، بر مبنای اصالت وجود استدلال می‌کند. در توحید صفاتی، صفات خدا را عین ذات او می‌داند و در توحید افعالی، انحصار تأثیر و فاعلیت حق تعالی را تبیین می‌کند. او برای علم الهی مراتبی بیان می‌کند و آن را با روایات اهل بیت پیوند می‌زند.[۸۷]

انسان‌شناسی: خمینی در مسئلهٔ نفس و ارتباط آن با بدن، به دو رویکرد عقلی و نقلی توجه دارد. او تلازم میان نفس و بدن را ذاتی می‌داند و نفس را جسمانیةالحدوث و روحانیةالبقاء می‌شمارد. او با تکیه بر قاعدهٔ «النفس فی وحدتها کل القوی»، رابطهٔ نفس با قوا را اتحادی می‌داند، نه ابزاری. عقل را اساس همهٔ فضایل می‌شمارد و آن را به نظری و عملی تقسیم می‌کند. او برای عقل نظری مراتبی چون هیولایی، بالملکه، بالفعل و بالمستفاد قائل است و غایت عقل را فنای فی‌الله می‌داند.[۸۸]

معادشناسی: خمینی به تناسخ، مرگ، معاد جسمانی، قیامت و بهشت و جهنم پرداخته است. او تناسخ را به‌طور مطلق باطل می‌داند و مرگ را امری وجودی و انتقال از نشئهٔ مُلکی به ملکوتی می‌شمارد. او معاد جسمانی را ضرورت همهٔ ادیان و از اصول ایمان و فطرت بشری می‌داند و بر پایهٔ مبانی حکمت متعالیه، عینیت بدن دنیوی با بدن اخروی را اثبات می‌کند. قیامت در نگاه او امری زمان‌مند نیست و دارای مراتبی است. بهشت و جهنم را ظهور اعمال نیک و بد انسان می‌داند که در آخرت به صورت باطنی و ملکوتی ظاهر می‌شود.[۸۹]

دیدگاه‌‌ عرفانی

امام خمینی عرفان را راهی برای شناخت شهودی و حضوری خدا می‌داند که هدف آن، اتصال عملی به ساحت الهی و مشاهده تجلیات اسماء و صفات او است. از نظر او، عرفان حقیقی صرفاً نتیجه استدلال عقلی و علم حصولی نیست، بلکه به طهارت نفس، تهذیب باطن و مجاهدت عملی نیاز دارد تا سالک از حجاب‌های مادی عبور کند و به معرفت شهودی برسد. در این نگرش، عشق، محرک اصلی سلوک و وسیله فنا در ذات خداوند است و جهان هستی، مظهر تجلیات اسماء و صفات او به شمار می‌رود. او با پذیرش وحدت شخصی وجود، کثرات عالم را اموری اعتباری و جلوه‌های آن حقیقت یگانه می‌داند و معتقد است انسان با پیمودن مراتب سلوک و رهایی از تعلقات نفسانی، می‌تواند به مقام فنا و بقای به خدا برسد. در نهایت، عرفان در دیدگاه او پیوندی ناگسستنی با شریعت دارد و دستیابی به این معارف را تنها در سایه تعبد و بندگی در برابر خدا امکان‌پذیر می‌داند.[۹۰]

دیدگاه‌های سیاسی

اندیشهٔ سیاسی سید روح‌الله خمینی بر محور توحید و پیوند ناگسستنی دین و سیاست استوار است. از نگاه او، حاکمیت مطلق از آن خداوند است و نظام هستی عدالت‌محور و هدفمند آفریده شده است. او با تکیه بر جامعیت اسلام، دنیا و آخرت را به‌هم‌پیوسته می‌داند و بر این باور است که اسلام برای همهٔ شئون فردی و اجتماعی انسان برنامه دارد. به‌همین دلیل، جدایی دین از سیاست را نمی‌پذیرد و اجرای احکام اسلام را منوط به تشکیل حکومت می‌شمارد.

اقسام سیاست: خمینی سیاست را بر سه نوع تقسیم می‌کند: سیاست شیطانی که مبتنی بر فریب، دروغ و سلطه‌گری است و به دیکتاتوری می‌انجامد؛ سیاست نفسانی یا دنیوی که هرچند از فریب به دور است، تنها به بعد مادی انسان توجه دارد و از سعادت اخروی غافل است؛ و سیاست الهی که افزون بر نیازهای مادی، به شکوفایی ارزش‌های انسانی و معنوی می‌پردازد و ویژهٔ پیامبران و اولیای خدا است. از نگاه او، سیاست به‌معنای راه‌بردن جامعه به موازین عقل، عدل و انصاف است، نه صرفاً مدیریت قدرت.[۹۱]

اهداف سیاست: عدالت، استقلال، آزادی و قانون از مهم‌ترین اهداف سیاست در اندیشهٔ خمینی است. او عدالت را نه فقط فضیلتی فردی، بلکه شاخصی اساسی می‌داند که تحقق بسیاری از ارزش‌ها به آن وابسته است و حکومت را ابزاری برای گسترش آن می‌شمارد. استقلال را از حقوق اولیهٔ بشر می‌داند و آن را در ابعاد سیاسی، فرهنگی و اقتصادی فراگیر تلقی می‌کند. آزادی را برآمده از توحید می‌شمارد و آن را تا جایی می‌پذیرد که با مصلحت اسلام، نظام و مردم ناسازگار نباشد. قانون نیز در نگاه او ضامن حقوق افراد و حکومت اسلامی، حکومت قانون است.[۹۲]

طالبی دارابی، ابراهیم، «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام خمینی(ره) (در دوره اقامت در فرانسه)»، مجله علوم سیاسی، شماره ۵، 1378ش

حکومت و دولت: خمینی حکومتی را که مشروعیت خود را از غیر خدا بگیرد، طاغوت می‌شمارد. او حکومت اسلامی را نه استبدادی و نه مشروطه به سبک رایج در دنیا می‌داند، بلکه حکومتی مبتنی بر وحی و قانون الهی معرفی می‌کند. در نگاه او، شکل حکومت چندان مهم نیست و آنچه اهمیت دارد، ماهیت و محتوای آن است. با این حال، شکل «جمهوری» را که اختیار عزل و نصب مسئولان را با مردم می‌داند، ترجیح می‌دهد. سلطنت و حکومت فردی مبتنی بر زور را مطرود می‌شمارد.[۹۳]

نظریه ولایت فقیه: سید روح‌الله بر این باور است که در دوران غیبت، حکومت اسلامی باید بر پایهٔ ولایت فقیه جامع‌الشرایط شکل گیرد. او فقیه را دارای علم به قانون و عدالت می‌داند و اختیارات او را در حوزهٔ سیاست و حکومت گسترده می‌شمارد. از نگاه او، پیامبر، امام و ولیّ فقیه تنها مجری قوانین الهی‌اند و آنچه حکومت می‌کند قانون الهی است. او ولایت فقیه را ضد دیکتاتوری می‌داند و معتقد است اگر فقیه بخواهد دیکتاتوری کند، خودبه‌خود از ولایت ساقط می‌شود.[۹۴]

حکومت جهانی اسلام: خمینی به‌تشکیل امت جهانی اسلام باور داشت و جمهوری اسلامی ایران را برادر ایمانی همهٔ دولت‌ها و ملت‌های اسلامی می‌دانست. او بر وحدت مسلمین و دولت‌های اسلامی در برابر استکبار و صهیونیسم تأکید می‌کرد و معتقد بود در صورت اتحاد، مسلمانان به قدرتی دست می‌یابند که کسی توان مقابله با آنان را ندارد. او وظیفهٔ اساسی حکومت و انقلاب اسلامی را نشر اسلام در جهان و ایجاد زمینه برای حاکمیت جهانی اسلام می‌دانست.[۹۵]

مردم و حکومت: خمینی انقلاب اسلامی را انقلابی مردمی می‌دانست و مردم را رکن اصلی تحقق آن می‌شمرد. از نگاه او، مشروعیت حکومت از خداوند است، اما مقبولیت مردمی نیز شرط عملی تشکیل حکومت است. او بر مشارکت همه‌جانبهٔ مردم در انتخابات و نظارت بر عملکرد برگزیدگان تأکید می‌کرد و حفظ وحدت را از لوازم مقابله با دشمنان بیرونی و درونی می‌دانست. در روابط مردم و حکومت، امانت‌داری و خدمت‌گزاری وظیفهٔ حکومت و مشارکت و نظارت حق و تکلیف مردم است. او حتی مخالفت سیاسی با انحراف حکومت را از جنبهٔ وظیفهٔ نظارتی مردم، تکلیفی همگانی می‌دانست، مشروط بر آنکه به دشمنی و تفرقه منجر نشود.[۹۶]

دیدگاه اقتصادی

اندیشهٔ اقتصادی سید روح‌الله خمینی بر پایهٔ مبانی اسلامی استوار است و در آن، اقتصاد نه به‌عنوان هدف، بلکه به‌مثابهٔ وسیله‌ای برای تکامل معنوی و مادی جامعه تلقی می‌شود. از نگاه او، نظام اقتصادی اسلام دارای اهداف مشخصی است که از جملهٔ آن‌ها می‌توان به استقرار عدالت اجتماعی و اقتصادی، ریشه‌کن کردن فقر، اولویت دادن به مستضعفان و محرومان، برآوردن نیازهای مشروع و معقول مردم، رشد تجارت و صنعت و کشاورزی، ایجاد رفاه و امنیت اقتصادی، پرهیز از وابستگی به بیگانگان و گسترش مشارکت عمومی اشاره کرد.[۹۷]

ماهیت اقتصاد اسلامی: خمینی اقتصاد اسلامی را نه سرمایه‌داری و نه کمونیستی می‌دانست و هیچ‌یک از این دو مکتب را مشروع نمی‌شمرد. از دیدگاه او، مالکیت فردی در اسلام در حد معقول و مشروع وجود دارد؛ اما محدود به رعایت حلال و حرام و موازین شرعی است. مالکیت مشروع محترم است و مالکیت غیرمشروع اعتباری ندارد. این حد مشروعیت، کنترل شدیدی در ثروت از لحاظ کمی و کیفی به وجود می‌آورد و مانع از انباشت ثروت از راه‌های نامشروع می‌شود. او همچنین بر پرداخت خمس و زکات و بخشش در راه خدا تأکید داشت که موجب می‌شود ثروت‌های مشروع نیز در دست افراد متعهد باقی نماند و در راه خیر صرف شود.[۹۸]

