پرش به محتوا

علمای شیعه افغانستان: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
پالایش متن
پالایش متن
خط ۱: خط ۱:
<big>'''علوم دینی شیعیان افغانستان'''؛</big> فرایند و مراکز متصدی تربیت عالم دین در افغانستان برای پاسخگویی به نیازهای دینی مردم.  
{{درشت|'''علوم دینی شیعیان افغانستان'''؛}} فرایند و مراکز متصدی تربیت عالم دین در افغانستان برای پاسخگویی به نیازهای دینی مردم.


آموزش علوم دینی در افغانستان، در اصل یک نهاد مردمی و خودجوش بوده و سابقه‌ای دیرینه دارد که به قرون اولیۀ اسلامی باز می‌گردد. این نظام آموزشی به‌طور عمده به‌صورت غیردولتی و با مشارکت فعال مردم و عالمان دینی توسعه یافته است. مدارس دینی در افغانستان به سه‌دستۀ دولتی، خصوصی و نیمه‌خصوصی تقسیم می‌شوند که بخش عمدۀ آنها به‌صورت مستقل و با حمایت‌های مردمی اداره می‌شود. پایه‌های این نظام آموزشی بر [[مکتب‌خانه|مکتب‌خانه‌های]] سنتی استوار بوده که در [[تربیت]] مقدماتی کودکان نقش مهم دارد. در مناطق شیعه‌نشین، حوزه‌های علمیۀ محلی و در مناطق اهل‌سنت، مدارس دینی با گرایش‌های مختلف فعالیت داشته است. این مراکز علاوه‌بر آموزش علوم دینی، به ترویج معارف اسلامی و پاسخگویی به نیازهای شرعی مردم می پردازند. این نظام آموزشی عامل تقویت و تدام هویت اسلامی در سراسر [[افغانستان]] بوده و از دیگر سو به‌عنوان حافظ و تقویت‌کنندۀ هویت‌های مذهبی خاص، به‌ویژه برای [[شیعیان]] و اهل‌سنت نیز عمل می‌کند.  
آموزش علوم دینی در افغانستان، در اصل یک نهاد مردمی و خودجوش بوده و سابقه‌ای دیرینه دارد که به قرون اولیهٔ اسلامی بازمی‌گردد. این نظام آموزشی به‌طور عمده به‌صورت غیردولتی و با مشارکت فعال مردم و عالمان دینی توسعه یافته است. مدارس دینی در افغانستان به سه‌دستهٔ دولتی، خصوصی و نیمه‌خصوصی تقسیم می‌شوند که بخش عمدهٔ آنها به‌صورت مستقل و با حمایت‌های مردمی اداره می‌شود. پایه‌های این نظام آموزشی بر [[مکتب‌خانه]]‌های سنتی استوار بوده که در [[تربیت]] مقدماتی کودکان نقش مهم دارد. در مناطق شیعه‌نشین، حوزه‌های علمیهٔ محلی و در مناطق اهل‌سنت، مدارس دینی با گرایش‌های مختلف فعالیت داشته است. این مراکز علاوه‌بر آموزش علوم دینی، به ترویج معارف اسلامی و پاسخگویی به نیازهای شرعی مردم می‌پردازند. این نظام آموزشی عامل تقویت و تدام هویت اسلامی در سراسر [[افغانستان]] بوده و از دیگر سو به‌عنوان حافظ و تقویت‌کنندهٔ هویت‌های مذهبی خاص، به‌ویژه برای [[شیعیان]] و اهل‌سنت نیز عمل می‌کند.


==تاریخچه==
== تاریخچه ==
فراگیری [[علوم دینی]] در میان [[شیعیان افغانستان]]، ریشه‌ای دیرینه و مردمی دارد و در قالب نهادهایی چون [[مکتب‌خانه]]، [[مدرسه دینی]] و [[حوزه علمیه]] سازمان‌ یافته است. نظام آموزش علوم دینی با هدف تربیت عالمان، مبلغان و پاسخ‌گویی به نیازهای دینی جامعهٔ شیعیان شکل گرفته است.<ref name=":0"> معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، 1397ش، ص6.</ref> پس از گسترش اسلام به‌سوی شرق، [[خراسان بزرگ]] به ویژه [[بلخ]] و [[بخارا]] در عصر [[سامانیان]]، به مراکز علوم دینی تبدیل شدند و دانشمندانی چون [[ابوریحان بیرونی]]، [[ابن‌سینا]]، [[فارابی]] و [[ابوزید بلخی]] را پرورش دادند. [[غزنویان]] و [[تیموریان]] نیز با تأسیس مدارس دینی، به گسترش [[علوم اسلامی]] به‌ویژه [[فقه اسلامی|فقه]] و [[تفسیر قرآن]] کمک کردند.<ref>اصغری، «[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf تعلیم و تربیت در افغانستان]»، 1390ش، ص171-175.</ref>
فراگیری [[علوم دینی]] در میان [[شیعیان افغانستان]]، ریشه‌ای دیرینه و مردمی دارد و در قالب نهادهایی چون [[مکتب‌خانه]]، [[مدرسه دینی]] و [[حوزه علمیه]] سازمان یافته است. نظام آموزش علوم دینی با هدف تربیت عالمان، مبلغان و پاسخ‌گویی به نیازهای دینی جامعهٔ شیعیان شکل گرفته است.<ref name=":0">معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، 1397ش، ص6.</ref> پس از گسترش اسلام به‌سوی شرق، [[خراسان بزرگ]] به ویژه [[بلخ]] و [[بخارا]] در عصر [[سامانیان]]، به مراکز علوم دینی تبدیل شدند و دانشمندانی چون [[ابوریحان بیرونی]]، [[ابن‌سینا]]، [[فارابی]] و [[ابوزید بلخی]] را پرورش دادند. [[غزنویان]] و [[تیموریان]] نیز با تأسیس مدارس دینی، به گسترش [[علوم اسلامی]] به‌ویژه [[فقه اسلامی|فقه]] و [[تفسیر قرآن]] کمک کردند.<ref>اصغری، «[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf تعلیم و تربیت در افغانستان]»، 1390ش، ص171-175.</ref>


در [[قوم هزاره#هزاره‌جات|هزارستان]] و میان شیعیان افغانستان، مکتب‌خانه‌ها تا دههٔ ۱۳۲۰ش تنها مرکز آموزشی در دسترس بودند و تا دههٔ ۱۳۷۰ش نیز نقش اصلی را در آموزش مردم داشتند. این مکتب‌خانه‌ها که در [[مسجد|مساجد]]، [[حسینیه|حسینیه‌ها]] و خانه‌ها توسط [[ملا|ملاها]] اداره می‌شدند، به کودکان از شش‌سالگی قرآن، [[نماز]]، اصول و فروع دین، خواندن و نوشتن فارسی و ریاضیات مقدماتی را آموزش می‌دادند.<ref>اصغری، «[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf تعلیم و تربیت در افغانستان]»، 1390ش، ص180.</ref> نوجوانان پس از گذراندن این دوره، وارد مدارس دینی می‌شدند.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص34-35.</ref> در هزارجات که تا دههٔ ۱۳۴۰ش از مدارس جدید بی‌بهره بود، دانش‌آموختگان حوزهٔ نجف، علاوه بر تدریس علوم دینی، بسیاری از مکاتب جدید را تأسیس کردند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>
در [[قوم هزاره#هزاره‌جات|هزارستان]] و میان شیعیان افغانستان، مکتب‌خانه‌ها تا دههٔ ۱۳۲۰ش تنها مرکز آموزشی در دسترس بودند و تا دههٔ ۱۳۷۰ش نیز نقش اصلی را در آموزش مردم داشتند. این مکتب‌خانه‌ها که در [[مسجد|مساجد]]، [[حسینیه]]‌ها و خانه‌ها توسط [[ملا]]ها اداره می‌شدند، به کودکان از شش‌سالگی قرآن، [[نماز]]، اصول و فروع دین، خواندن و نوشتن [[زبان فارسی|فارسی]] و ریاضیات مقدماتی را آموزش می‌دادند.<ref>اصغری، «[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf تعلیم و تربیت در افغانستان]»، 1390ش، ص180.</ref> نوجوانان پس از گذراندن این دوره، وارد مدارس دینی می‌شدند.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص34-35.</ref> در هزارجات که تا دههٔ ۱۳۴۰ش از مدارس جدید بی‌بهره بود، دانش‌آموختگان حوزهٔ نجف، علاوه بر تدریس علوم دینی، بسیاری از مکاتب جدید را تأسیس کردند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>


=== اثرپذیری از حوزه‌های علمیه نجف و قم ===
=== اثرپذیری از حوزه‌های علمیه نجف و قم ===
حوزه‌های علمیهٔ نجف و قم تأثیر عمیقی بر فرهنگ شیعی افغانستان داشته‌ و نقش مکمل مدارس دینی شیعیان افغانستان را دارند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»،  وب‌سایت دین‌آنلاین.]</ref> جان.ال اسپوزیتو معتقد است تغییرات فرهنگی در عراق و ایران بر فرهنگ افغانستان نیز اثرگذار است.<ref>اسپوزيتو، ''انقلاب اسلامي و بازتاب جهاني آن''، 1382ش، ص200.</ref> ایران در دوران معاصر، مرجع شیعیان افغانستان برای تحصیل علوم دینی بوده و پس از [[انقلاب اسلامی]]، این نقش گسترش یافته است. حوزه‌های علمیهٔ قم و مشهد و نیز [[جامعة المصطفی العالمیة|جامعة المصطفی العالمية]]، نقش مهمی در تربیت جوانان شیعه داشته و شخصیت‌های شناخته‌شده‌ای را در حوزه‌های فرهنگ، سیاست، ادبیات و دانشگاه‌های افغانستان پرورش داده‌اند.<ref>کاظمی، حوزۀ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401‌ش، ص51.</ref> اندکی پیش‌تر، طلاب افغانستانی برای فراگیری آموزش‌های سطوح عالی علوم دینی به [[عراق]] می‌رفتند. دانش‌آموختگان حوزه علمیه نجف با ایجاد مدارس دینی در افغانستان، بستر مناسبی برای آموزش معارف اسلامی فراهم آوردند. محمدعلی مدرس، قربانعلی وحیدی، قربانعلی محقق کابلی، محمداسحاق فیاض، محمدآصف محسنی، سید علی بهشتی، سید اسماعیل بلخی، محمدباقر موحدی نجفی، محمد امینی بامیانی، هاشم صالحی مدرس، قربانعلی عرفانی و محمدسلطان ترکستانی از تحصیل‌کردگان نجف هستند که تأثیر عمیقی بر علوم دینی شیعیان در افغانستان داشته‌اند.<ref>کاظمی، حوزۀ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص98؛ قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مولفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43؛ ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267. </ref>
حوزه‌های علمیهٔ نجف و قم تأثیر عمیقی بر فرهنگ شیعی افغانستان داشته و نقش مکمل مدارس دینی شیعیان افغانستان را دارند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»،  وب‌سایت دین‌آنلاین.]</ref> جان. ال اسپوزیتو معتقد است تغییرات فرهنگی در عراق و ایران بر فرهنگ افغانستان نیز اثرگذار است.<ref>اسپوزیتو، ''انقلاب اسلامی و بازتاب جهانی آن''، 1382ش، ص200.</ref> ایران در دوران معاصر، مرجع شیعیان افغانستان برای تحصیل علوم دینی بوده و پس از [[انقلاب اسلامی]]، این نقش گسترش یافته است. حوزه‌های علمیهٔ قم و مشهد و نیز [[جامعة المصطفی العالمیة]]، نقش مهمی در تربیت جوانان شیعه داشته و شخصیت‌های شناخته‌شده‌ای را در حوزه‌های فرهنگ، سیاست، ادبیات و دانشگاه‌های افغانستان پرورش داده‌اند.<ref>کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص51.</ref> اندکی پیش‌تر، طلاب افغانستانی برای فراگیری آموزش‌های سطوح عالی علوم دینی به [[عراق]] می‌رفتند. دانش‌آموختگان حوزه علمیه نجف با ایجاد مدارس دینی در افغانستان، بستر مناسبی برای آموزش معارف اسلامی فراهم آوردند. محمدعلی مدرس، قربانعلی وحیدی، قربانعلی محقق کابلی، محمداسحاق فیاض، محمدآصف محسنی، سید علی بهشتی، سید اسماعیل بلخی، محمدباقر موحدی نجفی، محمد امینی بامیانی، هاشم صالحی مدرس، قربانعلی عرفانی و محمدسلطان ترکستانی از تحصیل‌کردگان نجف هستند که تأثیر عمیقی بر علوم دینی شیعیان در افغانستان داشته‌اند.<ref>کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص98؛ قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43؛ ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.</ref>


== نقش علوم دینی در زندگی شیعیان افغانستان ==
== نقش علوم دینی در زندگی شیعیان افغانستان ==
علوم دینی از طریق شبکه گسترده‌ای از مساجد، حسینیه‌ها و مراکز مذهبی، حضور دانش‌آموختگان و مربیان این مدارس، تأثیر عمیقی بر سبک [[زندگی]] و رفتارهای روزمره مردم می‌گذارد. روحانیون و مبلغان دینی و حضور دایمی ملاامامان  درمیان مردم با بهره‌گیری از مناسبت‌های مذهبی، اجتماعی و فرهنگی، معارف اسلامی را در لایه‌های مختلف جامعه نهادینه می‌کنند. در ذیل به چند مورد اشاره شده است:
علوم دینی در زندگی شیعیان افغانستان از طریق شبکه گسترده‌ای از مساجد، حسینیه‌ها و مراکز مذهبی و نیز از رهگذر حضور روحانیون و مبلغان در مناسبت‌های مختلف، تأثیری عمیق بر [[سبک زندگی]] و رفتارهای روزمره مردم دارد. روحانیون با حضور دایمی در میان مردم، از مناسبت‌های مختلف مانند صرف غذا، مجالس خانوادگی، حل اختلافات و پاسخ به پرسش‌های شرعی برای آموزش علوم دینی و ترویج اخلاق اسلامی بهره می‌گیرند.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref>


در مناسبت‌های مذهبی مانند [[اعیاد مذهبی در افغانستان]][[عید غدیر|،]] آموزش‌های دینی در قالب مراسم شادمانی ارائه می‌شود. شیعیان افغانستان این مناسبت‌ها را با حضور در مساجد و حسینیه‌ها گرامی می‌دارند و از فرصت دیدوبازدیدها برای تبادل معارف دینی استفاده می‌کنند. در ایام ولادت معصومین نیز مجالس سخنرانی و مدیحه‌سرایی به‌عنوان فرصت‌های آموزشی مورد توجه قرار می‌گیرد.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref>
'''مراسم مذهبی''': در مناسبت‌هایی چون اعیاد مذهبی و ولادت اهل‌بیت، شیعیان با حضور در مساجد و حسینیه‌ها و برگزاری مجالس سخنرانی و مدیحه‌سرایی، معارف دینی را تبادل می‌کنند.<ref>آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref> ایام [[ماه محرم|محرم]] و [[ماه صفر|صفر]] با مجالس [[روضه‌خوانی]]، [[تعزیه]] و سخنرانی‌های دینی، زمینه‌ای است که ضمن زنده‌نگهداشتن یاد شهدای کربلا، معارف اسلامی را نیز منتقل می‌کند. سنت‌هایی مانند [[جمعه‌خوانی]] و [[منقبت‌خوانی]] نیز در این راستا به‌کار گرفته می‌شوند.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref> مجالس ترحیم، [[ختم قرآن]]، [[تشییع جنازه]] و آیین [[خاک‌سپاری]] اموات نیز فرصتی برای بیان معارف دینی و آموزش اصول دین به حاضران است. همچنین مراسمی چون [[اذان‌گفتن در گوش نوزاد]] و [[مراسم عروسی|مجالس عروسی]]، پیام‌های دینی را به نسل جدید منتقل می‌کنند.<ref>آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref>


مراسم سوگواری [[ماه محرم|محرم]] و [[صفر]] به‌عنوان یکی از مؤثرترین بسترهای آموزشی عمل می‌کند. در این ایام، مجالس [[روضه‌خوانی]]، [[تعزیه]] و سخنرانی‌های تربیتی برگزار می‌شود که ضمن زنده‌نگاه‌داشتن یاد شهدای کربلا، معارف اسلامی را نیز منتقل می‌کند. سنت‌هایی مانند «[[جمعه خوانی|جمعه‌خوانی]]» و «[[منقبت‌خوانی]]» نیز به‌عنوان محافل آموزشی غیررسمی مورد استفاده قرار می‌گیرند.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref>
'''تأسیس و گسترش رسانه''': دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه در تأسیس رسانه‌های تصویری، شنیداری، نوشتاری و رسانه‌های مجازی، پیشگام بوده‌اند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref> [[شیعیان افغانستان#تلویزیون‌های شیعیان افغانستان|تلویزیون‌های شیعیان]] با پخش برنامه‌های مذهبی به‌ویژه در ماه [[رمضان]] و ایام [[ماه محرم|محرم]] و [[ماه صفر|صفر]]، سبک زندگی دینی را به خانواده‌ها آموزش می‌دهند و با رعایت [[حجاب]] و [[عفاف]] و پرهیز از محتوای مغایر با ارزش‌های اسلامی، مخاطبان زیادی جذب کرده‌اند.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref>


تبلیغ چهره به چهره از دیگر نقش مدارس در زندگی مردم است که تأثیرگذاری زیادی دارد. به‌همین دلیل، روحانی محل که حضور دایمی بین مردم دارد، در مناسبت‌های مختلف از این روش برای آموزش و تبلیغ بهره می‌گیرد. برای مثال هنگام صرف غذا که به‌طور معمول به همراه میزبان است، در جمع خانوادگی حاضر می‌شود و به بیان مسائل اخلاقی، ارائه مشاوره، حل اختلافات خانوادگی و پاسخگویی به پرسش‌های شرعی می‌پردازد. این رویکرد در تحکیم بنیان خانواده، کاهش مشکلات و ترویج [[اخلاق]] در جامعه بسیار مؤثر است. در این جلسات، اگر رفتار ناشایست یا هنجارشکنی از فردی سر بزند، روحانی محل با واکنش مناسب و به موقع، آن را مدیریت می‌کند که این امر به نوبه خود موجب پیشگیری از بسیاری از مشکلات احتمالی می‌شود.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref>
'''آموزش عملی احکام''': مدارس دینی از طریق ملاامامان محلی، جزئیات احکام شرعی مانند طهارت، [[نماز]] و [[روزه]] را به [[کودکان]] آموزش می‌دهند. این آموزش‌های ابتدایی، تأثیری ژرف بر دین‌داری فردی و آداب مذهبی جامعه دارد.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref>


در مجالس [[ترحیم]] و فاتحه، علاوه‌بر قرائت قرآن کریم فرصتی برای بیان معارف دینی فراهم می‌شود. آیین «تلقین میت» ضمن آموزش اصول [[دین]] به مرده، در واقع مخاطبان زنده را مورد خطاب قرار می‌دهد. حضور روحانیون در مراسم‌های [[ختم قرآن]]، [[نذر|نذورات]]، [[مهمان نوازی|مهمانی‌ها]] و مراسم خانوادگی، از تولد تا [[ازدواج]]، به‌عنوان فرصتی برای آموزش غیرمستقیم مورد توجه است. حتی در مراسم ساده‌ای مانند «[[اذان]] گفتن در گوش نوزاد»، نخستین پیام‌های دینی به نسل جدید منتقل می‌شود. در مجالس عروسی نیز با رعایت موازین شرعی، معارف اسلامی تبیین می‌شود.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref>
'''تأسیس کتابخانه''': عالمان شیعه در افغانستان، با تأسیس کتابخانه‌هایی در مناطق مختلف ازجمله [[کابل]]، لعل، [[ولایت دایکندی|دایکندی]]، [[بامیان]]، [[بهسود]]، [[پروان]] و جاغوری، برای زدودن فقر مکتوب و ایجاد دگرگونی فرهنگی کوشیده‌اند.<ref>لعلی، سیری در هزاره‌جات، 1372ش، ص335.</ref>


آموزش رسانه‌ای در سال‌های اخیر از روش‌های دیگر نظام آموزش شیعیان است. برای مثال پخش برنامه‌های مذهبی در ماه [[رمضان]]، [[نیمه شعبان]]، ایام محرم، رعایت احکام شرعی ارتباط زن و مردم، رعایت [[حجاب]] و [[عفاف]] در برنامه‌ها، عدم نشر فیلم و سریال‌های مغایر با ارزش‌های اسلامی توسط شبکه‌های تلویزیونی شیعیان به‌یژه [[تلویزیون تمدن]] موجب شده است که تلویزیون تمدن در بین مردم افغانستان طرفداران زیادی پیدا کند.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref> همچنین پخش برنامه‌های خاص دینی چون «عطر زندگی» پیرامون [[خانواده]] و برنامه «زن و جامعه در نگاه دینی» از برنامه‌های پرطرفداری است که در تلویزیون تمدن پخش می‌شود و سبک زندگی دینی را به خانواده و زنان آموزش می‌دهد.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref>
'''مدارس دینی دخترانه''': در گذشته، علاقه به آموزش دختران در فرهنگ هزاره کم‌رنگ بود، اما پس از تحولات نظام آموزشی در دورهٔ جمهوری اسلامی و بازگشت مهاجران تحصیل‌کرده، مدارس دینی دخترانه در برخی مناطق هزارستان ایجاد و مورد استقبال قرار گرفت. با حاکمیت دوبارهٔ طالبان و بسته‌شدن مدارس مدرن به روی دختران، مراجعهٔ دختران هزاره به مدارس دینی افزایش یافته است.<ref>[https://www.shia-news.com/fa/news/293809/افزایش-علاقه-دختران-شیعه-افغانستانی-به-فراگیری-علوم-دینی «افزایش علاقه دختران شیعۀ افغانستان به فراگیری علوم ینی»،  وب‌سایت شیعه‌نیوز.]</ref>


مدارس دینی از طریق ملاامامان محلی با آموزش جزئیات احکام شرعی، مانند طهارت، نجاست، [[آداب]] [[نماز]] و روزه، کودکان را برای زندگی بر اساس موازین اسلامی آماده می‌سازند. تأثیر این آموزش‌ها چنان ژرف است که حتی اگر فردی به تحصیلات عالی دینی نپردازد، همان آموخته‌های ابتدایی برای دینداری او کفایت می‌کند. بسیاری از آداب و سنن مذهبی رایج در جامعه، ریشه در همین آموزش‌های ساده اما عمیق دارد.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref>
'''دستاوردهای نهادی''': گسترش علوم دینی شیعیان افغانستان در دورهٔ جمهوری اسلامی، دستاوردهایی را در پی داشته است، ازجمله: رسمیت‌یافتن حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی، گنجاندن تعالیم شیعه در کتب درسی، حضور در شوراهای علمی سراسری، تشکیل شورای علمای شیعیان و شورای اخوت میان علمای شیعه و سنی و توسعهٔ کمی و کیفی مدارس دینی.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref>


