پرش به محتوا

امام علی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۳۹: خط ۳۹:
== '''زندگی‌نامه''' ==
== '''زندگی‌نامه''' ==


=== '''تولد و خانواده''' ===
=== تولد و خانواده ===
پدر او ابی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب<ref name=":9">{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۱۵|ج=۱}}</ref> و مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بود.<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۲|ج=۱}}</ref> بر پایه این منابع، [[ازدواج]] [[ابوطالب]] و [[فاطمه بنت اسد]] نخستین [[ازدواج]] میان [[زن]] و مردی از [[بنی‌هاشم]] به‌شمار می‌رفت و علی نخستین فردی بود که از سوی پدر و مادر [[هاشمی]] محسوب می‌شد.<ref name=":10">{{پک|جمعی از نویسندگان (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد)|۱۳۸۰|ک=دانشنامه امام علی(ع)|ص=۶۸|ج=۸}}</ref> علی بن ابی‌طالب، بنابر منابع تاریخی، در روز جمعه<ref name=":6">{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۵ و ۸|ج=۱}}</ref><ref name=":7">{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۷۳|ج=۱}}</ref> [[۱۳ رجب]]، سی سال پس از [[عام الفیل]]، در [[کعبه]] و در [[مکه]] متولد شد.<ref name=":8">{{پک|طبرسی|۱۳۹۰|ک=إعلام الوری بأعلام الهدی|ص=۱۵۳|ج=۱}}</ref> امام علی در شش‌سالگی، به خانهٔ [[پیامبراکرم]] رفت و تحت سرپرستی او بزرگ شد.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۴۸|ج=}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۵۵|ج=۱}}</ref>
پدر او ابی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب<ref name=":9">{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۱۵|ج=۱}}</ref> و مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بود.<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۲|ج=۱}}</ref> بر پایه این منابع، [[ازدواج]] [[ابوطالب]] و [[فاطمه بنت اسد]] نخستین [[ازدواج]] میان [[زن]] و مردی از [[بنی‌هاشم]] بود و علی نخستین فردی بود که از سوی پدر و مادر [[هاشمی]] محسوب می‌شود.<ref name=":10">{{پک|جمعی از نویسندگان (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد)|۱۳۸۰|ک=دانشنامه امام علی(ع)|ص=۶۸|ج=۸}}</ref> علی بن ابی‌طالب، بنابر منابع تاریخی، روز جمعه<ref name=":6">{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۵ و ۸|ج=۱}}</ref><ref name=":7">{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۷۳|ج=۱}}</ref> [[۱۳ رجب]]، سی سال پس از [[عام الفیل]]، در [[کعبه]] در شهر [[مکه]] متولد شد.<ref name=":8">{{پک|طبرسی|۱۳۹۰|ک=إعلام الوری بأعلام الهدی|ص=۱۵۳|ج=۱}}</ref> او در شش‌سالگی به خانه پیامبر اکرم رفت و تحت سرپرستی او بزرگ شد.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۴۸|ج=}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۵۵|ج=۱}}</ref>


==== ازدواج و فرزندان ====
==== ازدواج و فرزندان ====
امام علی با [[فاطمه زهرا]]، دختر [[پیامبر اکرم]]، در سال دوم هجرت ازدواج کرد. درباره زمان این ازدواج، گزارش‌های متفاوتی نقل شده و [[۱ ذی‌الحجه]] سال دوم هجری، ماه [[شوال]] و [[۲۱ محرم]] از تاریخ‌های ذکرشده در منابع است. حاصل این ازدواج پنج فرزند به نام‌های [[امام حسن|حسن]]، [[امام حسین|حسین]]، [[حضرت زینب|زینب]]، [[ام‌کلثوم]]<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۳۵۱|ج=۱}}</ref> و [[محسن]] بود که بنابر گزارش‌های [[شیعه]]، محسن پیش از تولد [[سقط]] شد.<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۳۵۴-۳۵۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|اربلی|۱۳۸۱|ک=کشف الغمه|ص=۶۷|ج=۲}}</ref> امام علی در دوران زندگی فاطمه‌زهرا همسر دیگری اختیار نکرد. پس از درگذشت فاطمه، ازدواج‌های دیگری برای او گزارش شده است؛ ازجمله با فاطمه بنت حِزام، مشهور به اُمّ‌البنین، که چهار پسر به نام‌های عباس، عثمان، جعفر و عبدالله داشت. همچنین خَوله حنفیه از همسران او بود که محمد حنفیه فرزند اوست<ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۷۹|ک=اهل‌بیت(ع) در قرآن و حدیث|ص=۱۰۸|ج=۱}}</ref> و از برخی همسران امام علی نیز فرزندانی گزارش شده است.<ref>{{پک|عباس|۱۴۰۳|ک=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه|ف=بررسی تاریخی شخصیت و زندگانی همسران حضرت امام علی علیه‌السلام|ص=۱}}</ref> شیخ مفید در کتاب ارشاد، نام فرزندان امام را به طور کامل ذکر کرده است.<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۳۵۴|ج=۱}}</ref>
امام علی با [[فاطمه زهرا]]، دختر [[پیامبر اکرم]]، در سال دوم هجرت ازدواج کرد. درباره زمان این ازدواج، گزارش‌های متفاوتی نقل شده و [[۱ ذی‌الحجه]] سال دوم هجری، ماه [[شوال]] و [[۲۱ محرم]] از تاریخ‌های ذکرشده در منابع است. حاصل این ازدواج پنج فرزند به نام‌های [[امام حسن|حسن]]، [[امام حسین|حسین]]، [[حضرت زینب|زینب]]، [[ام‌کلثوم]]<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۳۵۱|ج=۱}}</ref> و [[محسن]] بود که بنابر گزارش‌های [[شیعه]]، محسن پیش از تولد [[سقط]] شد.<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۳۵۴-۳۵۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|اربلی|۱۳۸۱|ک=کشف الغمه|ص=۶۷|ج=۲}}</ref> امام علی در دوران زندگی با فاطمه‌زهرا همسر دیگری اختیار نکرد. پس از درگذشت او، ازدواج‌های دیگری برای او گزارش شده است؛ ازجمله با فاطمه بنت حِزام، مشهور به اُمّ‌البنین، که چهار پسر به نام‌های عباس، عثمان، جعفر و عبدالله داشت. همچنین خَوله حنفیه از همسران او بود که محمد حنفیه فرزند اوست.<ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۷۹|ک=اهل‌بیت(ع) در قرآن و حدیث|ص=۱۰۸|ج=۱}}</ref> از برخی همسران امام علی نیز فرزندانی گزارش شده است.<ref>{{پک|عباس|۱۴۰۳|ک=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه|ف=بررسی تاریخی شخصیت و زندگانی همسران حضرت امام علی علیه‌السلام|ص=۱}}</ref> شیخ مفید در کتاب الارشاد، نام فرزندان امام را به طور کامل ذکر کرده است.<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۳۵۴|ج=۱}}</ref>
 