عدالت اقتصادی و حمایت از مستضعفان: خمینی بر عدالت اجتماعی و اقتصادی تأکید ویژه‌ای داشت و آن را یکی از اصول مکتب اسلامی می‌دانست که در تعدیل ثروت و برابری تقریبی سطح زندگی جامعه نقش دارد. او انقلاب اسلامی را انقلاب محرومان و مستضعفان می‌دانست که از سوی آنان علیه مستکبران برپا شد. از نگاه او، باید عدالت اجتماعی در همهٔ ابعاد و سطوح اقتصادی، از جمله در واگذاری و تقسیم اراضی دولتی و انفال، گسترش یابد. او همچنین بر ساده‌زیستی مسئولان تأکید داشت و زندگی سادهٔ خود او نیز نشانه‌ای از این تقید بود.[۹۹]

استقلال اقتصادی و خودکفایی: استقلال اقتصادی از اهداف اولیهٔ انقلاب اسلامی در نگاه خمینی بود. او وابستگی اقتصادی به بیگانگان را نفی می‌کرد و بر توجه به خودکفایی و حصول استقلال تأکید داشت. از دیدگاه او، وابستگی اقتصادی مسئله‌ای است که بسیاری از کشورها را به دنبال خود می‌کشاند و مانع از رشد و شکوفایی واقعی می‌شود. در همین راستا، بر تقویت مراکز علمی و تحقیقاتی، تشویق مخترعان و متخصصان متعهد و تربیت نیروهای متخصص تأکید می‌کرد.[۱۰۰]

توسعهٔ اقتصادی در چارچوب ارزش‌های اسلامی: خمینی توسعهٔ اقتصادی را در چارچوب ارزش‌های اسلامی تعریف می‌کرد و آن را وسیله‌ای برای رسیدن به اهداف متعالی می‌دانست. از نگاه او، توسعهٔ جامعهٔ الهی به‌طور ذاتی با توسعهٔ جوامع غیرالهی متفاوت است. محور توسعه در اندیشهٔ او، تربیت انسان در همهٔ ابعاد و ایجاد بستر رشد بندگی و قرب الهی است. او معتقد بود که همهٔ اموری که در نظر حکومت‌های غیرالهی مقصد است، در نظر انبیا تنها راه بوده و هدف اساسی اسلام و جوامع الهی، تربیت انسان است. بنابراین، برنامه‌ریزان باید پیش از هرگونه تصمیم‌گیری دربارهٔ توسعه، تصویر روشنی از رشد و کمال انسان داشته باشند.[۱۰۱]

دیدگاه فرهنگی

فرهنگ در اندیشه امام خمینی از عوامل اصلی شکل‌گیری هویت جامعه، تربیت نسل‌ها و تحقق استقلال سیاسی و اجتماعی است. او فرهنگ را در دو دسته کلیِ فرهنگ صحیح و فرهنگ ناصالح تقسیم می‌کند. فرهنگ ناصالح، از دیدگاه او، شامل فرهنگ استعماری و وابسته است که با محدودکردن رشد فکری و علمی، تضعیف خودباوری و ایجاد وابستگی، مانع استقلال جامعه می‌شود. در مقابل، فرهنگ مطلوب را مبتنی بر اسلام و ارزش‌های انسانی می‌داند که هدف آن تربیت افراد مسئولیت‌پذیر، تقویت استقلال فکری و تأمین نیازهای جامعه است.[۱۰۲] او تحول فرهنگی را فرایندی تدریجی و بلندمدت می‌شمارد و بر اصلاح نظام آموزشی، تقویت خودباوری، توسعه علم و تخصص، کاهش فاصله حوزه و دانشگاه، مقابله با مصرف‌گرایی و گسترش تولید داخلی تأکید می‌کند. در این چارچوب، مدارس، دانشگاه‌ها، حوزه‌های علمیه، رسانه‌ها، نهادهای فرهنگی و دولت، در کنار مردم، مسئولیت‌هایی در زمینه آموزش، تربیت و تحول فرهنگی بر عهده دارند. همچنین، او استقلال فرهنگی را با استقلال سیاسی و اقتصادی مرتبط می‌داند و بر گزینش عناصر فرهنگی بر اساس سازگاری آن‌ها با مبانی اسلامی و نیازهای جامعه تأکید می‌کند.[۱۰۳]

روش‌ اجتهاد و اندیشه فقهی

روش‌شناسی اجتهادی امام خمینی بر مبنای اصول فقه شیعه و با تأکید بر نقش هم‌زمان کتاب، سنت، عقل و عرف در استنباط احکام شکل گرفته است. در این روش، عرف در فهم متون دینی و تشخیص موضوعات احکام جایگاه مهمی دارد، هرچند اعتبار آن در چارچوب موازین شرعی پذیرفته می‌شود. از ویژگی‌های این رویکرد، توجه به نقش عقل، بهره‌گیری از قواعد اصولی و تأکید بر پویایی اجتهاد در مواجهه با مسائل مستحدثه است. امام خمینی، افزون بر شرایط علمی متعارف اجتهاد، برخورداری از تقوا و صلاحیت‌های اخلاقی، بینش جامع اجتماعی و سیاسی و توانایی تشخیص مصالح جامعه را ضروری می‌دانست. همچنین، وی با تأکید بر نقش تعیین‌کننده زمان و مکان در استنباط احکام، بر ضرورت شناخت شرایط تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی هر مسئله تأکید داشت؛ رویکردی که در عین پایبندی به فقه سنتی و اجتهاد جواهری، بر پویایی و کارآمدی فقه در اداره جامعه و پاسخ‌گویی به نیازهای متغیر آن تأکید می‌کند.[۱۰۴] در دیدگاه فقهی او، عبادات افزون بر ابعاد فردی و معنوی، دارای کارکردهای اجتماعی و سیاسی بودند و احکام معاملات نیز با توجه به عرف و مصالح جامعه بررسی می‌شدند. همچنین، نظریه ولایت فقیه و اختیارات حاکم اسلامی در ادارۀ جامعه و تأمین مصالح عمومی، جایگاهی محوری در اندیشه فقهی او داشت.[۱۰۵]

تأسیس نهادها و سازمان‌های مختلف

ردیف نام نهاد تاریخ تشکیل یا آغاز فعالیت هدف و وظایف اصلی
۱ شورای انقلاب اسلامی ۲۲ دی ۱۳۵۷ش سامان‌دهی امور دولت انقلابی و مشارکت در اداره کشور.
۲ کمیته‌های انقلاب اسلامی ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ش تأمین امنیت محله‌ها، حفاظت از مراکز و رسیدگی به امور عمومی.
۳ دادگاه انقلاب اسلامی ۵ اسفند ۱۳۵۷ش رسیدگی قضایی به پرونده‌های مرتبط با شرایط پس از انقلاب.
۴ بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی ۹ اسفند ۱۳۵۷ش حمایت از مستضعفان، آسیب‌دیدگان و خانواده‌های شهدا و جانبازان.
۵ کمیته امداد امام خمینی ۱۹ اسفند ۱۳۵۷ش حمایت و ارائه خدمات به نیازمندان و محرومان.
۶ بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و حساب ۱۰۰ امام ۲۱ فروردین ۱۳۵۸ش تأمین مسکن برای محرومان و کمک به تحقق حق برخورداری از مسکن.
۷ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ۲ اردیبهشت ۱۳۵۸ش سازمان‌دهی نیروی مسلح برای حفاظت از انقلاب و مقابله با تهدیدهای نظامی و امنیتی.
۸ دادگاه و دادسرای ویژه روحانیت زمینه‌سازی: ۳ خرداد ۱۳۵۸؛ تشکیل رسمی: خرداد ۱۳۶۶ش رسیدگی به مسائل قضایی مرتبط با روحانیون و تخلفات مربوط به جایگاه روحانیت.
۹ مجلس خبرگان قانون اساسی افتتاح: ۲۸ مرداد ۱۳۵۸ش تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
۱۰ جهاد سازندگی ۲۶ خرداد ۱۳۵۸ش محرومیت‌زدایی و توسعه فعالیت‌های کشاورزی، روستایی و عمرانی.
۱۱ بسیج مستضعفان انقلاب اسلامی زمینه‌سازی: ۴ آذر ۱۳۵۸ش؛ تصویب سازمان بسیج ملی: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۵۹ش گسترش آموزش نظامی همگانی و سازمان‌دهی نیروهای مردمی.
۱۲ سازمان نهضت سوادآموزی ۷ دی ۱۳۵۸ش مبارزه با بی‌سوادی و ارتقای سطح سواد و آگاهی بزرگسالان.
۱۳ بنیاد شهید انقلاب اسلامی ۲۵ اسفند ۱۳۵۸ش حمایت از خانواده‌های شهدا و ترویج فرهنگ ایثار و شهادت.
۱۴ بنیاد ۱۵ خرداد ۱۵ خرداد ۱۳۶۰ش بزرگداشت قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و حمایت از خانواده‌های شهدا و محرومان.
۱۵ هیئت مرکزی گزینش ۱۵ دی ۱۳۶۱ش سامان‌دهی فرایند گزینش در دستگاه‌های اجرایی کشور.
۱۶ هیئت عفو و بخشودگی زندانیان ۱۹ خرداد ۱۳۶۲ش بررسی وضعیت زندانیان و پیشنهاد عفو، آزادی یا تخفیف مجازات.
۱۷ مکتب بانوان قم (جامعة الزهرا) ---- ارتقای سطح علمی، دینی و فرهنگی بانوان.
۱۸ شورای عالی انقلاب فرهنگی ۱۹ خرداد ۱۳۶۳ش سیاست‌گذاری در حوزه فرهنگ و آموزش و تقویت فرهنگ اسلامی ـ ملی.
۱۹ هیئت‌های هفت‌نفره واگذاری زمین تصویب لایحه قانونی: ۲۶ فروردین ۱۳۵۹ش واگذاری زمین به کشاورزان بی‌زمین یا کم‌زمین و سامان‌دهی احیای اراضی.
۲۰ مجمع تشخیص مصلحت نظام ۱۷ بهمن ۱۳۶۶ش حل اختلاف مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان و مشاوره در تعیین سیاست‌های کلی نظام.
۲۱ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ۱۷ شهریور ۱۳۶۷ش تنظیم، تدوین و نشر آثار و اندیشه‌های امام خمینی و صیانت از آنها.
۲۲ شورای بازنگری قانون اساسی ۵ اردیبهشت ۱۳۶۸ش بررسی و اصلاح قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.[۱۰۶]

