مادری

مادری

پادکست مقاله | 🡇 noicon

مادری؛ یکی از نسبت‌های خانوادگی.

مادری در کنار نقش همسری از بنیادی‌ترین نقش‌های زنان در خانواده بوده و از منابع اصلی هویت زنانگیبه‌شمار می‌رود. این نقش بر پایهٔ ویژگی‌های طبیعی‌ای از قبیل؛ فرزندخواهی، مهرورزی، دلبستگی و مراقبت از فرزند استوار است، ویژگی‌های که در نحوه آفرینش زنان تعبیه شده‌اند و آنان را برای پذیرش مسئولیت‌های مادری آماده می‌سازند؛ مسئولیت‌های که از آن‌ها در جامعه‌شناسی به «نقش‌های مادری» تعبیر می‌شوند. این نقش‌ها متناسب با تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی، صورت‌بندی‌‌های نسبتا متفاوتی می‌یابند. نقش‌های مادری، رابطه‌ای دیالکتیکی با وظایف سایر اعضای خانواده داشته و موجب شکل‌گیری نقش‌های متقابل برای آنان نیز می‌شود. توجه به جایگاه ویژهٔ زنان در موقعیت مادری، نقش به‌سزایی در آرامش‌بخشی خانواده، سلامتی اعضای خانواده، رشد و جامعه‌پذیری صحیح فرزندان و استحکام خانواده و مناسبات اجتماعی ایفا می‌کند.

مفهوم‌شناسی

مادری مفهومی است که با دو مفهوم مرتبط مادر و نامادری پیوند دارد؛ در منابع لغوی، مادر به زنی اطلاق می‌شود که فرزندی را به‌دنیا می‌آورد، تغذیه، نگهداری و سرپرستی او را بر عهده دارد. در اصطلاح فقهی نیز مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد شده و به همین دلیل، صاحب منزلت مادری می‌شود.

مفهوم مادری در گذشته، امر بدیهی و غیر قابل تردید تلقی می‌شد؛ اما در رویکردهای معاصر، تعریف‌های متفاوتی از آن ارائه شده است؛ در رویکردهای دینی، فلسفی و عمدتاً علمی، مادری ویژگی ذاتی برای زنان و حامل نقش‌های مادرانه دانسته می‌شود؛ اما در رویکرد فمینیستی، مفهوم مادری برساخته اجتماعی شمرده می‌شود؛ برای نمونه، حالت تهوع زنان در زمان بارداری، در این رویکرد به‌مثابه نوعی طغیان بدن علیه پذیرش فرزند، تفسیر می‌شود. در آیات قران، مادری به سه دسته؛ مادری جسمانی، مادری اجتماعی یا معنوی و مادری شیری یا رضاعی) تقسیم شده است.

خاستگاه مادری

ویژگی‌های طبیعی و فطری‌ای که در طببعت و خلقت زنان تعبیه شده‌اند زنان را برای ایفای نقش‌های مادری آماده می‌سازند، هرچندشدت و ضعف این ویژگی‌ها متأثر از عوامل فرهنگی، آداب و رسوم اجتماعی و الگوهای تربیتی است؛ اما بر مبنای داده‌های علمی، دینی و تاریخ زیست بشری، میل به پرورش کودک در زنان از دوران بلوغ ظاهر می‌شود و در دوران بارداری به اوج خود می‌رسد. از منظر دینی؛ مادری، تجلی دهنده مهر خداوند در وجود زن و نظام عاطفی مادرانه است. نقش مادری زمینه بروز صداقت، مهرورزی و تقویت کننده ملکه تقوی دانسته می‌شود. براین اساس، نقش تربیتی مادر در رشد فرزند و سالامت جامعه مؤثر شمرده شده و غفلت از آن موجب تباهی نسل و فساد جامعه به‌شمار می‌آید.

