مادری

مادری

پادکست مقاله | 🡇 noicon

مادری؛ یکی از نسبت‌های خانوادگی.

مادری در کنار نقش همسری از بنیادی‌ترین نقش‌های زنان در خانواده بوده و از منابع اصلی هویت زنانگیبه‌شمار می‌رود. این نقش بر پایهٔ ویژگی‌های طبیعی‌ای از قبیل؛ فرزندخواهی، مهرورزی، دلبستگی و مراقبت از فرزند استوار است، ویژگی‌های که در نحوه آفرینش زنان تعبیه شده‌اند و آنان را برای پذیرش مسئولیت‌های مادری آماده می‌سازند؛ مسئولیت‌های که از آن‌ها در جامعه‌شناسی به «نقش‌های مادری» تعبیر می‌شوند. این نقش‌ها متناسب با تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی، صورت‌بندی‌‌های نسبتا متفاوتی می‌یابند. نقش‌های مادری، رابطه‌ای دیالکتیکی با وظایف سایر اعضای خانواده داشته و موجب شکل‌گیری نقش‌های متقابل برای آنان نیز می‌شود. توجه به جایگاه ویژهٔ زنان در موقعیت مادری، نقش به‌سزایی در آرامش‌بخشی خانواده، سلامتی اعضای خانواده، رشد و جامعه‌پذیری صحیح فرزندان و استحکام خانواده و مناسبات اجتماعی ایفا می‌کند.

مفهوم‌شناسی

مادری مفهومی است که با دو مفهوم مرتبط مادر و نامادری پیوند دارد؛ در منابع لغوی، مادر به زنی اطلاق می‌شود که فرزندی را به‌دنیا می‌آورد، تغذیه، نگهداری و سرپرستی او را بر عهده دارد. در اصطلاح فقهی نیز مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد شده و به همین دلیل، صاحب منزلت مادری می‌شود.

مفهوم مادری در گذشته، امر بدیهی و غیر قابل تردید تلقی می‌شد؛ اما در رویکردهای معاصر، تعریف‌های متفاوتی از آن ارائه شده است؛ در رویکردهای دینی، فلسفی و عمدتاً علمی، مادری ویژگی ذاتی برای زنان و حامل نقش‌های مادرانه دانسته می‌شود؛ اما در رویکرد فمینیستی، مفهوم مادری برساخته اجتماعی شمرده می‌شود؛ برای نمونه، حالت تهوع زنان در زمان بارداری، در این رویکرد به‌مثابه نوعی طغیان بدن علیه پذیرش فرزند، تفسیر می‌شود. در آیات قران، مادری به سه دسته؛ مادری جسمانی، مادری اجتماعی یا معنوی و مادری شیری یا رضاعی) تقسیم شده است.

خاستگاه مادری

ویژگی‌های طبیعی و فطری‌ای که در طببعت و خلقت زنان تعبیه شده‌اند زنان را برای ایفای نقش‌های مادری آماده می‌سازند، هرچندشدت و ضعف این ویژگی‌ها متأثر از عوامل فرهنگی، آداب و رسوم اجتماعی و الگوهای تربیتی است؛ اما بر مبنای داده‌های علمی، دینی و تاریخ زیست بشری، میل به پرورش کودک در زنان از دوران بلوغ ظاهر می‌شود و در دوران بارداری به اوج خود می‌رسد. از منظر دینی؛ مادری، تجلی دهنده مهر خداوند در وجود زن و نظام عاطفی مادرانه است. نقش مادری زمینه بروز صداقت، مهرورزی و تقویت کننده ملکه تقوی دانسته می‌شود. براین اساس، نقش تربیتی مادر در رشد فرزند و سالامت جامعه مؤثر شمرده شده و غفلت از آن موجب تباهی نسل و فساد جامعه به‌شمار می‌آید.

منزلت مادری

مادری در طول تاریخ از مفاهیم مورد احترام در فرهنگ‌های مختلف بشری بوده و مادر معمولا نماد محبت و فداکاری دانسته می‌شود. ادیان نیز در تقدس بخشی به جایگاه مادری نقش برجسته‌ای داشته‌اند؛ برای نمونه در منابع اسلامی بهشت زیر پای مادران توصیف شده است و در مسیحیت مریم مقدس جایگاه ویژه‌ای به‌عنوان نماد مادری دارد. هرچند همه ادیان الهی مقام ارزشمندی برای مادر قائل‌اند؛ اما در منابع اسلامی بیش از دیگر مکاتب به این مسئله توجه شده و حقوقی که برای مادر تعریف شده است فراتر از حقوق دیگر اعضای اعضای خانواده حتی پدر می‌باشد؛ این موضوع را برخی منابع دینی به نقش مادر در تربیت فرزند و تأثیرگذاری او بر سرنوشت فرد و جامعه نسبت می‌دهد.