دستاوردهای سیاسی و اجتماعی

روح‌الله خمینی در دوران رهبری خود در پایان نظام سلطنتی، استقرار جمهوری اسلامی و شکل‌گیری ساختار سیاسی و حقوقی جدید ایران نقش محوری داشت. دورهٔ رهبری او با تغییر مبانی حقوقی حکومت، بازتعریف روابط خارجی، دگرگونی جایگاه دین در سیاست و تحولات گسترده در عرصه‌های اجتماعی، آموزشی و دفاعی همراه بود. مهم‌ترین تحولات داخلی مرتبط با این دوره عبارت‌اند از:

  • تغییر نظام سیاسی ایران: رهبری جنبش منتهی به سقوط حکومت پهلوی در ۱۳۵۷ش و پایان نظام پادشاهی در ایران؛
  • استقرار جمهوری اسلامی: برگزاری همه‌پرسی تعیین نوع نظام سیاسی در فروردین ۱۳۵۸ش و جایگزینی نظام سلطنتی با جمهوری اسلامی؛
  • تدوین چارچوب حقوقی جدید: تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی در سال ۱۳۵۸ش و تعیین ساختارها و مبانی حقوقی نظام جدید؛
  • استقرار نظام سیاسی مبتنی بر ولایت فقیه: گنجاندن اصل ولایت فقیه در قانون اساسی و تعریف جایگاه رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی؛
  • شکل‌گیری فرایندهای انتخاباتی جدید: برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری و مجلس در سال‌های نخست پس از انقلاب و ایجاد سازوکارهای انتخاباتی در چارچوب نظام جدید؛[۱۰۷]
  • تغییر روابط نظامی با کشورهای خارجی: پایان یافتن نقش رسمی مستشاران نظامی خارجی در ساختار پیشین و افزایش مسئولیت نیروهای ایرانی در ادارهٔ امور دفاعی؛
  • تجربهٔ جنگ و تغییرات دفاعی: تجربه‌اندوزی نیروهای ایرانی در جنگ ایران و عراق و گسترش ظرفیت‌های عملیاتی و دفاعی در طول جنگ؛
  • تغییر جایگاه دین در ساختار حکومت: گسترش نقش اصول و نهادهای دینی در قوانین، ساختار سیاسی و ادارهٔ عمومی کشور؛
  • گسترش برگزاری نماز جمعه: برگزاری نماز جمعه در شهرهای مختلف پس از انقلاب و تبدیل آن به یکی از مجاری بیان مواضع سیاسی و دینی در عرصهٔ عمومی؛
  • تغییر سیاست‌های آموزش عالی: بازنگری در ساختار و محتوای دانشگاه‌ها در جریان انقلاب فرهنگی و تغییر جهت‌گیری رسمی آموزش عالی؛
  • مشارکت زنان در تحولات سیاسی: حضور زنان در جنبش انقلابی، فعالیت‌های عمومی و فرایندهای انتخاباتی پس از انقلاب؛
  • تغییر جهت‌گیری سیاست خارجی ایران: فاصله‌گیری از برخی ترتیبات سیاسی و راهبردی دورهٔ پهلوی و اتخاذ مواضع رسمی مبتنی بر استقلال سیاسی و مخالفت با سلطهٔ قدرت‌های بزرگ.[۱۰۸]

اثرگذاری‌های بین‌المللی

روح‌الله خمینی با طرح دیدگاه‌های خود دربارهٔ حکومت دینی، اسلام سیاسی، استقلال سیاسی و مخالفت با سلطهٔ قدرت‌های بزرگ، در شکل‌گیری مباحث سیاسی جهان اسلام و برخی تحولات خاورمیانه نقش داشت. مواضع و اقدامات او در دورهٔ رهبری جمهوری اسلامی، به‌ویژه در زمینهٔ روابط خارجی، مسئلهٔ فلسطین و حمایت از برخی جریان‌های اسلامی، بازتابی فراتر از مرزهای ایران یافت. مهم‌ترین محورهای این اثرگذاری عبارت‌اند از:

  • طرح الگوی حکومت دینی در عرصهٔ بین‌المللی: امام خمینی با تأکید بر تشکیل حکومت بر پایهٔ مبانی اسلامی و رهبری دینی، الگویی از پیوند دین و حکومت را وارد مباحث سیاسی معاصر کرد که در مطالعات مربوط به اسلام سیاسی مورد توجه قرار گرفت؛
  • تأثیر بر گفتمان اسلام سیاسی: دیدگاه‌ها و رهبری امام خمینی در جریان انقلاب ایران، در تحلیل‌ها و مواضع برخی جنبش‌ها و جریان‌های اسلامی در کشورهای دیگر بازتاب یافت؛[۱۰۹]
  • تغییر مناسبات با قدرت‌های بزرگ: مواضع سیاسی امام خمینی در مخالفت با نفوذ ایالات متحده و دیگر قدرت‌های خارجی، در جهت‌گیری روابط جمهوری اسلامی با آمریکا و برخی کشورهای غربی نقش داشت؛
  • حمایت از مسئلهٔ فلسطین: امام خمینی حمایت از مردم فلسطین و مخالفت با سیاست‌های اسرائیل را در شمار مواضع محوری خود قرار داد و با اعلام روز جهانی قدس، بر طرح این مسئله در عرصهٔ عمومی و روابط بین‌المللی تأکید کرد؛[۱۱۰]
  • حمایت از جریان‌های اسلامی منطقه: امام خمینی از برخی جنبش‌ها و جریان‌های اسلامی مخالف نفوذ خارجی حمایت سیاسی کرد؛ این موضع در روابط جمهوری اسلامی با شماری از نیروهای منطقه‌ای بازتاب یافت، هرچند شکل و دامنهٔ حمایت‌ها در هر مورد متفاوت بود؛
  • بازتاب منطقه‌ای دیدگاه‌ها و رهبری او: رهبری امام خمینی در انقلاب سال ۱۳۵۷ش و تأسیس جمهوری اسلامی، او را به یکی از چهره‌های محوری در تحولات سیاسی خاورمیانه تبدیل کرد و واکنش‌های متفاوتی را در میان دولت‌ها، جنبش‌ها و تحلیلگران سیاسی برانگیخت؛
  • مخالفت با نظم بین‌المللی دوقطبی: امام خمینی با انتقاد از سلطهٔ قدرت‌های بزرگ و وابستگی سیاسی، دیدگاهی مبتنی بر استقلال کشورها و مخالفت با نفوذ خارجی مطرح کرد که در گفتمان رسمی جمهوری اسلامی نیز بازتاب یافت؛
  • افزایش توجه بین‌المللی به تشیع سیاسی: نقش امام خمینی و روحانیت شیعه در تحولات سیاسی ایران، توجه رسانه‌ها، پژوهشگران و دولت‌های خارجی را به جایگاه تشیع در سیاست معاصر افزایش داد؛
  • تأثیر بر مباحث دین و سکولاریسم: دیدگاه‌های امام خمینی دربارهٔ نسبت دین و حکومت و تجربهٔ سیاسی مبتنی بر این دیدگاه‌ها، در مباحث دانشگاهی و سیاسی دربارهٔ اسلام سیاسی و رابطهٔ دین و دولت مورد بررسی قرار گرفت.[۱۱۱]

سبک زندگی

ورزش و سلامت جسمانی: سید روح‌الله خمینی به بسیاری از رشته‌های ورزشی علاقه‌مند بود و از جمله ورزش‌هایی که خود در آنها فعالیت داشت، می‌توان به کوه‌نوردی، فوتبال در دورهٔ نوجوانی و شنا و برخی ورزش‌های باستانی و کشتی در دورهٔ جوانی اشاره کرد. با افزایش سن، کوه‌نوردی و پیاده‌روی به فعالیت‌های اصلی او تبدیل شد. او هیچ‌گاه به بهانهٔ برنامه‌ای دیگر از ورزش نمی‌گذشت و در توصیه‌های خود به فرزندان و نوه‌ها بر ضرورت تفکیک زمان درس و تفریح تأکید می‌کرد و هر یک را در جای خود لازم می‌دانست.[۱۱۲] او در این زمینه به تجربهٔ شخصی خود نیز اشاره می‌کرد.[۱۱۳] خمینی برخی تابستان‌ها به درکه تهران می‌رفت و تا پنجاه‌سالگی، عصرها با لباس روحانیت به کوه می‌رفت.[۱۱۴] او طی برنامه‌ای منظم، روزانه یک ساعت‌ونیم پیاده‌روی می‌کرد و افزون بر آن، حرکاتی که پزشکان برای او تجویز کرده بودند را هنگام انجام کارهای دیگر نیز انجام می‌داد.[۱۱۵]

نظم و برنامه‌ریزی: برنامه روزانه خمینی شامل زمان‌های مشخصی برای عبادت، مطالعه، تدریس، استراحت، رفت‌وآمد و فعالیت جسمانی بود. این نظم در برنامه خواب و خوراک و امور آموزشی او نیز رعایت می‌شد. او بر تفکیک زمان کار و تفریح تأکید داشت و این موضوع را در توصیه‌های خود به فرزندان و نوه‌هایش مطرح می‌کرد.[۱۱۶]