منزلت مادری

مادری برای بشر در طول تاریخ مفهومی مقدس بوده است و مادر مظهر محبت و فداکاری شناخته شده است. ادیان نیز در تقدس بخشی به مادری نقش برجسته‌ای داشته‌اند در اسلام بهشت زیر پای مادران توصیف شده است و در مسیحیت مریم مقدس سمبل مادر امت شناخته می‌شود. هر چند همه ادیان الهی مقام ارزشمندی برای مادر قائلند و به او احترام می‌گذارند، ولی اسلام بیش از دیگر مکاتب به این مسئله توجه نموده و به مادر عظمت بخشیده است. حقوقی را که اسلام برای مادران مشخص کرده، بسیار فراتر از حقوقی است که برای دیگران حتی پدر قائل شده است؛ چرا که مادر مربی انسان و در حقیقت پرورش دهنده جامعه است و اوست که می‌تواند فرد و جامعه را به سعادت برساند یا به شقاوت و بدبختی بکشاند. مادر به‌عنوان مهم‌ترین رکن محبتی در خانواده، نقش أثرگذاری در ایجاد آرامش در محیط خانه، الفت و مودت میان اعضای خانواده دارد. اهمیت‌دادن به نقش مادری در خانواده و به‌تبع آن در نظام اجتماعی، یکی از مهم‌ترین عوامل در پیشرفت و ترقی یک جامعه به‌شمار می‌رود. تکریم مادر و نقش مادری، تأمین نیاز مادی، عاطفی و قدرشناسی از زحمات و احساسات آنها سبب ارزشمندی نقش مادر در نظام خانواده و اجتماع می‌شود. توجه به نقش مادر سبب می‌شود زنان بر نقش مادری خود در نظام خانوادگی و تأثیر آن در نظام اجتماعی تمرکز بیشتری کرده و آن را یک ارزش و جایگاه بالا برای خود محسوب کنند.

منزلت مادری در تمدن‌های باستانی

ایران باستان در مقطعی از تاریخ دارای نظام مادرشاهی بود و سلسله نَسَبی به مادر می‌رسید.

در مصر باستان؛ پسران، خود را به جای پدر با نام مادر معرفی می‌کردند. افراد مهم عمدتاً در آرام‌گاه‌های خود، چهره مادران‌شان را به تصویر می‌کشیدند تا او را تا ابد همراه خود داشته باشند.

زنان آتن از نفوذ اندکی برخوردار بوده و تا پیش از مادر شدن، چندان مورد عنایت نبودند؛ اما مادری دارای مقام ارجمندی بوده و جشنواره‌هایی را برای گرامی‌داشت مادر برگزار می‌کردند.

در چین، مادر از موقعیت رفیعی برخوردار بوده است؛ حرمت مادری در افسانه چینی هاکوگا بازتاب یافته و چینی‌ها معتقدند هاکوگا هر روز از مادرش تازیانه می‌خورد و هیچ‌گاه ناله نمی‌کرد. تنها زمانی که مادرش پیر شده و قادر به زدن ضربت‌های شدید نبود، برای ناتوانی مادر گریست.

در جاهلیت، نقش مادری نسبت به سایر نقش‌های زن پر رنگ‌تر بود و عرب‌ها تا زن، مادر نشده بود او را خوار می‌دانستند وقتی مادر می‌شد احترام زیادی پیدا کرده و معتقد بودند؛ زن قابل تعویض است ولی مادر عوض‌شدنی نیست.

منزلت مادری در آیین‌های اعتقادی

در آیین‌های اعتقادی عموماً، مادری دارای منزلت بالایی دانسته می‌شود:

در آیین بودایی، فرزندان ملزم به احترام به والدین خود بوده و احترام به آنها سبب پیشرفت دنیوی شمرده می‌شود. از نظر بودا، فرزندان هرگز نمی‌توانند دین خود نسبت به والدین را ادا کنند، زیرا مادر بیشترین زحمت را برای فرزندان خود متحمل می‌شود و احترام او از احترام به هر شخص دیگری حتی مقام‌های بالای بودایی واجب‌تر است. بی‌احترامی به مادر در تمام فرهنگ‌ها و نظام‌های اعتقادی تقبیح شده است. در آیین بودایی بدرفتاری با مادر دارای پیامدهای بدی دانسته می‌شود.

زن در هندوئیسم به‌عنوان مادر مقام والایی دارد حتّی جایگاه وی برجسته‌تر از معلّم یا پدر دانسته می‌شود.

در آیین کنفوسیوس، اطاعت از پدر و مادر، از اصلی‌ترین آموزه‌های آن محسوب می‌شود.

زرتشتیان روزی را به‌عنوان روز زن جشن می‌گرفتند، مادران از فرزندان خود هدایایی دریافت کرده و زنان نیکوکار که فرزندان نیکو پرورش داده بودند مورد تقدیر واقع می‌شدند.