در جامعه‌شناسی خانواده، مادر یکی از ارکان اصلی روابط عاطفی در خانواده به‌شمار می‌رود و نقش مهمی در ایجاد آرامش و تقویت پیوند میان اعضای خانواده دارد. برپایه برخی پژوهش‌ها، توجه به نقش مادری در ساختار خانواده و به‌تبع آن در نظام اجتماعی، از عوامل مؤثر در توسعه اجتماعی دانسته شده است. به گفته برخی محققین؛ تکریم مادر، تأمین نیازهای مادی و عاطفی و قدردانی از نقش‌های مادری، می‌تواند به ارتقای جایگاه مادری در نظام خانواده و اجتماع کمک کرده و زمینه‌ساز توجه بیشتر زنان به نقش مادری می‌شود.

منزلت مادری در تمدن‌های باستانی

• در ایران باستان در دوره‌ای از تاریخ نظام مادرشاهی رواج داشتو نسب افراد از طریق مادر تعیین می‌شد.
• در مصر باستان؛ پسران به‌جای انتساب به پدر، خود را با نام مادرشان معرفی می‌کردند. بزرگان جامعه نیز معمولا تصویر مادران خود را در آرام‌گاه‌هایشان نقش می‌زدند تا یاد او را همواره همراه خود داشته باشند.
• در آتن باستان، زنان از جایگاه اجتماعی چندانی برخوردار نبودند و تا پیش از مادر شدن، توجه چندانی به آنها معطوف نمی‌شد؛ اما با مادر شدن، منزلت آنها ارتقا می‌یافت و جشن‌های نیز به‌منظور بزرگداشت مقام برگزار می‌شد.
• در چین باستان، مادری از جایگاهی والا برخوردار بود. این احترام در افسانه «هاکوگا» بازتاب یافته است؛ بر اساس این روایت، هاکوگا هرروز تازیانه مادرش را بی‌هیچ ناله‌ای تحمل می‌کرد؛ اما هنگامی که مادرش سالخورده شد و دیگر توان وارد کردن ضربه‌های شدید را نداشت، هاکوگا برای ناتوانی او گریست.
• در دوران جاهلیت، نیز نقش مادری در میان اعراب در مقایسه با سایر نقش‌های زن، از اهمیت بیشتری برخوردار بود. زنی که هنوز مادر نشده بود، چندان مورد احترام نبود؛ اما با مادر شدن، منزلت والایی می‌یافت؛ چنان‌که به باور آنان، زن قابل جایگزینی بود؛ اما مادر را نمی‌شد جایگزین کرد.

منزلت مادری در آیین‌های اعتقادی

مادری در بیشتر آیین‌های اعتقادی جایگاهی والا دارد و احترام به مادر در متون و آموزه‌های دینی گوناگون مورد تأکید قرار گرفته است.