برنامه عبادی: عبادت بخش ثابتی از برنامه روزانه خمینی بود. نمازهای روزانه، نماز شب، تلاوت قرآن، دعا و زیارت از جمله فعالیت‌های عبادی او به شمار می‌رفت. او معمولاً نماز را در اول وقت می‌خواند و در دوره‌های مختلف زندگی، از جمله دوران تبعید و بیماری، به انجام عبادات اهتمام داشت.[۱۱۷] در ماه رمضان نیز برنامه روزانه خود را با روزه‌داری، نماز و دعا تنظیم می‌کرد.[۱۱۸]

زندگی خانوادگی: خمینی در زندگی خانوادگی با همسر، فرزندان و دیگر اعضای خانواده ارتباط‌ صمیمانه داشت و هنگام دوری در نامه‌های خود با آنان دربارۀ وضعیت خانواده و مسائل روزمره مکاتبه می‌کرد. او در تربیت فرزندان بر نقش رفتار والدین، احترام به مادر و رعایت روابط خانوادگی تأکید داشت. همچنین بخشی از وقت خود را به معاشرت و بازی با نوه‌هایش اختصاص می‌داد.[۱۱۹]

ساده‌زیستی و آراستگی ظاهر: زندگی شخصی خمینی‌با پرهیز از تجملات و استفاده از امکانات ساده همراه بود. در محل سکونت او، به‌ویژه در نجف، پاریس و جماران، از وسایل و امکانات محدود استفاده می‌شد. در کنار سادگی زندگی، به نظافت و آراستگی ظاهر، تمیزی لباس، استحمام و استفاده از عطر نیز توجه داشت.[۱۲۰]

روابط اجتماعی: روابط خمینی با اطرافیان، شاگردان، همکاران و کارکنان خانه و دفتر او بخشی از زندگی روزمره‌اش را تشکیل می‌داد. در گزارش‌های مربوط به معاشرت‌های او، به دیدار با همراهان، پیگیری وضعیت افراد بیمار یا گرفتار و ارتباط با شاگردان اشاره شده است. در برخورد با مخالفان نیز، بنا بر توصیف‌های موجود، از گفت‌وگو و مدارا در کنار مواضع قاطعانه در مسائل سیاسی استفاده می‌کرد.[۱۲۱]

دیدگاه‌ها دربارهٔ امام خمینی

شخصیت‌های سیاسی، اندیشمندان و روحانیان ایرانی و خارجی، دیدگاه‌های گوناگونی دربارهٔ سید روح‌الله خمینی و نقش او در تحولات سیاسی و دینی ایران بیان کرده‌اند. این دیدگاه‌ها موضوعاتی مانند رهبری انقلاب، اندیشهٔ سیاسی، ویژگی‌های شخصیتی و تأثیر انقلاب ایران بر جهان را دربر می‌گیرد:

  • در میان اندیشمندان خارجی، میشل فوکو از جمله کسانی بود که انقلاب ایران را بررسی کرد. او در نوشته‌های خود به نقش مذهب، رهبری خمینی و شکل‌گیری جنبش انقلابی در ایران پرداخت. یرواند آبراهامیان نیز خمینی را علاوه بر جایگاه مذهبی، دارای نوآوری سیاسی دانسته و به نقش مخالفت با حکومت پهلوی، زندگی ساده و بسیج نیروهای مردمی در شکل‌گیری پایگاه اجتماعی او اشاره کرده است.[۱۲۲]
  • در میان سیاستمداران خارجی، میخائیل گورباچف اندیشه‌های خمینی را فراتر از زمان و مکان توصیف کرد. نلسون ماندلا به نقش او در پیروزی انقلاب اسلامی اشاره داشت و جیمی کارتر گفت که خمینی در ایران به‌عنوان قهرمانی بزرگ شناخته می‌شود. هنری کیسینجر نیز تصمیم‌های او را عاملی برای دشوار شدن پیش‌بینی سیاست‌های ایران دانسته است.[۱۲۳] در میان شخصیت‌های کشورهای اسلامی، احمد بن‌بلا انقلاب ایران را در احیای اسلام در جهان عرب مؤثر دانست. بی‌نظیر بوتو به جایگاه خمینی در میان رهبران سیاسی اشاره کرد و حافظ اسد نقش او را در انقلاب ایران و دفاع از ارزش‌های اسلامی برجسته دانست. محمد حسنین هیکل نیز خمینی را شخصیتی متعلق به دورانی دیگر توصیف کرد. پژوهشگر تاریخ، یرواند آبراهامیان، خمینی را در کنار جایگاه روحانی‌اش، نوآوری سیاسی دانسته و محبوبیت او را با زندگی ساده، مخالفت با حکومت پهلوی و بسیج نیروهای مردمی مرتبط کرده است.[۱۲۴]
  • در میان شخصیت‌های مذهبی و فکری ایران، مرتضی مطهری از جمله چهره‌هایی بود که دربارهٔ اندیشه‌های اسلامی و جایگاه خمینی در نهضت انقلاب اظهارنظر کرد. محمدعلی اراکی و سیدمحمدرضا گلپایگانی به نقش او در تحولات اسلامی و سیاسی اشاره کردند. سیدشهاب‌الدین مرعشی نجفی بر مبارزهٔ او با ظلم تأکید داشت و محمدتقی مصباح یزدی و عبدالله جوادی آملی به جایگاه علمی و ویژگی‌های شخصیتی او پرداختند. محمدتقی جعفری نیز از تدبیر، شهامت و ابتکار او در رهبری یاد کرده است.[۱۲۵] سیدعلی خامنه‌ای جایگاه خمینی را با تأکید بر تداوم و ماندگاری اندیشه و میراث او توصیف کرده و وی را حقیقتی همواره زنده دانسته است.[۱۲۶]
  • در برخی گزارش‌های رسانه‌ای، از جمله روایت خبرنگار آمریکایی روبین وودزورث، حضور امام‌ خمینی در جماران با اقتدار و آرامش توصیف شده است. نشریاتی مانند ایندیپندنت و هرالد تریبون نیز به نقش او در تحولات سیاسی ایران و تأکیدش بر ایجاد نظامی مبتنی بر اسلام پرداخته‌اند.[۱۲۷]
  • منتقدان خمینی، که طیف متنوعی از جریان‌های سیاسی، پژوهشگران و فعالان حقوق بشری را در بر می‌گیرند، ارزیابی متفاوتی از میراث او ارائه می‌دهند. در این دیدگاه، خمینی نه محصول مبارزه‌ای طولانی علیه استبداد، بلکه کسی دانسته می‌شود که از نارضایتی عمومی و شتاب انقلابی بهره برد و سپس نظامی مبتنی بر اقتدار مطلق روحانیون را تحمیل کرد. منتقدان استدلال می‌کنند که وعده‌های آزادی سیاسی، مشارکت دموکراتیک و مجلس مؤسسان به‌سرعت جای خود را به ساختاری داد که در آن قدرت در نهاد رهبری متمرکز شد و سازوکارهای نظارتی بر آن عملاً بی‌اثر ماند. از نگاه آنان، تفکیک‌ناپذیری دین و سیاست در اندیشهٔ او و تثبیت اصل ولایت فقیه، زمینهٔ شکل‌گیری «حکومت دوگانه» و نهادهای موازی قدرت را فراهم کرد.[۱۲۸]
  • بخش دیگری از انتقادها به عملکرد حکومت در دورهٔ رهبری او معطوف است. منتقدان به سرکوب مخالفان سیاسی، زندانی و اعدام مخالفان، جرم‌انگاری اعتراض و گسترش دستگاه امنیتی اشاره می‌کنند و کشتار زندانیان سیاسی در سال ۱۹۸۸م را از مهم‌ترین موارد در این زمینه می‌شمارند. آنان همچنین تداوم جنگ ایران و عراق پس از فرصت‌های دستیابی به راه‌حل مذاکره‌شده را با هزینهٔ انسانی سنگین و در خدمت تثبیت قدرت داخلی ارزیابی می‌کنند. در حوزهٔ اقتصادی و اجتماعی نیز افول اقتصادی، فساد سیستمیک، تبعیض نهادی‌شده و انزوای بین‌المللی از پیامدهایی دانسته می‌شود که به میراث او نسبت داده می‌شود.[۱۲۹]
  • منتقدان در سطح تحلیلی‌تر، به کیش شخصیت پیرامون خمینی و فضای سیاسی سال‌های نخست که در آن به‌چالش‌کشیدن علنی او با خطرهای سنگین همراه بود اشاره می‌کنند و مخالفت‌های سازمان‌یافته با دکترین ولایت فقیه را از نخستین چالش‌های جدی با نظام نوپا می‌شمارند. برخی تحلیلگران نیز با اشاره به شکاف میان وعده‌های انقلاب و واقعیت پس از آن، کاهش پایگاه اجتماعی وفادار به نظام را در نسل‌های جدید و فاصله‌گیری بخشی از جوانان از میراث خمینی مطرح می‌کنند.[۱۳۰]

درگذشت امام خمینی

نوشتار اصلی: رحلت سید روح‌الله خمینی

امام خمینی در شامگاه ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ش پس از یک دوره بیماری، درگذشت.[۱۳۱] فردای روز ارتحال امام، سید علی خامنه‌ای که در آن زمان، رئیس‌جمهور ایران بود، وصیت‌نامه امام را در حضور مسئولان کشوری و لشکری، قرائت کرد. در همان روز، نمایندگان مجلس خبرگان رهبری که وظیفهٔ انتخاب رهبر را بر عهده داشتند، با اکثریت آراء، آیت‌الله سید علی خامنه‌ای را به رهبری نظام جمهوری اسلامی ایران برگزیدند.[۱۳۲]

تشییع جنازه

نوشتار اصلی: تشییع جنازه سید روح‌الله خمینی

مراسم تشییع جنازهٔ سید روح‌الله خمینی در ۱۵ خرداد ۱۳۶۸ش با آغاز مراسم وداع عمومی در مصلای تهران شروع شد.[۱۳۳] صبح روز ۱۶ خرداد، سید محمدرضا گلپایگانی نماز میت را بر پیکر او اقامه کرد و سپس تشییع جنازه تا بهشت زهرا برگزار شد.[۱۳۴] پیکر خمینی در محلی در جوار بهشت زهرا به خاک سپرده شد که بعدها حرم امام خمینی در آن ساخته شد.[۱۳۵] در این مراسم، گروه‌های مختلف اجتماعی حضور داشتند[۱۳۶] و شمار شرکت‌کنندگان، بنا بر گزارش منابع و رسانه‌ها، بیش از ده میلیون نفر برآورد شده است.[۱۳۷] برخی منابع این رویداد را از پرجمعیت‌ترین مراسم‌های تشییع جنازه در جهان دانسته‌اند.[۱۳۸]