آموزش هنر خط و خوشنویسی نیز در این نظام جایگاه ویژه‌ای دارد. البته امروزه این روش کمرنگ شده است. شاگردان با نوشتن عباراتی چون «بسم الله» و «یا علی» در کنار کسب مهارت نوشتاری، صفاتی چون [[صبر]] و نظم را در خود پرورش می‌دهند. استفاده از ابزار ساده‌ای مانند تخته‌چوبی و قلم نی، خود درس عملی [[قناعت]] و [[ساده‌زیستی]] در این نظام است.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref>
== مدارس دینی ==
نخستین مدرسهٔ دینی شیعیان در پایان قرن نخست هجری، در بلخ توسط ضحاک بن مزاحم بلخی، از شاگردان [[امام سجاد]]، تأسیس شد. در آن دوره، بلخ مرکز فرهنگی خراسان بود.<ref>[https://rsm.rihu.ac.ir/article_1513.html مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»،  1397ش، ص10.]</ref> مدارس دینی در دورهٔ [[غزنویان]] و [[غوریان]] گسترش یافتند، اما با حملهٔ مغول بسیاری از آنها ویران شدند. در دورهٔ [[تیموریان]] رونق دوباره یافتند، اما با سقوط تیموریان و تجزیهٔ خراسان، مرکزیت علمی افغانستان از بین رفت.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص186-187.</ref> در دورهٔ حاکمیت عبدالرحمان و سرکوب [[قوم هزاره|مردم هزاره]]، بسیاری از مراکز مذهبی و آموزشی شیعیان تخریب شدند.<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص16.</ref> پس از مرگ نادرشاه، این مراکز دوباره احیا شدند و در اواخر حکومت ظاهرشاه، با بازگشت علمای مهاجر از ایران و عراق، تعداد زیادی مدارس دینی در هزاره‌جات و کابل فعال شدند.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص34-35. .</ref> در دورهٔ جهاد علیه شوروی، مدارس دینی و علما نقشی تعیین‌کننده داشتند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»،  دین‌آنلاین.]</ref>


رسمیت‌یافتن حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان، گنجاندن تعالیم شیعه در کتب درسی مدارس دولتی در آن دوره، حضور در شورای علمای سراسری افغانستان، تشکیل شورای علمای شیعیان، تشکیل شورای اخوت میان علمای شیعه و سنی، توسعۀ کمی و کیفی مدارس علمیه در دهه هشتاد و نود شمسی، [[تربیت]] نسل جدیدی از طلاب در سطوح مختلف، از جمله دست‌آوردهای مهم مدارس شیعیان افغانستان محسوب می‌شود.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref>
تا اوایل قرن بیستم میلادی، رابطهٔ [[زبان فارسی]] و آموزش دینی در افغانستان دوسویه و تقویت‌کننده بود. مدارس دینی با تدریس متون کلاسیک فارسی مانند [[گلستان (کتاب)|گلستان]] و [[بوستان (کتاب)|بوستان]] [[سعدی]]، [[دیوان حافظ]]، مناجات‌نامهٔ [[خواجه عبدالله انصاری]] و آثار [[سنایی|سنایی غزنوی]]، به حفظ و اشاعهٔ زبان فارسی به‌عنوان زبان فرهنگ، عرفان و اندیشهٔ اسلامی کمک کردند<ref>[https://amu.tv/fa/144830/ «طالبان و بحران فقر فرهنگی»، وب‌سایت آمو تی وی.]</ref> و طلاب از این طریق با معارف اسلامی و ظرافت‌های ادبی و فلسفی زبان فارسی آشنا می‌شدند.<ref>[https://www.lisna.ir/public-library/item/2646-نخستین-شاعر-ایرانی-که-شعرش-در-اروپا-ترجمه-شده،-سعدی-است «نخستین شاعر ایرانی که شعرش در اروپا ترجمه شده، سعدی است»، وب‌سایت لیزنا.]</ref> با این حال، در دوران حاکمیت استعمار انگلیس بر شبه‌قارهٔ هند و نیز در پی سیاست‌های فارسی‌ستیزی برخی حاکمان افغانستان، توجه به تراث زبان فارسی در مواد و منابع آموزشی مدارس دینی کمرنگ شد.<ref>رضایتی کیشه‌خاله و بسم‌الله، «فارسی‌ستیزی در یک سدهٔ اخیر در افغانستان»، 1401ش، ص10-15.</ref>


==== تأسیس و گسترش رسانه ====
مدرسه دینی، امروزه رکن اصلی نظام آموزش علوم دینی در افغانستان است. بعضی از این مدارس، وابسته به وزارت معارف هستند،<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص12-13، 20 و 45.</ref> اما بسیاری از مدارس دینی توسط افراد، احزاب یا کشورهای دیگر برپا شده‌اند. هزینه این دسته از مدارس دینی از طریق نذورات مردمی و وجوهات شرعی، تأمین می‌شود.<ref>ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص196.</ref><ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص10.</ref> آموزش علوم دینی همواره بر پایهٔ معارف، فقه و اخلاق اسلامی استوار بوده و شامل درس‌های قرآن، [[فقه اسلامی|فقه]]، [[زبان عربی]]، منطق، کلام، عقاید، اخلاق، [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، حدیث و بلاغت است. نخستین برنامهٔ مدارس دینی در ۱۲۹۹ش طراحی شد؛<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص58 و 65.</ref> اما وزارت معارف در ۱۳۹۷ش، برنامهٔ دروس تخصصی مدارس دینی را شامل تفسیر قرآن، حدیث، فقه، اصول فقه و علوم اسلامی اعلام کرد.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص56.</ref> مدارس دینی شیعیان افغانستان در این زمینه از الگوی حوزه‌های علمیه قم و مشهد تبعیت می‌کنند.<ref>حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص98؛ «راهکارهای برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه.</ref>
در افغانستان پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی افغانستان، بسترهای لازم برای ایجاد رسانه‌ها به وجود آمد که دانش‌آموختگان حوزه‌­های علمیه به‌ویژه [[حوزه علمیه قم|حوزۀ علمیۀ قم]] پیشگام بوده‌اند.


# رسانه‌های تصویری: دانش‌آموختگان مراکز دینی نجف و قم در رسانه­‌های تصویری افغانستان مانند تلویزیون­‌ها نقش برجسته و فعال داشته‌اند. تلویزیون کوثر و تمدن را که نوراحمد تقدسی و محمدآصف محسنی، در [[کابل]] تأسیس کرده‌اند، نمونه‌ای از تأثیرگذاری حوزه‌های علمیه نجف و قم است.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>
مدارس دینی معمولاً توسط عالمان دین در زمین‌های موقوفه برپا می‌شوند<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص50-155.</ref> و هزینهٔ ساخت، شهریهٔ استادان و مصارف شبانه‌روزی طلاب از کمک‌های مردمی و وجوهات شرعی تأمین می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص171-186.]</ref> ساختار فیزیکی این مدارس شامل اتاق‌های درسی، خوابگاه، [[کتابخانه]] و [[مسجد]] است<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص57-70.</ref> و به‌طور کامل مستقل از دولت اداره می‌شوند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص171-186.]</ref> حضور طلاب شبانه‌روزی است و دروس شامل ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول فقه تا سطوح عالی تدریس می‌شود.<ref>[https://rsm.rihu.ac.ir/article_1513.html مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»،  1397ش، ص16-17.]</ref>
# رسانه‌­های شنیداری: فارغ‌التحصیلان حوزه‌های علمیه همانند حضور در رسانه‌های تصویری در رسانه‌های شنیداری نیز حضوری چشمگیر داشته‌اند. تاکنون چندین رادیو توسط فارغ‌التحصیلان حوزه‌های علمیه نجف و قم راه‌اندازی شده است.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>
# رسانه­‌های نوشتاری: شیعیان در مباحث فرهنگی در تاریخ افغانستان پیشگام و دست اندر کار بوده‌اند. برای مثال در زمان جمهوری اسلامی حداقل ۵۰درصد مطبوعات افغانستان به دست فرهنگیان شیعه تولید، تغذیه و اداره می‌شد که دانش‌­آموختگان دینی سبب اصلی در این پیشگامی بودند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>
# سایت‌های اینترنتی و شبکه‌های مجازی: در عرصۀ رسانه­‌های مجازی (اینترنت) نیز حضور طلاب و روحانیون، از وب‌سایت‌ها و وبلاگ‌های شخصی گرفته تا سایت‌های رسمی احزاب، نهادهای علمی، فرهنگی، مذهبی، ادبی، هنری، آموزشی و مطبوعاتی بسیار پر رنگ و توجه برانگیز است. برخی از این سایت‌ها و وبلاگ‌ها به چندین زبان بروز می‌شود.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>


====تأسیس کتابخانه====
بسیاری از مدارس دینی شیعیان را عالمان شیعه افغانستان تأسیس کرده‌اند؛ ازجمله مدرسهٔ مدینه‌العلم در کابل (توسط نوراحمد تقدسی)، مدرسهٔ علمیه مهدیه در کابل (توسط محمدامین افشار)،<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref> مدرسهٔ محمدیه تپه سلام و مدرسه سید محمدسرور واعظ در کابل، مجتمع علمی و فرهنگی غوری، مدرسهٔ رسالت و مدرسه مهدویه در کابل، مدرسه سید علی بهشتی در ورس [[بامیان]]، مدارس صادقیه، جعفریه، خاتم‌الانبیاء، امام حسن، امام حسین، بقیةالله و مترقیه در [[هرات]]، مدارس سلطانیه، جعفریه، امیرالمؤمنین در [[مزارشریف]]، و ده‌ها مدرسه علمیه در جاغوری، بلخاب، یکه‌ولنگ، [[بهسود]]، [[بلخ]]، [[قندهار]]، [[ارزگان]]، [[غزنی]]، پنجاب و [[بدخشان]].<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص190.</ref> همچنین بسیاری از دانشگاه‌ها و مؤسسات تحصیلات عالی مانند دانشگاه بامیان، بامیکا، ابن‌سینا، خاتم‌النبیین، کاتب، غرجستان، ناصرخسرو، گوهرشاد، ابوریحان و رهنورد، توسط طلاب و دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه تأسیس شده‌اند یا کادر علمی آنها را تشکیل می‌دهند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>
در حوزۀ آثار مکتوب، ضعفی آشکار در جامعۀ شیعی افغانستان وجود دارد. در دو سدۀ اخیر، به‌جز دو دهۀ اخیر، تولید آثار مکتوب در حد پایینی قرار داشته است. با توجه به این فقر فرهنگی در افغانستان، علمای برای ایجاد دگرگونی مثبت در جامعه، کتابخانه‌­هایی را در مناطق مختلف افغانستان تأسیس کرده‌اند. در این میان، سنگ‌بنای کتابخانه­‌ها در افغانستان از طرف دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه نجف و قم پایه‌گذاری شده است. برای مثال در زمان جمهوری اسلامی افغانستان کتابخانۀ دارالقرآن در کابل، دو کتابخانه در لعل از توابع [[غور|ولایت غور]] به‌نام‌های «رسالت» و «بصیرت» بنا شد که کتاب­‌های ارزندۀ علمی، تاریخی، اجتماعی و اقتصادی را به در خود جای داده است. در مناطق دیگر افغانستان از جمله دایکندی، [[بامیان]] (پنجاب، یکاولنگ و ورس)، سمت شمال، بهسود، پروان و [[جاغوری]] نیز چنین کتابخانه­‌های توسط علمای بازگشته از حوزۀ علمیۀ نجف و قم تأسیس شده است.<ref>لعلی، سیری در هزاره­جات، 1372ش، ص335.</ref>


== آموزش ==
در حال‌حاضر در مناطق شیعه‌نشین کابل، بامیان، یکاولنگ، قندهار و هرات مدارس علمیهٔ متعددی فعال هستند. تنها در کابل حدود ۱۵ مدرسهٔ دینی شیعی با حدود ۱۲۰۰ طلبه تحت مدیریت شورای مرکزی فعالیت می‌کنند. حوزهٔ علمیهٔ خاتم‌الانبیاء (محمدآصف محسنی)، مدرسهٔ جامعه الاسلام (محقق کابلی) و مدرسهٔ رسالت کابل (با ۲۷۰ طلبهٔ شبانه‌روزی و تدریس تا سطح عالی) از مراکز پیشرو هستند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref> مدرسهٔ دارالمعارف اهل‌بیت در غرب کابل نیز تحت مدیریت واعظ‌زادهٔ بهسودی، دروس دینی را از سطح مبتدی تا سطوح عالی فقه و اصول‌فقه پوشش می‌دهد.<ref>[https://behsoodi.com/darulmaref/ «مدرسه دارالمعارف اهل البیت علیهم السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی.]</ref> جامعه المصطفی العالمیه در حمایت از این مدارس نقش مهمی دارد و برخی اساتید ایرانی نیز برای تدریس به افغانستان اعزام می‌شوند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref>
در افغانستان مدارس علوم دینی از ارکان اصلی نظام آموزش علوم دینی است و به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند:


* '''مدارس دینی دولتی:''' این مدارس وابسته به وزارت معارف ([[آموزش‌وپرورش در افغانستان|آموزش و پرورش]]) بوده و هزینۀ آنها توسط دولت تأمین می‌شود. برای محصلان این مدارس، مدارک رسمی صادر شده و متلعمین آنها می‌توانند در دانشگاه‌ها و به‌خصوص دانشکده‌های شرعیات ادامۀ تحصیل بدهند و در مراکز دینی فعالیت کنند. بر اساس آمار، در ۱۳۹۷ش تعداد ۷۸۷ مدرسه، ۷۵دارالعلوم و ۱۶۳ دارالحفاظ زیر پوشش وزارت معارف فعال بوده‌اند و تعداد شاگردان این مدارس ۳۷۶۷۷۰ نفر بوده است. از ۱۳۸۱ش این مدارس شامل پیروان مذهب جعفری نیز شده و در مناطق [[شیعیان افغانستان]] دروس و محصلان آن به پیروان مذهب [[شیعه]] اختصاص یافته است.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص12-13، 20 و 45. </ref>
مدارس دینی شیعیان فراتر از نهادهای آموزشی، به کانون‌های حیات دینی و اجتماعی تبدیل شده‌اند. این مراکز به‌عنوان پایگاه‌های تبلیغ و تبیین آموزه‌های دینی عمل کرده و در صیانت از ارزش‌های مذهبی در برابر جریان‌های انحرافی پیشگام بوده‌اند. علمای این مدارس با حضور فعال در عرصه‌های اجتماعی، نقش میانجی‌گرانهٔ مؤثری در حل اختلافات خانوادگی و تنش‌های محلی داشته‌اند و به تقویت همبستگی اجتماعی کمک کرده‌اند.<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص205-208.</ref> در دوره‌های حساس تاریخی مانند تجاوز شوروی و سرکوب‌های داخلی، این نهادها به پناهگاه‌های امن معنوی و سیاسی و کانون‌های مقاومت فرهنگی و سازمان‌دهی مبارزات تبدیل شدند.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص172-180.</ref>


* '''مدارس دینی خصوصی:''' این مدارس توسط افراد، برخی احزاب جهادی و گروه‌ها و گاهی توسط کشورهای دیگر تأسیس شده و هیچ ارتباطی با دولت ندارند. هزینۀ این مدارس از طریق مردم، [[نذر|نذورات]]، وجوهات شرعیه و موارد مشابه تأمین می‌شود. بیشتر مدارس موجود در افغانستان ماهیت خصوصی دارد که آمار دقیقی از تعداد آنها وجود ندارد. برخی معتقدند در  ۱۳۹۷ش حدود ۱۲ هزار مدرسۀ خصوصی در کشور فعال بوده‌ است.<ref> معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص10.</ref> مدارس علوم دینی شیعیان، مدارس خصوصی مستقل به‌حساب می‌آیند.<ref>ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص196.</ref>
با این حال، مدارس دینی شیعیان با چالش‌هایی چون رقابت با مراکز آموزشی جدید، مشکلات اقتصادی، نداشتن رسمیت دولتی، نبود مدرک تحصیلی، طولانی‌بودن دورهٔ آموزشی، به‌روز نبودن مواد آموزشی، نبود رشته‌های تخصصی و مخالفت برخی استادان با علوم روز مواجه هستند.<ref>[https://ofoghandisha.com/دین-و-اندیشه/جهان-اسلام/راهکارهای-برای-روز-آمد-شدن-مدارس-دینی-د/ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»،  وب‌سایت افق‌اندیشه.]</ref> امروزه مراکز آموزش علوم دینی، حتی مدارس دارای بودجهٔ دولتی، با مشکلات مالی مواجه‌اند و مدارس مستقل به کمک‌های مردمی، وجوهات شرعی، کمک‌های خارجی یا اداره توسط احزاب و گروه‌ها وابسته‌اند.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص56.</ref> چالش‌های دیگر این نظام آموزشی عبارت است از: سنت‌گرایی محض، ناآگاهی از مسائل مهم جهان، سلیقه‌گرایی، متن‌محوری، طولانی‌بودن دورهٔ آموزش، نبود رشته‌های تخصصی، ناترازی نظام آموزشی، ناهماهنگی با نیازهای جامعه و کمبود وسایل کمک‌آموزشی.<ref>مؤمنی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزشحوزه‌های علمیه افغانستان»، دو فصل‌نامه اسلام و مدیریت، 1397ش، 17؛ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص128؛ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص62؛ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه.</ref>


* '''مدارس دینی نیمه‌خصوصی:''' این مدارس در وزارت معارف ثبت شده و از آن وزارت مجوز فعالیت دریافت می‌کنند. این مدارس در نصاب درسی خود تا حد زیادی تابع برنامه‌های دولتی بوده، ولی در امور مالی، اداری، مدیریت، اساتید و جذب محصل آزاد عمل می‌کنند. تعداد دقیق این نوع مدارس مشخص نیست.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص15.</ref>
== عالمان شیعه افغانستان ==
دانشکدۀ شرعیاتِ [[تحصیلات عالی افغانستان|دانشگاه کابل]] یکی از آموزشگا‌ه‌های علوم دینی در افغانستان است. این دانشکده در ۱۳۳۰ش به‌عنوان اولین مرکز تعلیمات علوم شرعی و قانونی و پنجمین دانشکده در دانشگاه کابل ایجاد شد. هـدف از تأسیس این دانشکده فراهم‌آوری زمینه‌های تحصیل و تحقیق در عرصۀ علوم شرعی و قانونی و [[تربیت]] کادر برای ادارات قضایی از قبیل قاضی، څارنوالی (دادگستری)، وکالت دعاوی و کادرهای علوم شرعی برای دانشگاه‌ها، مدارس دینی و مکاتب بوده است. دانشکدۀ شرعیات دارای پنج دپارتمان (گروه علمی) شامل [[تفسیر قرآن|تفسیر]] و [[علوم قرآن]]؛ فقه و اصول فقه؛ تعلیمات اسلامی؛ عقیده و فلسفه و ثقافت ([[فرهنگ]]) اسلامی، است.<ref>[https://ku.edu.af/dr «وضعیت فعلی پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل؛ «تعداد محصلين» وب‌سایت دانشگاه کابل؛ «درباره پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل.]</ref> اغلب دانشگاه‌های ولایتی و دانشگاه‌های خصوصی نیز دارای دانشکدۀ شرعیات هستند.<ref>«دانشکده شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه جامی؛ «دانشکده شرعیات»، وب‌سایت موسسۀ تحصیلات عالی اشراق؛ «شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه هرات؛ «دانشکدۀ شرعیات»، وب‌سایت دانشگاه بلخ.</ref>
شیعیان در افغانستان از طریق شبکهٔ گستردهٔ علمای دین، در صحنهٔ سیاسی کشور و حفظ هویت جامعهٔ [[شیعه]] حضور فعال داشته است. این نظام که ریشه در سنت‌های عمیق مذهبی دارد، از دو رویکرد اساسی در مواجهه با ساختارهای سیاسی بهره برده است:<ref>آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.</ref>
 
=== مواد و منابع آموزش ===
آموزش علوم دینی در افغانستان همواره بر پایۀ معارف، فقه و [[اخلاق]] اسلامی استوار بوده و شامل درس‌های همچون قرآن، فقه، زبان عربی، منطق، کلام، عقاید، اخلاق، تفسیر، حدیث و بلاغت می‌شود. نخستین برنامۀ درسی رسمی در ۱۲۹۹ش برای مدرسۀ قضات [[کابل]] طراحی شد که مشتمل بر علوم دینی و معارف جدید بود.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص58 و 65.</ref>
 
وزارت معارف در ۱۳۹۷ش برنامه درسی مدارس دینی دولتی را به دو بخش دروس عمومی (پشتو، فارسی و علوم پایه) و درس‌های تخصصی (تفسیر، حدیث، فقه، اصول فقه و علوم اسلامی) اصلاح کرد. در مدارس خصوصی مربوط به اهل‌سنت، محتوای آموزشی متأثر از مکاتب دیوبندی پاکستان بوده و به‌طور خاص بر علوم سنتی حوزوی متمرکز است.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص56.</ref> مدارس شیعی نیز به‌طور عموم از الگوی حوزه‌های علمیه قم و مشهد تبعیت می‌کنند.<ref>حسینی، بررسی برنامۀ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص98؛ «راهکارهای برای روز‌آمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه.</ref>
 
=== منابع مالی آموزش علوم دینی ===
با توجه به وضعیت اقتصادی مردم افغانستان، مراکز آموزش علوم دینی، حتی دانشکده‌ها و مدارس علوم دینی دارای بودجه ثابت دولتی با مشکلات مالی زیادی مواجه است. به خصوص برخی از مدارس مستقل که به کمک‌های مردمی و وجوهات شرعی متکی‌اند. برخی مدارس از طریق کمک‌های خارجی تأمین می‌شود و برخی از آنها را احزاب و گروه‌ها اداره می‌کردند.<ref>معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص56.</ref>
 
=== چالش‌های آموزش ===
سنت‌گرایی محض، ناآگاهی از مسایل مهم جهان، فقر عمومی و کمبود منابع، وابستگی به خارج، وابستگی به مردم، بی‌آیندگی، بی‌برنامگی، سلیقه‌گرایی، متن‌محوری، نبودن متون امروزی، طولانی‌بودن دورۀ آموزش، نبودن رشته‌های تخصصی، پذیرش بدون برنامه توسط مدارس، محوریت فقه و اصول فقه، نبود مراتب معیاری علمی، ناترازی نظام آموزش، ناهماهنگی آموزش با نیازهای جامعه و کمبود وسایل آموزشی و کمک آموزشی، از جمله مشکلات مهم آموزش دینی در افغانستان است.<ref>مؤمنی، «ﺑﺮرﺳﯽ وﺿﻌﯿﺖ ﺳﯿﺎﺳﺖ‌ﮔﺬاری ﻧﻈﺎم آﻣﻮزشﺣﻮزه ‌های علمیه اﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎن»، دو فصل‌نامه اسلام و مدیریت، 1397ش، 17؛ حسینی، بررسی برنامۀ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص128؛ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص62؛ «راهکارهایی برای روز‌آمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه.</ref>
 
=== رابطه زبان فارسی و آموزش دینی ===
رابطۀ [[زبان فارسی]] و آموزش‌ دینی در افغانستان تا اوایل قرن بیستم رابطۀ دوسویه در تقویت همدیگر بوده است. از طرفی مدارس دینی با تدریس متون کلاسیک فارسی مانند [[بوستان (کتاب)|بوستان]] و [[گلستان (کتاب)|گلستان]] سعدی، [[دیوان حافظ]]، مناجات‌نامۀ [[پیر هرات|خواجه عبدالله انصاری]] و آثار [[سنایی|سنایی غزنوی]]، به حفظ و اشاعۀ [[زبان فارسی]] به‌عنوان زبان فرهنگ، عرفان و اندیشۀ اسلامی کمک شایانی کرد.<ref>[https://amu.tv/fa/144830/ «طالبان و بحران فقر فرهنگی»، وب‌سایت آمو تی وی.]</ref>  در گذشته، این متون بخشی جدایی‌ناپذیر از برنامه‌های درسی مدارس دینی بودند و طلاب مدارس دینی از طریق آنها هم با معارف اسلامی آشنا می‌شدند و هم با ظرافت‌های ادبی و فلسفی زبان فارسی. برای مثال [[سعدی شیرازی]] در میان عموم مردم [[افغانستان]] یکی از محبوب‌ترین شاعران است و کتاب‌های گلستان و بوستان او، بخش عمده‌ای از منابع آموزشی در مدارس دینی به‌ویژه مکتب‌خانه‌های قدیمی در این کشور بوده‌ است.<ref>[https://www.lisna.ir/public-library/item/2646-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%87%D8%8C-%D8%B3%D8%B9%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «نخستین شاعر ایرانی که شعرش در اروپا ترجمه شده، سعدی است»، وب‌سایت لیزنا.]</ref>
 