• در آیین بودایی، فرزندان موظف به احترام به والدین‌اند و این احترام، زمینه‌ساز پیشرفت دنیوی دانسته می‌شود. بر پایهٔ آموزه‌های بودا، فرزند هرگز نمی‌تواند دین خود را نسبت به مادر ادا کند، زیرا او بیشترین رنج را برای فرزندانش متحمل شده است؛ از این‌رو احترام به مادر حتی از احترام به مقام‌های بلندپایهٔ بودایی نیز واجب‌تر شمرده می‌شود. بی‌احترامی به مادر در این آیین پیامدهایی ناگوار در پی دارد.
• زن در هندوئیسم به‌عنوان مادر مقام والایی دارد حتّی جایگاه وی برجسته‌تر از معلّم یا پدر دانسته می‌شود.
• در آیین کنفوسیوس، اطاعت از پدر و مادر یکی از اصلی‌ترین آموزه‌ها به‌شمار می‌رود.
• در میان زرتشتیان، روزی به‌عنوان روز زن جشن گرفته می‌شد؛ در این روز مادران از فرزندان خود هدایایی دریافت می‌کردند و از زنانی که فرزندانی شایسته پرورش داده بودند، تقدیر به عمل می‌آمد.
• در آیین یهود، یهودی‌بودن فرد از طریق مادر به ارث می‌رسد. برخی پژوهشگران بر پایهٔ همین جایگاه، احتمال وجود مادرسالاری در این آیین را مطرح کرده‌اند؛ با این حال، پژوهش‌های معتبرتر این نقش را محدود به حوزهٔ خانواده می‌دانند.
• در مسیحیت، برخی پژوهشگران فراوانیِ نقاشی‌های مریم به همراه فرزندش عیسی مسیح را نشانه‌ای از جایگاه رفیع مادری در این آیین می‌دانند.
• جایگاه مادر در آموزه‌های اسلام نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ بخش قابل‌توجهی از آیات قرآن و روایات اسلامی به احترام و نیکی به مادر اختصاص یافته‌اند. در این آیین، مادری نمودی عالی از کمال زن معرفی شده و پاداش معنوی بزرگی برای آن در نظر گرفته شده است، تا جایی که نیکی به مادر در ردیف پرستش خداوند قرار گرفته است. بر پایهٔ روایتی منسوب به پیامبر اسلام، زن در دوران بارداری همچون مجاهد، عابد، روزه‌دار و شب‌زنده‌دار به‌شمار می‌آید و پس از زایمان پاداشی بزرگ دریافت می‌کند؛ همچنین در ازای هر بار شیردهی به فرزند، پاداشی معادل آزادکردن برده‌ای از نسل اسماعیل برای او در نظر گرفته شده و در پایان دوران شیردهی، گناهانش بخشوده می‌شود.

نقش‌های اصلی مادری

مادری یکی از نقش‌های محوری زنان در نظام خانواده تلقی می‌شود و از منظر برخی متفکرین مسلمان، زن در قبال وظایف مادری خود مسئول و پاسخگو است. بر پایه این دیدگاه، مادران در دوران بارداری و نوزادی، کودکی و حتی نوجوانی تأثیر قابل توجهی بر رشد جسمی و روانی فرزند دارد. دوران بارداری که حدود 9 ماه طول می‌کشد، با تحمل دشواری‌ها و مخاطرات جسمی برای مادر همراه است. در سال‌های نخست کودکی نیز، به‌دلیل وابستگی تغذیه‌ای و مراقبتی کودک به مادر، نقش مراقبتی مادر پررنگ‌تر توصیف می‌شود. بر اساس این دیدگاه، کیفیت رابطه میان مادر و فرزند در شکل‌گیری حس امنیت، اعتماد به‌نفس و ثبات عاطفی مؤثر دانسته شده و همچنین با موفقیت تحصیلی و شکوفایی استعدادهای فرزندان در سنین بعدی مرتبط شمرده می‌شود.

بر اساس همین رویکرد، از جمله مسئولیت‌های نسبت داده شده به مادر می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

• مراقبت از جنین در دوران بارداری.
• ایجاد محیط امن برای فرزندان در سنین مختلف؛
• پاسخ‌گویی به نیاز عاطفی و روانی فرزندان؛
• آموزش اصول اخلاقی و احترام متقابل به فرزندان؛
• تقویت باورهای دینی و مذهبی فرزندان؛
• شناخت نیازهای فرزندان متناسب با سن آنها.

برخی اندیشمندان، نقش مادری را در چارچوب مصالح پنج‌گانه «حفظ دین»، «حفظ نفس»، «حفظ نسل»، «حفظ عقل» و «حفظ مال» بررسی کرده‌اند:

• حفظ دین: بر مبنای این دیدگا، مادر در شکل‌گیری باورها و ارزش‌های دینی فرزند در دوران کودکی نقش تعیین کننده‌ای دارد؛ باورهای که فرد در بزرگسالی از آن‌ها دفاع می‌کند.
• حفظ نفس: این بعد به‌ نقش مادر در حفظ جان فرزند، از دوران جنینی تا پس از تولد و نیز مسئولیت تغذیه نوزاد اشاره دارد.
• حفظ نسل: مادر در حفظ و تداوم نسل متعالی نقش محوری دارد؛ زیرا ویژگی‌های رفتاری و اخلاقی مادر می‌تواند به‌طور آگاهانه و یا ناخودآگاه بر فرزند اثر بگذارد.
• حفظ عقل: این بخش به نقش مادر در تشویق فرزند به تفکر و پرورش قوای عقلانی او اشاره دارد؛ از جمله مادر می‌تواند از طریق ترغیب کودک به مشاهده و تأمل در پدیده‌های پیرامونی به رشد عقلی او کمک کند.
• حفظ مال: مادر از موقعیت مادری که دارد می‌تواند اقتصاد خانواده را مدیریت کرده و از طریق به ثبات و انسجام خانواده کمک کند.