=== نام، کنیه و القاب ===
نام او، علی است و کنیه‌های مشهور او ابوالحسن و ابوتراب است.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۳|ج=}}</ref> دیگر کنیه‌های او ابوالحسین، ابوالسبطین، ابوالریحانتین و ابوالائمه است.<ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۸۲|ک=دانشنامه امیرالمؤمنین|ص=۳۰۸|ج=۱۴}}</ref> در منابع روایی و تاریخی از شیعه و اهل‌سنت، بین ۲۰۰ تا ۵۹۰ لقب برای او ذکر شده است<ref>{{پک|شکوهی قوچانی|۱۳۸۵|ک=اسماء و القاب امیرالمومنین|ص=|ج=}}</ref><ref>{{پک|ابن وزیر|۱۳۸۷|ک=البروج فی اسماء امیرالمؤمنین|ص=|ج=}}</ref><ref>{{پک|ثابتی|۱۳۷۷|ک=القاب و صفات مولای متقیان|ص=|ج=}}</ref><ref>{{پک|شوشتری|۱۴۰۹|ک=احقاق الحق|ص=۴-۱۰|ج=۴}}</ref> که امیرالمؤمنین، حیدر، اسدالله، مرتضی، هادی، صدیق و فاروق از مشهورترین آن‌ها هستند<ref>{{پک|شهرانی فراهانی|۱۳۸۶|ک=سفینه|ف=علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه‌ها و القاب|ص=۶۵-۸۲}}</ref><ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۳|ج=}}</ref> و برخی از این القاب، مانند امیرالمؤمنین، یعسوب‌الدین، قسیم‌النار و الجنه، ابوتراب و اسدالله به‌عنوان عناوینی با دلالت‌های اعتقادی و فضیلتی تفسیر شده‌اند و برخی از این منابع آنها را مرتبط با افضلیت و امامت امام علی دانسته‌اند.<ref name=":0213">{{پک|ميرزابابايی|افتخاری‌پور|۱۴۰۴|ک=مدینه العلم کاظمیه|ف=تحلیل القاب امام علی علیه‌السلام و نقش آن‌ها در اثبات افضلیت ایشان در منابع حدیثی شیعه و عامه|ص=۴۰}}</ref> درباره تعداد و منشأ نام‌ها، القاب و شهرت‌های گوناگون او نیز عناوین مختلفی در آثار پراکنده آمده است و تفاوت آنها لزوماً به معنای تعارض نیست؛ هر یک از این عناوین به صفت یا ویژگی خاصی اشاره دارد.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=سایت فلان|ف=عنوان مقاله در سایت}}</ref>