این امر عامل ماندگاری زبان فارسی به‌عنوان پلی میان سنت‌های عرفانی و الهیات اسلامی در افغانستان معرفی شده است. از طرف دیگر در دوران حاکمیت استعمار انگلیس بر شبه‌قارۀ هند و راه‌پیداکردن طلاب اهل‌سنت به مدارس هندی، پاکستانی و کشورهای عربی و درپی سیاست فارسی ستیزی برخی حاکمان افغانستان، نقش زبان فارسی در مدارس دینی اهل‌سنت کم‌رنگ شد.<ref>رضایتی کیشه‌خاله و بسم‌الله، «فارسی‌ستیزی در یک سدۀ اخیر در افغانستان»، 1401ش، ص10-15.</ref>
 
== مدارس ==
اولین مدرسۀ دینی شیعیان در اواخر قرن نخست هجری، در [[بلخ]] توسط ضحاک، فرزند مزاحم بلخی از شاگردان [[امام سجاد]]، تأسیس شد. در آن دوره بلخ مرکز فرهنگی [[خراسان]] تاریخی بود<ref>[https://rsm.rihu.ac.ir/article_1513.html مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»،  1397ش، ص10.]</ref> و [[قوم هزاره|هزاره]] از جایگاه اجتماعی بالایی بهره‌مند بودند.<ref>[https://tarikhema.org/contemporary/iran-after-islam/ghaznavids/80507/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C/ «اوضاع فرهنگی و مذهبی عصر غزنوی»،  وب‌سایت تاریخ ما.]</ref> مدارس دینی که در دورۀ غزنویان و غوریان، گسترش یافته بودند، با حملۀ [[مغول]] بسیاری از آنها ویران شدند. مدارس دینی در دورۀ [[تیموریان]]، رونق دوباره یافتند، اما با سقوط تیموریان و تجزیۀ خراسان، مرکزیت علمی افغانستان نیز از بین رفت.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص186-187.</ref>
 
در دورۀ حاکمیت عبدالرحمن و سرکوب مردم هزاره، تمام مراکز مذهبی و آموزشی این مردم تخریب و چراغ علم و دانش در هزارستان خاموش شد.<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص16.</ref> پس از مرگ نادرشاه، این مراکز دوباره احیا شد و در اواخر حکومت ظاهرشاه، با برگشت علمای مهاجر از کشورهای ایران و عراق، تعداد زیادی مدارس دینی در هزارجات و برخی مناطق دیگر از جمله کابل فعال شدند.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص34-35. .</ref> مدارس دینی در این دوره، مهم‌ترین مراکز آموزشی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی هزاره‌ها بودند. در دورۀ جهاد علیه شوروی، مدارس دینی و علما نقشی تعیین‌کننده در تحولات فرهنگی، سیاسی و اجتماعی داشتند؛ <ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»،  دین‌آنلاین.]</ref> اما پس از روی کار آمدن نظام جمهوری اسلامی در افغانستان و رونق مدارس مدرن، مدارس دینی از رونق افتاد.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»،  وب‌سایت افق‌اندیشه.]</ref>
 
=== ویژگی‌های مدارس دینی  شیعیان افغانستان ===
مدارس دینی به‌طور معمول توسط عالمان دین، در زمین‌های موقوفه برپا می‌شود.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص50-155.</ref> هزینۀ ساخت، شهریۀ استادان و مصارف شبانه‌روزی طلاب نیز از کمک‌های مردمی و وجوهات شرعی تأمین می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص171-186.]</ref> ساختار فیزیکی مدارس دینی به‌طور معمول دارای یک یا چند اتاق درسی، خوابگاه طلاب، [[کتابخانه|کتاب‌خانه]] و [[مسجد]] است.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص57-70.</ref> این مدارس به‌طور کامل مستقل از دولت است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص171-186.]</ref> حضور طلاب به‌طور ‌معمول شبانه‌روزی است و حضور استادان به‌صورت تمام‌وقت یا پاره‌وقت است. در مدارس دینی ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول فقه تدریس می‌شود و امروزه در مدرسه‌های دینی بزرگ تا مدارج و سطوح عالی این دروس نیز تدریس می‌شود.<ref>[https://rsm.rihu.ac.ir/article_1513.html مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»،  1397ش، ص16-17.]</ref>
 
علمای افغانستانی که برای تحصیل به نجف اشرف رفته بودند، پس از بازگشت به وطن، در سراسر مناطق شیعه‌نشین به تأسیس حوزه‌های علمیه همت گماردند. از جمله این شخصیت‌های برجسته می‌توان به نوراحمد تقدسی اشاره کرد. وی پس از اتمام تحصیلات مقدماتی در کابل، راهی نجف شد و در محضر مراجع بزرگی چون محسن حکیم و شاهرودی به تحصیل پرداخت. پس از بازگشت به افغانستان، در منطقه قلعۀ شهادۀ کابل، مدرسه علمیه مدینه‌العلم را تأسیس کرد که امروزه علاوه‌بر فعالیت‌های آموزشی، محل برگزاری [[نماز]] [[جمعه]] نیز است. نمونه دیگر، شیخ محمدامین افشار است که در سال‌های ۱۳۴۳-۱۳۴۴ش در قلعه فتح‌الله خان کابل، مدرسه علمیه مهدیه را بنیان نهاد. وی پس از تکمیل تحصیلات در نجف و بهره‌گیری از نزد محمد حسین نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی و آقا ضیای عراقی، به افغانستان بازگشت و علاوه‌بر تأسیس مدرسه مهدیه، تکیه‌خانۀ عمومی وزیرآباد را نیز ایجاد کرد.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>
 
مدارس دیگر نیز توسط ده‌ها عالم تحصیل‌کرده در حوزه‌های علمیه نجف و قم در سراسر افغانستان پایه‌گذاری شده که در توسعۀ فرهنگ و معارف [[اهل‌بیت]] نقش مهم داشته است. برای مثال می‌توان از این مداس نام برد: مدرسۀ سید محمد سرور واعظ (کابل)، مدرسۀ سید علی بهشتی (ورس بامیان)، مدرسۀ صادقیه (هرات)، مجتمع علمی و فرهنگی غوری، مدرسۀ رسالت، مدرسه مهدویه (کابل)، مدرسۀ سلطانیه (مزار شریف)، مدرسۀ جعفریه ([[هرات]])، مدرسۀ امیرالمؤمنین (مزار شریف) مدرسۀ جعفریه (مزار شریف)، مدرسۀ امام حسن (هرات)، مدرسۀ امام حسین ([[هرات]])، مدرسۀ خاتم‌الانبیاء (هرات)، مدرسۀ بقیةالله (هرات)، مدرسۀ مترقیه (هرات)، مدرسۀ محمدیه تپه سلام (کابل) و ده‌ها حوزه‌های علمیه در مناطق روستایی از جمله در جاغوری، بلخاب، یکه‌ولنگ، بهسود، کابل، هرات، [[بلخ]]، [[قندهار]]، [[ارزگان]]، مرکز [[غزنی]]، [[بدخشان]] (فیضیه در شهرستان درواز) و پنجاب.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص190.</ref>
 
امروزه دانشگاه‌ها و مؤسسات تحصیلات عالی بسیاری وجود دارد که به دست دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه به‌ویژه حوزۀ علمیۀ قم راه‌اندازی شده‌اند. بسیاری از طلاب و دانش‌پژوهان علوم دینی افغانستان در کنار دروس حوزوی در قم، به مطالعات جدید و علوم غیر حوزوی نیز روی آورند. برای مثال دانشگاه بامیان و مؤسسۀ تحصیلات عالی بامیکا در بامیان، دانشگاه ابن‌سینا، دانشگاه خاتم‌النبیین، دانشگاه کاتب، دانشگاه غرجستان، خواجه عبدالله انصاری در هرات، ناصر خسرو دایکندی، گوهرشاد، ابوریحان بیرونی و رهنورد در مزار، را یا طلاب افغانستانی تأسیس کرده‌اند و یا دانش‌آموتگان حوزه‌ها در این مراکز حضور فعال داشته و کادرهای علمی این مراکز را به عهده‌ دارند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>
 
=== کارکردهای مدارس دینی شیعیان افغانستان ===
مدارس دینی شیعیان در افغانستان، فراتر از نهادهای فقط آموزشی، به کانون‌های حیات دینی و اجتماعی تبدیل شده‌ است که نقش چندبعدی در تحولات جامعه ایفا می‌کند. این مراکز علمی علاوه‌بر تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی، به‌عنوان پایگاه‌های تبلیغ و تبیین آموزه‌های دینی عمل کرده‌ و در صیانت از ارزش‌های مذهبی در برابر جریان‌های انحرافی پیشگام بوده‌ است. علمای این مدارس با حضور فعال در عرصه‌های اجتماعی، نقش میانجی‌گرانۀ مؤثری در حل و فصل اختلافات خانوادگی و تنش‌های محلی ایفا کرده‌اند که این امر به تقویت [[همبستگی اجتماعی]] و کاهش نزاع‌های درون‌جامعه‌ای منجر شده است.<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص205-208.</ref>
 
در دوره‌های حساس تاریخی، این نهادهای دینی به پناهگاه‌های امن معنوی و سیاسی برای جامعۀ شیعه تبدیل شده‌ است. برای مثال در دوران تجاوز نظامی شوروی به افغانستان، مدارس دینی با حفظ ساختار آموزشی خود، به کانون‌های مقاومت فرهنگی و سازمان‌دهی مبارزات مردمی بدل شد. همچنین در دوره‌های سرکوب داخلی علیه [[شیعیان افغانستان]] و هزاره‌ها، این مراکز با ارائه پشتیبانی‌های فکری و روحی، نقش حامیان استوار مردم را ایفا کرد. نویسندگان بیان داشته‌اند که این نقش‌آفرینی چندبعدی، جایگاه ممتاز مدارس دینی شیعیان را در تحولات اجتماعی و سیاسی افغانستان به خوبی تبیین می‌نماید.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص172-180.</ref>
 
=== مدارس دینی دخترانه در  میان شیعیان افغانستان ===
در گذشته علاقه به آموزش دختران در فرهنگ هزاره کم‌رنگ بود؛ اما پس از تحول نظام آموزشی کشور در دورۀ جمهوری اسلامی افغانستان و برگشت مهاجرین هزاره و زنان دانش‌آموختۀ دینی، در کنار مدارس مدرن، در برخی مناطق هزارستان، مدارس دینی دخترانه نیز ایجاد شد و مورد استقبال جامعه قرار گرفت. با حاکمیت دوبارۀ طالبان و بسته‌شدن درب‌های مدارس مدرن به روی دختران، مراجعۀ دختران هزاره به مدارس دینی افزایش یافته است.<ref>[https://www.shia-news.com/fa/news/293809/%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D9%87-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C «افزایش علاقه دختران شیعۀ افغانستان به فراگیری علوم ینی»،  وب‌سایت شیعه‌نیوز.]</ref>
 
=== '''سبک آموزش در مدارس شیعیان افغانستان''' ===
نظام آموزشی مدارس شیعیان افغانستان مبتنی بر سنت‌های رایج حوزه‌های علمیه است و ویژگی‌های زیر را در بر می‌گیرد:
 
* '''رابطه استاد و شاگرد:''' ارتباط میان استاد و شاگرد در این مدارس، فراتر از آموزش رسمی، شامل راهنمایی‌های اخلاقی و تربیتی نیز می‌شود. طلاب آداب تعامل با استاد را با مطالعه متونی چون «آداب المتعلمین» می‌آموزند.
* '''سنت مباحثه:''' مباحثه گروهی از ارکان اصلی آموزش به شمار می‌رود. طلاب پس از دریافت هر درس، مطالب را با یکدیگر بررسی و نقد می‌کنند که این امر موجب تعمیق یادگیری و تقویت توان استدلال می‌شود.
* '''تدریس همزمان با تحصیل:''' بر اساس این سنت حوزوی، طلاب سطوح بالاتر، مسئولیت تدریس دروس به طلاب سطوح پایین‌تر را بر عهده می‌گیرند که به تثبیت دانش مدرسان کمک می‌کند.
* '''آموزش خطابه و تبلیغ:''' در این مدارس به مهارت‌های سخنوری و تبلیغ توجه می‌شود و طلاب از طریق سخنرانی‌های تمرینی و کلاس‌های عملی خطابه، برای فعالیت‌های تبلیغی آماده می‌شوند.<ref>کریمی، جابر و دیگران، «بررسی و مقایسۀ نظام آموزشی حوزه و دانشگاه»،  1384ش، ص3-4.</ref>
 
=== وضعیت امروزی مدارس دینی شیعیان ===
در حال‌حاضر در مناطق اصلی شیعه‌نشین افغانستان مانند کابل، بامیان، یکاولنگ، [[قندهار]] و [[هرات]] مدارس علمیۀ متعددی فعال است. تنها در [[کابل]] حدود ۱۵ [[مدرسه|مدرسۀ]] دینی شیعی تحت مدیریت شورای مرکزی فعالیت می‌کنند که حدود ۱۲۰۰ طلبه در آنها مشغول تحصیل هستند. حوزۀ علمیۀ خاتم‌الانبیاء که توسط محمدآصف محسنی تأسیس شده و مدرسۀ جامعه الاسلام محقق کابلی  از مراکز مهم علمی شیعیان در پایتخت افغانستان شمرده می‌شود. همچنین حوزه علمیه رسالت کابل به مدیریت محمدهاشم صالحی با دارا بودن ۲۷۰ طلبۀ شبانه‌روزی و ارائه دروس تا سطح خارج، از مراکز پیشرو در شهر کابل است.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref> 
 
مدرسه دارالمعارف [[اهل‌بیت]] واقع در غرب کابل از دیگر مدارس مهم در پایتخت کشور است که با داشتن تشکیلات مدرن و ساختار سازمان‌یافته، تحت مدیریت واعظ‌زادۀ بهسودی، درس‌های دینی را از سطح مبتدی تا خارج اصول و فقه پوشش می‌دهد.<ref>[https://behsoodi.com/darulmaref/ «مدرسه دارالمعارف اهل البیت علیهم السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی.]</ref> جامعه المصطفی العالمیه در حمایت از این مدارس نقش مهم اساسی ایفا می‌کند. بسیاری از طلاب افغانستانی که در ایران تحصیل می‌کنند و برخی از اساتید ایرانی نیز برای تدریس به افغانستان اعزام می‌شوند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref>
=== چالش‌های مدارس دینی شیعیان ===
امروزه مدارس دینی شیعیان در رقابت با مراکز آموزشی دیگر، دچار رکود شده است؛ در آسیب‌شناسی این چالش به موضوعات چون: مشکلات اقتصادی، نداشتن رسمیت دولتی، نبود مدرک تحصیلی، طولانی‌بودن دورۀ آموزشی، بروز نبودن مواد آموزشی، نبود رشته‌های تخصصی و مخالفت برخی استادان مدارس دینی با علوم روز اشاره شده است.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87/%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85/%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A2%D9%85%D8%AF-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF/ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»،  وب‌سایت افق‌اندیشه.]</ref>
 
== عالمان ==
شیعیان در افغانستان از طریق شبکۀ گستردۀ علمای دین، در صحنۀ سیاسی کشور و حفظ هویت جامعۀ [[شیعه]] حضور فعال داشته است. این نظام که ریشه در سنت‌های عمیق مذهبی دارد، از دو رویکرد اساسی در مواجهه با ساختارهای سیاسی بهره برده است:<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.</ref>


در رویکرد نخست، روحانیت شیعه با اتخاذ موضعی انعطاف‌ناپذیر، از هرگونه سازش با حکومت‌های ظالم و ناکارآمد خودداری ورزیده است. این موضعگیری ریشه در جایگاه اجتماعی والای علما دارد که همواره به‌عنوان پناهگاه مردمی و حافظ ارزش‌های دینی شناخته شده‌اند.
در رویکرد نخست، روحانیت شیعه با اتخاذ موضعی انعطاف‌ناپذیر، از هرگونه سازش با حکومت‌های ظالم و ناکارآمد خودداری ورزیده است. این موضعگیری ریشه در جایگاه اجتماعی والای علما دارد که همواره به‌عنوان پناهگاه مردمی و حافظ ارزش‌های دینی شناخته شده‌اند.


رویکرد دوم، مقاومت فعال و روشنگرانه در برابر استبداد بوده است. روحانیت شیعه با روشنگری دربارۀ ماهیت ظالمانۀ حکومت‌ها و افشای بی‌عدالتی‌های آنان، نقش محوری در بسیج مردمی ایفا کرده‌اند. این موضعگیری موجب شده که حاکمان در دوره‌های مختلف، از عبدالرحمن خان تا حکومت‌های متأخر، به سرکوب سیستماتیک روحانیون شیعه روی آورند. [[شهادت]] شخصیت‌هایی چون [[فیض‌محمد کاتب هزاره|فیض محمد کاتب هزاره]]، [[سید اسماعیل بلخی|سیداسماعیل بلخی]]، [[محمداسماعیل مبلغ]] و [[عبدالعلی مزاری]]، گواه این رویکردهای سیاسی است.  
رویکرد دوم، مقاومت فعال و روشنگرانه در برابر استبداد بوده است. روحانیت شیعه با روشنگری دربارهٔ ماهیت ظالمانهٔ حکومت‌ها و افشای بی‌عدالتی‌های آنان، نقش محوری در بسیج مردمی ایفا کرده‌اند. این موضعگیری موجب شده که حاکمان در دوره‌های مختلف، از عبدالرحمن خان تا حکومت‌های متأخر، به سرکوب سیستماتیک روحانیون شیعه روی آورند. [[شهادت]] شخصیت‌هایی چون [[فیض‌محمد کاتب هزاره|فیض محمد کاتب هزاره]]، [[سید اسماعیل بلخی|سیداسماعیل بلخی]]، [[محمداسماعیل مبلغ]] و [[عبدالعلی مزاری]]، گواه این رویکردهای سیاسی است.


در مواجهه با قدرت‌های خارجی از جمله انگلیسی‌ها، شوروی‌ها و آمریکایی‌ها و همچنین گروه‌های تندرو مانند داعش و القاعده، علمای شیعه با حفظ وحدت جامعه و تقویت بنیۀ اعتقادی آن، مانع از اضمحلال هویت مذهبی شیعیان شده‌اند. حتی در شرایط، مانند دورۀ عبدالرحمن خان که شیعیان مجبور به شرکت در نمازهای جماعت اهل‌سنت می‌شدند، روحانیون با حفظ شبکه‌های آموزشی زیرزمینی، تداوم معارف شیعی را تضمین کرده‌اند.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.</ref>
در مواجهه با قدرت‌های خارجی از جمله انگلیسی‌ها، شوروی‌ها و آمریکایی‌ها و همچنین گروه‌های تندرو مانند داعش و القاعده، علمای شیعه با حفظ وحدت جامعه و تقویت بنیهٔ اعتقادی آن، مانع از اضمحلال هویت مذهبی شیعیان شده‌اند. حتی در شرایط، مانند دورهٔ عبدالرحمن خان که شیعیان مجبور به شرکت در نمازهای جماعت اهل‌سنت می‌شدند، روحانیون با حفظ شبکه‌های آموزشی زیرزمینی، تداوم معارف شیعی را تضمین کرده‌اند.<ref>آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.</ref>


==== '''سید‌حسین عالم''' ====
==== سیدحسین عالم ====
سید حسین عالم زادهٔ ۱۲۴۵ش در [[سرپل]] از عالمان برجسته و بنیان‌گذاران اصلی حوزه‌های علمیه شیعه در شمال افغانستان بود. وی پس از چهارده سال تحصیل علوم دینی در [[حوزه علمیه مشهد|حوزۀ علمیۀ مشهد]]،<ref>ضیایی، محمد‌رضا، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۷؛ رحمانی ولوی، مهدی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۱.</ref> در سال ۱۲۷۵ش به افغانستان بازگشت. بازگشت او همزمان با دوران حکومت عبدالرحمن‌خان و اوج فشارهای مذهبی، قتل‌عام [[شیعیان افغانستان]]، تخریب مساجد و رواج [[تقیه]] بود.<ref>سجادی، ''جامعه‌شناسی سیاسی افغانستان''، ۱۳۸۰ش، ص۹۸؛ ریاضی هروی، ''عین‌الوقایع''، ۱۳۷۲ش، ص۹۹؛ حسینی، ''بررسی برنامۀ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.</ref> در این شرایط، سیدحسین عالم برای حفظ و ترویج معارف اسلامی، ابتدا در مناطق کوهستانی و دوردست بلخاب از جمله روستای «وَشت» به تدریس پرداخت و در همان سال، مدرسه‌ای دینی را در آن منطقه پایه‌گذاری کرد.<ref>حسینی، ''بررسی برنامۀ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.</ref> وی پس از دو سال اقامت و آموزش در یکاولنگ (ولایت [[بامیان]])، به درخواست بزرگان بلخاب به این منطقه بازگشت و در سال ۱۲۸۴ش، نخستین مدرسه علمیه بلخاب را در روستای «دَهن‌شِرد» (مدرسه عالمیه) تأسیس کرد. این مدرسه به سرعت به یکی از بزرگ‌ترین پایگاه‌های آموزش علوم اسلامی در افغانستان تبدیل شد.<ref>ضیایی، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱.</ref>
سید حسین عالم زادهٔ ۱۲۴۵ش در [[سرپل]] از عالمان برجسته و بنیان‌گذاران اصلی حوزه‌های علمیه شیعه در شمال افغانستان بود. وی پس از چهارده سال تحصیل علوم دینی در [[حوزه علمیه مشهد|حوزهٔ علمیهٔ مشهد]]،<ref>ضیایی، محمدرضا، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۷؛ رحمانی ولوی، مهدی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۱.</ref> در سال ۱۲۷۵ش به افغانستان بازگشت. بازگشت او همزمان با دوران حکومت عبدالرحمن‌خان و اوج فشارهای مذهبی، قتل‌عام [[شیعیان افغانستان]]، تخریب مساجد و رواج [[تقیه]] بود.<ref>سجادی، ''جامعه‌شناسی سیاسی افغانستان''، ۱۳۸۰ش، ص۹۸؛ ریاضی هروی، ''عین‌الوقایع''، ۱۳۷۲ش، ص۹۹؛ حسینی، ''بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.</ref> در این شرایط، سیدحسین عالم برای حفظ و ترویج معارف اسلامی، ابتدا در مناطق کوهستانی و دوردست بلخاب از جمله روستای «وَشت» به تدریس پرداخت و در همان سال، مدرسه‌ای دینی را در آن منطقه پایه‌گذاری کرد.<ref>حسینی، ''بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.</ref> وی پس از دو سال اقامت و آموزش در یکاولنگ (ولایت [[بامیان]])، به درخواست بزرگان بلخاب به این منطقه بازگشت و در سال ۱۲۸۴ش، نخستین مدرسه علمیه بلخاب را در روستای «دَهن‌شِرد» (مدرسه عالمیه) تأسیس کرد. این مدرسه به سرعت به یکی از بزرگ‌ترین پایگاه‌های آموزش علوم اسلامی در افغانستان تبدیل شد.<ref>ضیایی، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱.</ref>