برخی پژوشگران بر نقش مادری در بهداشت خانواده نیز تأکید کرده و مقتدند؛ رعایت اصول تغذیه سالم و مدیریت مناسب وعده‌های غذایی توسط مادر، در سلامت اعضای خانواده مؤثر است.

نقش‌های مادری در مدیریت اقتصاد خانواده

مشارکت مادر در تأمین نیازهای اقتصادی خانواده، چه در قالب اشتغال رسمی و چه در نقش خانه‌داری، از دیگر ابعاد این نقش به‌شمار می‌آید. در سنت خانوادگی جوامع سنتی هرچند مردان عمدتا نقش تأمین کننده اصلی منابع مالی را برعهده داشته‌اند؛ اما مادران نیز از طریق مدیریت منابع، صرفه‌جویی و تصمیم‌گیری در هزینه‌های خانوار، در ثبات اقتصادی خانواده مؤثر بوده‌اند. امروزه؛ زنان شاغل با کسب مهارت‌های تخصصی و درآمدزایی مستقیم، به توان مالی خانواده می‌افزایند؛ در مقابل، زنان خانه‌دار نیز از طریق آنچه برخی پژوهشگران «تولید ارزش اقتصادی غیر رسمی» می‌نامند - مانند تهیه غذا و خدمات خانگی با هزینه کمتر از بازار- از بار اقتصادی خانواده می‌کاهند. بنا بر برخی مطالعات، این نقش‌آفرینی، فراتر از تجربه‌های منتقل شده از نسل‌های پیشین، امروزه مستلزم مهارت‌های مدیریتی و توانایی شناسایی منابع جایگزین است تا خانواده حتی در شرایط محدودیت مالی، بتواند نیازهای ضروری خود را با کیفیت مناسب تأمین کند.

نقش‌های مادری در سرپرستی خانواده‌

در پی تحولات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، الگوی خانواده تک‌سرپرست با محوریت مادر افزایش یافته است. عواملی مانند طلاق، فوت همسر، اعتیاد، بیماری یا ازکارافتادگی، بیکاری، مهاجرت، متواری‌شدن همسر و نیز عدم ازدواج‌ زن، از جمله زمینه‌‌های شکل‌گیری این نوع از خانواده به‌شمار می‌روند.

مادران سرپرست خانوار عموما علاوه بر انجام امور خانه‌داری و تربیت فرزندان، مسئولیت تأمین معاش خانواده را نیز برعهده دارند. بر اساس برخی پژوهش‌ها، این مادران به‌دلیل نبود سرپرست دیگری در خانواده، توجه بیشتری به مراقبت از فرزندان معطوف می‌کنند؛ لذا بخشی از آنها با وجود فشارهای اقتادی و روانی ناشی از این شرایط، از ازدواج مجدد صرف‌نظر می‌کنند. حفظ توازن میان مسئولیت‌های اقتصادی، عاطفی، آموزشی و اجتماعی مستلزم صرف زمان و انرژی قابل توجهی از سوی مادر است.