=== '''نام، کنیه و القاب''' ===
نام او، علی است و کنیه‌های مشهور او ابوالحسن و ابوتراب است.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۳|ج=}}</ref> سایر کنیه‌های امام شامل ابوالحسین، ابوالسبطین، ابوالریحانتین و ابوالائمه است.<ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۸۲|ک=دانشنامه امیرالمؤمنین|ص=۳۰۸|ج=۱۴}}</ref> در منابع روایی و تاریخی از شیعه و اهل‌سنت، بین ۲۰۰ تا ۵۹۰ لقب برای او ذکر شده است<ref>{{پک|شکوهی قوچانی|۱۳۸۵|ک=اسماء و القاب امیرالمومنین|ص=|ج=}}</ref><ref>{{پک|ابن وزیر|۱۳۸۷|ک=البروج فی اسماء امیرالمؤمنین|ص=|ج=}}</ref><ref>{{پک|ثابتی|۱۳۷۷|ک=القاب و صفات مولای متقیان|ص=|ج=}}</ref><ref>{{پک|شوشتری|۱۴۰۹|ک=احقاق الحق|ص=۴-۱۰|ج=۴}}</ref> که امیرالمؤمنین، حیدر، اسدالله، مرتضی، هادی، صدیق و فاروق از مشهورترین آن‌ها به‌شمار می‌روند.<ref>{{پک|شهرانی فراهانی|۱۳۸۶|ک=سفینه|ف=علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه‌ها و القاب|ص=۶۵-۸۲}}</ref><ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۳|ج=}}</ref> منابع حدیثی شیعه و اهل‌سنت القاب شاخصی چون امیرالمؤمنین، یعسوب‌الدین، قسیم‌النار و الجنه، ابوتراب و اسدالله نشان از آن دارند که این القاب، صرفاْ عنوان‌هایی تشریفاتی نیستند، بلکه بازتاب‌دهندۀ کمالات ذاتی و منحصربه‌فرد امام بوده و به طور مستقیم یا غیرمستقیم، بر افضلیت و در نتیجه امامت ایشان دلالت دارند.<ref name=":0213">{{پک|ميرزابابايی|افتخاری‌پور|۱۴۰۴|ک=مدینه العلم کاظمیه|ف=تحلیل القاب امام علی علیه‌السلام و نقش آن‌ها در اثبات افضلیت ایشان در منابع حدیثی شیعه و عامه|ص=۴۰}}</ref> در مورد اختلاف در تعداد و منشأ نام‌ها، القاب و شهرت‌های گوناگون امام علی، این عناوین به‌صورت پراکنده در آثار مختلف آمده‌اند و تفاوت آنها لزوماً به معنای تعارض نیست، بلکه هرکدام بیانگر یک صفت و ویژگی برای او می‌باشد.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=سایت فلان|ف=عنوان مقاله در سایت}}</ref>
== ویژگی‌ها ==
== ویژگی‌ها ==
در منابع تاریخی و روایی، امام علی مردی میانه‌بالا با چشمانی سیاه و گشاده، ابروهایی کشیده و پیوسته، چهره‌ای زیبا و گندمگون، ریشی انبوه و شانه‌هایی پهن توصیف شده و اندامی نیرومند برای او گزارش شده است.<ref>{{پک|امین|۱۳۷۶|ک=سیره معصومان|ص=۱۳|ج=۲}}</ref> درباره تعبیر بطین نیز گزارش‌های متفاوتی وجود دارد؛ این واژه در برخی منابع به ویژگی جسمانی و در برخی دیگر به فراوانی دانش تفسیر شده است.<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۴|ک=الأمالی|ص=۲۹۳|ج=}}</ref> درباره قدرت بدنی امام، گفته شده که او با هیچ‌کسی مبارزه نکرد، مگر اینکه او را زمین زد.<ref>{{پک|ابن‌قتیبه دینوری|۱۴۰۷|ک=المعارف|ص=۱۲۱|ج=}}</ref> عبادت‌پیشگی، زهد، ساده‌زیستی،<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۸۶ و ۲۹۶|ج=۱}}</ref> نجابت، جوانمردی،<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۵۳|ج=۱}}</ref> شجاعت، حق‌طلبی، خوش‌خلقی، تقوی از جمله ویژگی‌های اخلاقی و فردی گزارش‌شده درباره اوست.<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۸۵، ۲۸۸-۲۹۰، ۲۹۲و ۲۹۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|افضلی|۱۳۹۲|ک=پژوهشنامه نهج‌البلاغه|ف=امام علی(ع) و نهج‌البلاغه از نگاه «ریمون قسیس» شاعر مسیحی معاصر لبنانی|ص=۸۵}}</ref> فصاحت و دانش نیز از دیگر ویژگی‌های او در منابع اسلامی دانسته شده است.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۱۶۰|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۳۴۷|ج=۲}}</ref>
در منابع تاریخی و روایی، امام علی مردی میانه‌بالا با چشمانی سیاه و گشاده، ابروهایی کشیده و پیوسته، چهره‌ای گندمگون، ریشی انبوه و شانه‌هایی پهن توصیف شده و اندامی نیرومند برای او گزارش شده است.<ref>{{پک|امین|۱۳۷۶|ک=سیره معصومان|ص=۱۳|ج=۲}}</ref> درباره تعبیر بطین نیز گزارش‌های متفاوتی وجود دارد؛ در برخی منابع، این واژه به ویژگی جسمانی و در برخی دیگر به فراوانی دانش تفسیر شده است.<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۴|ک=الأمالی|ص=۲۹۳|ج=}}</ref> درباره قدرت بدنی او نیز گزارش شده است که با هرکس مبارزه می‌کرد، او را بر زمین می‌زد.<ref>{{پک|ابن‌قتیبه دینوری|۱۴۰۷|ک=المعارف|ص=۱۲۱|ج=}}</ref> عبادت‌پیشگی، زهد، ساده‌زیستی،<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۸۶ و ۲۹۶|ج=۱}}</ref> نجابت، جوانمردی،<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۵۳|ج=۱}}</ref> شجاعت، حق‌طلبی، خوش‌خلقی و تقوا از جمله ویژگی‌های اخلاقی و فردی گزارش‌شده درباره امام علی است.<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۸۵، ۲۸۸-۲۹۰، ۲۹۲و ۲۹۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|افضلی|۱۳۹۲|ک=پژوهشنامه نهج‌البلاغه|ف=امام علی(ع) و نهج‌البلاغه از نگاه «ریمون قسیس» شاعر مسیحی معاصر لبنانی|ص=۸۵}}</ref> فصاحت و دانش نیز در منابع اسلامی از ویژگی‌های او دانسته شده است.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۱۶۰|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۳۴۷|ج=۲}}</ref>