تأسیس مدارس علوم دینی «چهارکنت» در ولایت [[بلخ]] و «سرولنگ» در ولایت سرپل، و همچنین اعمار [[مساجد]] و [[تکیه|تکیه‌خانه‌های]] متعدد در شمال افغانستان با ارتباطات چهره‌به‌چهره با مردم، از دیگر اقدامات مهم وی برای مقابله با سیاست‌های مذهبی حکومت وقت به شمار می‌رود.<ref>ضیایی، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱؛ احمدی‌نژاد، ''سیمای بلخاب''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۷.</ref>
تأسیس مدارس علوم دینی «چهارکنت» در ولایت [[بلخ]] و «سرولنگ» در ولایت سرپل، و همچنین اعمار [[مساجد]] و [[تکیه|تکیه‌خانه‌های]] متعدد در شمال افغانستان با ارتباطات چهره‌به‌چهره با مردم، از دیگر اقدامات مهم وی برای مقابله با سیاست‌های مذهبی حکومت وقت به‌شمار می‌رود.<ref>ضیایی، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱؛ احمدی‌نژاد، ''سیمای بلخاب''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۷.</ref>


تعدادی از شاگردان سیدحسین عالم چون سلطان‌محمد ترکستانی، سید محمدحسن رئیس، سید ابوالقاسم بلخی و قربانعلی وحیدی جاغوری، بعدها به درجات عالی علمی رسیده و خود به مؤسسان مدارس دینی و رهبران مذهبی جامعه تبدیل شدند.<ref>رحمانی ولوی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶؛ رهیاب، ''بلخاب''، ۱۴۰۱ش، ص۲۲.</ref> وی تا پایان عمر مسئولیت مدرسه دهن‌شرد و اداره امور دینی بلخاب را بر عهده داشت<ref>[۱۴] رهیاب (بلخی)، حسین، ''بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)''، ۱۴۰۱ش، ص۲۱، ۲۲ و ۴۳.</ref> و سرانجام در سال ۱۳۱۴ش، پس از بازگشت از سفر [[حج]] و بازدید از حوزه‌های علمیه ایران و عراق، در زادگاهش درگذشت.<ref>[۱۶] رحمانی ولوی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶.</ref>
تعدادی از شاگردان سیدحسین عالم چون سلطان‌محمد ترکستانی، سید محمدحسن رئیس، سید ابوالقاسم بلخی و قربانعلی وحیدی جاغوری، بعدها به درجات عالی علمی رسیده و خود به مؤسسان مدارس دینی و رهبران مذهبی جامعه تبدیل شدند.<ref>رحمانی ولوی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶؛ رهیاب، ''بلخاب''، ۱۴۰۱ش، ص۲۲.</ref> وی تا پایان عمر مسئولیت مدرسه دهن‌شرد و اداره امور دینی بلخاب را بر عهده داشت<ref>[۱۴] رهیاب (بلخی)، حسین، ''بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)''، ۱۴۰۱ش، ص۲۱، ۲۲ و ۴۳.</ref> و سرانجام در سال ۱۳۱۴ش، پس از بازگشت از سفر [[حج]] و بازدید از حوزه‌های علمیه ایران و عراق، در زادگاهش درگذشت.<ref>[۱۶] رحمانی ولوی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶.</ref>


==== میرزاحسین دره‌صوفی ====
==== میرزاحسین دره‌صوفی ====
میرزاحسین دره‌صوفی (۱۲۶۰-۱۳۳۰ش) پیشگام نهضت احیای آموزش دینی شیعیان در دورۀ پس از نسل‌کشی هزاره‌ها توسط امیر عبدالرحمان خان شمرده می‌شود که با تأسیس نخستین مدرسۀ دینی در منطقۀ «سرولنگ» ولسوالی دره‌صوف، تحولی در نظام آموزشی مناطق شیعه‌نشین ایجاد کرد. این اقدام شجاعانه که در اوج سرکوب و محدودیت‌های حکومتی علیه هزاره‌ها صورت گرفت، به‌عنوان جرقه‌ای برای گسترش مدارس دینی در دیگر مناطق هزاره‌نشین عمل کرد و الهام‌بخش علمای بعدی برای تأسیس مراکز آموزش دینی و فعالیت‌های فرهنگی در [[کابل]] و سایر نقاط کشور شد. وی با رویکردی جامع‌نگر، ضمن توجه به آموزش معارف اهل‌بیت، گفتمان وحدت مذهبی و کاهش تنش‌های قومی را در دستور کار خود قرار داد. تأثیر اقدامات مبارزاتی، فرهگی و تقریبی وی به حدی بود که به الگویی برای مدارس بعدی تبدیل شد و باعث تحولات فرهنگی و علمی در جامعۀ شیعیان افغانستان شد.<ref>توسلی و طلوع، پیشگامان دره‌صوف، 1403ش، ج2، ص 186-205.</ref>
میرزاحسین دره‌صوفی (۱۲۶۰–۱۳۳۰ش) پیشگام نهضت احیای آموزش دینی شیعیان در دورهٔ پس از نسل‌کشی هزاره‌ها توسط امیر عبدالرحمان خان شمرده می‌شود که با تأسیس نخستین مدرسهٔ دینی در منطقهٔ «سرولنگ» ولسوالی دره‌صوف، تحولی در نظام آموزشی مناطق شیعه‌نشین ایجاد کرد. این اقدام شجاعانه که در اوج سرکوب و محدودیت‌های حکومتی علیه هزاره‌ها صورت گرفت، به‌عنوان جرقه‌ای برای گسترش مدارس دینی در دیگر مناطق هزاره‌نشین عمل کرد و الهام‌بخش علمای بعدی برای تأسیس مراکز آموزش دینی و فعالیت‌های فرهنگی در [[کابل]] و سایر نقاط کشور شد. وی با رویکردی جامع‌نگر، ضمن توجه به آموزش معارف اهل‌بیت، گفتمان وحدت مذهبی و کاهش تنش‌های قومی را در دستور کار خود قرار داد. تأثیر اقدامات مبارزاتی، فرهگی و تقریبی وی به حدی بود که به الگویی برای مدارس بعدی تبدیل شد و باعث تحولات فرهنگی و علمی در جامعهٔ شیعیان افغانستان شد.<ref>توسلی و طلوع، پیشگامان دره‌صوف، 1403ش، ج2، ص 186-205.</ref>


==== '''غلام‌حسن پدردار''' ====
==== غلام‌حسن پدردار ====
غلام‌حسن پدردار ( متولد ۱۲۸۰ش) از علمای مبارز و مؤسسان حوزه‌های علمیه در شمال افغانستان بود. وی پس از تحصیل مقدمات در بلخاب، برای تکمیل علوم حوزوی به نجف [[مهاجرت|مهاجرت]] کرد و در نزد مراجعی چون ابوالقاسم خویی و حکیم به درجۀ اجتهاد رسید.<ref>حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.</ref>  پدردار با بازگشت به افغانستان، با تأسیس مدارس متعددی از جمله حسنیه [[باجگاه|باجگاه]] و دره چیوک، به احیای معارف [[اهل‌بیت|اهل‌بیت]] در مناطق شمالی پرداخت. این مدارس به کانون‌های اصلی [[تربیت|تربیت]] طلاب تبدیل شد و نقش به‌سزایی در مقابله با غربت فرهنگی شیعیان ایفا کرد. فعالیت‌های آموزشی و تبلیغی او، زمینه‌ساز بیداری دینی در مناطق مرکزی و شمالی افغانستان شد.<ref>حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.</ref>
غلام‌حسن پدردار (متولد ۱۲۸۰ش) از علمای مبارز و مؤسسان حوزه‌های علمیه در شمال افغانستان بود. وی پس از تحصیل مقدمات در بلخاب، برای تکمیل علوم حوزوی به نجف [[مهاجرت]] کرد و در نزد مراجعی چون ابوالقاسم خویی و حکیم به درجهٔ اجتهاد رسید.<ref>حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.</ref> پدردار با بازگشت به افغانستان، با تأسیس مدارس متعددی از جمله حسنیه [[باجگاه]] و دره چیوک، به احیای معارف [[اهل‌بیت]] در مناطق شمالی پرداخت. این مدارس به کانون‌های اصلی [[تربیت]] طلاب تبدیل شد و نقش به‌سزایی در مقابله با غربت فرهنگی شیعیان ایفا کرد. فعالیت‌های آموزشی و تبلیغی او، زمینه‌ساز بیداری دینی در مناطق مرکزی و شمالی افغانستان شد.<ref>حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.</ref>


==== خادم‌حسین کوه‌بیرونی ====
==== خادم‌حسین کوه‌بیرونی ====
در تاریک‌ترین دوران محرومیت شیعیان افغانستان، خادم حسین کوه‌بیرونی (۱۲۸۶-۱۳۵۸ش) با تأسیس سه مرکز علمی در مناطق محروم، تحولی ماندگار در آموزش دینی ایجاد کرد. تحصیلات عمیق حوزوی در نجف نزد مراجعی چون سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، او را به چهره‌ای شناخته شده در فقه و اصول تبدیل کرده بود. بازگشت او به افغانستان در ۱۳۳۶ش آغازی بود بر ترویج آموزش دینی. [[مدرسه|مدرسۀ]] علمیۀ باقریه کوه‌بیرون ولسوالی [[بهسود]] که به نجف کوچک شهرت یافته بود، منشأ تربیت عالمان برجسته در منطقه شد. سپس مدرسۀ دهن‌غوری را در [[بغلان]] و [[امام صادق]] را در سمنگان تأسیس کرد. در اوج سرکوب‌های کمونیستی، این مدارس به سنگرهای مقاومت فرهنگی تبدیل شد. شاگردان پرورش‌یافته در این مدارس، امروزه نیز جزو مبلغان مهم دینی در افغانستان هستند.<ref>[https://ofoghandisha.com/%d9%85%d8%b9%d8%b1%d9%81%db%8c/%d8%b4%d8%ae%d8%b5%db%8c%d8%aa-%d9%87%d8%a7/%d8%b2%d9%86%d8%af%da%af%db%8c%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%d8%a2%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%ad%d8%a7%d8%ac-%d8%a2%d8%ae%d9%88%d9%86%d8%af-%da%a9%d9%88%d9%87-%d8%a8%db%8c%d8%b1%d9%88%d9%86/ «زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>
در تاریک‌ترین دوران محرومیت شیعیان افغانستان، خادم حسین کوه‌بیرونی (۱۲۸۶–۱۳۵۸ش) با تأسیس سه مرکز علمی در مناطق محروم، تحولی ماندگار در آموزش دینی ایجاد کرد. تحصیلات عمیق حوزوی در نجف نزد مراجعی چون سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، او را به چهره‌ای شناخته شده در فقه و اصول تبدیل کرده بود. بازگشت او به افغانستان در ۱۳۳۶ش آغازی بود بر ترویج آموزش دینی. [[مدرسه|مدرسهٔ]] علمیهٔ باقریه کوه‌بیرون ولسوالی [[بهسود]] که به نجف کوچک شهرت یافته بود، منشأ تربیت عالمان برجسته در منطقه شد. سپس مدرسهٔ دهن‌غوری را در [[بغلان]] و [[امام صادق]] را در سمنگان تأسیس کرد. در اوج سرکوب‌های کمونیستی، این مدارس به سنگرهای مقاومت فرهنگی تبدیل شد. شاگردان پرورش‌یافته در این مدارس، امروزه نیز جزو مبلغان مهم دینی در افغانستان هستند.<ref>[https://ofoghandisha.com/معرفی/شخصیت-ها/زندگینامه-آیت-الله-حاج-آخوند-کوه-بیرون/ «زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>


==== قربان‌علی وحیدی جاغوری ====
==== قربان‌علی وحیدی جاغوری ====
وحیدی از چهره‌های تأثیرگذار روحانی [[شیعه|شیعه]] در افغانستان بود که در گسترش علوم حوزوی و معارف اهل‌بیت تلاش‌های چشمگیری داشت. متولد ۱۲۹۱ش در قریه اودقول جاغوری، تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش گذراند و سپس برای تکمیل دانش دینی به [[مشهد|مشهد]] و نجف [[مهاجرت|مهاجرت]] کرد. پس از بازگشت به افغانستان، فعالیت‌های علمی و فرهنگی خود را با تأسیس مدارس و تربیت طلاب آغاز کرد.  از مهم‌ترین اقدامات او بنیان‌گذاری اولین مدرسۀ دینی در اودقول ولسوالی [[جاغوری]] بود که به کانونی برای آموزش علوم اسلامی تبدیل شد. وی با ایجاد مدارس، مساجد و حسینیه‌ها در مناطق مختلف از جمله جاغوری، [[کابل]] و بغلان، زمینۀ آموزش معارف اهل‌بیت را برای طلاب و عموم مردم فراهم کرد. روش تدریس او به گونه‌ای بود که شاگردانش نه‌تنها در علوم حوزوی، بلکه در [[اخلاق]] و مبارزه برای حق نیز پرورش می‌یافتند. از شاگردان برجسته او می‌توان به [[محمدآصف محسنی]] اشاره کرد که تحت تعلیمات وی رشد یافت و بعدها به یکی از عالمان مشهور [[شیعه]] در افغانستان تبدیل شد.<ref>ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج3، ص387-390.</ref>
وحیدی از چهره‌های تأثیرگذار روحانی [[شیعه]] در افغانستان بود که در گسترش علوم حوزوی و معارف اهل‌بیت تلاش‌های چشمگیری داشت. متولد ۱۲۹۱ش در قریه اودقول جاغوری، تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش گذراند و سپس برای تکمیل دانش دینی به [[مشهد]] و نجف [[مهاجرت]] کرد. پس از بازگشت به افغانستان، فعالیت‌های علمی و فرهنگی خود را با تأسیس مدارس و تربیت طلاب آغاز کرد. از مهم‌ترین اقدامات او بنیان‌گذاری اولین مدرسهٔ دینی در اودقول ولسوالی [[جاغوری]] بود که به کانونی برای آموزش علوم اسلامی تبدیل شد. وی با ایجاد مدارس، مساجد و حسینیه‌ها در مناطق مختلف از جمله جاغوری، [[کابل]] و بغلان، زمینهٔ آموزش معارف اهل‌بیت را برای طلاب و عموم مردم فراهم کرد. روش تدریس او به گونه‌ای بود که شاگردانش نه‌تنها در علوم حوزوی، بلکه در [[اخلاق]] و مبارزه برای حق نیز پرورش می‌یافتند. از شاگردان برجسته او می‌توان به [[محمدآصف محسنی]] اشاره کرد که تحت تعلیمات وی رشد یافت و بعدها به یکی از عالمان مشهور [[شیعه]] در افغانستان تبدیل شد.<ref>ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج3، ص387-390.</ref>


==== محمدسلطان ترکستانی ====
==== محمدسلطان ترکستانی ====
محمد سلطان ترکستانی زادهٔ ۱۲۹۱ش در [[بلخ]]، فقیه، مجتهد و از بنیان‌گذاران و مدرسان مدارس علمیه شیعه در شمال افغانستان بود. وی پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در زادگاهش، بلخاب<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش. ص22.</ref> و [[بهسود]]،<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص409؛ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص251.</ref> در سال ۱۳۱۶ش راهی حوزه علمیه نجف شد. او طی ۲۲ سال تحصیل نزد مراجعی چون سید ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به [[درجه اجتهاد]] رسید.<ref>قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مولفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43.</ref> ترکستانی در سال ۱۳۳۸ش با دریافت اجازۀ اجتهاد و وکالت از مراجع تقلید چون [[امام خمینی|سید روح‌الله خمینی]]، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به افغانستان بازگشت و در شهر مزارشریف مستقر شد.<ref>ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص252؛ فصیحی، یاران آفتاب، 1395ش، ص15.</ref> در شرایطی که جامعه شیعیان به‌دلیل تبعیضات دولتی از امکانات تحصیلی محروم بودند، وی تمرکز خود را بر توسعه زیرساخت‌های آموزشی و دینی قرار داد.<ref>لعلی، سیری در هزاره‌جات، 1372ش، ص355؛ کاظمی، حوزۀ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1400ش، ص96، 67 و 197.</ref>
محمد سلطان ترکستانی زادهٔ ۱۲۹۱ش در [[بلخ]]، فقیه، مجتهد و از بنیان‌گذاران و مدرسان مدارس علمیه شیعه در شمال افغانستان بود. وی پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در زادگاهش، بلخاب<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش. ص22.</ref> و [[بهسود]]،<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص409؛ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص251.</ref> در سال ۱۳۱۶ش راهی حوزه علمیه نجف شد. او طی ۲۲ سال تحصیل نزد مراجعی چون سید ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به [[درجه اجتهاد]] رسید.<ref>قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43.</ref> ترکستانی در سال ۱۳۳۸ش با دریافت اجازهٔ اجتهاد و وکالت از مراجع تقلید چون [[امام خمینی|سید روح‌الله خمینی]]، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به افغانستان بازگشت و در شهر مزارشریف مستقر شد.<ref>ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص252؛ فصیحی، یاران آفتاب، 1395ش، ص15.</ref> در شرایطی که جامعه شیعیان به‌دلیل تبعیضات دولتی از امکانات تحصیلی محروم بودند، وی تمرکز خود را بر توسعه زیرساخت‌های آموزشی و دینی قرار داد.<ref>لعلی، سیری در هزاره‌جات، 1372ش، ص355؛ کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1400ش، ص96، 67 و 197.</ref>


مهم‌ترین اقدام وی در این زمینه، تأسیس مدرسۀ علمیۀ سلطانیه مزارشریف در سال ۱۳۴۳ش بود. این مجموعه با دارا بودن ۲۵ حجره، مَدرَس، کتابخانه و مسجد، به یکی از مراکز اصلی آموزش طلاب، ترویج معارف اسلامی و مقابله فکری با جریان‌های مارکسیستی در منطقه تبدیل شد.<ref>شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48؛ داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص58؛ حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ حسینی، بررسی برنامۀ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص135.</ref> وی علاوه بر مدیریت و تدریس در این مدرسه،<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص410؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.</ref> مراکز دینی دیگری از جمله مدرسه قریه دالان (چهارکنت)، مدارس آق‌چشمه و گل‌محمد پشت‌بند (سمنگان) و چندین مسجد و حسینیه را در شهر مزارشریف و حومه آن بنا نهاد.<ref>حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.</ref> ترکستانی علاوه بر فعالیت‌های عمرانی و آموزشی، به حل‌وفصل دعاوی قضایی مردم بر اساس فقه شیعه می‌پرداخت<ref>ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص253 و 255؛</ref> و آثاری شامل تقریرات و حاشیه‌نویسی بر کتب فقهی و اصولی نیز از خود بر جای گذاشت.<ref>داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص57.</ref> وی سرانجام در اواخر سال ۱۳۵۷ش پس از کودتای حزب دموکراتیک خلق دستگیر و به کابل منتقل شد و از آن زمان تاکنون ناپدید گشته و احتمالاً توسط عوامل حکومت به [[شهادت]] رسیده است.<ref>عادلی، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، 1393ش، ص165.</ref>
مهم‌ترین اقدام وی در این زمینه، تأسیس مدرسهٔ علمیهٔ سلطانیه مزارشریف در سال ۱۳۴۳ش بود. این مجموعه با دارا بودن ۲۵ حجره، مَدرَس، کتابخانه و مسجد، به یکی از مراکز اصلی آموزش طلاب، ترویج معارف اسلامی و مقابله فکری با جریان‌های مارکسیستی در منطقه تبدیل شد.<ref>شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48؛ داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص58؛ حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص135.</ref> وی علاوه بر مدیریت و تدریس در این مدرسه،<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص410؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.</ref> مراکز دینی دیگری از جمله مدرسه قریه دالان (چهارکنت)، مدارس آق‌چشمه و گل‌محمد پشت‌بند (سمنگان) و چندین مسجد و حسینیه را در شهر مزارشریف و حومه آن بنا نهاد.<ref>حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.</ref> ترکستانی علاوه بر فعالیت‌های عمرانی و آموزشی، به حل‌وفصل دعاوی قضایی مردم بر اساس فقه شیعه می‌پرداخت<ref>ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص253 و 255؛</ref> و آثاری شامل تقریرات و حاشیه‌نویسی بر کتب فقهی و اصولی نیز از خود بر جای گذاشت.<ref>داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص57.</ref> وی سرانجام در اواخر سال ۱۳۵۷ش پس از کودتای حزب دموکراتیک خلق دستگیر و به کابل منتقل شد و از آن زمان تاکنون ناپدید گشته و احتمالاً توسط عوامل حکومت به [[شهادت]] رسیده است.<ref>عادلی، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، 1393ش، ص165.</ref>


==== سید محمدسرور واعظ بهسودی ====
==== سید محمدسرور واعظ بهسودی ====
{{اصلی|2=سید سرور واعظ}}
{{اصلی|2=سید سرور واعظ}}
[[سید سرور واعظ|سید سرور واعظ بهسودی]] (۱۲۹۵-۱۳۵۷ش) از عالمان تأثیرگذار افغانستان محسوب می‌شود که پس از تحصیلات حوزوی در نجف و اخذ اجازه اجتهاد از سید محسن حکیم، به افغانستان بازگشت و به احیای مراکز دینی پرداخت. وی با تأسیس مدارس علمیه محمدیه در [[بهسود]] و [[کابل]]، همچنین [[مسجد]] محمدیه، نقش مهمی در تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی ایفا کرد. واعظ بهسودی با راه‌اندازی ماهنامۀ برهان به مبارزه فکری با اندیشه‌های مارکسیستی پرداخت. وی در ۱۳۵۷ش توسط رژیم کمونیستی دستگیر شد و به [[شهادت]] رسید.<ref>[http://nbo.ir/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%B8-%D8%A8%D9%87%D8%B3%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%B8-%D8%A8%D9%87%D8%B3%D9%88%D8%AF%DB%8C__a-68.aspx احمدی‌نژاد بلخی، «سید محمد سرور واعظ بهسودی حسینی (واعظ بهسودی)»، فرهیختگان تمدن شیعی.]</ref>
[[سید سرور واعظ|سید سرور واعظ بهسودی]] (۱۲۹۵–۱۳۵۷ش) از عالمان تأثیرگذار افغانستان محسوب می‌شود که پس از تحصیلات حوزوی در نجف و اخذ اجازه اجتهاد از سید محسن حکیم، به افغانستان بازگشت و به احیای مراکز دینی پرداخت. وی با تأسیس مدارس علمیه محمدیه در [[بهسود]] و [[کابل]]، همچنین [[مسجد]] محمدیه، نقش مهمی در تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی ایفا کرد. واعظ بهسودی با راه‌اندازی ماهنامهٔ برهان به مبارزه فکری با اندیشه‌های مارکسیستی پرداخت. وی در ۱۳۵۷ش توسط رژیم کمونیستی دستگیر شد و به [[شهادت]] رسید.<ref>[http://nbo.ir/سید-محمد-سرور-واعظ-بهسودی-حسینی-واعظ-بهسودی__a-68.aspx احمدی‌نژاد بلخی، «سید محمد سرور واعظ بهسودی حسینی (واعظ بهسودی)»، فرهیختگان تمدن شیعی.]</ref>