نقش‌های مادری در مدیریت بحران‌های اجتماعی

مادران در مواجهه با بحران‌های اجتماعی همچون جنگ، بیماری‌های فراگیر مانند کوید-19، بلایای طبیعی نظیر زلزله و سیل، فقر، مهاجرت و آسیب‌های اجتماعی، نقشی چندوجهی در حفظ انسجام خانواده و پایداری روانی جامعه ایفا می‌کنند. بسیاری از پژهشگران، ماران را محور عاطفی خانواده می‌دانند؛ کسانی که با مدیریت هیجانات منفی، حفظ آرامش ظاهری و انتقال پیام‌های امیدبخش، بستری امن برای فرزندان و دیگر اعضای خانواده فراهم می‌آورند. از جمله ابزارهای که در این زمینه به کارگرفته می‌شود می‌توان به گفت‌وگوی همدلانه، تماس فیزیکی آرام‌بخش، فعالیت‌های سرگرم‌کننده، دعا و تقویت باورهای معنوی اشراه کرد که در کاهش اضطراب و پیشگیری از تروماهای پایدار مؤثر دانسته شده‌اند. این نقش حمایتی، محدود به دوره وقوع بحران نیست و در مرحله بازگشت به شرایط عادی نیز از طریق بازگرداندن نظم روزمره، تشویق به مشارکت اجتماعی و آموزش مهارت‌های مقابله‌ای، به تقویت تاب‌آوری فردی و خانوادگی ادامه می‌یابد.

نگرش‌های فمنیستی به نقش‌های مادری

فمینیست‌ها، اقتدار مرد را منشأ اصلی شکل‌گیری نظام‌های پدرسالار معرفی کرده و مظلومیت تاریخی زنان را بر همین مبنا تفسیر می‌کنند. آنها منزلت اجتماعی را در میزان درآمد شغلی دنبال کرده و نقش مادری را بزرگ‌ترین مانع در این مسیر می‌دانند، برای برداشتن این مانع از یک‌سو به تحقیر نقش‌های مادری پرداخته و آن‌ها را «در آشپزخانه ماندن» و «کهنه شستن» می‌نامند و از سوی دیگر به اهمیت اشتغال زنان تأکید دارند. در چنین روندی، نفرت از نقش مادری گسترش یافته و به‌ناچار نقش مادری را از مادر بودن تفکیک می‌کنند. مادری را به‌عنوان نقش عام اجتماعی و وظیفه مشترک زن، مرد، خانواده و جامعه می‌دانند. با این تفکیک؛ نه‌تنها نقش مادری در خانواده، عاری از پشتوانه طبیعی شد که مادر بودن نیز منتفی شده و فرزندان با سپرده‌شدن به‌دست پرستاران، محروم از مهر مادری شدند. برخی متفکران غربی با توجه به پیامدهای پدیده بی‌مادری و تبدیل‌شدن خانه غربی به خوابگاه، بر بازگشت زن به کانون خانواده تأکید دارند.

با آغاز جنبش‌های فمنیستی در غرب و تلاش برای احقاق حقوق زن یکی از مسائلی که مورد توجه فمنیست‌ها قرار گرفت مسئله مادری بود. تلاش فمنیست‌ها جهت برابری حقوق زن و مرد در نحله‌های مختلف با رویکردهای متفاوت موجب، دیدگاهی متفاوت در مسئله مادری شد. در طول این سال‌ها، برخی به عنوان نهادی انقیادآمیز به مادری تاختند و از آنجا که مادری در این فضا با مفاهیمی چون سـنت و پدرسالاری گره خورده بود، تلاش برای فهم اجتماعی این مسئله با شورش و مبارزه علیه خانواده و فرزندآوری یکی دانسته شد. برخی دیگر به ریشه‌های اقتصادی مادری و تأثیری که سرمایه‌داری و تکنولوژی بر آن می‌گذارد هجوم بردند. عده‌ای دیگر ساختارها را کنار گذاشته و به تجربه‌های خرد مادران در زندگی روزمره توجه کردند. عده‌ای فرزندآوری و مراقبت را طبیعت زن دانستند و خواستار توجه اساسی به تفاوت‌های میان زن مرد شدن. د برخی هم به عاملیت مادران و خلاقیت‌های آنها پرداختند. در این میان عده زیادی هم بودند که عمده پژوهش‌ها و جریان‌های متأثر از فمینیسم را دارای پیش‌داوری و مفروضات غلطی دانستند و از فقدان صدای مادران اقلیت در گفتمان‌های اصلی رویکردهای فمینیستی انتقاد کردند.