تصویرپردازی و بازنمایی فرهنگی

نام و تصویر امام خمینی در ایران در قالب نام‌گذاری فضاهای عمومی، ایجاد یادمان‌ها و تولید آثار ادبی، فرهنگی و هنری بازتاب یافته است:

  • قانون نحوهٔ حفظ آثار و یاد امام خمینی، مصوب ۱۳۶۸ش، چارچوبی رسمی برای پاسداشت و ترویج یاد و اندیشهٔ او فراهم کرد. این قانون بر گسترش فعالیت‌های فرهنگی، هنری و رسانه‌ای دربارهٔ زندگی و آثار وی تأکید داشت و اقداماتی چون نام‌گذاری مراکز، میدان‌ها و خیابان‌های مهم به نام او، نصب آثار هنری و تجسمی مرتبط با آرمان‌هایش، درج تصویر او بر اسکناس‌ها و سکه‌های بهار آزادی و نصب تمثال وی در مراکز رسمی و کتاب‌های درسی و دانشگاهی را پیش‌بینی می‌کرد.[۱۳۹]
  • نام امام خمینی بر شماری از مراکز عمومی، علمی و فرهنگی‌ در سراسر کشور نهاده شده است؛ از جمله فرودگاه بین‌المللی امام خمینی،[۱۴۰] دانشگاه بین‌المللی امام خمینی در قزوین[۱۴۱] و مجتمع بیمارستانی امام خمینی در تهران.[۱۴۲] شماری از خیابان‌ها[۱۴۳] و میدان‌های شهرهای ایران[۱۴۴] نیز به نام او نام‌گذاری شده‌اند. حرم امام خمینی در تهران، افزون بر کارکرد مذهبی و یادمانی، محل برگزاری مراسم سالگرد درگذشت او و دیگر برنامه‌های رسمی و فرهنگی مرتبط با یاد وی است.[۱۴۵] خیابان‌های در‌‌ برخی کشورهای خارجی از جمله هند،[۱۴۶] پاکستان[۱۴۷] و عراق به امام خمینی نام‌گذاری شده است.[۱۴۸]
  • بازنمایی تصویری امام خمینی در قالب تندیس،[۱۴۹] سردیس،[۱۵۰] نقاشی،[۱۵۱] طراحی چهره،[۱۵۲] نقاشی‌های دیواری و عکاسی شکل گرفته است. تصویر او همچنین در رسانه‌های داخلی و خارجی بازتاب داشته است؛ از جمله مجلهٔ تایم در ۱۹۷۹م او را به‌عنوان «مرد سال» برگزید و تصویرش را بر جلد مجله منتشر کرد.[۱۵۳]
  • آثار مکتوب دربارهٔ امام خمینی طیف گسترده‌ای از موضوعات تاریخی، سیاسی، فقهی، فلسفی، عرفانی و فرهنگی را در بر می‌گیرد. نظریهٔ ولایت فقیه، حکومت و سیاست، آزادی و عدالت، تفسیر قرآن، تعلیم و تربیت، خانواده، سیاست خارجی و روابط بین‌الملل، و نیز زندگی و سیرهٔ عملی او از جمله موضوعات این آثارند. این مجموعه شامل کتاب‌ها، مقاله‌های علمی، پایان‌نامه‌ها و ویژه‌نامه‌هایی است که به زبان فارسی و زبان‌های دیگر منتشر شده‌اند.[۱۵۴]
  • بازنمایی ادبی نام و یاد امام خمینی به‌طور عمده در قالب شعر و مجموعه‌های شعر شکل گرفته است. شماری از شاعران معاصر، از جمله شهریار، محمدعلی بهمنی، مشفق کاشانی، طاهره صفارزاده، علی‌رضا قزوه، عبدالجبار کاکایی، علی معلم دامغانی، یوسف‌علی میرشکاک، سپیده کاشانی و دیگران، آثاری دربارهٔ شخصیت او، انقلاب اسلامی و درگذشتش سروده‌اند.[۱۵۵] این آثار در قالب‌هایی چون غزل، مثنوی، رباعی و شعر نو، مضامینی از جمله ستایش شخصیت و اندیشهٔ او، سوگواری، پیوند با انقلاب و شهدا و بازتاب وصیت‌نامه‌اش را در بر می‌گیرند. افزون بر سروده‌های پراکنده، مجموعه‌های شعری مستقلی نیز با محوریت او منتشر شده است که تعداد آن تا ۱۳۹۰ش به ۲۳ مجموعه می‌رسد.[۱۵۶]
  • زندگی امام خمینی موضوع چندین اثر سینمایی و تلویزیونی، داستانی و مستند بوده است.[۱۵۷] تله‌فیلم صنوبر و فیلم سینمایی فرزند صبح به دوره‌هایی از کودکی و نوجوانی او می‌پردازند و مجموعه‌های آفتاب و زمین و روح‌الله بخش‌هایی از زندگی وی را روایت می‌کنند. در حوزهٔ مستند نیز آثاری چونروح‌الله، تشییع بزرگ، آفتاب و عشق، بانو قدس ایران، احمد، رازهای جماران و مسیحا نفس از جنبه‌های مختلف زندگی شخصی، خانوادگی و سیاسی او یا رویدادهای مرتبط با وی سخن می‌گویند.[۱۵۸]
  • در موسیقی نیز قطعات و مجموعه‌های متعددی با محوریت امام خمینی تولید شده است؛ «خمینی ای امام» و «بوی گل سوسن و یاسمن» از جمله سرودهای شناخته‌شدهٔ مرتبط با انقلاب اسلامی‌اند و پس از درگذشت او نیز آثاری سوگ‌محور، از جمله قطعهٔ «دریغا»، پدید آمد. در میان آثار موسیقایی دیگر، سوئیت سمفونی امام خمینی با آهنگسازی بهزاد عبدی، سمفونی «انتظار» و آلبوم‌هایی چون «دیدار دوست»، «غم دیدار» و «حضور سبز» قرار دارند. برخی از این آثار از اشعار او بهره گرفته‌اند و برخی دیگر زندگی، اندیشه یا درگذشت وی را دستمایهٔ آفرینش موسیقایی قرار داده‌اند.[۱۵۹]
  • در حوزهٔ هنرهای تجسمی، چهرهٔ امام خمینی موضوع آثار نقاشی، طراحی، عکاسی و نقاشی دیواری بوده است. از جمله نمونه‌های یادشده در منابع، آثار مرتضی روحانی‌مشهدی و محمدرضا قادری و پرتره‌های کیخسرو خروش است. افزون بر آثار مستقل، تصویر او در برنامه‌ها و رویدادهای هنری مرتبط با انقلاب اسلامی و یادبودهای رسمی نیز بازتاب یافته است.[۱۶۰]