==== آخوند محمداسحاق  ====
==== آخوند محمداسحاق ====
[[آخوند]] محمداسحاق در ۱۳۰۷ش در منطقۀ «زیرچغت» ولایت [[سرپل]] به دنیا آمد و پس از تحصیلات ابتدایی، علوم دینی را در مدارس شاهمرد و دهان‌شرد فراگرفت.<ref>علیزاده، حماسه‌های ماندگار در سرپل، 1388ش، ص47.</ref> وی بعد از تکمیل تحصیلات دینی خود در نجف، به [[وطن]] بازگشت و به تأسیس مراکز دینی و مدرسه علمیه در سوزمه‌قلعه، به تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی پرداخت. در جریان کودتای کمونیستی، رهبری مقاومت مردمی را بر عهده گرفت و در خط مقدم نبردها حضور یافت.<ref>علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref> او در ۱۳۵۸ش به [[شهادت]] رسید و به نمادی از مقاومت عالمان دینی در برابر ستم تبدیل شد.<ref>علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref>
[[آخوند]] محمداسحاق در ۱۳۰۷ش در منطقهٔ «زیرچغت» ولایت [[سرپل]] به دنیا آمد و پس از تحصیلات ابتدایی، علوم دینی را در مدارس شاهمرد و دهان‌شرد فراگرفت.<ref>علیزاده، حماسه‌های ماندگار در سرپل، 1388ش، ص47.</ref> وی بعد از تکمیل تحصیلات دینی خود در نجف، به [[وطن]] بازگشت و به تأسیس مراکز دینی و مدرسه علمیه در سوزمه‌قلعه، به تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی پرداخت. در جریان کودتای کمونیستی، رهبری مقاومت مردمی را بر عهده گرفت و در خط مقدم نبردها حضور یافت.<ref>علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref> او در ۱۳۵۸ش به [[شهادت]] رسید و به نمادی از مقاومت عالمان دینی در برابر ستم تبدیل شد.<ref>علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref>


==== خادم‌حسین فاضل ورسی ====
==== خادم‌حسین فاضل ورسی ====
خادم حسین فاضل ورسی (متولد ۱۳۰۸ش در ورس بامیان) از عالمان دینی افغانستان است که با تأسیس مراکز علمی و تربیت نسل جدیدی از طلاب، نهضت آموزشی نوینی را در مناطق شیعه‌نشین افغانستان بنیان گذاشت. پس از تحصیلات مقدماتی در حوزه‌های علمیۀ ورس، [[بهسود]] و [[یکه‌ولنگ]]، در ۱۳۳۵ش برای تکمیل تحصیلات به نجف [[مهاجرت]] کرد و از محضر مراجعی چون خوئی و سید محمدباقر صدر بهره برد. با بازگشت به افغانستان، حوزه‌علمیۀ ورس را تأسیس و به مدت ۱۵ سال به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت. این مرکز به کانونی برای [[تربیت]] طلاب و حل اختلافات اجتماعی تبدیل شد. پس از کودتای ۱۳۵۷ش به ایران مهاجرت و به تألیف و تحقیق در حوزۀ علمیۀ مشهد مشغول شد. آثار علمی وی در زمینه‌های فقه، اصول، تفسیر و کلام، گنجینۀ ارزشمندی برای جامعۀ علمی شیعیان افغانستان محسوب می‌شود. تلاش‌های آموزشی و تألیفی وی سهم مهم در احیای آموزش دینی و تقویت بنیان‌های علمی حوزه‌های شیعی افغانستان داشته است.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7/%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%AF%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C/ «آیه الله خادم حسین فاضلی ورسی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>
خادم حسین فاضل ورسی (متولد ۱۳۰۸ش در ورس بامیان) از عالمان دینی افغانستان است که با تأسیس مراکز علمی و تربیت نسل جدیدی از طلاب، نهضت آموزشی نوینی را در مناطق شیعه‌نشین افغانستان بنیان گذاشت. پس از تحصیلات مقدماتی در حوزه‌های علمیهٔ ورس، [[بهسود]] و [[یکه‌ولنگ]]، در ۱۳۳۵ش برای تکمیل تحصیلات به نجف [[مهاجرت]] کرد و از محضر مراجعی چون خوئی و سید محمدباقر صدر بهره برد. با بازگشت به افغانستان، حوزه‌علمیهٔ ورس را تأسیس و به مدت ۱۵ سال به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت. این مرکز به کانونی برای [[تربیت]] طلاب و حل اختلافات اجتماعی تبدیل شد. پس از کودتای ۱۳۵۷ش به ایران مهاجرت و به تألیف و تحقیق در حوزهٔ علمیهٔ مشهد مشغول شد. آثار علمی وی در زمینه‌های فقه، اصول، تفسیر و کلام، گنجینهٔ ارزشمندی برای جامعهٔ علمی شیعیان افغانستان محسوب می‌شود. تلاش‌های آموزشی و تألیفی وی سهم مهم در احیای آموزش دینی و تقویت بنیان‌های علمی حوزه‌های شیعی افغانستان داشته است.<ref>[https://ofoghandisha.com/معرفی/شخصیت-ها/آیت-الله-خادم-حسین-فاضل-ورسی/ «آیه الله خادم حسین فاضلی ورسی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>


==== محمدآصف محسنی ====
==== محمدآصف محسنی ====
{{اصلی|3=محمدآصف محسنی}}
{{اصلی|3=محمدآصف محسنی}}
[[محمدآصف محسنی]] (۱۳۱۴-۱۳۹۸ش) از چهره‌های مهم معاصر احیاگران مدارس دینی در افغانستان محسوب می‌شود. وی با تأسیس حوزۀ علمیۀ خاتم‌النبیین در [[کابل]] و [[قندهار]] و مراکز علمی دیگر، نظام آموزشی شیعیان افغانستان را نوسازی کرد و این مراکز به کانون‌های اصلی تربیت طلاب تبدیل شد. محسنی همچنین با ایجاد شبکه‌های رسانه‌ای و فرهنگی، بستر مناسبی برای ترویج معارف اسلامی فراهم ساخت. آثار متعدد علمی او در زمینه‌های فقه، اصول و حدیث، منابع ارزشمندی برای طلاب علوم دینی به شمار می‌رود. فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی وی، تحولی ماندگار در نظام حوزوی افغانستان ایجاد کرده است.<ref>[https://www.noorsoft.org/fa/Mostabser/View/29/ «زندگی‌نامة محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.]</ref>
[[محمدآصف محسنی]] (۱۳۱۴–۱۳۹۸ش) از چهره‌های مهم معاصر احیاگران مدارس دینی در افغانستان محسوب می‌شود. وی با تأسیس حوزهٔ علمیهٔ خاتم‌النبیین در [[کابل]] و [[قندهار]] و مراکز علمی دیگر، نظام آموزشی شیعیان افغانستان را نوسازی کرد و این مراکز به کانون‌های اصلی تربیت طلاب تبدیل شد. محسنی همچنین با ایجاد شبکه‌های رسانه‌ای و فرهنگی، بستر مناسبی برای ترویج معارف اسلامی فراهم ساخت. آثار متعدد علمی او در زمینه‌های فقه، اصول و حدیث، منابع ارزشمندی برای طلاب علوم دینی به‌شمار می‌رود. فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی وی، تحولی ماندگار در نظام حوزوی افغانستان ایجاد کرده است.<ref>[https://www.noorsoft.org/fa/Mostabser/View/29/ «زندگی‌نامة محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.]</ref>


==== محمدهاشم صالحی مدرس ====
==== محمدهاشم صالحی مدرس ====
[[محمدهاشم صالحی]] مدرس از چهره‌های برجستۀ علمی و فرهنگی افغانستان محسوب می‌شود که خدمات گسترده‌ای در زمینه توسعۀ معارف اهل‌بیت و تربیت طلاب داشته است. وی در سال ۱۳۲۴ش در خانواده‌ای مذهبی در ولایت پروان به دنیا آمد و از کودکی مسیر تحصیل علوم دینی را در پیش گرفت. تحصیلات حوزوی خود را ابتدا در کابل و سپس در نجف اشرف نزد استادانی چون [[امام خمینی]]، سید ابوالقاسم خویی و سید محمد باقر صدر تکمیل کرد. پس از اخراج از عراق توسط رژیم بعث، به مدت ۲۴ سال در قم به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت و شاگردان بسیاری از کشورهای مختلف تربیت کرد. از مهم‌ترین اقدامات وی تأسیس دو [[مدرسه]] علمیه «رسالت» و «ولایت» در کابل و بامیان است که در گسترش علوم حوزوی در افغانستان اثرگذار بوده است. همچنین ساخت مسجد جامع الزهرا در کابل و چندین [[مسجد]] و [[حسینیه]] دیگر در مناطق مختلف از خدمات عمرانی وی محسوب شده است.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7/%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%80%D9%80%D9%85-%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AD%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ «آیت الله محمدهاشــم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>
[[محمدهاشم صالحی]] مدرس از چهره‌های برجستهٔ علمی و فرهنگی افغانستان محسوب می‌شود که خدمات گسترده‌ای در زمینه توسعهٔ معارف اهل‌بیت و تربیت طلاب داشته است. وی در سال ۱۳۲۴ش در خانواده‌ای مذهبی در ولایت پروان به دنیا آمد و از کودکی مسیر تحصیل علوم دینی را در پیش گرفت. تحصیلات حوزوی خود را ابتدا در کابل و سپس در نجف اشرف نزد استادانی چون [[امام خمینی]]، سید ابوالقاسم خویی و سید محمد باقر صدر تکمیل کرد. پس از اخراج از عراق توسط رژیم بعث، به مدت ۲۴ سال در قم به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت و شاگردان بسیاری از کشورهای مختلف تربیت کرد. از مهم‌ترین اقدامات وی تأسیس دو [[مدرسه]] علمیه «رسالت» و «ولایت» در کابل و بامیان است که در گسترش علوم حوزوی در افغانستان اثرگذار بوده است. همچنین ساخت مسجد جامع الزهرا در کابل و چندین [[مسجد]] و [[حسینیه]] دیگر در مناطق مختلف از خدمات عمرانی وی محسوب شده است.<ref>[https://ofoghandisha.com/معرفی/شخصیت-ها/آیت-الله-محمدهاشــم-صالحی-مدرس/ «آیت الله محمدهاشم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>


== فقاهت و مرجعیت دینی ==
== فقاهت و مرجعیت دینی ==
در عرصه علم اجتهاد و مرجعیت دینی، مدارس و حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان تاریخچه‌ای درخشان دارد. «ابو خالد کابلی» یکی از اصحاب [[امام زین‌العابدین]]، نقش مهمی در بنیان‌گذاری این عرصه ایفا کرده است. باکوشش [[آخوند خراسانی|آخوند محمدکاظم هروی خراسانی]] و با نگارش «کفایة الأصول» توسط وی، این تلاش علمی ادامه پیدا کرد. خراسانی در دوران قتل‌عام مردم هزاره توسط امیرعبدالرحمان خان در عراق [[زندگی]] می‌کرد و پس از درگشت میرزای شیرازی، مسئولیت زعامت حوزه‌های علمیه را بر عهده گرفت. عالمان بزرگی مانند فیض‌محمد کاتب هزاره با نگارش «[[سراج‌التواریخ|سراج التواریخ]]»، هویت تاریخی [[قوم هزاره]] و [[شیعیان افغانستان]] را احیاکردند و زحمات آنان در آموزش و ترویج علوم دینی منجر به تقویت و استحکام حوزه‌های علمیه شد. پس از کاتب هزاره، نسل جدیدی از جمله [[محمدافضل ارزگانی|ملا محمدافضل ارزگانی]] و ده‌ها عالم دیگر، برای تحصیل به نجف [[مهاجرت]] کردند و بعد از چندین سال تحصیل و تحقیق، بیشتر این عالمان گواهی اجتهاد از مراجع نجف را دریافت کردند اما اعلام مرجعیت نکردند.<ref>فیاض، «نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان»، 1399ش، ص154.</ref>
در عرصه علم اجتهاد و مرجعیت دینی، مدارس و حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان تاریخچه‌ای درخشان دارد. «ابو خالد کابلی» یکی از اصحاب [[امام زین‌العابدین]]، نقش مهمی در بنیان‌گذاری این عرصه ایفا کرده است. باکوشش [[آخوند خراسانی|آخوند محمدکاظم هروی خراسانی]] و با نگارش «کفایة الأصول» توسط وی، این تلاش علمی ادامه پیدا کرد. خراسانی در دوران قتل‌عام مردم هزاره توسط امیرعبدالرحمان خان در عراق [[زندگی]] می‌کرد و پس از درگشت میرزای شیرازی، مسئولیت زعامت حوزه‌های علمیه را بر عهده گرفت. عالمان بزرگی مانند فیض‌محمد کاتب هزاره با نگارش «[[سراج‌التواریخ|سراج التواریخ]]»، هویت تاریخی [[قوم هزاره]] و [[شیعیان افغانستان]] را احیاکردند و زحمات آنان در آموزش و ترویج علوم دینی منجر به تقویت و استحکام حوزه‌های علمیه شد. پس از کاتب هزاره، نسل جدیدی از جمله [[محمدافضل ارزگانی|ملا محمدافضل ارزگانی]] و ده‌ها عالم دیگر، برای تحصیل به نجف [[مهاجرت]] کردند و بعد از چندین سال تحصیل و تحقیق، بیشتر این عالمان گواهی اجتهاد از مراجع نجف را دریافت کردند اما اعلام مرجعیت نکردند.<ref>فیاض، «نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان»، 1399ش، ص154.</ref>


==== '''قربان‌علی محقق کابلی''' ====
==== قربان‌علی محقق کابلی ====
{{اصلی|قربانعلی محقق کابلی}}
{{اصلی|قربانعلی محقق کابلی}}


[[قربانعلی محقق کابلی]] (۱۳۰۷-۱۳۹۸ش) از مراجع تقلید برجستۀ شیعیان افغانستان، به نظام آموزشی حوزوی این کشور رونق بخشید.<ref>«مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.</ref> وی مدارس متعددی از جمله مدرسۀ علمیۀ جامعة‌الاسلام در کابل و مزارشریف، حوزه علمیه الزهرا در [[دایکندی]] و مجتمع علمی-فرهنگی در [[بامیان]] را تأسیس و تحولی بنیادین در نظام آموزشی شیعیان افغانستان ایجاد کرد.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/609966/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%82%D9%82-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86 «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.]</ref> این مراکز علمی به کانون‌های اصلی تربیت طلاب و ترویج معارف اهل‌بیت در دوران پرچالش معاصر تبدیل شد.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/609966/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%82%D9%82-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86 «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.]</ref> محقق کابلی همچنین با بنیان‌گذاری [[نماز]] [[جمعه]] شیعیان در کابل، گام بلندی در رسمیت بخشیدن به فعالیت‌ها و آیین‌های مذهبی شیعیان برداشت.<ref>«مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.</ref> آثار علمی متعدد وی در زمینۀ فقه و اصول از جمله منهاج‌الصلحاء و تحریر العروه، منابع درسی مهمی برای طلاب<ref>«زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.</ref> و شاگردان برجسته‌ای که در این مراکز علمی تربیت یافتند، امروزه از عالمان تأثیرگذار افغانستان محسوب می‌شود.<ref>«زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.</ref> قربان‌علی محقق کابلی در [[زمستان]] ۱۳۵۱ش از نجف به [[کابل]] بازگشت و تا اواخر ۱۳۵۷ش در آنجا ماند. تدریس علوم دینی، تبلیغ معارف اسلامی و بنیانگذاری چند مرکز اسلامی از فعالیت‌های فرهنگی وی در این مدت در کابل محسوب می‌شود. او مدرسه جامعةالاسلام را تأسیس کرد که از مراکز فعال برای طلاب علوم دینی است. همچنین ساخت [[مسجد]] امام خمینی را آغاز کرد که در اثر کودتای کمونیستی ناتمام ماند و چند سال بعد تکمیل شد. آیین‌های مذهبی نیز به‌خصوص [[عزاداری]] در [[ماه محرم]] و [[ماه صفر|صفر]]، سخنرانی‌های [[جمعه]] و [[رمضان]] از سوی محقق کابلی برگزار می‌شد.<ref>[https://ofoghandisha.com/%d9%85%d8%b9%d8%b1%d9%81%db%8c/%d8%b4%d8%ae%d8%b5%db%8c%d8%aa-%d9%87%d8%a7/%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d8%a2%db%8c%d9%87-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d8%b8%d9%85%db%8c-%d9%85%d8%ad%d9%82%d9%82-%da%a9%d8%a7%d8%a8%d9%84%db%8c/ «حضرت آیه الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>
[[قربانعلی محقق کابلی]] (۱۳۰۷–۱۳۹۸ش) از مراجع تقلید برجستهٔ شیعیان افغانستان، به نظام آموزشی حوزوی این کشور رونق بخشید.<ref>«مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.</ref> وی مدارس متعددی از جمله مدرسهٔ علمیهٔ جامعةالاسلام در کابل و مزارشریف، حوزه علمیه الزهرا در [[دایکندی]] و مجتمع علمی-فرهنگی در [[بامیان]] را تأسیس و تحولی بنیادین در نظام آموزشی شیعیان افغانستان ایجاد کرد.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/609966/بررسی-فعالیت-های-علمی-و-عملی-آیت-الله-محقق-کابلی-در-کلام-یکی-از-شاگردان «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.]</ref> این مراکز علمی به کانون‌های اصلی تربیت طلاب و ترویج معارف اهل‌بیت در دوران پرچالش معاصر تبدیل شد.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/609966/بررسی-فعالیت-های-علمی-و-عملی-آیت-الله-محقق-کابلی-در-کلام-یکی-از-شاگردان «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.]</ref> محقق کابلی همچنین با بنیان‌گذاری [[نماز]] [[جمعه]] شیعیان در کابل، گام بلندی در رسمیت بخشیدن به فعالیت‌ها و آیین‌های مذهبی شیعیان برداشت.<ref>«مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.</ref> آثار علمی متعدد وی در زمینهٔ فقه و اصول از جمله منهاج‌الصلحاء و تحریر العروه، منابع درسی مهمی برای طلاب<ref>«زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.</ref> و شاگردان برجسته‌ای که در این مراکز علمی تربیت یافتند، امروزه از عالمان تأثیرگذار افغانستان محسوب می‌شود.<ref>«زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.</ref> قربان‌علی محقق کابلی در [[زمستان]] ۱۳۵۱ش از نجف به [[کابل]] بازگشت و تا اواخر ۱۳۵۷ش در آنجا ماند. تدریس علوم دینی، تبلیغ معارف اسلامی و بنیانگذاری چند مرکز اسلامی از فعالیت‌های فرهنگی وی در این مدت در کابل محسوب می‌شود. او مدرسه جامعةالاسلام را تأسیس کرد که از مراکز فعال برای طلاب علوم دینی است. همچنین ساخت [[مسجد]] امام خمینی را آغاز کرد که در اثر کودتای کمونیستی ناتمام ماند و چند سال بعد تکمیل شد. آیین‌های مذهبی نیز به‌خصوص [[عزاداری]] در [[ماه محرم]] و [[ماه صفر|صفر]]، سخنرانی‌های [[جمعه]] و [[رمضان]] از سوی محقق کابلی برگزار می‌شد.<ref>[https://ofoghandisha.com/معرفی/شخصیت-ها/حضرت-آیه-الله-العظمی-محقق-کابلی/ «حضرت آیه الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>


در دهه هفتاد شمسی، شیعیان افغانستان با اعتماد کامل به [[اخلاص]]، [[صداقت]] و علم قربان‌علی محقق کابلی، در شرایط حساس و نیازهای شرعی و ملی، از وی درخواست کردند که مرجعیت دینی شیعیان این کشور را بپذیرند. در پاسخ به این تقاضای جمعی و وظیفه‌ای شرعی، وی در ۲۳ شهریور ۱۳۷۳ش وظیفۀ مرجعیت را به عهده گرفت. با اعلام مرجعیت محقق کابلی، محبوبیت و مشروعیت مرجعیت در میان جامعۀ تشیع افغانستان تقویت شد. این رویداد به‌عنوان نماد استقلال فکری و سیاسی علمای شیعه افغانستان شناخته شد و اتهامات گذشته مبنی بر وابستگی علمای شیعه به مراجع خارجی را رد کرد.<ref>حلیمی بلخابی، «نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان»، 6 1399ش، ص143. </ref>
در دهه هفتاد شمسی، شیعیان افغانستان با اعتماد کامل به [[اخلاص]]، [[صداقت]] و علم قربان‌علی محقق کابلی، در شرایط حساس و نیازهای شرعی و ملی، از وی درخواست کردند که مرجعیت دینی شیعیان این کشور را بپذیرند. در پاسخ به این تقاضای جمعی و وظیفه‌ای شرعی، وی در ۲۳ شهریور ۱۳۷۳ش وظیفهٔ مرجعیت را به عهده گرفت. با اعلام مرجعیت محقق کابلی، محبوبیت و مشروعیت مرجعیت در میان جامعهٔ تشیع افغانستان تقویت شد. این رویداد به‌عنوان نماد استقلال فکری و سیاسی علمای شیعه افغانستان شناخته شد و اتهامات گذشته مبنی بر وابستگی علمای شیعه به مراجع خارجی را رد کرد.<ref>حلیمی بلخابی، «نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان»، 6 1399ش، ص143.</ref>


[[محمداسحاق فیاض]] پس از اصرار فراوان مردم، سرانجام رسالۀ عملیۀ خود را منتشر ساخت.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج2، ص۵۰۵.</ref> محمدباقر فاضلی بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزۀ علمیه قم<ref>[https://fazelibehsoodi.com/index.php/2018-06-22-04-53-06/315-2025-05-18-15-26-41 زندگینامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی الحاج شیخ محمدباقر فاضلی بهسودی.]</ref> و غلام‌عباس واعظ‌زاده بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزۀ علمیه کابل، از دیگر مراجع تقلید تأثیرگذاری مدارس شیعیان افغانستان محسوب می‌شوند که رسالۀ عملیه چاپ کرده‌اند.<ref>[https://behsoodi.com/fa-bio/ «اجمالی از زندگی نامه آیت الله العظمی واعظ زاده بهسودی(دام ظله العالی)»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی.]</ref> همچنین محمد امینی بامیانی و محمدباقر موحدی نجفی در حوزۀ علمیۀ قم رساله عملیه چاپ کرده‌اند.<ref>ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.</ref>
[[محمداسحاق فیاض]] پس از اصرار فراوان مردم، سرانجام رسالهٔ عملیهٔ خود را منتشر ساخت.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج2، ص۵۰۵.</ref> محمدباقر فاضلی بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزهٔ علمیه قم<ref>[https://fazelibehsoodi.com/index.php/2018-06-22-04-53-06/315-2025-05-18-15-26-41 زندگینامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی الحاج شیخ محمدباقر فاضلی بهسودی.]</ref> و غلام‌عباس واعظ‌زاده بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزهٔ علمیه کابل، از دیگر مراجع تقلید تأثیرگذاری مدارس شیعیان افغانستان محسوب می‌شوند که رسالهٔ عملیه چاپ کرده‌اند.<ref>[https://behsoodi.com/fa-bio/ «اجمالی از زندگی‌نامه آیت الله العظمی واعظ زاده بهسودی(دام ظله العالی)»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی.]</ref> همچنین محمد امینی بامیانی و محمدباقر موحدی نجفی در حوزهٔ علمیهٔ قم رساله عملیه چاپ کرده‌اند.<ref>ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.</ref>