نگرش‌های روان‌شناختی به نقش‌های مادری

مادرانگی از منظر روان‌شناسی، فرآیندی چندبعدی است که سلامت روان، ثبات هیجانی و کیفیت روابط را با رشد شخصیت و هویت کودک پیوند می‌دهد. برخورداری مادر از سلامت روان، پیش‌شرط تأمین بهداشت روانی خانواده و تربیت فرزندانی سالم و متعادل است. مادر متعادل و متوازن، به احتمال بیشتر، فرزندانی با شخصیت پایدار و توانایی‌های اجتماعی و اخلاقی پرورش می‌دهد. دلبستگی ایمن که پایهٔ سلامت روان و شایستگی فرد است، عمدتاً تحت تأثیر رفتار مادر شکل می‌گیرد و در دسترس بودن و پاسخ‌دهی مناسب مادر از عوامل کلیدی آن است. مادر بر پایه سلامت روانی و شخصیتی خود، با نگرش مثبت به توانمندی‌های فرزند می‌نگرد و علاوه بر جبران کاستی‌ها، نقاط قوت او را تقویت می‌کند. همچنین، ارتباط مؤثر مادر، اعتمادبه‌نفس، کیفیت زندگی و سازگاری خانوادگی را در فرزند افزایش داده، استرس او را کاهش می‌دهد و زمینه‌ساز خانواده‌ای کارآمد با فرزندانی سالم می‌شود.

نگرش اسلامی به نقش‌های مادری

از دیدگاه بسیاری از عالمان، اندیشمندان و بزرگان دینی نقش مادر در رشد، تربیت فرزندان و پیشرفت جوامع بسیار مشهود است. از منظر آیت‌الله جوادی آملی این زنان هستند که جامعه را تربیت می‌کنند و از میان نقش‌های مختلفی که بر عهدهٔ زنان است، نقش مادری از بقیه وظایف آنها برای خانواده و اجتماع مهم‌تر است. اصلی‌ترین و مهم‌ترین وظیفهٔ زن، مادر شدن است. هفت سالی که کودک تحت تربیت مستقیم مادر است، حیاتی‌ترین دوران شکل‌گیری شخصیت روحی و فکری کودک را تشکیل می‌دهد. از منظر امام خمینی مادران به‌عنوان محور کانون خانواده، نقش مؤثرتری در تفهیم ارزش‌ها و قواعد به کودکان دارند که این امر در سعادت و شقاوت جامعه نیز اثرگذار است. مادر، مربی انسان‌ها است و با تربیت صحیح فرزندان می‌تواند کشوری را آباد کند.

به‌عقیدهٔ بزرگان دینی، کاهش نقش مادری در نظام خانواده و واگذاری کودکان به مراکز نگهداری موقت مانند مهد کودک، احساسات و عواطف میان مادر و فرزند را کم کرده و تبعات روحی و جسمی بسیاری را هم برای کودک و هم برای مادر به‌دنبال خواهد داشت. پرورش استعدادهای روحی، معنوی و فکری کودکان در محیط خانواده، با نقش‌آفرینی والدین خصوصاً مادر امکان‌پذیر است و مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز تحصیلی گوناگون نقش کمتری را ایفا می‌کنند.

در رویکرد اسلامی؛ مادری از الزامات طبیعی حیات زنانه دانسته شده و نقش‌های تربیتی زن به‌عنوان مادر، تکلیف عبادی معرفی می‌شوند که در دستگاه خلقت به‌عهده زن گذاشته شده است. مادری در این نگاه، یک شغل نیست بلکه راه عبودیت زن از مسیر مادری یعنی انسان‌پروری گذشته و زن را موجود بهشتی می‌سازد.

چالش‌های نقش‌ مادری

در دنیای معاصر، مادرانگی با چالش‌های متنوع و پیچیده مواجه شده است.