پانویس

  1. ↑ مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ص۸۴؛
  2. ↑ مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۶–۱۱۹.
  3. ↑ مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۴۶۶-۴۶۹.
  4. ↑ مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ۶۱-۶۳.
  5. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۴، ص۱۰۵-۱۰۶.
  6. ↑ پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۱۲۳.
  7. ↑ مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ص۹۷.
  8. ↑ پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۷۴.
  9. ↑ ثقفی، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۵۵.
  10. ↑ روحانی، نهضت امام خمینی، 1383ش، ج1، ص44.
  11. ↑ پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۲۱۶-۲۱۷.
  12. ↑ مرادی‌نیا، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۳۳.
  13. ↑ روحانی، نهضت امام خمینی، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۳۹-۴۰.
  14. ↑ پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۲۱۶-۲۱۷.
  15. ↑ بهجت،‌‌ استادان امام، ۱۳۸۵ش، ص۱۰۷.
  16. ↑ مرادی‌نیا، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۳۷-۳۸..
  17. ↑ مرادی‌نیا، محمدجواد، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۴۲-۴۳.
  18. ↑ انصاری، حدیث بیداری، زندگی‌نامۀ امام خمینی از تولد تا رحلت، ۱۳۸۹ش، ص۷.
  19. ↑ بهجت،‌‌ استادان امام، ۱۳۸۵ش، ص۲۲.
  20. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۳، ص۲۹۵-۲۹۷.
  21. ↑ هاشمی رفسنجانی، امام‌خمینی به روایت هاشمی رفسنجانی، ۱۳۸۵ش، ص۲۵۵.
  22. ↑ بنی‌فضل، خاطرات، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص ۴۳.
  23. ↑ محتشمی‌پور، خاطرات سیاسی، ۱۳۷۶ش، ج۱، ۵۰۳–۵۰۵.
  24. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۶، ص۳۱۵.
  25. ↑ فراتی، «مرجعیت امام خمینی»، پرتال جامعه علوم انسان.
  26. ↑ صالحی، امام و مرجعیت،۱۳۷۲ش، ۲۲ و ۲۵.
  27. ↑ «سند حمایت مراجع و علما از مرجعیت امام خمینی در سال 1342»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  28. ↑ نوری، آیینه‌داران حقیقت، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۴۱۷.
  29. ↑ روحانی، حاج‌آقامجتبی تهرانی شاگرد دلباخته امام، ۱۳۹۱ش، ص۳۰.
  30. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۹، ص۲۲۵.
  31. ↑ مجموعه آثار حضرت امام خمینی سلام الله علیه - نسخه ۲، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
  32. ↑ مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۳، ص۱۹۵-۱۹۹.
  33. ↑ امام خمینی، دیوان امام، 1392، ص142.
  34. ↑ «امام و نوآورى ‏هاى فقهى و اصولى»، پرتال امام خمینی؛«امام و نوآوری های فقهی و اصولی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  35. ↑ مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۴۶۶-۴۶۹.
  36. ↑ «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی.
  37. ↑ «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی.
  38. ↑ «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی.
  39. ↑ «بررسی معاهدات و امتیازات بین ایران و روسیه از دوره قاجار تا مشروطه 1324-1210ق / 1906-1795م»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  40. ↑ «اقدامات و اصلاحات رضاشاه»، پایگاه اطلاع‌رسانی رویش اخلاق و تربیت؛ فلاح‌زاده، «رهیافت‌های تاریخی در اندیشه امام خمینی(ره)»، ۱۳۷۸ش، ص۲۹۷.
  41. ↑ «تاریخ و سیر تحول حوزه علمیه قم در دوران معاصر/ 1»، وب‌سایت دیگران.
  42. ↑ «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر.
  43. ↑ «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر.
  44. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص363-365.
  45. ↑ «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر.
  46. ↑ آبادیان، «اصلاحات ارضي و تبعات اجتماعي مهاجرت روستائيان به شهر تهران»، 1397ش، ص۱۵.
  47. ↑ «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر؛ «پساکودتا؛ سازمان جهنمی ساواک»، خبرگزرای حوزه.
  48. ↑ دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۳۸.
  49. ↑ دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۳۹-۱۴۲.
  50. ↑ دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۷-۱۴۹.
  51. ↑ دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۹-۱۵۰.
  52. ↑ دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۵۰.
  53. ↑ «رهبری»، پرتال امام خمینی؛«زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.
  54. ↑ «۱۳ بهمن ۱۳۵۷؛ شوق مردم برای دیدار و بیعت با امام»، خبرگزاری ایسنا.
  55. ↑ «نگاهی دیگر به بیعت آبی‌پوشان آسمانی با امام خمینی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  56. ↑ «بیعت با آرمان‌های امام با حضور در ۲۲ بهمن»، خبرگزاری صدا و سیما.
  57. ↑ «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.
  58. ↑ «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.
  59. ↑ حمیدزاده، «نگاهی به رفتار مدیریتی و رهبری امام خمینی در انقلاب اسلامی»، پرتال علوم انسانی.
  60. ↑ شریفی و دیگران، «واکاوی تحلیلی نقش امام خمینی در ایجاد و حفظ انقلاب اسلامی»، 1400ش، ص۲-۹.
  61. ↑ «Criticism of the Khomeini system»، academia.edu website «خمینی‌ای که نمی‌شناختیم»، ایران اینترنشنال.
  62. ↑ «در حاشیه استعفای بازرگان: انقلابی عمل کردن، زدن و ریختن و کشتن و پاشیدن نیست»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایران و اسلامی.
  63. ↑ «چرا جریان تسخیر لانه جاسوسی آمریکا در تهران 444 روز طول کشید ؟»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  64. ↑ «کالبدشکافی جریانات و غائله های سال های 1357 تا 1360»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  65. ↑ «اولین رئیس جمهور چگونه عزل شد؟»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  66. ↑ عزتی، «ترورهای اوایل پیروزی انقلاب اسلامی»، پرتال امام‌خمینی.
  67. ↑ «تعطیلی دانشگاه‌ها در انقلاب فرهنگی چگونه آغاز شد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  68. ↑ کردزمن و واگنر، درس‌های جنگ مدرن، ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۱۷۸-۱۸۴؛ منصوری لاریجانی، آشنایی با دفاع مقدس، ۱۳۹۱ش، ص۱۲۵.
  69. ↑ علایی، تاریخ تحلیلی جنگ ایران و عراق، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۳۲.
  70. ↑ «زندگی‌نامه»، پرتال امام خمینی.
  71. ↑ «مبانی، اصول و راهبردهای سیاست خارجی از منظر امام خمینی (ره)»، خبرگزرای فارس.
  72. ↑ «امام خمینی(ره) و لایحه مصونیت مستشاران امریکایی در ایران»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  73. ↑ «زندگی‌نامه»، پرتال امام خمینی.
  74. ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج21، ص220-226.
  75. ↑ «امام خمینی: روز قدس یک روز جهانی است و تنها به قدس اختصاص ندارد/ روز مقابله مستضعفین با مستکبرین است»، پرتال امام خمینی؛ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج9، ص267.
  76. ↑ «راهبردهای امام خمینی(س) در سیستم بین المللی معاصر»، پرتال امام خمینی.
  77. ↑ «راهبردهای امام خمینی(س) در سیستم بین المللی معاصر»، پرتال امام خمینی.
  78. ↑ خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۳۳.
  79. ↑ خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۵۰-۵۴.
  80. ↑ خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۵۵-۵۷.
  81. ↑ خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۵۸-۶۱.
  82. ↑ خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۶۵-۶۸.
  83. ↑ عابدی، «بررسی آرای فلسفی امام خمینی (ره)» پرتال علوم انسانی.
  84. ↑ عابدی، «بررسی آرای فلسفی امام خمینی (ره)» پرتال علوم انسانی.
  85. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۳.
  86. ↑ عابدی، «بررسی آرای فلسفی امام خمینی (ره)» پرتال علوم انسانی.