==پانویس==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}


==منابع==
== منابع ==
*«آشنایی با دانشگاه اسلامی مدینه»، مجلۀ دین‌پژوهان، شمارۀ 7، 1381ش.
* «آشنایی با دانشگاه اسلامی مدینه»، مجلهٔ دین‌پژوهان، شمارهٔ ۷، ۱۳۸۱ش.
*«آیا تصوف در افغانستان می‌تواند تفکرات افراطی را مهار کند؟»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح، تاریخ درج مطلب: 16 مرداد 1403ش
* «آیا تصوف در افغانستان می‌تواند تفکرات افراطی را مهار کند؟»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مرداد ۱۴۰۳ش
*«آیت‌‌الله خادم‌حسین فاضلی ورسی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: 30 تیر 1401ش.
* «آیت‌الله خادم‌حسین فاضلی ورسی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۴۰۱ش.
*«آیت الله شهید شیخ سلطان محمد ترکستانی رحمت الله»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: 15 آبان1401ش..
* «آیت الله شهید شیخ سلطان محمد ترکستانی رحمت‌الله»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان۱۴۰۱ش..
*«آیت‌الله محمد امین افشار»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: 30 خرداد 1401ش.
* «آیت‌الله محمد امین افشار»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد ۱۴۰۱ش.
*«آیت‌الله نوراحمد تقدسی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: 15 مرداد 1401ش.
* «آیت‌الله نوراحمد تقدسی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مرداد ۱۴۰۱ش.
*«آیت الله محمدهاشــم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: 1 دی 1403ش.
* «آیت الله محمدهاشم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۳ش.
*آیتی، عبدالقیوم، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» (پایان نامه)، قم، جامعه المصطفی العالمیه، 1386ش.
* آیتی، عبدالقیوم، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» (پایان‌نامه)، قم، جامعه المصطفی العالمیه، ۱۳۸۶ش.
*«اجمالی از زندگی نامه آیت الله العظمی واعظ زاده بهسودی(دام ظله العالی)»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1404ش.
* «اجمالی از زندگی‌نامه آیت الله العظمی واعظ زاده بهسودی (دام ظله العالی)»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
*احمدی نژاد بلخی، سید حسن، «سید محمد سرور واعظ بهسودی حسینی (واعظ بهسودی)»، فرهیختگان تمدن شیعی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۴ش.
* احمدی‌نژاد بلخی، سید حسن، «سید محمد سرور واعظ بهسودی حسینی (واعظ بهسودی)»، فرهیختگان تمدن شیعی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۴ش.
*«اخوان‌المسلمین در افغانستان»، وب‌سایت افق حوزه، تاریخ درج مطلب: 1 تیر 1401ش.
* «اخوان‌المسلمین در افغانستان»، وب‌سایت افق حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۴۰۱ش.
*اسپوزيتو، ''جان. ال، انقلاب اسلامي و بازتاب جهاني آن''، ترجمه دكتر محسن مدير شانه­چي، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، 1382ش.
* اسپوزیتو، ''جان. ال، انقلاب اسلامی و بازتاب جهانی آن''، ترجمه دکتر محسن مدیر شانهچی، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۲ش.
*اسکندری، مصطفی، «مدارس علوم دینی در پاکستان»، وب‌سایت مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند 1401ش.
* اسکندری، مصطفی، «مدارس علوم دینی در پاکستان»، وب‌سایت مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۴۰۱ش.
*«اشاعه‌ی فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی، تاریخ درج مطلب: 19 اردیبهشت 1401ش.
* «اشاعهٔ فرهنگی و تأثیر حوزهٔ علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
*اصغری، محمدجواد، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، مجلۀ جریان‌شناسی دینی معرفتی در عرصه بین الملل، شمارۀ 7،  1390ش.
* اصغری، محمدجواد، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، مجلهٔ جریان‌شناسی دینی معرفتی در عرصه بین‌الملل، شمارهٔ ۷، ۱۳۹۰ش.
*اندیشمند، محمداکرم، معارف عصری افغانستان، کابل مطبعه دولتی، 1389ش.
* اندیشمند، محمداکرم، معارف عصری افغانستان، کابل مطبعه دولتی، ۱۳۸۹ش.
*«بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا، تاریخ بازدید: 9 آذر 1404ش.
* «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
*زندگینامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی الحاج شیخ محمدباقر فاضلی بهسودی، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1404ش.
* زندگینامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی الحاج شیخ محمدباقر فاضلی بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
*«تعداد محصلين» وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* «تعداد محصلین» وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
*«تلویزیون اکثریت خاموش»، وب‌سایت ماهنامه فرهنگی تحلیلی راه، تاریخ بازید: 6 دی 1401ش.
* «تلویزیون اکثریت خاموش»، وب‌سایت ماهنامه فرهنگی تحلیلی راه، تاریخ بازید: ۶ دی ۱۴۰۱ش.
*توسلی، محمدنایب‌علی و طلوع، عبدالمؤمن، پیشگامان دره‌صوف، کویته، انتشارات قلم، 1403ش.
* توسلی، محمدنایب‌علی و طلوع، عبدالمؤمن، پیشگامان دره‌صوف، کویته، انتشارات قلم، ۱۴۰۳ش.
*حسن‌زاده، غ.علی، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، قم، دارالتفسیر، 1390ش.
* حسن‌زاده، غ. علی، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، قم، دارالتفسیر، ۱۳۹۰ش.
*حسن‌زاده، غ. علی، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار» در مجله معرفت، 1395ش.
* حسن‌زاده، غ. علی، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار» در مجله معرفت، ۱۳۹۵ش.
*حسینی، سیدآقاحسن، بررسی برنامۀ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، 1395ش.
* حسینی، سیدآقاحسن، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۵ش.
*حسینی، یحیی، «تصوف در افغانستان»، پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی زمستان، شمارۀ 16، 1384ش.
* حسینی، یحیی، «تصوف در افغانستان»، پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی زمستان، شمارهٔ ۱۶، ۱۳۸۴ش.
*«حضرت آیت‌الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «حضرت آیت‌الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
*حلیمی بلخابی، غلام‌سخی، نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان، مجلۀ عدالت وامید، ویژه‌نامۀ مرجعیت و هویت، شمارۀ 6 1399ش.
* حلیمی بلخابی، غلام‌سخی، نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان، مجلهٔ عدالت وامید، ویژه‌نامهٔ مرجعیت و هویت، شمارهٔ ۶ ۱۳۹۹ش.
*«حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1404ش.
* «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
*«دانشکدۀ شرعیات»، وب‌سایت موسسۀ تحصیلات عالی اشراق، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* «دانشکدهٔ شرعیات»، وب‌سایت مؤسسهٔ تحصیلات عالی اشراق، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
*«دانشکدۀ شرعیات»، وب‌سایت دانشگاه بلخ، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* «دانشکدهٔ شرعیات»، وب‌سایت دانشگاه بلخ، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
*«دانشکده شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه جامی، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* «دانشکده شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه جامی، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
*«درباره پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* «دربارهٔ پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
*«راهکارهایی برای روز‌آمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: 28 فروردین 1401ش.
* «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
*رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، 1383ش.
* رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، ۱۳۸۳ش.
*رحیمی، محمدعیسی، «تکثر رسانه‌ها و تأثیر آن بر فرهنگ آینده‌ی افغانستان»، فصل‌نامۀ پژوهش‌های منطقه‌ای، شماره 12، 1393ش.
* رحیمی، محمدعیسی، «تکثر رسانه‌ها و تأثیر آن بر فرهنگ آیندهٔ افغانستان»، فصل‌نامهٔ پژوهش‌های منطقه‌ای، شماره ۱۲، ۱۳۹۳ش.
*«رشته تحصيلی تعليمات اسلامی»، وب‌سایت وزارت تحصیلات عالی، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* «رشته تحصیلی تعلیمات اسلامی»، وب‌سایت وزارت تحصیلات عالی، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
*رشتیا، سیدقاسم، افغانستان در قرن نوزده، کابل، میوند، 1389ش.
* رشتیا، سیدقاسم، افغانستان در قرن نوزده، کابل، میوند، ۱۳۸۹ش.
*رضایتی کیشه‌خاله، محرم و برهانی، بسم الله، «فارسی‌ستیزی در یک سدۀ اخیر در افغانستان»، مجلۀ علمی زبان فارسی و گویش‌های ایرانی، شمارۀ 14، 1401ش.
* رضایتی کیشه‌خاله، محرم و برهانی، بسم الله، «فارسی‌ستیزی در یک سدهٔ اخیر در افغانستان»، مجلهٔ علمی زبان فارسی و گویش‌های ایرانی، شمارهٔ ۱۴، ۱۴۰۱ش.
*ریاضی هروی، محمد‌یوسف، عین‌الوقایع، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، 1372ش.
* ریاضی هروی، محمدیوسف، عین‌الوقایع، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲ش.
*رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، قم، صبح امید دانش، 1401ش.
* رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، قم، صبح امید دانش، ۱۴۰۱ش.
*زرین‌کوب، عبدالحسین، کارنامۀ اسلام، تهران، امیرکبیر، 1387ش.
* زرین‌کوب، عبدالحسین، کارنامهٔ اسلام، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۷ش.
*«زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۰ش.
* «زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۰ش.
*«زندگی‌نامه» وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی، تاریخ انتشار: 12 اسفند 1397ش.
* «زندگی‌نامه» وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی، تاریخ انتشار: ۱۲ اسفند ۱۳۹۷ش.
*«زندگی‌نامۀ محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: 28 آذر1401ش.
* «زندگی‌نامهٔ محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر۱۴۰۱ش.
*«شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه هرات، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* «شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه هرات، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
*سجادی، سید عبدالقیوم، جامعه‌شناسی سیاسی افغانستان، قم، بوستان کتاب، 1380ش.
* سجادی، سید عبدالقیوم، جامعه‌شناسی سیاسی افغانستان، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۰ش.
*شفائی، حسین، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، قم، مؤلف، 1368ش.
* شفائی، حسین، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، قم، مؤلف، ۱۳۶۸ش.
*شهاب، «گسترش مدارس دینی به سبک طالبان و آینده ترس‌آور افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح، تاریخ درج مطلب: 11 جدی 1402ش.
* شهاب، «گسترش مدارس دینی به سبک طالبان و آینده ترس‌آور افغانستان»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۱ جدی ۱۴۰۲ش.
*شیرازی، مهران، «ساختار دیوبندیه در شبه‌قارۀ هند»، مجلۀ مطالعات راهبردی جهان اسلام، شماره 72، زمستان 1396ش. از ص149 تا 176
* شیرازی، مهران، «ساختار دیوبندیه در شبه‌قارهٔ هند»، مجلهٔ مطالعات راهبردی جهان اسلام، شماره ۷۲، زمستان ۱۳۹۶ش. از ص۱۴۹ تا ۱۷۶
*ضیایی، محمد‌رضا، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، 1396ش.
* ضیایی، محمدرضا، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۶ش.
*«طالبان و بحران فقر فرهنگی»، وب‌سایت آمو تی وی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۳ش.
* «طالبان و بحران فقر فرهنگی»، وب‌سایت آمو تی وی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۳ش.
*طاووسی مسرور، سعید، «دارالعلوم دئوبند»، دانشنامه جهان اسلام، 1390ش.
* طاووسی مسرور، سعید، «دارالعلوم دئوبند»، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۹۰ش.
*عادلی، علی‌جان، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» دوفصلنامۀ عملی- تخصصی تاریخ اسلام در آیینۀ اندیشه‌ها، شمارۀ 19، 1400ش.
* عادلی، علی‌جان، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» دوفصلنامهٔ عملی- تخصصی تاریخ اسلام در آیینهٔ اندیشه‌ها، شمارهٔ ۱۹، ۱۴۰۰ش.
*عادلی، سید جعفر، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، کابل، نسیم حیات، 1393ش.
* عادلی، سید جعفر، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، کابل، نسیم حیات، ۱۳۹۳ش.
*غبار، میرغلام‌‌محمد، افغانستان در مسير تاريخ، تهران، جمهوری، 1366ش.
* غبار، میرغلام‌محمد، افغانستان در مسیر تاریخ، تهران، جمهوری، ۱۳۶۶ش.
*فصیحی، قربان‌علی، شریفی، علی‌مدد، یاران آفتاب، مشهد، شورای فرهنگی افغانستانی‌های مقیم ایران، 1395ش.
* فصیحی، قربان‌علی، شریفی، علی‌مدد، یاران آفتاب، مشهد، شورای فرهنگی افغانستانی‌های مقیم ایران، ۱۳۹۵ش.
*فیاض، محمدحسین، نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان، مجلۀ عدالت وامید، ویژه‌نامۀ مرجعیت و هویت، شمارۀ 6 1399ش.
* فیاض، محمدحسین، نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان، مجلهٔ عدالت وامید، ویژه‌نامهٔ مرجعیت و هویت، شمارهٔ ۶ ۱۳۹۹ش.
*قاسمی (محقق خراسانی)، محمد‌عیسی، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مولفان معاصر افغانستان)، کابل، بنیاد اندیشه، 1400ش.
* قاسمی (محقق خراسانی)، محمدعیسی، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۴۰۰ش.
*کاظمی، سیدآصف، حوزۀ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، قم، المصطفی، 1401ش.
* کاظمی، سیدآصف، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، قم، المصطفی، ۱۴۰۱ش.
*کریمی، جابر و دیگران، «بررسی و مقایسۀ نظام آموزشی حوزه و دانشگاه»،  مجلۀ پژوهشنامه انقلاب اسلامی(دانشگاه اصفهان)، شمارۀ 11 و 12، 1384ش.
* کریمی، جابر و دیگران، «بررسی و مقایسهٔ نظام آموزشی حوزه و دانشگاه»، مجلهٔ پژوهشنامه انقلاب اسلامی (دانشگاه اصفهان)، شمارهٔ ۱۱ و ۱۲، ۱۳۸۴ش.
*لعلی، علیداد، سیری در هزاره­جات، قم: ناشر احسانی، 1372ش،
* لعلی، علیداد، سیری در هزارهجات، قم: ناشر احسانی، ۱۳۷۲ش،
*«مدارس دینی در پاکستان، عامل اصلی افراط گرایی و ترور در منطقه»، وب‌سایت آژانش اطلاعاتی باختر، تاریخ درج مطلب: 29 ژانویۀ 2017م.
* «مدارس دینی در پاکستان، عامل اصلی افراط گرایی و ترور در منطقه»، وب‌سایت آژانش اطلاعاتی باختر، تاریخ درج مطلب: ۲۹ ژانویهٔ ۲۰۱۷م.
*«مدرسه دارالمعارف اهل البیت علیهم السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌العظمی واعظ‌زادۀ بهسودی، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1404ش.
* «مدرسه دارالمعارف اهل البیت علیهم السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌العظمی واعظ‌زادهٔ بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
*«مرجعیت رمز بقاء تشیع» بخش فرهنگی جامعه روحانیت، قم، 1374ش.
* «مرجعیت رمز بقاء تشیع» بخش فرهنگی جامعه روحانیت، قم، ۱۳۷۴ش.
*معتصم، امین‌الله، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد دانشگاه پروان، 1397ش.
* معتصم، امین‌الله، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، پایان‌نامهٔ کارشناسی‌ارشد دانشگاه پروان، ۱۳۹۷ش.
*«معرفی دارالعلوم زاهدان»، پایگاه رسمی اطلاع‌رسانی اهل‌سنت ایران، تاریخ بازدید: 27 اسفند 1402ش.
* «معرفی دارالعلوم زاهدان»، پایگاه رسمی اطلاع‌رسانی اهل‌سنت ایران، تاریخ بازدید: ۲۷ اسفند ۱۴۰۲ش.
*موحد، مهران، «راز انحطاط گفتمان دینی در افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح، تاریخ درج مطلب: 28 تیر 1402ش.
* موحد، مهران، «راز انحطاط گفتمان دینی در افغانستان»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۴۰۲ش.
*مؤمنی، حسین، توکلی، عبدالله، «ﺑﺮرﺳﯽ وﺿﻌﯿﺖ ﺳﯿﺎﺳﺖ‌ﮔﺬاری ﻧﻈﺎم آﻣﻮزشﺣﻮزه‌های علمیه اﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎن»، دوفصلنامۀ اسلام و مدیریت، شماره 13، 1397ش.
* مؤمنی، حسین، توکلی، عبدالله، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزشحوزه‌های علمیه افغانستان»، دوفصلنامهٔ اسلام و مدیریت، شماره ۱۳، ۱۳۹۷ش.
*مهدی‌زاده کابلی، محمدرئوف مهدی، «محسنی، محمدآصف»، در دانش‌نامه آریانا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مرداد ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۳۹۶ش.
* مهدی‌زاده کابلی، محمدرئوف مهدی، «محسنی، محمدآصف»، در دانش‌نامه آریانا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مرداد ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۳۹۶ش.
*ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش.
* ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش.
*«وضعیت فعلی پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.
* «وضعیت فعلی پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.

نسخهٔ ۲۲ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۰۱

علوم دینی شیعیان افغانستان؛ فرایند و مراکز متصدی تربیت عالم دین در افغانستان برای پاسخگویی به نیازهای دینی مردم.

آموزش علوم دینی در افغانستان، در اصل یک نهاد مردمی و خودجوش بوده و سابقه‌ای دیرینه دارد که به قرون اولیهٔ اسلامی بازمی‌گردد. این نظام آموزشی به‌طور عمده به‌صورت غیردولتی و با مشارکت فعال مردم و عالمان دینی توسعه یافته است. مدارس دینی در افغانستان به سه‌دستهٔ دولتی، خصوصی و نیمه‌خصوصی تقسیم می‌شوند که بخش عمدهٔ آنها به‌صورت مستقل و با حمایت‌های مردمی اداره می‌شود. پایه‌های این نظام آموزشی بر مکتب‌خانه‌های سنتی استوار بوده که در تربیت مقدماتی کودکان نقش مهم دارد. در مناطق شیعه‌نشین، حوزه‌های علمیهٔ محلی و در مناطق اهل‌سنت، مدارس دینی با گرایش‌های مختلف فعالیت داشته است. این مراکز علاوه‌بر آموزش علوم دینی، به ترویج معارف اسلامی و پاسخگویی به نیازهای شرعی مردم می‌پردازند. این نظام آموزشی عامل تقویت و تدام هویت اسلامی در سراسر افغانستان بوده و از دیگر سو به‌عنوان حافظ و تقویت‌کنندهٔ هویت‌های مذهبی خاص، به‌ویژه برای شیعیان و اهل‌سنت نیز عمل می‌کند.

تاریخچه

فراگیری علوم دینی در میان شیعیان افغانستان، ریشه‌ای دیرینه و مردمی دارد و در قالب نهادهایی چون مکتب‌خانه، مدرسه دینی و حوزه علمیه سازمان یافته است. نظام آموزش علوم دینی با هدف تربیت عالمان، مبلغان و پاسخ‌گویی به نیازهای دینی جامعهٔ شیعیان شکل گرفته است.[۱] پس از گسترش اسلام به‌سوی شرق، خراسان بزرگ به ویژه بلخ و بخارا در عصر سامانیان، به مراکز علوم دینی تبدیل شدند و دانشمندانی چون ابوریحان بیرونی، ابن‌سینا، فارابی و ابوزید بلخی را پرورش دادند. غزنویان و تیموریان نیز با تأسیس مدارس دینی، به گسترش علوم اسلامی به‌ویژه فقه و تفسیر قرآن کمک کردند.[۲]

در هزارستان و میان شیعیان افغانستان، مکتب‌خانه‌ها تا دههٔ ۱۳۲۰ش تنها مرکز آموزشی در دسترس بودند و تا دههٔ ۱۳۷۰ش نیز نقش اصلی را در آموزش مردم داشتند. این مکتب‌خانه‌ها که در مساجد، حسینیه‌ها و خانه‌ها توسط ملاها اداره می‌شدند، به کودکان از شش‌سالگی قرآن، نماز، اصول و فروع دین، خواندن و نوشتن فارسی و ریاضیات مقدماتی را آموزش می‌دادند.[۳] نوجوانان پس از گذراندن این دوره، وارد مدارس دینی می‌شدند.[۴] در هزارجات که تا دههٔ ۱۳۴۰ش از مدارس جدید بی‌بهره بود، دانش‌آموختگان حوزهٔ نجف، علاوه بر تدریس علوم دینی، بسیاری از مکاتب جدید را تأسیس کردند.[۵]

اثرپذیری از حوزه‌های علمیه نجف و قم

حوزه‌های علمیهٔ نجف و قم تأثیر عمیقی بر فرهنگ شیعی افغانستان داشته و نقش مکمل مدارس دینی شیعیان افغانستان را دارند.[۶] جان. ال اسپوزیتو معتقد است تغییرات فرهنگی در عراق و ایران بر فرهنگ افغانستان نیز اثرگذار است.[۷] ایران در دوران معاصر، مرجع شیعیان افغانستان برای تحصیل علوم دینی بوده و پس از انقلاب اسلامی، این نقش گسترش یافته است. حوزه‌های علمیهٔ قم و مشهد و نیز جامعة المصطفی العالمیة، نقش مهمی در تربیت جوانان شیعه داشته و شخصیت‌های شناخته‌شده‌ای را در حوزه‌های فرهنگ، سیاست، ادبیات و دانشگاه‌های افغانستان پرورش داده‌اند.[۸] اندکی پیش‌تر، طلاب افغانستانی برای فراگیری آموزش‌های سطوح عالی علوم دینی به عراق می‌رفتند. دانش‌آموختگان حوزه علمیه نجف با ایجاد مدارس دینی در افغانستان، بستر مناسبی برای آموزش معارف اسلامی فراهم آوردند. محمدعلی مدرس، قربانعلی وحیدی، قربانعلی محقق کابلی، محمداسحاق فیاض، محمدآصف محسنی، سید علی بهشتی، سید اسماعیل بلخی، محمدباقر موحدی نجفی، محمد امینی بامیانی، هاشم صالحی مدرس، قربانعلی عرفانی و محمدسلطان ترکستانی از تحصیل‌کردگان نجف هستند که تأثیر عمیقی بر علوم دینی شیعیان در افغانستان داشته‌اند.[۹]

نقش علوم دینی در زندگی شیعیان افغانستان

علوم دینی در زندگی شیعیان افغانستان از طریق شبکه گسترده‌ای از مساجد، حسینیه‌ها و مراکز مذهبی و نیز از رهگذر حضور روحانیون و مبلغان در مناسبت‌های مختلف، تأثیری عمیق بر سبک زندگی و رفتارهای روزمره مردم دارد. روحانیون با حضور دایمی در میان مردم، از مناسبت‌های مختلف مانند صرف غذا، مجالس خانوادگی، حل اختلافات و پاسخ به پرسش‌های شرعی برای آموزش علوم دینی و ترویج اخلاق اسلامی بهره می‌گیرند.[۱۰]

مراسم مذهبی: در مناسبت‌هایی چون اعیاد مذهبی و ولادت اهل‌بیت، شیعیان با حضور در مساجد و حسینیه‌ها و برگزاری مجالس سخنرانی و مدیحه‌سرایی، معارف دینی را تبادل می‌کنند.[۱۱] ایام محرم و صفر با مجالس روضه‌خوانی، تعزیه و سخنرانی‌های دینی، زمینه‌ای است که ضمن زنده‌نگهداشتن یاد شهدای کربلا، معارف اسلامی را نیز منتقل می‌کند. سنت‌هایی مانند جمعه‌خوانی و منقبت‌خوانی نیز در این راستا به‌کار گرفته می‌شوند.[۱۲] مجالس ترحیم، ختم قرآن، تشییع جنازه و آیین خاک‌سپاری اموات نیز فرصتی برای بیان معارف دینی و آموزش اصول دین به حاضران است. همچنین مراسمی چون اذان‌گفتن در گوش نوزاد و مجالس عروسی، پیام‌های دینی را به نسل جدید منتقل می‌کنند.[۱۳]

تأسیس و گسترش رسانه: دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه در تأسیس رسانه‌های تصویری، شنیداری، نوشتاری و رسانه‌های مجازی، پیشگام بوده‌اند.[۱۴] تلویزیون‌های شیعیان با پخش برنامه‌های مذهبی به‌ویژه در ماه رمضان و ایام محرم و صفر، سبک زندگی دینی را به خانواده‌ها آموزش می‌دهند و با رعایت حجاب و عفاف و پرهیز از محتوای مغایر با ارزش‌های اسلامی، مخاطبان زیادی جذب کرده‌اند.[۱۵]