• نقش‌های زنانه: مادری همواره در فرهنگ ایرانی نقش اصلی و مقدس زن شناخته می‌شد و پیوندی عمیق با فیزیولوژی و هویت زنانه داشت؛ اما تحولات فرهنگی و اجتماعی منجر به بازاندیشی و تغییر نگرش برخی دربارهٔ نقش‌های زنانه شده است. زنان امروز علاوه بر نقش مادری، گزینه‌های گسترده‌ای در زندگی شخصی و اجتماعی خود دارند و تصمیم‌گیری دربارهٔ فرزندآوری و مادر شدن بیشتر مبتنی بر اختیار و شرایط فردی آن‌ها است.
• فشارهای اجتماعی: فشارهای اجتماعی، شامل انتظارات گسترده و گاه ناسازگار جامعه از مادران در ایفای همزمان نقش‌های مادری، همسری و کنشگری فعال اجتماعی است که بار روانی قابل توجهی ایجاد می‌کند. همچنین سرعت تغییر در ارزش‌ها، روش‌های تربیتی و شرایط زندگی شهری، توقعات و مسئولیت‌های مادران را افزایش داده و گاه آنها را در موقعیت دشواری قرار می‌دهد.
• فرزندآوری: فرزندآوری به دلیل دغدغه‌های اقتصادی، آینده‌هراسی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی، برای بسیاری از زنان به چالشی مهم تبدیل شده است.
• اشتغال: مادران شاغل باید میان نقش‌های چندگانه مادری، همسری، خانوادگی و اجتماعی تعادل برقرار کنند. یکی از مشکلات اصلی این گروه، کمبود وقت برای مراقبت و نگهداری از فرزندان خردسال است که می‌تواند باعث اضطراب و احساس گناه شود. همچنین، مادران شاغل با دغدغه‌های انباشته‌ای از قبیل فشار کاری، توقعات خانوادگی و اجتماعی و نیاز به حفظ سلامت روان و جسم خود روبرو هستند. این شرایط موجب می‌شود که آنها برای مدیریت بهینه زمان و ایفای نقش‌های مختلف خود، به حمایت‌های ویژه اجتماعی و خانوادگی نیازمند باشند.

منابع

• قرآن کریم
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
• احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
• «اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۳۹۷ش.
• اسپاک، بنیامین، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، ترجمه احمد میرعابدینی، تهران، چکامه، ۱۳۶۲ش.
• «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش.
• بوذری‌نژاد، یحیی و جهانشاهی، مینا، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمنه ودود «فصلنامه علمی– پژوهشی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، شمارة۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش،
• پیرمرادیان، مصطفی، اصلاحی، متین‌السادات و اصلاحی، مهشیدالسادات، «مقایسه وضعیت زن در دوره جاهلیت و بعد از اسلام»، فصلنامه تاریخ نو، شمارهیازدهم، تابستان ۱۳۹۴ش.
• «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۱ش.
• توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی، تاریخ درج: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
• «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۷ش.
• «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش.
• «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
• جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
• جلوه مهر مادرانه در تابلوهای نقاشی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، اسراء، قم، ۱۳۷۷ش.
• جواهری، بهاره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستان‌شناسانه دوره امپراطوی جدید (۱۰۰۰–۱۵۰۰ق. م)»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۳، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۰ش.
• حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
• حسنی محمدرضا و محمدزاده، فاطمه، «مادری دلسوزانه؛ تجربهٔ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، نشریهٔ جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، شمارهٔ ۲۲، زمستان ۱۴۰۲ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• رستگارخالد، امیر، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وب‌سایت جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۲ش.
• رفعت جاه و دیگران، «تأملی بر تحول پارادایمی مسئلة «مادری» در اندیشه فمینیستی، زن در توسعه و سیاست، دوره 16، شماره4، دی 1397ش
• سعیدی، فاطمه، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی (ره)»، مطالعات قرآنی جامعه، شماره ۵۸، ۱۳۸۸ش.
• «سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعهٔ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۳ش.
• عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
• عسکری ندوشن، عباس و رازقی نصرآباد، حجیه بی‌بی، «تجربهٔ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعهٔ کیفی در شهر تهران»، نشریهٔ پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، شمارهٔ ۴۲، پاییز ۱۴۰۲ش.
• «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ دریافت مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ش.
• قائم‌مقام فراهانی، ناهیدالسادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، در دو فصلنامه هفت آسمان، دوره پانزدهم، شماره شصت، اسفند ۱۳۹۲ش.
• قومی، مرضیه فاطمه، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، دوفصلنامه تخصصی پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال دوم، شماره دوم، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
• مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟»، وب‌سایت صاحب‌خبران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• محبی، محمدعارف، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی‌اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
• مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت، چاپ هشتم، تهران، الزهرا، ۱۳۶۵ش.
• منجم، رؤیا، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، تهران، نشر مس، ۱۳۸۱ش.
• «مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب‌سایت: yariway، تاریخ مطلب: ۲ مارس ۲۰۲۲م.
• نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
• همدانیان، فاطمه و دیگران، «نگرهٔ مقاصد شرعی و رسالت مادری»، پژوهش‌نامه زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال۲، شماره۱، ۱۳۹۰ش.
• هوشیاری، جعفر و صفورایی، محمدمهدی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
• یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.