== ادوار زندگی امام علی ==
== ادوار زندگی امام علی ==
خط ۱۳۲: خط ۱۳۳:
در منابع اسلامی، امام علی شخصیتی فراتر از مرزبندی‌های مذهبی است و در منابع شیعه و اهل‌سنت جایگاه ویژه‌ای دارد؛ فضایل، ویژگی‌های اخلاقی و اقدامات او در منابع حدیثی، تفسیری و تاریخی هر دو مذهب بازتاب یافته است. این موضوع در سه محور آیات مرتبط با امام علی، فضایل منقول درباره او و اقدامات و سیره عملی وی بررسی شده است.<ref name=":028">{{پک|بستانی|جعفرنژاد|۱۳۸۸|ک=شیعه‌شناسی|ف=گزیده‌ای از فضایل امام علی(ع) از دیدگاه مفسرین و محدثین اهل‌سنت|ص=۱۱۱}}</ref> از احمد بن حنبل پیشوای مذهب حنبلی، نقل شده که آن مقدار که برای امام علی فضایل آمده، برای هیچ‌یک از صحابه نقل نشده است.<ref>{{پک|حاکم نیشابوری|۱۴۱۱|ک=مستدرک علی الصحیحین|ص=۱۱۶|ج=۳}}</ref> همچنین اهل‌‌سنت، جانشینی پیامبر را حاصل انتخاب مردم می‌دانند.<ref>{{پک|ایجی|۱۳۲۵|ک=شرح المواقف|ص=۳۵۴|ج=۸}}</ref> برخی متکلمان اهل‌سنت، سیاست امام علی و حکومت منصفانه او را در شرایط سخت آن دوره، شبیه معجزه دانسته‌اند.<ref>{{پک|ابن ابی‌الحدید|۱۴۰۴|ک=شرح نهج‌البلاغه|ص=۲۶۲|ج=۱۳}}</ref> با شهادت امام علی، دوره‌ای که سنی‌مذهبان آن را خلافت راشدین می‌نامند،<ref>{{پک|ابن‌اثیر|۱۳۹۹|ک=الکامل فی التاریخ|ص=۱۹۰-۱۹۱|ج=۳}}</ref> پایان یافت؛ دوره‌ای که در اندیشه سیاسی اهل‌سنت الگویی ایدئال به‌شمار می‌آید و پس از آن، بدعت‌ها پدید آمد.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۷۳|ک=تاریخ تحول دولت و خلافت|ص=۱۶۸|ج=}}</ref>
در منابع اسلامی، امام علی شخصیتی فراتر از مرزبندی‌های مذهبی است و در منابع شیعه و اهل‌سنت جایگاه ویژه‌ای دارد؛ فضایل، ویژگی‌های اخلاقی و اقدامات او در منابع حدیثی، تفسیری و تاریخی هر دو مذهب بازتاب یافته است. این موضوع در سه محور آیات مرتبط با امام علی، فضایل منقول درباره او و اقدامات و سیره عملی وی بررسی شده است.<ref name=":028">{{پک|بستانی|جعفرنژاد|۱۳۸۸|ک=شیعه‌شناسی|ف=گزیده‌ای از فضایل امام علی(ع) از دیدگاه مفسرین و محدثین اهل‌سنت|ص=۱۱۱}}</ref> از احمد بن حنبل پیشوای مذهب حنبلی، نقل شده که آن مقدار که برای امام علی فضایل آمده، برای هیچ‌یک از صحابه نقل نشده است.<ref>{{پک|حاکم نیشابوری|۱۴۱۱|ک=مستدرک علی الصحیحین|ص=۱۱۶|ج=۳}}</ref> همچنین اهل‌‌سنت، جانشینی پیامبر را حاصل انتخاب مردم می‌دانند.<ref>{{پک|ایجی|۱۳۲۵|ک=شرح المواقف|ص=۳۵۴|ج=۸}}</ref> برخی متکلمان اهل‌سنت، سیاست امام علی و حکومت منصفانه او را در شرایط سخت آن دوره، شبیه معجزه دانسته‌اند.<ref>{{پک|ابن ابی‌الحدید|۱۴۰۴|ک=شرح نهج‌البلاغه|ص=۲۶۲|ج=۱۳}}</ref> با شهادت امام علی، دوره‌ای که سنی‌مذهبان آن را خلافت راشدین می‌نامند،<ref>{{پک|ابن‌اثیر|۱۳۹۹|ک=الکامل فی التاریخ|ص=۱۹۰-۱۹۱|ج=۳}}</ref> پایان یافت؛ دوره‌ای که در اندیشه سیاسی اهل‌سنت الگویی ایدئال به‌شمار می‌آید و پس از آن، بدعت‌ها پدید آمد.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۷۳|ک=تاریخ تحول دولت و خلافت|ص=۱۶۸|ج=}}</ref>