  87. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۴.
  88. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۵.
  89. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۵.
  90. ↑ شفیعی و دیگران، «بررسی دیدگاه‌های عرفانی امام خمینی و تطبیق با اشعار کلیدی مولانا»، 1401ش، ص۴۳۴-۴۴۵.
  91. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۹۸.
  92. ↑ طالبی دارابی، «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام خمینی(ره) (در دوره اقامت در فرانسه)»، 1378ش، ص۱۷۶-۱۹۰.
  93. ↑ طالبی دارابی، «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام خمینی(ره) (در دوره اقامت در فرانسه)»، 1378ش، ص۱۷۶-۱۹۰.
  94. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۲۰۳
  95. ↑ طالبی دارابی، «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام خمینی(ره) (در دوره اقامت در فرانسه)»، 1378ش، ص۱۷۶-۱۹۰.
  96. ↑ طالبی دارابی، «نگاهی به دیدگاههای سیاسی امام خمینی(ره) (در دوره اقامت در فرانسه)»، 1378ش، ص۱۷۶-۱۹۰.
  97. ↑ کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.
  98. ↑ کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.
  99. ↑ کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.
  100. ↑ کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.
  101. ↑ کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.
  102. ↑  محسنی، «جایگاه فرهنگ و تحول فرهنگی از دیدگاه امام خمینی (ره)؛ (ارائه مقاله در بخش دانشجویی کنگره)»، ۱۳۸۹ش، ص۴-۷.
  103. ↑  محسنی، «جایگاه فرهنگ و تحول فرهنگی از دیدگاه امام خمینی (ره)؛ (ارائه مقاله در بخش دانشجویی کنگره)»، ۱۳۸۹ش، ص۵-۱۵.
  104. ↑ مطلبی، «فقها و روش شناسی در علوم انسانی اسلامی؛ مورد مطالعه روش شناسی اجتهادی امام خمینی(ره)»، ۱۴۰۱ش، ص۶۱-۶۳.
  105. ↑ «زندگی‌نامه»، پرتال امام خمینی.
  106. ↑ «نهادهایی که با فرمان مستقیم امام خمینی تشکیل شدند کدامند؟»، پرتال امام خمینی.
  107. ↑ «رهبری نظام جمهوری اسلامی ایران»، پرتال امام خمینی؛«زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.
  108. ↑ فرازی، «دستاوردهای انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره)»، ۱۳۸۳ش، ص۱۱۲-۱۲۸.
  109. ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج21، ص289.
  110. ↑ «تاثیرات حضرت امام (ره) بر جهان غرب»، وب‌سایت پرسمان دانشجویی.
  111. ↑ «تاثیرات حضرت امام (ره) بر جهان غرب»، وب‌سایت پرسمان دانشجویی.
  112. ↑ ستوده، پابه‌پای آفتاب، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۳۰.
  113. ↑ رجایی، برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۳۱.
  114. ↑ سبحانی‌نیا و علی‌عسکری، مهر و قهر، ۱۳۷۹ش، ص۱۷۷.
  115. ↑ ستوده، پابه‌پای آفتاب، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۱۰۹؛ «امام خمینی به کدام ورزش ها علاقه داشتند؟»، وب‌سایت تابناک.
  116. ↑ رجایی، برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۴-۹.
  117. ↑ ستوده، پابه‌پای آفتاب، ج۲، ص۲۹۶-۲۹۷.
  118. ↑ رجایی، برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، ۱۳۹۲ش، ج۳، ص۵۵.
  119. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۵۴۳-۵۴۴.
  120. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۵۴۰-۵۴۱.
  121. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۵۴۹-۵۵۰.
  122. ↑ حبیبی، «امام خمینی رحمه الله علیه از منظر اندیشمندان اسلامی و غربی»، 1395ش، ص۳۲-۳۵.
  123. ↑ «امام خمینی(ره) از دید چهره‌‌های سرشناس جهان»، وب‌سایت مشرق.
  124. ↑ «امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه؛ «امام خمینی(ره) از دید چهره‌‌های سرشناس جهان»، وب‌سایت مشرق.
  125. ↑ «امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  126. ↑ «امام خمینی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، پرتال امام خمینی.
  127. ↑ «امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  128. ↑ website «Khomeini’s Legacy and the Resistance That Refused to Bow irannewsupdate.com»
  129. ↑ website «Khomeini’s Legacy and the Resistance That Refused to Bow irannewsupdate.com»؛ aljazeera. website «Iran: Supreme leader’s legacy debated 30 years after his death»،
  130. ↑ aljazeera. website «Iran: Supreme leader’s legacy debated 30 years after his death»،
  131. ↑ عارفی، طبیب دلها، ۱۳۸۷ش، ص۶۶۱؛ میریان، خاطرات، ۱۳۷۷ش، ص۶۴.
  132. ↑ «نگاهی به ۳۶ سال رهبری حضرت آیت الله خامنه‌ای»، وب‌سایت دنیای سیاست.
  133. ↑ «تشییع بی‌سابقه!»، ایسنا.
  134. ↑ «تشییع پیکر امام خمینی (ره) و سردار سلیمانی در فهرست پرجمعیت‌ترین‌ها»، ایمنا.
  135. ↑ «تشییع بی‌سابقه!»، ایسنا.
  136. ↑ «تصاویری از حضور مردم و مسئولین در نماز و تشییع پیکر امام خمینی سال ۶۸»، خبرگزاری دفاع مقدس.
  137. ↑ «هشدار امام خمینی به کارگزاران نظام / مراسم تشییع امام خمینی و حواشی آن / سپردن وصیت‌نامه امام / اعلام خبر رحلت امام در تلویزیون / روایت آسوشتیدپرس از رحلت امام»، تابناک.
  138. ↑ «تشییع پیکر امام خمینی (ره) و سردار سلیمانی در فهرست پرجمعیت‌ترین‌ها»، ایمنا.
  139. ↑ «قانون نحوه حفظ آثار و یاد حضرت امام خمینی رضوان الله تعالی علیه»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  140. ↑ «شهر فرودگاهی امام خمینی(ره) پروازی به سوی فردایی روشن»، وب‌سایت فرودگاه بین المللی امام خمینی.
  141. ↑ «آشنایی با دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)»، وب‌سایت دانشگاه امام خمینی.
  142. ↑ «مجتمع بیمارستانی امام خمینی(ره)»، وب‌سایت بیمارستان امام خمینی.
  143. ↑ «جاهای دیدنی در خیابان امام خمینی تهران»، وب‌سایت بهترینو؛«ساماندهی نخستین خیابان حرم نمای قم»، وب‌سایت شهرداری قم؛«محله امام خمینی (ره)، محل پادگان ارتش!»، وب‌سایت مشهد چهره.
  144. ↑ «میدان توپخانه چرا میدان امام خمینی شد؟»، خبر آنلاین؛«میدان امام اصفهان در سند یونسکو به همین نام به ثبت رسیده است»، خبرگزاری ایرنا.
  145. ↑ «حرم مطهر امام خمینی»، پرتال امام خمینی.
  146. ↑ «افتتاح خیابانی به نام امام خمینی (ره ) در شهر حیدر آباد هند»، خبرگزاری ایرنا.
  147. ↑ «افتتاح خیابان امام خمینی در پاکستان»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  148. ↑ «نامگذاری یکی از خیابان های نجف به نام امام خمینی(ره)»، خبرگزاری جماران.
  149. ↑ «تندیس امام خمینی (ره) رونمایی شد»، روزنامه دنیای اقتصاد.
  150. ↑ «رونمایی از سردیس امام خمینی (ره) در اختتامیه جشنواره هنر انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایسنا.
  151. ↑ «نقاشی چهره امام خمینی (ره)»، وب‌سایت عصر انتظار.
  152. ↑ «طراحی چهره امام (ره) با 450 قطعه عکس پرتره»، خبر آنلاین.
  153. ↑ «تصویر امام خمینی(ره) به عنوان مرد سال جهان در 1979 +عکس»، خبرگزاری تسنیم.
  154. ↑ صادق‌پور، «فهرست کتابها و مقاله های چاپ شده درباره امام خمینی قدس سره در سال امام»، ۱۳۸۷ش، ص۵۲-۵۶.
  155. ↑ «بزرگان شعر برای امام خمینی (ره) چه سرودند»، خبرگزاری ایبنا.
  156. ↑ «23 کتاب شعر براي امام در 22 سال»، خبرگزاری ایبنا؛ «بزرگان شعر برای امام خمینی (ره) چه سرودند»، خبرگزاری ایبنا.
  157. ↑ «10 فیلم که زندگی امام خمینی (ره) را مستند کردند»، خبرگزاری تسنیم؛ «مرور فیلم‌های ساخته شده با موضوع زندگی امام خمینی (ره)»، خبرگزاری دفاع مقدس؛
  158. ↑ «10 فیلم که زندگی امام خمینی (ره) را مستند کردند»، خبرگزاری تسنیم؛ «مرور فیلم‌های ساخته شده با موضوع زندگی امام خمینی (ره)»، خبرگزاری دفاع مقدس؛ «فیلم و سریال‌هایی که به زندگی امام خمینی (ره) پرداخته اند»، خبرگزاری دانشجو.
  159. ↑ «نگاهی به آثار موسیقایی درباره امام خمینی(ره)»، همشهری آنلاین.
  160. ↑ «عکس ها و نقاشی های معروف امام را چه کسانی ثبت کردند؟»، خبرگزاری پانا؛ «بهترین نقاشی از امام(ره) را چه کسی کشید؟»، خبر آنلاین؛ «ورک شاپ‌های نقاشی و خوشنویسی با موضوع امام خمینی (ره)»، همشهری آنلاین.