در آیین یهود، یهودی‌بودن از مادر به ارث می‌رسد. برخی با استناد به این موقعیت ممتاز، خواسته‌اند مادرسالاری را از آن استنباط کنند؛ اما پژوهش‌های معتبر این امر را منحصر به محیط خانه می‌دانند.

برخی محققین، وفور نقاشی مریم با فرزندش عیسی مسیح در میان مسیحیان را حاکی از جایگاه رفیع مادری در این آیین می‌دانند.

جایگاه مادر در آموزه‌های اسلام از اهمیت بالایی برخوردار است و شمار زیادی از آیات قرآن و روایات به احترام و اکرام مادر پرداخته‌اند. دین اسلام نقش مادری را نمودی عالی از کمال زن معرفی کرده و پاداش معنوی زیادی را برای آن در نظر گرفته و نیکی کردن به مادر را در ردیف پرستش خداوند می‌داند

ز منظر پیامبر اسلام زن در مدت بارداری، مجاهد، عابد روزه‌دار و شب‌زنده‌دار محسوب شده و پس از وضع حمل پاداش عظیمی دریافت می‌کند و هنگامی که به فرزندش شیر می‌دهد در برابر هر مکیدنی، از ثواب آزاد کردن برده‌ای از فرزندان اسماعیل برخوردار می‌شود و در پایان دوران شیردهی، خداوند گناهان او را می‌بخشد.

نقش‌های اصلی مادری

مادری یکی از مهم‌ترین نقش‌های زنانه است. و زن در قبال آن پاسخگو است. تأثیر شگرف مادران در زندگی فرزندان از دوران بارداری و نوزادی تا جوانی و حتی میان‌سالی و پیری، انکارناپذیر است. مادر با تحمل ۹ ماه بارداری سختی‌ها و خطرات بسیاری را می‌پذیرد که گاهی او را تا آستانه مرگ، پیش می‌برد. در سال‌های اول نوزادی و کودکی به‌دلیل وابستگی غذایی و مراقبتی کودک به مادر، لازم است توجه مادر نسبت به کودک خود بیشتر باشد. این امر تأثیر به‌سزایی در ایجاد امنیت، ارزشمندی، اعتماد به نفس و آرامش روحی و عاطفی فرزندان دارد. فرزندان به‌منظور تعلیم و تربیت بهتر در محیط‌های آموزشی، مدارس و دانشگاه‌ها، نیازمند رابطه مثبت و امن با والدین خود هستند. مادر با ایجاد محیطی پر از آرامش و آسودگی خیال برای فرزندان خود در نظام خانواده، می‌تواند بهترین شرایط را برای تراوش و پرورش استعداد فرزند خود فراهم آورد و زمینه‌ساز سلامت روحی و جسمی فرزند و پیشرفت‌های تحصیلی و شغلی او باشد. از مهم‌ترین مسئولیت‌های مادر عبارت‌اند از:

1. مراقبت از جنین در حین بارداری.
2. ایجاد محیط امن برای فرزندان در دوره‌های مختلف سنی؛
3. تأمین نیاز عاطفی و روحی فرزندان؛
4. آموزش ویژگی‌های اخلاقی و احترام متقابل به فرزندان؛
5. تقویت عقاید دینی و مذهبی فرزندان؛
6. شناخت درست فرزندان و نیازهای آنها.

بسیاری از اندیشمندان حوزهٔ دین، مصالح پنج‌گانه حفظ «دین»، «نفس»، «نسل»، «عقل» و «مال» را در حیطهٔ رسالت مادری بررسی می‌کنند:

1. رسالت مادری در حفظ دین: مادر مبنای حفظ دین و تربیت و آموزش دینی در فرزند است. در حقیقت، این مادر است که در کودکی، تفکری را در قالب ذهن انسان قرار می‌دهد و فرد در بزرگسالی به دفاع از آن برمی‌خیزد.
2. رسالت مادری در حفظ نفس: فرزند، در بطن مادر پرورش یافته و حمل می‌شود. این مادر است که مسئولیت حفظ جان فرزند را بر عهده دارد. پس از به دنیا آمدن نوزاد نیز مسئولیت تغذیهٔ فرزند، بر عهدهٔ مادر است. در حفاظت از نسل توسط مادر، بر دو بُعد مادی و معنوی آن تأکید می‌شود.
3. رسالت مادری در حفظ نسل: نطفه، در حدود ۲۷۰ روز مهمان رحم مادر است. دین اسلام، در موضوع حفاظت از نسل، بیشترین نقش را برای مادران قائل است. آثار وجودی مادر، در وجود کودک ظهور کرده و طفل، در برنامهٔ حیات خود، به‌صورت خودآگاه یا ناخودآگاه، تابع طینت مادر می‌شود.
4. رسالت مادری در حفظ عقل: این بخش به مهارت مادران در واداشتن فرزندان خود به تفکر، اندیشه و پرورش قدرت عقلانی آنها اشاره دارد. مادر با استفاده از روش مشاهدهٔ آفرینش و دعوت کردن فرزند خود به تفکر می‌تواند زمینه‌ساز رشد عقلانی و تفکر در او شود.
5. رسالت مادری در حفظ مال: زن، در موقعیت مادری، در حفظ مال باید تا آنجا پیش رود که آسیبی متوجه کیان خانواده نشود.
6. برخی محققی بر نقش بهداشتی مادری تأکید کرده و مقتدند که مادر با رعایت و ترویج اصول تغذیه سالم، مدیریت وعده‌های غذایی مناسب نقش محوری در بهداشت خانواده و سلامتی اعضای خانواده ایفا می‌کند.

نقش‌های مادری در سرپرستی خانواده‌

امروزه در پی تغییرات گسترده فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، الگوی خانواده تک‌سرپرست افزایش یافته است که بیشتر مادر، نقش تک‌سرپرست را ایفا می‌کند. دلایل متعددی همچون طلاق، فوت همسر، اعتیاد، بیماری یا ازکارافتادگی، بیکاری، مهاجرت، متواری‌شدن همسر یا ازدواج‌نکردن زن، زمینه‌ساز شکل‌گیری این نوع از خانواده است. مادران سرپرست خانوار علاوه بر خانه‌داری و تربیت فرزند، تأمین اقتصادی خانواده را نیز برعهده دارند. چنین مادرانی به دلیل نبود پناهگاه دیگری برای فرزندان، توجه و مراقبت بیشتری به آنها نشان می‌دهند و اغلب به قیمت تحمل فشارهای اقتصادی و روحی، حاضر به ازدواج مجدد نیستند. حفظ تعادل میان مسئولیت‌های گوناگون و رسیدگی به امور عاطفی، آموزشی و اجتماعی فرزندان، مستلزم صرف انرژی و زمان بسیار است.

نقش‌های مادری در مدیریت بحران‌های اجتماعی

مادران در مواجهه با بحران‌های اجتماعی همچون جنگ، بیماری‌های فراگیر مانند کرونا، بلایای طبیعی نظیر زلزله و سیل، فقر، مهاجرت و آسیب‌های اجتماعی، نقشی چندوجهی و حیاتی در حفظ انسجام خانواده و پایداری روانی جامعه ایفا می‌کنند. آنها به‌عنوان محور عاطفی خانه، با مدیریت هیجانات منفی، حفظ آرامش ظاهری و انتقال پیام‌های امیدبخش، محیطی امن برای فرزندان و سایر اعضای خانواده فراهم می‌آورند. مادران با استفاده از ابزارهایی همچون گفت‌وگوی همدلانه، تماس فیزیکی آرام‌بخش، فعالیت‌های سرگرم‌کننده، دعا و تقویت باورهای معنوی، به کاهش اضطراب و پیشگیری از تروماهای پایدار کمک می‌کنند. این نقش حمایتی، نه‌تنها در زمان وقوع بحران بلکه در مرحله بازگشت به شرایط عادی نیز ادامه می‌یابد؛ جایی که با بازگرداندن نظم روزمره، تشویق به مشارکت اجتماعی و آموزش مهارت‌های مقابله‌ای، تاب‌آوری فردی و خانوادگی را تقویت می‌کنند.