آموزش عملی احکام: مدارس دینی از طریق ملاامامان محلی، جزئیات احکام شرعی مانند طهارت، نماز و روزه را به کودکان آموزش می‌دهند. این آموزش‌های ابتدایی، تأثیری ژرف بر دین‌داری فردی و آداب مذهبی جامعه دارد.[۱۶]

تأسیس کتابخانه: عالمان شیعه در افغانستان، با تأسیس کتابخانه‌هایی در مناطق مختلف ازجمله کابل، لعل، دایکندی، بامیان، بهسود، پروان و جاغوری، برای زدودن فقر مکتوب و ایجاد دگرگونی فرهنگی کوشیده‌اند.[۱۷]

مدارس دینی دخترانه: در گذشته، علاقه به آموزش دختران در فرهنگ هزاره کم‌رنگ بود، اما پس از تحولات نظام آموزشی در دورهٔ جمهوری اسلامی و بازگشت مهاجران تحصیل‌کرده، مدارس دینی دخترانه در برخی مناطق هزارستان ایجاد و مورد استقبال قرار گرفت. با حاکمیت دوبارهٔ طالبان و بسته‌شدن مدارس مدرن به روی دختران، مراجعهٔ دختران هزاره به مدارس دینی افزایش یافته است.[۱۸]

دستاوردهای نهادی: گسترش علوم دینی شیعیان افغانستان در دورهٔ جمهوری اسلامی، دستاوردهایی را در پی داشته است، ازجمله: رسمیت‌یافتن حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی، گنجاندن تعالیم شیعه در کتب درسی، حضور در شوراهای علمی سراسری، تشکیل شورای علمای شیعیان و شورای اخوت میان علمای شیعه و سنی و توسعهٔ کمی و کیفی مدارس دینی.[۱۹]

مدارس دینی

نخستین مدرسهٔ دینی شیعیان در پایان قرن نخست هجری، در بلخ توسط ضحاک بن مزاحم بلخی، از شاگردان امام سجاد، تأسیس شد. در آن دوره، بلخ مرکز فرهنگی خراسان بود.[۲۰] مدارس دینی در دورهٔ غزنویان و غوریان گسترش یافتند، اما با حملهٔ مغول بسیاری از آنها ویران شدند. در دورهٔ تیموریان رونق دوباره یافتند، اما با سقوط تیموریان و تجزیهٔ خراسان، مرکزیت علمی افغانستان از بین رفت.[۲۱] در دورهٔ حاکمیت عبدالرحمان و سرکوب مردم هزاره، بسیاری از مراکز مذهبی و آموزشی شیعیان تخریب شدند.[۲۲] پس از مرگ نادرشاه، این مراکز دوباره احیا شدند و در اواخر حکومت ظاهرشاه، با بازگشت علمای مهاجر از ایران و عراق، تعداد زیادی مدارس دینی در هزاره‌جات و کابل فعال شدند.[۲۳] در دورهٔ جهاد علیه شوروی، مدارس دینی و علما نقشی تعیین‌کننده داشتند.[۲۴]

تا اوایل قرن بیستم میلادی، رابطهٔ زبان فارسی و آموزش دینی در افغانستان دوسویه و تقویت‌کننده بود. مدارس دینی با تدریس متون کلاسیک فارسی مانند گلستان و بوستان سعدی، دیوان حافظ، مناجات‌نامهٔ خواجه عبدالله انصاری و آثار سنایی غزنوی، به حفظ و اشاعهٔ زبان فارسی به‌عنوان زبان فرهنگ، عرفان و اندیشهٔ اسلامی کمک کردند[۲۵] و طلاب از این طریق با معارف اسلامی و ظرافت‌های ادبی و فلسفی زبان فارسی آشنا می‌شدند.[۲۶] با این حال، در دوران حاکمیت استعمار انگلیس بر شبه‌قارهٔ هند و نیز در پی سیاست‌های فارسی‌ستیزی برخی حاکمان افغانستان، توجه به تراث زبان فارسی در مواد و منابع آموزشی مدارس دینی کمرنگ شد.[۲۷]

مدرسه دینی، امروزه رکن اصلی نظام آموزش علوم دینی در افغانستان است. بعضی از این مدارس، وابسته به وزارت معارف هستند،[۲۸] اما بسیاری از مدارس دینی توسط افراد، احزاب یا کشورهای دیگر برپا شده‌اند. هزینه این دسته از مدارس دینی از طریق نذورات مردمی و وجوهات شرعی، تأمین می‌شود.[۲۹][۳۰] آموزش علوم دینی همواره بر پایهٔ معارف، فقه و اخلاق اسلامی استوار بوده و شامل درس‌های قرآن، فقه، زبان عربی، منطق، کلام، عقاید، اخلاق، تفسیر، حدیث و بلاغت است. نخستین برنامهٔ مدارس دینی در ۱۲۹۹ش طراحی شد؛[۳۱] اما وزارت معارف در ۱۳۹۷ش، برنامهٔ دروس تخصصی مدارس دینی را شامل تفسیر قرآن، حدیث، فقه، اصول فقه و علوم اسلامی اعلام کرد.[۳۲] مدارس دینی شیعیان افغانستان در این زمینه از الگوی حوزه‌های علمیه قم و مشهد تبعیت می‌کنند.[۳۳]

مدارس دینی معمولاً توسط عالمان دین در زمین‌های موقوفه برپا می‌شوند[۳۴] و هزینهٔ ساخت، شهریهٔ استادان و مصارف شبانه‌روزی طلاب از کمک‌های مردمی و وجوهات شرعی تأمین می‌شود.[۳۵] ساختار فیزیکی این مدارس شامل اتاق‌های درسی، خوابگاه، کتابخانه و مسجد است[۳۶] و به‌طور کامل مستقل از دولت اداره می‌شوند.[۳۷] حضور طلاب شبانه‌روزی است و دروس شامل ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول فقه تا سطوح عالی تدریس می‌شود.[۳۸]

بسیاری از مدارس دینی شیعیان را عالمان شیعه افغانستان تأسیس کرده‌اند؛ ازجمله مدرسهٔ مدینه‌العلم در کابل (توسط نوراحمد تقدسی)، مدرسهٔ علمیه مهدیه در کابل (توسط محمدامین افشار)،[۳۹] مدرسهٔ محمدیه تپه سلام و مدرسه سید محمدسرور واعظ در کابل، مجتمع علمی و فرهنگی غوری، مدرسهٔ رسالت و مدرسه مهدویه در کابل، مدرسه سید علی بهشتی در ورس بامیان، مدارس صادقیه، جعفریه، خاتم‌الانبیاء، امام حسن، امام حسین، بقیةالله و مترقیه در هرات، مدارس سلطانیه، جعفریه، امیرالمؤمنین در مزارشریف، و ده‌ها مدرسه علمیه در جاغوری، بلخاب، یکه‌ولنگ، بهسود، بلخ، قندهار، ارزگان، غزنی، پنجاب و بدخشان.[۴۰] همچنین بسیاری از دانشگاه‌ها و مؤسسات تحصیلات عالی مانند دانشگاه بامیان، بامیکا، ابن‌سینا، خاتم‌النبیین، کاتب، غرجستان، ناصرخسرو، گوهرشاد، ابوریحان و رهنورد، توسط طلاب و دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه تأسیس شده‌اند یا کادر علمی آنها را تشکیل می‌دهند.[۴۱]

در حال‌حاضر در مناطق شیعه‌نشین کابل، بامیان، یکاولنگ، قندهار و هرات مدارس علمیهٔ متعددی فعال هستند. تنها در کابل حدود ۱۵ مدرسهٔ دینی شیعی با حدود ۱۲۰۰ طلبه تحت مدیریت شورای مرکزی فعالیت می‌کنند. حوزهٔ علمیهٔ خاتم‌الانبیاء (محمدآصف محسنی)، مدرسهٔ جامعه الاسلام (محقق کابلی) و مدرسهٔ رسالت کابل (با ۲۷۰ طلبهٔ شبانه‌روزی و تدریس تا سطح عالی) از مراکز پیشرو هستند.[۴۲] مدرسهٔ دارالمعارف اهل‌بیت در غرب کابل نیز تحت مدیریت واعظ‌زادهٔ بهسودی، دروس دینی را از سطح مبتدی تا سطوح عالی فقه و اصول‌فقه پوشش می‌دهد.[۴۳] جامعه المصطفی العالمیه در حمایت از این مدارس نقش مهمی دارد و برخی اساتید ایرانی نیز برای تدریس به افغانستان اعزام می‌شوند.[۴۴]

مدارس دینی شیعیان فراتر از نهادهای آموزشی، به کانون‌های حیات دینی و اجتماعی تبدیل شده‌اند. این مراکز به‌عنوان پایگاه‌های تبلیغ و تبیین آموزه‌های دینی عمل کرده و در صیانت از ارزش‌های مذهبی در برابر جریان‌های انحرافی پیشگام بوده‌اند. علمای این مدارس با حضور فعال در عرصه‌های اجتماعی، نقش میانجی‌گرانهٔ مؤثری در حل اختلافات خانوادگی و تنش‌های محلی داشته‌اند و به تقویت همبستگی اجتماعی کمک کرده‌اند.[۴۵] در دوره‌های حساس تاریخی مانند تجاوز شوروی و سرکوب‌های داخلی، این نهادها به پناهگاه‌های امن معنوی و سیاسی و کانون‌های مقاومت فرهنگی و سازمان‌دهی مبارزات تبدیل شدند.[۴۶]

با این حال، مدارس دینی شیعیان با چالش‌هایی چون رقابت با مراکز آموزشی جدید، مشکلات اقتصادی، نداشتن رسمیت دولتی، نبود مدرک تحصیلی، طولانی‌بودن دورهٔ آموزشی، به‌روز نبودن مواد آموزشی، نبود رشته‌های تخصصی و مخالفت برخی استادان با علوم روز مواجه هستند.[۴۷] امروزه مراکز آموزش علوم دینی، حتی مدارس دارای بودجهٔ دولتی، با مشکلات مالی مواجه‌اند و مدارس مستقل به کمک‌های مردمی، وجوهات شرعی، کمک‌های خارجی یا اداره توسط احزاب و گروه‌ها وابسته‌اند.[۴۸] چالش‌های دیگر این نظام آموزشی عبارت است از: سنت‌گرایی محض، ناآگاهی از مسائل مهم جهان، سلیقه‌گرایی، متن‌محوری، طولانی‌بودن دورهٔ آموزش، نبود رشته‌های تخصصی، ناترازی نظام آموزشی، ناهماهنگی با نیازهای جامعه و کمبود وسایل کمک‌آموزشی.[۴۹]

عالمان شیعه افغانستان

شیعیان در افغانستان از طریق شبکهٔ گستردهٔ علمای دین، در صحنهٔ سیاسی کشور و حفظ هویت جامعهٔ شیعه حضور فعال داشته است. این نظام که ریشه در سنت‌های عمیق مذهبی دارد، از دو رویکرد اساسی در مواجهه با ساختارهای سیاسی بهره برده است:[۵۰]

در رویکرد نخست، روحانیت شیعه با اتخاذ موضعی انعطاف‌ناپذیر، از هرگونه سازش با حکومت‌های ظالم و ناکارآمد خودداری ورزیده است. این موضعگیری ریشه در جایگاه اجتماعی والای علما دارد که همواره به‌عنوان پناهگاه مردمی و حافظ ارزش‌های دینی شناخته شده‌اند.

رویکرد دوم، مقاومت فعال و روشنگرانه در برابر استبداد بوده است. روحانیت شیعه با روشنگری دربارهٔ ماهیت ظالمانهٔ حکومت‌ها و افشای بی‌عدالتی‌های آنان، نقش محوری در بسیج مردمی ایفا کرده‌اند. این موضعگیری موجب شده که حاکمان در دوره‌های مختلف، از عبدالرحمن خان تا حکومت‌های متأخر، به سرکوب سیستماتیک روحانیون شیعه روی آورند. شهادت شخصیت‌هایی چون فیض محمد کاتب هزاره، سیداسماعیل بلخی، محمداسماعیل مبلغ و عبدالعلی مزاری، گواه این رویکردهای سیاسی است.

در مواجهه با قدرت‌های خارجی از جمله انگلیسی‌ها، شوروی‌ها و آمریکایی‌ها و همچنین گروه‌های تندرو مانند داعش و القاعده، علمای شیعه با حفظ وحدت جامعه و تقویت بنیهٔ اعتقادی آن، مانع از اضمحلال هویت مذهبی شیعیان شده‌اند. حتی در شرایط، مانند دورهٔ عبدالرحمن خان که شیعیان مجبور به شرکت در نمازهای جماعت اهل‌سنت می‌شدند، روحانیون با حفظ شبکه‌های آموزشی زیرزمینی، تداوم معارف شیعی را تضمین کرده‌اند.[۵۱]

سیدحسین عالم

سید حسین عالم زادهٔ ۱۲۴۵ش در سرپل از عالمان برجسته و بنیان‌گذاران اصلی حوزه‌های علمیه شیعه در شمال افغانستان بود. وی پس از چهارده سال تحصیل علوم دینی در حوزهٔ علمیهٔ مشهد،[۵۲] در سال ۱۲۷۵ش به افغانستان بازگشت. بازگشت او همزمان با دوران حکومت عبدالرحمن‌خان و اوج فشارهای مذهبی، قتل‌عام شیعیان افغانستان، تخریب مساجد و رواج تقیه بود.[۵۳] در این شرایط، سیدحسین عالم برای حفظ و ترویج معارف اسلامی، ابتدا در مناطق کوهستانی و دوردست بلخاب از جمله روستای «وَشت» به تدریس پرداخت و در همان سال، مدرسه‌ای دینی را در آن منطقه پایه‌گذاری کرد.[۵۴] وی پس از دو سال اقامت و آموزش در یکاولنگ (ولایت بامیان)، به درخواست بزرگان بلخاب به این منطقه بازگشت و در سال ۱۲۸۴ش، نخستین مدرسه علمیه بلخاب را در روستای «دَهن‌شِرد» (مدرسه عالمیه) تأسیس کرد. این مدرسه به سرعت به یکی از بزرگ‌ترین پایگاه‌های آموزش علوم اسلامی در افغانستان تبدیل شد.[۵۵]

تأسیس مدارس علوم دینی «چهارکنت» در ولایت بلخ و «سرولنگ» در ولایت سرپل، و همچنین اعمار مساجد و تکیه‌خانه‌های متعدد در شمال افغانستان با ارتباطات چهره‌به‌چهره با مردم، از دیگر اقدامات مهم وی برای مقابله با سیاست‌های مذهبی حکومت وقت به‌شمار می‌رود.[۵۶]

تعدادی از شاگردان سیدحسین عالم چون سلطان‌محمد ترکستانی، سید محمدحسن رئیس، سید ابوالقاسم بلخی و قربانعلی وحیدی جاغوری، بعدها به درجات عالی علمی رسیده و خود به مؤسسان مدارس دینی و رهبران مذهبی جامعه تبدیل شدند.[۵۷] وی تا پایان عمر مسئولیت مدرسه دهن‌شرد و اداره امور دینی بلخاب را بر عهده داشت[۵۸] و سرانجام در سال ۱۳۱۴ش، پس از بازگشت از سفر حج و بازدید از حوزه‌های علمیه ایران و عراق، در زادگاهش درگذشت.[۵۹]

میرزاحسین دره‌صوفی

میرزاحسین دره‌صوفی (۱۲۶۰–۱۳۳۰ش) پیشگام نهضت احیای آموزش دینی شیعیان در دورهٔ پس از نسل‌کشی هزاره‌ها توسط امیر عبدالرحمان خان شمرده می‌شود که با تأسیس نخستین مدرسهٔ دینی در منطقهٔ «سرولنگ» ولسوالی دره‌صوف، تحولی در نظام آموزشی مناطق شیعه‌نشین ایجاد کرد. این اقدام شجاعانه که در اوج سرکوب و محدودیت‌های حکومتی علیه هزاره‌ها صورت گرفت، به‌عنوان جرقه‌ای برای گسترش مدارس دینی در دیگر مناطق هزاره‌نشین عمل کرد و الهام‌بخش علمای بعدی برای تأسیس مراکز آموزش دینی و فعالیت‌های فرهنگی در کابل و سایر نقاط کشور شد. وی با رویکردی جامع‌نگر، ضمن توجه به آموزش معارف اهل‌بیت، گفتمان وحدت مذهبی و کاهش تنش‌های قومی را در دستور کار خود قرار داد. تأثیر اقدامات مبارزاتی، فرهگی و تقریبی وی به حدی بود که به الگویی برای مدارس بعدی تبدیل شد و باعث تحولات فرهنگی و علمی در جامعهٔ شیعیان افغانستان شد.[۶۰]

غلام‌حسن پدردار

غلام‌حسن پدردار (متولد ۱۲۸۰ش) از علمای مبارز و مؤسسان حوزه‌های علمیه در شمال افغانستان بود. وی پس از تحصیل مقدمات در بلخاب، برای تکمیل علوم حوزوی به نجف مهاجرت کرد و در نزد مراجعی چون ابوالقاسم خویی و حکیم به درجهٔ اجتهاد رسید.[۶۱] پدردار با بازگشت به افغانستان، با تأسیس مدارس متعددی از جمله حسنیه باجگاه و دره چیوک، به احیای معارف اهل‌بیت در مناطق شمالی پرداخت. این مدارس به کانون‌های اصلی تربیت طلاب تبدیل شد و نقش به‌سزایی در مقابله با غربت فرهنگی شیعیان ایفا کرد. فعالیت‌های آموزشی و تبلیغی او، زمینه‌ساز بیداری دینی در مناطق مرکزی و شمالی افغانستان شد.[۶۲]

خادم‌حسین کوه‌بیرونی

در تاریک‌ترین دوران محرومیت شیعیان افغانستان، خادم حسین کوه‌بیرونی (۱۲۸۶–۱۳۵۸ش) با تأسیس سه مرکز علمی در مناطق محروم، تحولی ماندگار در آموزش دینی ایجاد کرد. تحصیلات عمیق حوزوی در نجف نزد مراجعی چون سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، او را به چهره‌ای شناخته شده در فقه و اصول تبدیل کرده بود. بازگشت او به افغانستان در ۱۳۳۶ش آغازی بود بر ترویج آموزش دینی. مدرسهٔ علمیهٔ باقریه کوه‌بیرون ولسوالی بهسود که به نجف کوچک شهرت یافته بود، منشأ تربیت عالمان برجسته در منطقه شد. سپس مدرسهٔ دهن‌غوری را در بغلان و امام صادق را در سمنگان تأسیس کرد. در اوج سرکوب‌های کمونیستی، این مدارس به سنگرهای مقاومت فرهنگی تبدیل شد. شاگردان پرورش‌یافته در این مدارس، امروزه نیز جزو مبلغان مهم دینی در افغانستان هستند.[۶۳]

قربان‌علی وحیدی جاغوری

وحیدی از چهره‌های تأثیرگذار روحانی شیعه در افغانستان بود که در گسترش علوم حوزوی و معارف اهل‌بیت تلاش‌های چشمگیری داشت. متولد ۱۲۹۱ش در قریه اودقول جاغوری، تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش گذراند و سپس برای تکمیل دانش دینی به مشهد و نجف مهاجرت کرد. پس از بازگشت به افغانستان، فعالیت‌های علمی و فرهنگی خود را با تأسیس مدارس و تربیت طلاب آغاز کرد. از مهم‌ترین اقدامات او بنیان‌گذاری اولین مدرسهٔ دینی در اودقول ولسوالی جاغوری بود که به کانونی برای آموزش علوم اسلامی تبدیل شد. وی با ایجاد مدارس، مساجد و حسینیه‌ها در مناطق مختلف از جمله جاغوری، کابل و بغلان، زمینهٔ آموزش معارف اهل‌بیت را برای طلاب و عموم مردم فراهم کرد. روش تدریس او به گونه‌ای بود که شاگردانش نه‌تنها در علوم حوزوی، بلکه در اخلاق و مبارزه برای حق نیز پرورش می‌یافتند. از شاگردان برجسته او می‌توان به محمدآصف محسنی اشاره کرد که تحت تعلیمات وی رشد یافت و بعدها به یکی از عالمان مشهور شیعه در افغانستان تبدیل شد.[۶۴]

محمدسلطان ترکستانی

محمد سلطان ترکستانی زادهٔ ۱۲۹۱ش در بلخ، فقیه، مجتهد و از بنیان‌گذاران و مدرسان مدارس علمیه شیعه در شمال افغانستان بود. وی پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در زادگاهش، بلخاب[۶۵] و بهسود،[۶۶] در سال ۱۳۱۶ش راهی حوزه علمیه نجف شد. او طی ۲۲ سال تحصیل نزد مراجعی چون سید ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به درجه اجتهاد رسید.[۶۷] ترکستانی در سال ۱۳۳۸ش با دریافت اجازهٔ اجتهاد و وکالت از مراجع تقلید چون سید روح‌الله خمینی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به افغانستان بازگشت و در شهر مزارشریف مستقر شد.[۶۸] در شرایطی که جامعه شیعیان به‌دلیل تبعیضات دولتی از امکانات تحصیلی محروم بودند، وی تمرکز خود را بر توسعه زیرساخت‌های آموزشی و دینی قرار داد.[۶۹]

مهم‌ترین اقدام وی در این زمینه، تأسیس مدرسهٔ علمیهٔ سلطانیه مزارشریف در سال ۱۳۴۳ش بود. این مجموعه با دارا بودن ۲۵ حجره، مَدرَس، کتابخانه و مسجد، به یکی از مراکز اصلی آموزش طلاب، ترویج معارف اسلامی و مقابله فکری با جریان‌های مارکسیستی در منطقه تبدیل شد.[۷۰] وی علاوه بر مدیریت و تدریس در این مدرسه،[۷۱] مراکز دینی دیگری از جمله مدرسه قریه دالان (چهارکنت)، مدارس آق‌چشمه و گل‌محمد پشت‌بند (سمنگان) و چندین مسجد و حسینیه را در شهر مزارشریف و حومه آن بنا نهاد.[۷۲] ترکستانی علاوه بر فعالیت‌های عمرانی و آموزشی، به حل‌وفصل دعاوی قضایی مردم بر اساس فقه شیعه می‌پرداخت[۷۳] و آثاری شامل تقریرات و حاشیه‌نویسی بر کتب فقهی و اصولی نیز از خود بر جای گذاشت.[۷۴] وی سرانجام در اواخر سال ۱۳۵۷ش پس از کودتای حزب دموکراتیک خلق دستگیر و به کابل منتقل شد و از آن زمان تاکنون ناپدید گشته و احتمالاً توسط عوامل حکومت به شهادت رسیده است.[۷۵]

سید محمدسرور واعظ بهسودی

نوشتار اصلی: سید سرور واعظ

سید سرور واعظ بهسودی (۱۲۹۵–۱۳۵۷ش) از عالمان تأثیرگذار افغانستان محسوب می‌شود که پس از تحصیلات حوزوی در نجف و اخذ اجازه اجتهاد از سید محسن حکیم، به افغانستان بازگشت و به احیای مراکز دینی پرداخت. وی با تأسیس مدارس علمیه محمدیه در بهسود و کابل، همچنین مسجد محمدیه، نقش مهمی در تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی ایفا کرد. واعظ بهسودی با راه‌اندازی ماهنامهٔ برهان به مبارزه فکری با اندیشه‌های مارکسیستی پرداخت. وی در ۱۳۵۷ش توسط رژیم کمونیستی دستگیر شد و به شهادت رسید.[۷۶]