=== دیدگاه غیرمسلمانان<ref group="دیدگاه">به نظرم این قسمت خیلی کلی گویی شده است. کمی به نقطه اصلی که هر کدام از این افراد مورد توجهشان بوده است وارد شوید.</ref> ===
=== دیدگاه غیرمسلمانان ===
برخی نویسندگان و صاحب‌نظران غیرمسلمان، به‌ویژه جرج جرداق،<ref>{{پک|جرداق|۱۳۸۹|ک=امام علی(ع) صدای عدالت انسانی|ص=۲۱-۲۲|ج=۱-۲}}</ref> کارلایل،<ref>{{پک|جرداق|۱۳۸۹|ک=امام علی(ع) صدای عدالت انسانی|ص=۱۰۶۱|ج=۳-۵}}</ref> کارا دوو،<ref>{{پک|جرداق|۱۳۸۹|ک=امام علی(ع) صدای عدالت انسانی|ص=۱۰۵۹|ج=۳-۵}}</ref> جبران خلیل جبران،<ref>{{پک|جرداق|۱۳۸۹|ک=امام علی(ع) صدای عدالت انسانی|ص=۱۰۵۵-۱۰۵۶|ج=۳-۵}}</ref> میخائیل نعیمه،<ref>{{پک|جرداق|۱۳۸۹|ک=امام علی(ع) صدای عدالت انسانی|ص=۱۰۵۷|ج=۳-۵}}</ref> شبلی شمیل در آثار خود به شخصیت و میراث فکری و اخلاقی علی بن ابی‌طالب پرداخته و دیدگاه‌هایی درباره ویژگی‌های انسانی، اخلاقی، علمی و سیاسی او ارائه کرده‌اند.<ref>{{پک|جرداق|۱۹۷۰|ک=شرح المواقف|ص=۳۵|ج=۱}}</ref>
برخی نویسندگان و صاحب‌نظران غیرمسلمان در آثار خود به شخصیت و میراث فکری امام علی پرداخته‌اند. جرج جرداق بر کرامت انسان، آزادی، برابری، عدالت و مبارزه با ستم و فقر تأکید کرده است.<ref>{{پک|جرداق|۱۳۸۹|ک=امام علی(ع) صدای عدالت انسانی|ص=۲۱-۲۲|ج=۱-۲}}</ref> کارلایل بر شجاعت، جوانمردی و عدالت‌خواهی او تمرکز داشته<ref>{{پک|جرداق|۱۳۸۹|ک=امام علی(ع) صدای عدالت انسانی|ص=۱۰۶۱|ج=۳-۵}}</ref> و کارا دوو، او را شخصیتی روحانی، عارف و رنج‌دیده توصیف کرده است.<ref>{{پک|جرداق|۱۳۸۹|ک=امام علی(ع) صدای عدالت انسانی|ص=۱۰۵۹|ج=۳-۵}}</ref> جبران خلیل جبران بر روحانیت، عظمت و بینش معنوی امام علی تأکید کرده است.<ref>{{پک|جرداق|۱۳۸۹|ک=امام علی(ع) صدای عدالت انسانی|ص=۱۰۵۵-۱۰۵۶|ج=۳-۵}}</ref> میخائیل نعیمه بیشتر به فصاحت، ژرفای اندیشه، توانایی ادبی، ایمان، عدالت‌خواهی و حمایت از ستمدیدگان او پرداخته است.<ref>{{پک|جرداق|۱۳۸۹|ک=امام علی(ع) صدای عدالت انسانی|ص=۱۰۵۷|ج=۳-۵}}</ref> شبلی شمیل نیز امام علی را شخصیتی استثنایی و بی‌مانند در تاریخ شرق و غرب دانسته است.<ref>{{پک|جرداق|۱۹۷۰|ک=شرح المواقف|ص=۳۵|ج=۱}}</ref>