مشارکت مادر در تأمین اقتصادی خانواده، چه به‌عنوان زن شاغل و چه به‌عنوان زن خانه‌دار، نقشی مهم در خانواده به‌شمار می‌آید. در حالی که مردان در سنت خانوادگی ایران بیشتر تأمین‌کننده منابع مالی بوده‌اند، مادران با مدیریت هوشمندانهٔ این منابع، صرفه‌جویی و تصمیم‌گیری درست در هزینه‌ها، ثبات اقتصادی خانواده را تضمین کرده‌اند. زنان شاغل با کسب مهارت‌های تخصصی و درآمدزایی مستقیم، توان مالی خانواده را افزایش می‌دهند. زنان خانه‌دار نیز از طریق تولید مالی غیرمستقیم مانند تهیه غذا و خدمات خانگی با هزینه کمتر نسبت به بازار به شکلی مؤثر از بار اقتصادی می‌کاهند. این نقش‌آفرینی، علاوه بر تجربه‌های نسل به نسل، امروزه نیازمند مهارت‌های مدیریتی و توانایی شناسایی منابع جایگزین است تا خانواده بتواند حتی در شرایط محدودیت مالی، نیازهای ضروری خود را با کیفیت مطلوب تأمین کند.

نگرش‌های فمنیستی به نقش‌های مادری

فمینیست‌ها، اقتدار مرد را منشأ اصلی شکل‌گیری نظام‌های پدرسالار معرفی کرده و مظلومیت تاریخی زنان را بر همین مبنا تفسیر می‌کنند. آنها منزلت اجتماعی را در میزان درآمد شغلی دنبال کرده و نقش مادری را بزرگ‌ترین مانع در این مسیر می‌دانند، برای برداشتن این مانع از یک‌سو به تحقیر نقش‌های مادری پرداخته و آن‌ها را «در آشپزخانه ماندن» و «کهنه شستن» می‌نامند و از سوی دیگر به اهمیت اشتغال زنان تأکید دارند. در چنین روندی، نفرت از نقش مادری گسترش یافته و به‌ناچار نقش مادری را از مادر بودن تفکیک می‌کنند. مادری را به‌عنوان نقش عام اجتماعی و وظیفه مشترک زن، مرد، خانواده و جامعه می‌دانند. با این تفکیک؛ نه‌تنها نقش مادری در خانواده، عاری از پشتوانه طبیعی شد که مادر بودن نیز منتفی شده و فرزندان با سپرده‌شدن به‌دست پرستاران، محروم از مهر مادری شدند. برخی متفکران غربی با توجه به پیامدهای پدیده بی‌مادری و تبدیل‌شدن خانه غربی به خوابگاه، بر بازگشت زن به کانون خانواده تأکید دارند.

با آغاز جنبش‌های فمنیستی در غرب و تلاش برای احقاق حقوق زن یکی از مسائلی که مورد توجه فمنیست‌ها قرار گرفت مسئله مادری بود. تلاش فمنیست‌ها جهت برابری حقوق زن و مرد در نحله‌های مختلف با رویکردهای متفاوت موجب، دیدگاهی متفاوت در مسئله مادری شد. در طول این سال‌ها، برخی به عنوان نهادی انقیادآمیز به مادری تاختند و از آنجا که مادری در این فضا با مفاهیمی چون سـنت و پدرسالاری گره خورده بود، تلاش برای فهم اجتماعی این مسئله با شورش و مبارزه علیه خانواده و فرزندآوری یکی دانسته شد. برخی دیگر به ریشه‌های اقتصادی مادری و تأثیری که سرمایه‌داری و تکنولوژی بر آن می‌گذارد هجوم بردند. عده‌ای دیگر ساختارها را کنار گذاشته و به تجربه‌های خرد مادران در زندگی روزمره توجه کردند. عده‌ای فرزندآوری و مراقبت را طبیعت زن دانستند و خواستار توجه اساسی به تفاوت‌های میان زن مرد شدن. د برخی هم به عاملیت مادران و خلاقیت‌های آنها پرداختند. در این میان عده زیادی هم بودند که عمده پژوهش‌ها و جریان‌های متأثر از فمینیسم را دارای پیش‌داوری و مفروضات غلطی دانستند و از فقدان صدای مادران اقلیت در گفتمان‌های اصلی رویکردهای فمینیستی انتقاد کردند.