آخوند محمداسحاق

آخوند محمداسحاق در ۱۳۰۷ش در منطقهٔ «زیرچغت» ولایت سرپل به دنیا آمد و پس از تحصیلات ابتدایی، علوم دینی را در مدارس شاهمرد و دهان‌شرد فراگرفت.[۷۷] وی بعد از تکمیل تحصیلات دینی خود در نجف، به وطن بازگشت و به تأسیس مراکز دینی و مدرسه علمیه در سوزمه‌قلعه، به تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی پرداخت. در جریان کودتای کمونیستی، رهبری مقاومت مردمی را بر عهده گرفت و در خط مقدم نبردها حضور یافت.[۷۸] او در ۱۳۵۸ش به شهادت رسید و به نمادی از مقاومت عالمان دینی در برابر ستم تبدیل شد.[۷۹]

خادم‌حسین فاضل ورسی

خادم حسین فاضل ورسی (متولد ۱۳۰۸ش در ورس بامیان) از عالمان دینی افغانستان است که با تأسیس مراکز علمی و تربیت نسل جدیدی از طلاب، نهضت آموزشی نوینی را در مناطق شیعه‌نشین افغانستان بنیان گذاشت. پس از تحصیلات مقدماتی در حوزه‌های علمیهٔ ورس، بهسود و یکه‌ولنگ، در ۱۳۳۵ش برای تکمیل تحصیلات به نجف مهاجرت کرد و از محضر مراجعی چون خوئی و سید محمدباقر صدر بهره برد. با بازگشت به افغانستان، حوزه‌علمیهٔ ورس را تأسیس و به مدت ۱۵ سال به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت. این مرکز به کانونی برای تربیت طلاب و حل اختلافات اجتماعی تبدیل شد. پس از کودتای ۱۳۵۷ش به ایران مهاجرت و به تألیف و تحقیق در حوزهٔ علمیهٔ مشهد مشغول شد. آثار علمی وی در زمینه‌های فقه، اصول، تفسیر و کلام، گنجینهٔ ارزشمندی برای جامعهٔ علمی شیعیان افغانستان محسوب می‌شود. تلاش‌های آموزشی و تألیفی وی سهم مهم در احیای آموزش دینی و تقویت بنیان‌های علمی حوزه‌های شیعی افغانستان داشته است.[۸۰]

محمدآصف محسنی

نوشتار اصلی: محمدآصف محسنی

محمدآصف محسنی (۱۳۱۴–۱۳۹۸ش) از چهره‌های مهم معاصر احیاگران مدارس دینی در افغانستان محسوب می‌شود. وی با تأسیس حوزهٔ علمیهٔ خاتم‌النبیین در کابل و قندهار و مراکز علمی دیگر، نظام آموزشی شیعیان افغانستان را نوسازی کرد و این مراکز به کانون‌های اصلی تربیت طلاب تبدیل شد. محسنی همچنین با ایجاد شبکه‌های رسانه‌ای و فرهنگی، بستر مناسبی برای ترویج معارف اسلامی فراهم ساخت. آثار متعدد علمی او در زمینه‌های فقه، اصول و حدیث، منابع ارزشمندی برای طلاب علوم دینی به‌شمار می‌رود. فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی وی، تحولی ماندگار در نظام حوزوی افغانستان ایجاد کرده است.[۸۱]

محمدهاشم صالحی مدرس

محمدهاشم صالحی مدرس از چهره‌های برجستهٔ علمی و فرهنگی افغانستان محسوب می‌شود که خدمات گسترده‌ای در زمینه توسعهٔ معارف اهل‌بیت و تربیت طلاب داشته است. وی در سال ۱۳۲۴ش در خانواده‌ای مذهبی در ولایت پروان به دنیا آمد و از کودکی مسیر تحصیل علوم دینی را در پیش گرفت. تحصیلات حوزوی خود را ابتدا در کابل و سپس در نجف اشرف نزد استادانی چون امام خمینی، سید ابوالقاسم خویی و سید محمد باقر صدر تکمیل کرد. پس از اخراج از عراق توسط رژیم بعث، به مدت ۲۴ سال در قم به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت و شاگردان بسیاری از کشورهای مختلف تربیت کرد. از مهم‌ترین اقدامات وی تأسیس دو مدرسه علمیه «رسالت» و «ولایت» در کابل و بامیان است که در گسترش علوم حوزوی در افغانستان اثرگذار بوده است. همچنین ساخت مسجد جامع الزهرا در کابل و چندین مسجد و حسینیه دیگر در مناطق مختلف از خدمات عمرانی وی محسوب شده است.[۸۲]

فقاهت و مرجعیت دینی

در عرصه علم اجتهاد و مرجعیت دینی، مدارس و حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان تاریخچه‌ای درخشان دارد. «ابو خالد کابلی» یکی از اصحاب امام زین‌العابدین، نقش مهمی در بنیان‌گذاری این عرصه ایفا کرده است. باکوشش آخوند محمدکاظم هروی خراسانی و با نگارش «کفایة الأصول» توسط وی، این تلاش علمی ادامه پیدا کرد. خراسانی در دوران قتل‌عام مردم هزاره توسط امیرعبدالرحمان خان در عراق زندگی می‌کرد و پس از درگشت میرزای شیرازی، مسئولیت زعامت حوزه‌های علمیه را بر عهده گرفت. عالمان بزرگی مانند فیض‌محمد کاتب هزاره با نگارش «سراج التواریخ»، هویت تاریخی قوم هزاره و شیعیان افغانستان را احیاکردند و زحمات آنان در آموزش و ترویج علوم دینی منجر به تقویت و استحکام حوزه‌های علمیه شد. پس از کاتب هزاره، نسل جدیدی از جمله ملا محمدافضل ارزگانی و ده‌ها عالم دیگر، برای تحصیل به نجف مهاجرت کردند و بعد از چندین سال تحصیل و تحقیق، بیشتر این عالمان گواهی اجتهاد از مراجع نجف را دریافت کردند اما اعلام مرجعیت نکردند.[۸۳]

قربان‌علی محقق کابلی

نوشتار اصلی: قربانعلی محقق کابلی

قربانعلی محقق کابلی (۱۳۰۷–۱۳۹۸ش) از مراجع تقلید برجستهٔ شیعیان افغانستان، به نظام آموزشی حوزوی این کشور رونق بخشید.[۸۴] وی مدارس متعددی از جمله مدرسهٔ علمیهٔ جامعةالاسلام در کابل و مزارشریف، حوزه علمیه الزهرا در دایکندی و مجتمع علمی-فرهنگی در بامیان را تأسیس و تحولی بنیادین در نظام آموزشی شیعیان افغانستان ایجاد کرد.[۸۵] این مراکز علمی به کانون‌های اصلی تربیت طلاب و ترویج معارف اهل‌بیت در دوران پرچالش معاصر تبدیل شد.[۸۶] محقق کابلی همچنین با بنیان‌گذاری نماز جمعه شیعیان در کابل، گام بلندی در رسمیت بخشیدن به فعالیت‌ها و آیین‌های مذهبی شیعیان برداشت.[۸۷] آثار علمی متعدد وی در زمینهٔ فقه و اصول از جمله منهاج‌الصلحاء و تحریر العروه، منابع درسی مهمی برای طلاب[۸۸] و شاگردان برجسته‌ای که در این مراکز علمی تربیت یافتند، امروزه از عالمان تأثیرگذار افغانستان محسوب می‌شود.[۸۹] قربان‌علی محقق کابلی در زمستان ۱۳۵۱ش از نجف به کابل بازگشت و تا اواخر ۱۳۵۷ش در آنجا ماند. تدریس علوم دینی، تبلیغ معارف اسلامی و بنیانگذاری چند مرکز اسلامی از فعالیت‌های فرهنگی وی در این مدت در کابل محسوب می‌شود. او مدرسه جامعةالاسلام را تأسیس کرد که از مراکز فعال برای طلاب علوم دینی است. همچنین ساخت مسجد امام خمینی را آغاز کرد که در اثر کودتای کمونیستی ناتمام ماند و چند سال بعد تکمیل شد. آیین‌های مذهبی نیز به‌خصوص عزاداری در ماه محرم و صفر، سخنرانی‌های جمعه و رمضان از سوی محقق کابلی برگزار می‌شد.[۹۰]

در دهه هفتاد شمسی، شیعیان افغانستان با اعتماد کامل به اخلاص، صداقت و علم قربان‌علی محقق کابلی، در شرایط حساس و نیازهای شرعی و ملی، از وی درخواست کردند که مرجعیت دینی شیعیان این کشور را بپذیرند. در پاسخ به این تقاضای جمعی و وظیفه‌ای شرعی، وی در ۲۳ شهریور ۱۳۷۳ش وظیفهٔ مرجعیت را به عهده گرفت. با اعلام مرجعیت محقق کابلی، محبوبیت و مشروعیت مرجعیت در میان جامعهٔ تشیع افغانستان تقویت شد. این رویداد به‌عنوان نماد استقلال فکری و سیاسی علمای شیعه افغانستان شناخته شد و اتهامات گذشته مبنی بر وابستگی علمای شیعه به مراجع خارجی را رد کرد.[۹۱]

محمداسحاق فیاض پس از اصرار فراوان مردم، سرانجام رسالهٔ عملیهٔ خود را منتشر ساخت.[۹۲] محمدباقر فاضلی بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزهٔ علمیه قم[۹۳] و غلام‌عباس واعظ‌زاده بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزهٔ علمیه کابل، از دیگر مراجع تقلید تأثیرگذاری مدارس شیعیان افغانستان محسوب می‌شوند که رسالهٔ عملیه چاپ کرده‌اند.[۹۴] همچنین محمد امینی بامیانی و محمدباقر موحدی نجفی در حوزهٔ علمیهٔ قم رساله عملیه چاپ کرده‌اند.[۹۵]

پانویس

  1. ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، 1397ش، ص6.
  2. ↑ اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص171-175.
  3. ↑ اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص180.
  4. ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص34-35.
  5. ↑ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.
  6. ↑ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، وب‌سایت دین‌آنلاین.
  7. ↑ اسپوزیتو، انقلاب اسلامی و بازتاب جهانی آن، 1382ش، ص200.
  8. ↑ کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص51.
  9. ↑ کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص98؛ قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43؛ ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.
  10. ↑ عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.
  11. ↑ آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.
  12. ↑ عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.
  13. ↑ آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.
  14. ↑ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.
  15. ↑ «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.
  16. ↑ عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.
  17. ↑ لعلی، سیری در هزاره‌جات، 1372ش، ص335.
  18. ↑ «افزایش علاقه دختران شیعۀ افغانستان به فراگیری علوم ینی»، وب‌سایت شیعه‌نیوز.
  19. ↑ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.
  20. ↑ مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»، 1397ش، ص10.
  21. ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص186-187.
  22. ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص16.
  23. ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص34-35. .
  24. ↑ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین‌آنلاین.
  25. ↑ «طالبان و بحران فقر فرهنگی»، وب‌سایت آمو تی وی.
  26. ↑ «نخستین شاعر ایرانی که شعرش در اروپا ترجمه شده، سعدی است»، وب‌سایت لیزنا.
  27. ↑ رضایتی کیشه‌خاله و بسم‌الله، «فارسی‌ستیزی در یک سدهٔ اخیر در افغانستان»، 1401ش، ص10-15.
  28. ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص12-13، 20 و 45.
  29. ↑ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص196.
  30. ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص10.
  31. ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص58 و 65.
  32. ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص56.
  33. ↑ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص98؛ «راهکارهای برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه.
  34. ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص50-155.
  35. ↑ اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص171-186.
  36. ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص57-70.
  37. ↑ اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص171-186.
  38. ↑ مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»، 1397ش، ص16-17.
  39. ↑ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.
  40. ↑ علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص190.
  41. ↑ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.
  42. ↑ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.
  43. ↑ «مدرسه دارالمعارف اهل البیت علیهم السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی.
  44. ↑ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.
  45. ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص205-208.
  46. ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص172-180.
  47. ↑ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق‌اندیشه.
  48. ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص56.
  49. ↑ مؤمنی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزشحوزه‌های علمیه افغانستان»، دو فصل‌نامه اسلام و مدیریت، 1397ش، 17؛ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص128؛ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص62؛ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه.
  50. ↑ آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.
  51. ↑ آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.
  52. ↑ ضیایی، محمدرضا، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۷؛ رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۱.
  53. ↑ سجادی، جامعه‌شناسی سیاسی افغانستان، ۱۳۸۰ش، ص۹۸؛ ریاضی هروی، عین‌الوقایع، ۱۳۷۲ش، ص۹۹؛ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.
  54. ↑ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.
  55. ↑ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱.
  56. ↑ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱؛ احمدی‌نژاد، سیمای بلخاب، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۷.
  57. ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶؛ رهیاب، بلخاب، ۱۴۰۱ش، ص۲۲.
  58. ↑ [۱۴] رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، ۱۴۰۱ش، ص۲۱، ۲۲ و ۴۳.
  59. ↑ [۱۶] رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶.
  60. ↑ توسلی و طلوع، پیشگامان دره‌صوف، 1403ش، ج2، ص 186-205.
  61. ↑ حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.
  62. ↑ حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.
  63. ↑ «زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه.
  64. ↑ ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج3، ص387-390.
  65. ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش. ص22.
  66. ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص409؛ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص251.
  67. ↑ قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43.
  68. ↑ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص252؛ فصیحی، یاران آفتاب، 1395ش، ص15.
  69. ↑ لعلی، سیری در هزاره‌جات، 1372ش، ص355؛ کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1400ش، ص96، 67 و 197.
  70. ↑ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48؛ داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص58؛ حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص135.
  71. ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص410؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.
  72. ↑ حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.
  73. ↑ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص253 و 255؛
  74. ↑ داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص57.
  75. ↑ عادلی، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، 1393ش، ص165.
  76. ↑ احمدی‌نژاد بلخی، «سید محمد سرور واعظ بهسودی حسینی (واعظ بهسودی)»، فرهیختگان تمدن شیعی.
  77. ↑ علیزاده، حماسه‌های ماندگار در سرپل، 1388ش، ص47.
  78. ↑ علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.
  79. ↑ علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.
  80. ↑ «آیه الله خادم حسین فاضلی ورسی»، وب‌سایت افق اندیشه.
  81. ↑ «زندگی‌نامة محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
  82. ↑ «آیت الله محمدهاشم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه.
  83. ↑ فیاض، «نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان»، 1399ش، ص154.
  84. ↑ «مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.
  85. ↑ «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.
  86. ↑ «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.
  87. ↑ «مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.
  88. ↑ «زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.
  89. ↑ «زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.
  90. ↑ «حضرت آیه الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه.
  91. ↑ حلیمی بلخابی، «نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان»، 6 1399ش، ص143.
  92. ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج2، ص۵۰۵.
  93. ↑ زندگینامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی الحاج شیخ محمدباقر فاضلی بهسودی.
  94. ↑ «اجمالی از زندگی‌نامه آیت الله العظمی واعظ زاده بهسودی(دام ظله العالی)»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی.
  95. ↑ ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.

منابع

  • «آشنایی با دانشگاه اسلامی مدینه»، مجلهٔ دین‌پژوهان، شمارهٔ ۷، ۱۳۸۱ش.
  • «آیا تصوف در افغانستان می‌تواند تفکرات افراطی را مهار کند؟»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مرداد ۱۴۰۳ش
  • «آیت‌الله خادم‌حسین فاضلی ورسی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۴۰۱ش.
  • «آیت الله شهید شیخ سلطان محمد ترکستانی رحمت‌الله»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان۱۴۰۱ش..
  • «آیت‌الله محمد امین افشار»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • «آیت‌الله نوراحمد تقدسی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مرداد ۱۴۰۱ش.
  • «آیت الله محمدهاشم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۳ش.
  • آیتی، عبدالقیوم، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» (پایان‌نامه)، قم، جامعه المصطفی العالمیه، ۱۳۸۶ش.
  • «اجمالی از زندگی‌نامه آیت الله العظمی واعظ زاده بهسودی (دام ظله العالی)»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • احمدی‌نژاد بلخی، سید حسن، «سید محمد سرور واعظ بهسودی حسینی (واعظ بهسودی)»، فرهیختگان تمدن شیعی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۴ش.
  • «اخوان‌المسلمین در افغانستان»، وب‌سایت افق حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۴۰۱ش.
  • اسپوزیتو، جان. ال، انقلاب اسلامی و بازتاب جهانی آن، ترجمه دکتر محسن مدیر شانهچی، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۲ش.
  • اسکندری، مصطفی، «مدارس علوم دینی در پاکستان»، وب‌سایت مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۴۰۱ش.
  • «اشاعهٔ فرهنگی و تأثیر حوزهٔ علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
  • اصغری، محمدجواد، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، مجلهٔ جریان‌شناسی دینی معرفتی در عرصه بین‌الملل، شمارهٔ ۷، ۱۳۹۰ش.
  • اندیشمند، محمداکرم، معارف عصری افغانستان، کابل مطبعه دولتی، ۱۳۸۹ش.
  • «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
  • زندگینامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی الحاج شیخ محمدباقر فاضلی بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «تعداد محصلین» وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • «تلویزیون اکثریت خاموش»، وب‌سایت ماهنامه فرهنگی تحلیلی راه، تاریخ بازید: ۶ دی ۱۴۰۱ش.
  • توسلی، محمدنایب‌علی و طلوع، عبدالمؤمن، پیشگامان دره‌صوف، کویته، انتشارات قلم، ۱۴۰۳ش.
  • حسن‌زاده، غ. علی، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، قم، دارالتفسیر، ۱۳۹۰ش.
  • حسن‌زاده، غ. علی، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار» در مجله معرفت، ۱۳۹۵ش.
  • حسینی، سیدآقاحسن، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۵ش.
  • حسینی، یحیی، «تصوف در افغانستان»، پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی زمستان، شمارهٔ ۱۶، ۱۳۸۴ش.
  • «حضرت آیت‌الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • حلیمی بلخابی، غلام‌سخی، نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان، مجلهٔ عدالت وامید، ویژه‌نامهٔ مرجعیت و هویت، شمارهٔ ۶ ۱۳۹۹ش.
  • «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «دانشکدهٔ شرعیات»، وب‌سایت مؤسسهٔ تحصیلات عالی اشراق، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • «دانشکدهٔ شرعیات»، وب‌سایت دانشگاه بلخ، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • «دانشکده شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه جامی، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • «دربارهٔ پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
  • رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، ۱۳۸۳ش.
  • رحیمی، محمدعیسی، «تکثر رسانه‌ها و تأثیر آن بر فرهنگ آیندهٔ افغانستان»، فصل‌نامهٔ پژوهش‌های منطقه‌ای، شماره ۱۲، ۱۳۹۳ش.
  • «رشته تحصیلی تعلیمات اسلامی»، وب‌سایت وزارت تحصیلات عالی، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • رشتیا، سیدقاسم، افغانستان در قرن نوزده، کابل، میوند، ۱۳۸۹ش.
  • رضایتی کیشه‌خاله، محرم و برهانی، بسم الله، «فارسی‌ستیزی در یک سدهٔ اخیر در افغانستان»، مجلهٔ علمی زبان فارسی و گویش‌های ایرانی، شمارهٔ ۱۴، ۱۴۰۱ش.
  • ریاضی هروی، محمدیوسف، عین‌الوقایع، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲ش.
  • رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، قم، صبح امید دانش، ۱۴۰۱ش.
  • زرین‌کوب، عبدالحسین، کارنامهٔ اسلام، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۷ش.
  • «زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۰ش.
  • «زندگی‌نامه» وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی، تاریخ انتشار: ۱۲ اسفند ۱۳۹۷ش.
  • «زندگی‌نامهٔ محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر۱۴۰۱ش.
  • «شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه هرات، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • سجادی، سید عبدالقیوم، جامعه‌شناسی سیاسی افغانستان، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۰ش.
  • شفائی، حسین، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، قم، مؤلف، ۱۳۶۸ش.
  • شهاب، «گسترش مدارس دینی به سبک طالبان و آینده ترس‌آور افغانستان»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۱ جدی ۱۴۰۲ش.
  • شیرازی، مهران، «ساختار دیوبندیه در شبه‌قارهٔ هند»، مجلهٔ مطالعات راهبردی جهان اسلام، شماره ۷۲، زمستان ۱۳۹۶ش. از ص۱۴۹ تا ۱۷۶
  • ضیایی، محمدرضا، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۶ش.
  • «طالبان و بحران فقر فرهنگی»، وب‌سایت آمو تی وی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۳ش.
  • طاووسی مسرور، سعید، «دارالعلوم دئوبند»، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۹۰ش.
  • عادلی، علی‌جان، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» دوفصلنامهٔ عملی- تخصصی تاریخ اسلام در آیینهٔ اندیشه‌ها، شمارهٔ ۱۹، ۱۴۰۰ش.
  • عادلی، سید جعفر، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، کابل، نسیم حیات، ۱۳۹۳ش.
  • غبار، میرغلام‌محمد، افغانستان در مسیر تاریخ، تهران، جمهوری، ۱۳۶۶ش.
  • فصیحی، قربان‌علی، شریفی، علی‌مدد، یاران آفتاب، مشهد، شورای فرهنگی افغانستانی‌های مقیم ایران، ۱۳۹۵ش.
  • فیاض، محمدحسین، نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان، مجلهٔ عدالت وامید، ویژه‌نامهٔ مرجعیت و هویت، شمارهٔ ۶ ۱۳۹۹ش.
  • قاسمی (محقق خراسانی)، محمدعیسی، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۴۰۰ش.
  • کاظمی، سیدآصف، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، قم، المصطفی، ۱۴۰۱ش.
  • کریمی، جابر و دیگران، «بررسی و مقایسهٔ نظام آموزشی حوزه و دانشگاه»، مجلهٔ پژوهشنامه انقلاب اسلامی (دانشگاه اصفهان)، شمارهٔ ۱۱ و ۱۲، ۱۳۸۴ش.
  • لعلی، علیداد، سیری در هزارهجات، قم: ناشر احسانی، ۱۳۷۲ش،
  • «مدارس دینی در پاکستان، عامل اصلی افراط گرایی و ترور در منطقه»، وب‌سایت آژانش اطلاعاتی باختر، تاریخ درج مطلب: ۲۹ ژانویهٔ ۲۰۱۷م.
  • «مدرسه دارالمعارف اهل البیت علیهم السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌العظمی واعظ‌زادهٔ بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «مرجعیت رمز بقاء تشیع» بخش فرهنگی جامعه روحانیت، قم، ۱۳۷۴ش.
  • معتصم، امین‌الله، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، پایان‌نامهٔ کارشناسی‌ارشد دانشگاه پروان، ۱۳۹۷ش.
  • «معرفی دارالعلوم زاهدان»، پایگاه رسمی اطلاع‌رسانی اهل‌سنت ایران، تاریخ بازدید: ۲۷ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • موحد، مهران، «راز انحطاط گفتمان دینی در افغانستان»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۴۰۲ش.
  • مؤمنی، حسین، توکلی، عبدالله، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزشحوزه‌های علمیه افغانستان»، دوفصلنامهٔ اسلام و مدیریت، شماره ۱۳، ۱۳۹۷ش.
  • مهدی‌زاده کابلی، محمدرئوف مهدی، «محسنی، محمدآصف»، در دانش‌نامه آریانا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مرداد ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۳۹۶ش.
  • ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش.
  • «وضعیت فعلی پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=علمای_شیعه_افغانستان&oldid=76558»