دیدگاه‌های ارزیابان

  1. ↑ با سلام. در یک مورد به ویکی شیعه استناد شده است، منبع دیگری جایگزین شود. این مقاله چون موضوعش امام خمینی است، طبیعتا دانشنامه امام خمینی برای آن منبع بی‌طرف به‌حساب نمیاد. بنابراین باید سعی کرد مطالبی که از این منبع نقل شده به حداقل برسد.

منابع

  • آبادیان، حسین، «اصلاحات ارضي و تبعات اجتماعي مهاجرت روستائيان به شهر تهران»، مجله تحقيقات تاريخ اجتماعي، سال هشتم، شمارۀ ۲، ،1397ش.
  • «آشنایی با دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)»، وب‌سایت دانشگاه امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱ آبان ۱۴۰۵ش.
  • اشراقی، عاطفه، مصاحبه چاپ‌شده در پابه‌پای آفتاب، تدوین امیررضا ستوده، تهران، پنجره، چاپ دوم، ۱۳۸۰ش.
  • «افتتاح خیابان امام خمینی در پاکستان»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مرداد ۱۴۰۲ش. «افتتاح خیابانی به نام امام خمینی (ره ) در شهر حیدر آباد هند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۸۵ش.
  • «اقدامات و اصلاحات رضاشاه»، پایگاه اطلاع‌رسانی رویش اخلاق و تربیت، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
  • «امام خمینی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
  • «امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۹۱ش.
  • «امام خمینی(ره) از دید چهره‌‌های سرشناس جهان»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: ۱۲ خرداد ۱۳۹۵ش.
  • «امام خمینی به کدام ورزش ها علاقه داشتند؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۳۹۲ش.
  • امام خمینی، سید روح‌الله، دیوان امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
  • امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
  • امام خمینی، سید روح‌الله، «نامه عاشقانه امام خمینی به همسرشان»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۳۹۱ش.
  • «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
  • «امام خمینی: روز قدس یک روز جهانی است و تنها به قدس اختصاص ندارد/ روز مقابله مستضعفین با مستکبرین است»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • «امام خمینی(ره) و لایحه مصونیت مستشاران امریکایی در ایران»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
  • «امام و نوآوری های فقهی و اصولی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ اردیبهشت ۱۳۸۹ش.
  • «امام و نوآورى ‏هاى فقهى و اصولى»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۵ش.
  • «اندیشه های سیاسی امام خمینی»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۲ مهر ۱۴۰۵ش.
  • انصاری، حمید، حدیث بیداری، زندگی‌نامۀ امام خمینی از تولد تا رحلت، تهران،‌ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۹ش.
  • «اولین رئیس جمهور چگونه عزل شد؟»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد ۱۴۰۰ش.
  • «بررسی معاهدات و امتیازات بین ایران و روسیه از دوره قاجار تا مشروطه 1324-1210ق / 1906-1795م»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۳۸۸ش.
  • «بزرگان شعر برای امام خمینی (ره) چه سرودند»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۳۹۹ش.
  • بنی‌فضل، مرتضی، خاطرات، چاپ‌شده در صحیفه دل، به کوشش حمید بصیرت‌منش و احمد میریان، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ش.
  • «بهترین نقاشی از امام(ره) را چه کسی کشید؟»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ش.
  • بهجت،‌‌ محمدقاسم، استادان امام، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۵ش.
  • «بیانات آیت‌الله العظمی جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند۱۴۰۳ش.
  • «بیعت با آرمان‌های امام با حضور در ۲۲ بهمن»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۹ بهمن ۱۳۹۷ش.
  • پسندیده، سیدمرتضی، خاطرات آیت‌الله پسندیده، گفته‌ها و نوشته‌ها، تهران، مؤسسه تنظیم آثار امام خمینی، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
  • «تاثیرات حضرت امام (ره) بر جهان غرب»، وب‌سایت پرسمان دانشجویی، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۸۹ش.
  • «تاریخ و سیر تحول حوزه علمیه قم در دوران معاصر/ 1»، وب‌سایت دیگران، ۲۷ مهر ۱۳۸۹ش.
  • «تشییع بی‌سابقه!»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۵ش.
  • «تصویر امام خمینی(ره) به عنوان مرد سال جهان در 1979 +عکس»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۵ش.
  • «تشییع پیکر امام خمینی (ره) و سردار سلیمانی در فهرست پرجمعیت‌ترین ها»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۳۹۸ش.
  • «تعطیلی دانشگاه‌ها در انقلاب فرهنگی چگونه آغاز شد؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰ش.
  • «تندیس امام خمینی (ره) رونمایی شد»، روزنامه دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۳۸۸ش.
  • ثقفی، خدیجه، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، به کوشش علی ثقفی، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، ص تهران، مؤسسه تنظیم، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
  • «جاهای دیدنی در خیابان امام خمینی تهران»، وب‌سایت بهترینو، تاریخ بازدید: ۱ آبان ۱۴۰۵ش.
  • «چرا جریان تسخیر لانه جاسوسی آمریکا در تهران 444 روز طول کشید ؟»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: 13 آبان 1397ش.
  • حبیبی، «امام خمینی رحمه الله علیه از منظر اندیشمندان اسلامی و غربی»، مجله پاسدار اسلام، شماره ۴۱۱، 1395ش.
  • «حرم مطهر امام خمینی»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۵ش.
  • حمیدزاده، بهرام، «نگاهی به رفتار مدیریتی و رهبری امام خمینی در انقلاب اسلامی»، پرتال علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۵ش.
  • خامنه‌ای، سیدعلی، «پیام به ملت ایران در آغاز مسئولیت رهبری»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۸ خرداد ۱۳۶۸ش.
  • خامنه‌ای، سیدعلی، «پیام به مناسبت اولین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۰ خرداد ۱۳۶۹ش.
  • خامنه‌ای، سیدعلی، «دیباچه صحیفه امام»، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
  • خسروپناه، عبدالحسین، منظومه فکری امام خمینی، تهران، سازمان انتشارات، ۱۳۹۵ش.
  • «خمینی‌ای که نمی‌شناختیم»، ایران اینترنشنال، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۷ش.
  • «در حاشیه استعفای بازرگان: انقلابی عمل کردن، زدن و ریختن و کشتن و پاشیدن نیست»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایران و اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۴۰۵ش.
  • دهقان، حميد، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، قم، مدین، ۱۳۷۶ش.
  • «راهبردهای امام خمینی(س) در سیستم بین المللی معاصر»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۷ فروردین ۱۱۳۹۷ش.
  • رجایی، غلام‌علی برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
  • روبین وود زورث، زیباترین تجربه من، ترجمه خدیجه مصطفوی، تهران،‌ ضریح آفتاب، ۱۳۹۳ش،
  • «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
  • روحانی، سیدحمید، حاج‌آقامجتبی تهرانی شاگرد دلباخته امام، مجله ۱۵ خرداد، شماره ۳۴، ۱۳۹۱ش.
  • روحانی، سیدحمید، نهضت امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۳ش.
  • «رونمایی از سردیس امام خمینی (ره) در اختتامیه جشنواره هنر انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۰ش.
  • «رهبری»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
  • «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
  • «زندگی‌نامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ش.
  • سازمان جهنمی ساواک»، خبرگزرای حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • «ساماندهی نخستین خیابان حرم نمای قم»، وب‌سایت شهرداری قم، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آبان ۱۴۰۹ش.
  • ستوده، امیررضا، پابه پای آفتاب، تهران، پنجره، ۱۳۸۲ش.
  • سبحانی‌نیا، محمدرضا و علی‌عسکری، سعیدرضا، مهر و قهر، اصفهان، مرکز فرهنگی شهید مدرس، ۱۳۷۹ش.
  • سجادی، عبدالقیوم، «امام خمینی(ره) و جنبشهای اسلامی معاصر»، مجله علوم سیاسی، شماره ۵، 1378ش.
  • «سند حمایت مراجع و علما از مرجعیت امام خمینی در سال 1342»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ خرداد ۱۴۰۰ش.
  • «سید روح‌الله موسوی خمینی»، وب‌سایت ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ش.
  • شریفی، خدیجه و دیگران، «واکاوی تحلیلی نقش امام خمینی در ایجاد و حفظ انقلاب اسلامی»، ماهنامه دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، شماره ۴۱، 1400ش.
  • شفیعی، طاهره و دیگران، «بررسی دیدگاه‌های عرفانی امام خمینی و تطبیق با اشعار کلیدی مولانا»، مجله جامعه‌شناسی سیاسی ایران، شماره ۲۷، 1401ش.
  • صادق‌پور، محمدحسین، «فهرست کتابها و مقاله های چاپ شده درباره امام خمینی قدس سره در سال امام»، ۱۳۸۷ش.
  • صالحی، سیدعباس، امام و مرجعیت، مجله حوزه، شماره ۵۶–۵۷، ۱۳۷۲ش.
  • «طراحی چهره امام (ره) با 450 قطعه عکس پرتره»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۹۳ش.
  • عارفی، طبیب دلها، سیدحسن، طبیب دلها، خلاصه گزارشهای طول درمان و سیر معالجات بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، تهران، عروج، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
  • عباسی، محمد، «سیری در اندیشه ‏های اجتماعی امام خمینی قدس‏ سره»، مجلۀ معرفت، شماره ۱۲۷، ۱۳۸۷ش.
  • عزتی، قدرت‌الله، «ترورهای اوایل پیروزی انقلاب اسلامی»، پرتال امام‌خیمنی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۹۷ش.
  • «عکس ها و نقاشی های معروف امام را چه کسانی ثبت کردند؟»، خبرگزاری پاناا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۴۰۰ش.
  • علایی، حسین، تاریخ تحلیلی جنگ ایران و عراق، تهران،‌نشر مرزوبوم، ۱۳۹۵ش.
  • فراتی، عبدالوهاب، «مرجعیت امام خمینی»، مجلۀ حضور، شماره ۳۵، ۱۳۸۰ش، در پرتال جامعه علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش.
  • فرازی، صادق، «دستاوردهای انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره)»، مجله حصون، شماره ۲، ۱۳۸۳ش.
  • «فرهنگسرای امام خمینی(ره) در باغ تاریخی امیرسلیمانی»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۴۰۲ش.
  • مطلبی، مسعود، «فقها و روش شناسی در علوم انسانی اسلامی؛ مورد مطالعه روش شناسی اجتهادی امام خمینی(ره)»، فصلنامه علمی سیاست پژوهی تحول در علوم انسانی، دورۀ ۱، شمارۀ ۳، ۱۴۰۱ش.
  • فلاح‌زاده، حسین، «رهیافت‌های تاریخی در اندیشه امام خمینی(ره)»، فصلنامه کتاب نقد، شماره 13, ۱۳۷۸ش.
  • «فیلم و سریال‌هایی که به زندگی امام خمینی (ره) پرداخته اند»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۲ش.
  • قادرى، علی، خمينى روح‌الله: زندگى‌نامه امام خمينى بر اساس اسناد و خاطرات و خيال، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، ۱۳۷۸ش.
  • «قانون نحوه حفظ آثار و یاد حضرت امام خمینی رضوان الله تعالی علیه»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۵ش.
  • «شهر فرودگاهی امام خمینی(ره) پروازی به سوی فردایی روشن»، وب‌سایت فرودگاه بین المللی امام خمینی، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۴۰۵ش.
  • «کالبدشکافی جریانات و غائله‌های سال های 1357 تا 1360»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۷ خرداد 1400ش.
  • کریمی، حسین، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، پژوهشنامه انقلاب اسلامی(دانشگاه اصفهان)، شمارۀ ۵-۶، 1380ش.
  • کردزمن و واگنر، درس‌های جنگ مدرن (جنگ ایران و عراق)، ترجمه حسین یکتا، تهران، نشر مرز و بوم، ۱۳۹۰ش.
  • «مبانی، اصول و راهبردهای سیاست خارجی از منظر امام خمینی (ره)»، خبرگزرای فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۳۹۳ش.
  • مجموعه آثار حضرت امام خمینی سلام الله علیه - نسخه ۲، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش.
  • «مجتمع بیمارستانی امام خمینی(ره)»، وب‌سایت بیمارستان امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱ آبان ۱۴۰۵ش.
  • «محله امام خمینی (ره)، محل پادگان ارتش!»، وب‌سایت ۲۰ خرداد ۱۴۰۳ش.
  • محسنی، مریم، «جایگاه فرهنگ و تحول فرهنگی از دیدگاه امام خمینی (ره)؛ (ارائه مقاله در بخش دانشجویی کنگره)»، کنگره ملی بررسی اندیشه‌های فرهنگی اجتماعی حضرت امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
  • مرادی‌نیا، محمدجواد، خاندان امام‌خمینی، تهران، دانشگاه آزاد، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
  • مرادی‌نیا، محمدجواد، منزل به منزل با خمینی، تهران،‌ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ ش
  • مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
  • «مرور فیلم‌های ساخته شده با موضوع زندگی امام خمینی (ره)»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۴۰۱ش.
  • منصوری لاریجانی، اسماعیل، آشنایی با دفاع مقدس، قم، انتشارات خادم الرضا(ع)، ۱۳۹۱ش.
  • «میدان امام‌‌ اصفهان در سند یونسکو به همین نام به ثبت رسیده است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۳۸۴ش.
  • «میدان توپخانه چرا میدان امام خمینی شد؟»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۴۰۳ش.
  • «نامگذاری یکی از خیابان های نجف به نام امام خمینی(ره)»، خبرگزاری جماران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۳ش.
  • «نقاشی چهره امام خمینی (ره)»، وب‌سایت عصر انتظار، تاریخ بازدید: ۱ آبان ۱۴۰۵ش.
  • «نگاهی به آثار موسیقایی درباره امام خمینی(ره)»، همشهری آنلاین، ۱۴ خرداد ۱۳۹۲ش.
  • «نگاهی به ۳۶ سال رهبری حضرت آیت الله خامنه‌ای»، وب‌سایت دنیای سیاست، تاریخ بازدید: ۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
  • «نگاهی دیگر به بیعت آبی‌پوشان آسمانی با امام خمینی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ بهمن ۱۴۰۲ش.
  • «نهادهایی که با فرمان مستقیم امام خمینی تشکیل شدند کدامند؟»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
  • نوری، حسین، آیینه‌داران حقیقت، مصاحبه‌های مجله حوزه، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
  • هاشمی رفسنجانی، اکبر، امام‌خمینی به روایت آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، تهیه و تنظیم عبدالرزاق اهوازی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
  • هشدار امام خمینی به کارگزاران نظام/ مراسم تشییع امام خمینی و حواشی آن / سپردن وصیت‌نامه امام / اعلام خبر رحلت امام در تلویزیون / روایت آسوشتیدپرس از رحلت امام»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۳۹۸ش.
  • «ورک شاپ‌های نقاشی و خوشنویسی با موضوع امام خمینی (ره)»، همشهری آنلاین، ۹ خرداد ۱۳۹۲ش.
  • «10 فیلم که زندگی امام خمینی (ره) را مستند کردند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب؛ ۱۴ خرداد ۱۴۰۳ش.
  • «۱۳ بهمن ۱۳۵۷؛ شوق مردم برای دیدار و بیعت با امام»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۷ش.
  • «23 کتاب شعر براي امام در 22 سال»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ خرداد ۱۳۹۰ش.
  • «Criticism of the Khomeini system»، academia.edu website تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۴۰۴ش.
  • «Iran: Supreme leader’s legacy debated 30 years after his death» aljazeera. website، 4 Jun 2019
  • «Khomeini’s Legacy and the Resistance That Refused to Bow irannewsupdate.com‌‌‌‌ website ، 3 June 2026
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=امام_خمینی&oldid=97461»