== آثار ==
== آثار ==
خط ۱۵۳: خط ۱۵۴:
میراث فکری امام علی به نقش او در انتقال و تبیین آموزه‌های اسلامی و روایت دانش‌های دینی مربوط است.<ref name=":0217">{{پک|فقهی‌زاده|تاجیک|۱۳۹۳|ک=پژوهش‌های نهج‌البلاغه|ف=مرجعیت علمی امام علی(ع) در گستره علوم دینی|ص=۴۹}}</ref> در منابع شیعه و اهل‌سنت، گزارش‌هایی از آگاهی او از آموزه‌های پیامبر و مراجعه برخی صحابه به او برای پرسش‌های دینی آمده است. این گزارش‌ها از جایگاه علمی او در میان مسلمانان نخستین حکایت دارد. روایت‌ها و آموزه‌های منسوب به امام علی در حوزه‌هایی مانند سنت نبوی، تفسیر و علوم قرآن، فقه، کلام و عقاید و برخی دانش‌های ادبی بازتاب یافته است. در منابع فریقین، از نقش او در پاسخ‌گویی به مسائل دینی و انتقال آموزه‌های نبوی به نسل‌های بعد نیز یاد شده است. بخشی از این آموزه‌ها از طریق فرزندان او و دیگر عالمان مسلمان منتقل شده و در منابع و دانش‌های اسلامی بازتاب یافته است.<ref name=":0216">{{پک|فقهی‌زاده|تاجیک|۱۳۹۳|ک=پژوهش‌های نهج‌البلاغه|ف=مرجعیت علمی امام علی(ع) در گستره علوم دینی|ص=۶۹}}</ref>
میراث فکری امام علی به نقش او در انتقال و تبیین آموزه‌های اسلامی و روایت دانش‌های دینی مربوط است.<ref name=":0217">{{پک|فقهی‌زاده|تاجیک|۱۳۹۳|ک=پژوهش‌های نهج‌البلاغه|ف=مرجعیت علمی امام علی(ع) در گستره علوم دینی|ص=۴۹}}</ref> در منابع شیعه و اهل‌سنت، گزارش‌هایی از آگاهی او از آموزه‌های پیامبر و مراجعه برخی صحابه به او برای پرسش‌های دینی آمده است. این گزارش‌ها از جایگاه علمی او در میان مسلمانان نخستین حکایت دارد. روایت‌ها و آموزه‌های منسوب به امام علی در حوزه‌هایی مانند سنت نبوی، تفسیر و علوم قرآن، فقه، کلام و عقاید و برخی دانش‌های ادبی بازتاب یافته است. در منابع فریقین، از نقش او در پاسخ‌گویی به مسائل دینی و انتقال آموزه‌های نبوی به نسل‌های بعد نیز یاد شده است. بخشی از این آموزه‌ها از طریق فرزندان او و دیگر عالمان مسلمان منتقل شده و در منابع و دانش‌های اسلامی بازتاب یافته است.<ref name=":0216">{{پک|فقهی‌زاده|تاجیک|۱۳۹۳|ک=پژوهش‌های نهج‌البلاغه|ف=مرجعیت علمی امام علی(ع) در گستره علوم دینی|ص=۶۹}}</ref>


== کرامات<ref group="دیدگاه">گزارش کرامات، اگر بدون نسبت‌دادن به منبع بیایند، باعث می‌شوند خواننده احساس کند مقاله در حال توصیف و ستایش شخصیت است، نه معرفی او. این مشکل در بخش میراث فکری، و بخشی از سیره و اندیشه پررنگ‌تر است.</ref> ==
== کرامات ==
گزارش‌های متعددی دربارهٔ کرامات منسوب به امام علی در آثاری همچون ''۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی''،''<ref>{{پک/بن|علی۱۰۱|ک=وب‌سایت کتابخانه الکترونیکی انهار|ف=۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی(ع )، عباس عزیزى}}</ref>'' در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی<ref name=":0211">{{پک|آریا|داداش‌زاده|۱۳۹۹|ک=مطالعات ادبیات تطبیقی|ف=بررسی کرامات امام علی(ع) در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی|ص=۵۲۷}}</ref> و در متون عرفانی، از جمله گزارش‌هایی دربارهٔ دیدن امام علی در خواب و رؤیاهای صوفیه،<ref name=":06">{{پک|داداش‌زاده|آریا|ابراهیم|۱۴۰۱|ک=عرفان اسلامی|ف=بررسی کرامات امام علی(ع) و تصویر ایشان در خواب‌ها و رویاهای صوفیه در متون عرفانی|ص=۱۶۳}}</ref> بازتاب یافته است. ردّالشمس به‌معنای بازگرداندن خورشید،<ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۸۲|ک=دانشنامه امیرالمؤمنین|ص=۳۹-۴۰|ج=۱۲}}</ref> سفر شهودی امام علی و برخی یاران او به کوه قاف با سوارشدن بر پاره‌های ابر،<ref>{{پک|کربن|۱۳۹۸|ک=چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی اسلام ایرانی|ص=۳۸۰|ج=۴،  بخش اول}}</ref> سخن گفتن زمین با امام علی، کندن صخره‌ای بزرگ از زمین، تبدیل سنگ‌ریزه‌ها به جواهر، توقف زلزله، پرده‌برداری از بهشت و جهنم و شفای بیماران، از جمله مواردی است که در منابع مختلف به علی بن ابی‌طالب نسبت داده شده است.<ref>{{پک/بن|علی۲۰۵|ک=وب‌سایت خبر آنلاین|ف=معجزات امام علی علیه‌السلام}}</ref>
گزارش‌های متعددی دربارهٔ کرامات منسوب به امام علی در آثاری همچون ''۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی''،''<ref>{{پک/بن|علی۱۰۱|ک=وب‌سایت کتابخانه الکترونیکی انهار|ف=۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی(ع )، عباس عزیزى}}</ref>'' در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی<ref name=":0211">{{پک|آریا|داداش‌زاده|۱۳۹۹|ک=مطالعات ادبیات تطبیقی|ف=بررسی کرامات امام علی(ع) در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی|ص=۵۲۷}}</ref> و در متون عرفانی، از جمله گزارش‌هایی دربارهٔ دیدن امام علی در خواب و رؤیاهای صوفیه،<ref name=":06">{{پک|داداش‌زاده|آریا|ابراهیم|۱۴۰۱|ک=عرفان اسلامی|ف=بررسی کرامات امام علی(ع) و تصویر ایشان در خواب‌ها و رویاهای صوفیه در متون عرفانی|ص=۱۶۳}}</ref> بازتاب یافته است. ردّالشمس به‌معنای بازگرداندن خورشید،<ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۸۲|ک=دانشنامه امیرالمؤمنین|ص=۳۹-۴۰|ج=۱۲}}</ref> سفر شهودی امام علی و برخی یاران او به کوه قاف با سوارشدن بر پاره‌های ابر،<ref>{{پک|کربن|۱۳۹۸|ک=چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی اسلام ایرانی|ص=۳۸۰|ج=۴،  بخش اول}}</ref> سخن گفتن زمین با امام علی، کندن صخره‌ای بزرگ از زمین، تبدیل سنگ‌ریزه‌ها به جواهر، توقف زلزله، پرده‌برداری از بهشت و جهنم و شفای بیماران، از جمله مواردی است که در منابع مختلف به علی بن ابی‌طالب نسبت داده شده است.<ref>{{پک/بن|علی۲۰۵|ک=وب‌سایت خبر آنلاین|ف=معجزات امام علی علیه‌السلام}}</ref>