نگرش‌های روان‌شناختی به نقش‌های مادری

مادرانگی از منظر روان‌شناسی، فرآیندی چندبعدی است که سلامت روان، ثبات هیجانی و کیفیت روابط را با رشد شخصیت و هویت کودک پیوند می‌دهد. برخورداری مادر از سلامت روان، پیش‌شرط تأمین بهداشت روانی خانواده و تربیت فرزندانی سالم و متعادل است. مادر متعادل و متوازن، به احتمال بیشتر، فرزندانی با شخصیت پایدار و توانایی‌های اجتماعی و اخلاقی پرورش می‌دهد. دلبستگی ایمن که پایهٔ سلامت روان و شایستگی فرد است، عمدتاً تحت تأثیر رفتار مادر شکل می‌گیرد و در دسترس بودن و پاسخ‌دهی مناسب مادر از عوامل کلیدی آن است. مادر بر پایه سلامت روانی و شخصیتی خود، با نگرش مثبت به توانمندی‌های فرزند می‌نگرد و علاوه بر جبران کاستی‌ها، نقاط قوت او را تقویت می‌کند. همچنین، ارتباط مؤثر مادر، اعتمادبه‌نفس، کیفیت زندگی و سازگاری خانوادگی را در فرزند افزایش داده، استرس او را کاهش می‌دهد و زمینه‌ساز خانواده‌ای کارآمد با فرزندانی سالم می‌شود.

نگرش اسلامی به نقش‌های مادری

از دیدگاه بسیاری از عالمان، اندیشمندان و بزرگان دینی نقش مادر در رشد، تربیت فرزندان و پیشرفت جوامع بسیار مشهود است. از منظر آیت‌الله جوادی آملی این زنان هستند که جامعه را تربیت می‌کنند و از میان نقش‌های مختلفی که بر عهدهٔ زنان است، نقش مادری از بقیه وظایف آنها برای خانواده و اجتماع مهم‌تر است. اصلی‌ترین و مهم‌ترین وظیفهٔ زن، مادر شدن است. هفت سالی که کودک تحت تربیت مستقیم مادر است، حیاتی‌ترین دوران شکل‌گیری شخصیت روحی و فکری کودک را تشکیل می‌دهد. از منظر امام خمینی مادران به‌عنوان محور کانون خانواده، نقش مؤثرتری در تفهیم ارزش‌ها و قواعد به کودکان دارند که این امر در سعادت و شقاوت جامعه نیز اثرگذار است. مادر، مربی انسان‌ها است و با تربیت صحیح فرزندان می‌تواند کشوری را آباد کند.

به‌عقیدهٔ بزرگان دینی، کاهش نقش مادری در نظام خانواده و واگذاری کودکان به مراکز نگهداری موقت مانند مهد کودک، احساسات و عواطف میان مادر و فرزند را کم کرده و تبعات روحی و جسمی بسیاری را هم برای کودک و هم برای مادر به‌دنبال خواهد داشت. پرورش استعدادهای روحی، معنوی و فکری کودکان در محیط خانواده، با نقش‌آفرینی والدین خصوصاً مادر امکان‌پذیر است و مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز تحصیلی گوناگون نقش کمتری را ایفا می‌کنند.

در رویکرد اسلامی؛ مادری از الزامات طبیعی حیات زنانه دانسته شده و نقش‌های تربیتی زن به‌عنوان مادر، تکلیف عبادی معرفی می‌شوند که در دستگاه خلقت به‌عهده زن گذاشته شده است. مادری در این نگاه، یک شغل نیست بلکه راه عبودیت زن از مسیر مادری یعنی انسان‌پروری گذشته و زن را موجود بهشتی می‌سازد.

چالش‌های نقش‌ مادری

در دنیای معاصر، مادرانگی با چالش‌های متنوع و پیچیده مواجه شده است.