خط ۱۷۰: خط ۱۷۱:


=== وصیت‌نامه ===
=== وصیت‌نامه ===
در این وصیت‌نامه که امام علی مخاطب آن امام حسن، امام حسین، همه فرزندان و خاندان او و کسانی هستند که تا قیامت این وصیت به آنان می‌رسد، پس از سفارش به رعایت تقوای الهی، پرهیز از دنیاگرایی، حق‌محوری و انجام دادن کارها با امید دریافت پاداش الهی، بر دشمنی و خصومت با ستمگر و حمایت و یاری مظلوم تأکید شده است.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=نامه ۴۷|ج=}}</ref> ارکان و اصول تربیتی آن نیز شامل برنامه زندگی انسان‌ها و اهداف تعلیم و تربیت است. این وصیت‌نامه حسد، دلبستگی به دنیا و رشد یافتن هواهای نفسانی را از مهم‌ترین موانع تربیت و امید به خدا را مهم‌ترین نکته تربیتی می‌داند.<ref>{{پک|باقری|۱۳۹۶|ک=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر(عج)|ف=بررسی ابعاد سیاسی اجتماعی وصیت‌نامه امام علی(ع) به امام حسن(ع)|ص=۷}}</ref>
در این وصیت‌نامه که امام علی مخاطب آن امام حسن، امام حسین، همه فرزندان و خاندان او و کسانی هستند که تا قیامت این وصیت به آنان می‌رسد، در ابعاد سیاسی و اجتماعی، پس از سفارش به رعایت تقوای الهی، پرهیز از دنیاگرایی، حق‌محوری و انجام دادن کارها با امید دریافت پاداش الهی، بر دشمنی و خصومت با ستمگر و حمایت و یاری مظلوم تأکید شده است.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=نامه ۴۷|ج=}}</ref> ارکان و اصول تربیتی آن نیز شامل برنامه زندگی انسان‌ها و اهداف تعلیم و تربیت است. این وصیت‌نامه حسد، دلبستگی به دنیا و رشد یافتن هواهای نفسانی را از مهم‌ترین موانع تربیت و امید به خدا را مهم‌ترین نکته تربیتی می‌داند.<ref>{{پک|باقری|۱۳۹۶|ک=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر(عج)|ف=بررسی ابعاد سیاسی اجتماعی وصیت‌نامه امام علی(ع) به امام حسن(ع)|ص=۷}}</ref>


=== حرم ===
=== حرم ===
خط ۱۷۷: خط ۱۷۸:
حرم امام علی در شکل‌گیری و دگرگونی بافت شهری نجف نیز از عوامل مؤثر بوده و در پیوند با بازار، قبرستان و نواحی مسکونی، بر مناسبات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و تمدنی شهر اثر گذاشته است. از دوره صفوی، با تقویت ارتباط ایران و عراق و توجه ایرانیان به ساخت، توسعه و تزیین حرم‌های شیعی، از جمله حرم امام علی، روند زیارت، مهاجرت طلاب و گسترش مراکز علمی و اقتصادی پیرامون حرم افزایش یافت و این ارتباط متقابل میان حرم و بافت شهری نجف در دوره‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد.<ref>{{پک|عقیلی|۱۴۰۴|ک=علم و تمدن در اسلام|ف=تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی(ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)|ص=۸۶-۸۷}}</ref>
حرم امام علی در شکل‌گیری و دگرگونی بافت شهری نجف نیز از عوامل مؤثر بوده و در پیوند با بازار، قبرستان و نواحی مسکونی، بر مناسبات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و تمدنی شهر اثر گذاشته است. از دوره صفوی، با تقویت ارتباط ایران و عراق و توجه ایرانیان به ساخت، توسعه و تزیین حرم‌های شیعی، از جمله حرم امام علی، روند زیارت، مهاجرت طلاب و گسترش مراکز علمی و اقتصادی پیرامون حرم افزایش یافت و این ارتباط متقابل میان حرم و بافت شهری نجف در دوره‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد.<ref>{{پک|عقیلی|۱۴۰۴|ک=علم و تمدن در اسلام|ف=تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی(ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)|ص=۸۶-۸۷}}</ref>