• نقش‌های زنانه: مادری همواره در فرهنگ ایرانی نقش اصلی و مقدس زن شناخته می‌شد و پیوندی عمیق با فیزیولوژی و هویت زنانه داشت؛ اما تحولات فرهنگی و اجتماعی منجر به بازاندیشی و تغییر نگرش برخی دربارهٔ نقش‌های زنانه شده است. زنان امروز علاوه بر نقش مادری، گزینه‌های گسترده‌ای در زندگی شخصی و اجتماعی خود دارند و تصمیم‌گیری دربارهٔ فرزندآوری و مادر شدن بیشتر مبتنی بر اختیار و شرایط فردی آن‌ها است.
• فشارهای اجتماعی: فشارهای اجتماعی، شامل انتظارات گسترده و گاه ناسازگار جامعه از مادران در ایفای همزمان نقش‌های مادری، همسری و کنشگری فعال اجتماعی است که بار روانی قابل توجهی ایجاد می‌کند. همچنین سرعت تغییر در ارزش‌ها، روش‌های تربیتی و شرایط زندگی شهری، توقعات و مسئولیت‌های مادران را افزایش داده و گاه آنها را در موقعیت دشواری قرار می‌دهد.
• فرزندآوری: فرزندآوری به دلیل دغدغه‌های اقتصادی، آینده‌هراسی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی، برای بسیاری از زنان به چالشی مهم تبدیل شده است.
• اشتغال: مادران شاغل باید میان نقش‌های چندگانه مادری، همسری، خانوادگی و اجتماعی تعادل برقرار کنند. یکی از مشکلات اصلی این گروه، کمبود وقت برای مراقبت و نگهداری از فرزندان خردسال است که می‌تواند باعث اضطراب و احساس گناه شود. همچنین، مادران شاغل با دغدغه‌های انباشته‌ای از قبیل فشار کاری، توقعات خانوادگی و اجتماعی و نیاز به حفظ سلامت روان و جسم خود روبرو هستند. این شرایط موجب می‌شود که آنها برای مدیریت بهینه زمان و ایفای نقش‌های مختلف خود، به حمایت‌های ویژه اجتماعی و خانوادگی نیازمند باشند.

منابع

• قرآن کریم
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
• احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
• «اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۳۹۷ش.
• اسپاک، بنیامین، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، ترجمه احمد میرعابدینی، تهران، چکامه، ۱۳۶۲ش.
• «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش.
• بوذری‌نژاد، یحیی و جهانشاهی، مینا، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمنه ودود «فصلنامه علمی– پژوهشی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، شمارة۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش،
• پیرمرادیان، مصطفی، اصلاحی، متین‌السادات و اصلاحی، مهشیدالسادات، «مقایسه وضعیت زن در دوره جاهلیت و بعد از اسلام»، فصلنامه تاریخ نو، شمارهیازدهم، تابستان ۱۳۹۴ش.
• «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۱ش.
• توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی، تاریخ درج: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
• «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۷ش.
• «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش.
• «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
• جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
• جلوه مهر مادرانه در تابلوهای نقاشی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، اسراء، قم، ۱۳۷۷ش.
• جواهری، بهاره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستان‌شناسانه دوره امپراطوی جدید (۱۰۰۰–۱۵۰۰ق. م)»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۳، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۰ش.
• حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
• حسنی محمدرضا و محمدزاده، فاطمه، «مادری دلسوزانه؛ تجربهٔ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، نشریهٔ جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، شمارهٔ ۲۲، زمستان ۱۴۰۲ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• رستگارخالد، امیر، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وب‌سایت جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۲ش.
• رفعت جاه و دیگران، «تأملی بر تحول پارادایمی مسئلة «مادری» در اندیشه فمینیستی، زن در توسعه و سیاست، دوره 16، شماره4، دی 1397ش
• سعیدی، فاطمه، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی (ره)»، مطالعات قرآنی جامعه، شماره ۵۸، ۱۳۸۸ش.
• «سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعهٔ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۳ش.
• عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
• عسکری ندوشن، عباس و رازقی نصرآباد، حجیه بی‌بی، «تجربهٔ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعهٔ کیفی در شهر تهران»، نشریهٔ پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، شمارهٔ ۴۲، پاییز ۱۴۰۲ش.
• «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ دریافت مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ش.
• قائم‌مقام فراهانی، ناهیدالسادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، در دو فصلنامه هفت آسمان، دوره پانزدهم، شماره شصت، اسفند ۱۳۹۲ش.
• قومی، مرضیه فاطمه، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، دوفصلنامه تخصصی پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال دوم، شماره دوم، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
• مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟»، وب‌سایت صاحب‌خبران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• محبی، محمدعارف، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی‌اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
• مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت، چاپ هشتم، تهران، الزهرا، ۱۳۶۵ش.
• منجم، رؤیا، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، تهران، نشر مس، ۱۳۸۱ش.
• «مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب‌سایت: yariway، تاریخ مطلب: ۲ مارس ۲۰۲۲م.
• نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
• همدانیان، فاطمه و دیگران، «نگرهٔ مقاصد شرعی و رسالت مادری»، پژوهش‌نامه زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال۲، شماره۱، ۱۳۹۰ش.
• هوشیاری، جعفر و صفورایی، محمدمهدی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
• یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.