== '''امام''' '''علی در فرهنگ ایرانیان''' <ref group="دیدگاه">اینکه روز مرد و روز پدر در ایران با سالروز تولد ایشان گره خورده گزارش شود.</ref> ==
== '''امام''' '''علی در فرهنگ ایرانیان''' ==
در فرهنگ عامه ایران، نام و شخصیت امام علی در آیین‌ها و باورهای مردمی، از جمله کاربرد عبارت‌هایی مانند یا علی و یا علی مدد، با یاری‌رسانی و توان‌بخشی پیوند یافته است.<ref>{{پک/بن|علی۲۴|ک=وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان|ف=یاری‌رسانی نام امام علی(ع) در فرهنگ ایرانی}}</ref>
در فرهنگ عامه ایران، نام و شخصیت امام علی در آیین‌ها و باورهای مردمی، از جمله کاربرد عبارت‌هایی مانند یا علی و یا علی مدد، با یاری‌رسانی و توان‌بخشی پیوند یافته است.<ref>{{پک/بن|علی۲۴|ک=وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان|ف=یاری‌رسانی نام امام علی(ع) در فرهنگ ایرانی}}</ref>


خط ۱۸۳: خط ۱۸۴:


==== ولادت ====
==== ولادت ====
سالروز ولادت امام علی در ایران با برگزاری آیین‌های مذهبی و فرهنگی مانند [[آذین‌بندی]] و [[چراغانی]] [[مسجد|مساجد]]، [[تکیه|تکایا]]، [[حسینیه|حسینیه‌ها]]، [[بقاع متبرکه]] و [[حرم|حرم‌ها]] و نیز [[شعرخوانی]]، [[مولودی‌خوانی]] و توزیع [[شیرینی]]، [[شربت]] و [[نذر|نذورات]] مردمی همراه است.<ref>{{پک/بن|علی۰۶|ک=وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان|ف=آیین‌های جشن میلاد امام علی(ع) و روز بزرگداشت مقام پدر}}</ref> آیین‌های گرامیداشت میلاد امام علی شامل برگزاری همایش‌های علمی، فرهنگی و ترویجی، جشنواره‌های هنری، شب‌های شعر علوی، مسابقات حفظ خطبه غدیر و کتاب‌خوانی، نمایشگاه‌های محصولات فرهنگی و مراسم جشن در امامزاده‌ها و بقاع متبرکه است. همچنین در این مناسبت، پویش‌های اجتماعی و فرهنگی، اهدای بسته‌های معیشتی و بهداشتی به مناطق کم‌برخوردار، اهدای هدیه به والدین فرزندانی با نام علی، تجلیل از فعالان فضای مجازی و خانواده‌های شهدا و دیگر برنامه‌های فرهنگی برگزار می‌شود.<ref>{{پک/بن|علی۰۷|ک=خبرگزاری شبستان|ف=اجرای ده‌ها ویژه‌برنامه به مناسبت سالروز ولادت امیرالمومنین علی(ع)}}</ref> همزمان با سیزدهم رجب، از سوی رایزنی‌های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در کشورهای مختلف به مناسبت ولادت علی بن ابی‌طالب با حضور ایرانیان مقیم، شخصیت‌های علمی، فرهنگی و دینی و شماری از شاعران برجسته از شهرهای مختلف مراسم و جشن‌هایی برگزار کردند.<ref>{{پک/بن|علی۸۹|ک=خبرگزاری مهر|ف=مراسم جشن میلاد امام علی در کشورهای مختلف برگزار شد}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۹۱|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=برگزاری جشن میلاد حضرت علی(ع) در مركز اسلامی انگلیس در لندن}}</ref>
سالروز ولادت امام علی در ایران با برگزاری آیین‌های مذهبی و فرهنگی مانند [[آذین‌بندی]] و [[چراغانی]] [[مسجد|مساجد]]، [[تکیه|تکایا]]، [[حسینیه|حسینیه‌ها]]، [[بقاع متبرکه]] و [[حرم|حرم‌ها]] و نیز [[شعرخوانی]]، [[مولودی‌خوانی]] و توزیع [[شیرینی]]، [[شربت]] و [[نذر|نذورات]] مردمی همراه است.<ref>{{پک/بن|علی۰۶|ک=وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان|ف=آیین‌های جشن میلاد امام علی(ع) و روز بزرگداشت مقام پدر}}</ref> آیین‌های گرامیداشت میلاد امام علی شامل برگزاری همایش‌های علمی، فرهنگی و ترویجی، جشنواره‌های هنری، شب‌های شعر علوی، مسابقات حفظ خطبه غدیر و کتاب‌خوانی، نمایشگاه‌های محصولات فرهنگی و مراسم جشن در امامزاده‌ها و بقاع متبرکه است. همچنین در این مناسبت، پویش‌های اجتماعی و فرهنگی، اهدای بسته‌های معیشتی و بهداشتی به مناطق کم‌برخوردار، اهدای هدیه به والدین فرزندانی با نام علی، تجلیل از فعالان فضای مجازی و خانواده‌های شهدا و دیگر برنامه‌های فرهنگی برگزار می‌شود.<ref>{{پک/بن|علی۰۷|ک=خبرگزاری شبستان|ف=اجرای ده‌ها ویژه‌برنامه به مناسبت سالروز ولادت امیرالمومنین علی(ع)}}</ref> همزمان با سیزدهم رجب، از سوی رایزنی‌های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در کشورهای مختلف به مناسبت ولادت علی بن ابی‌طالب با حضور ایرانیان مقیم، شخصیت‌های علمی، فرهنگی و دینی و شماری از شاعران برجسته از شهرهای مختلف مراسم و جشن‌هایی برگزار کردند.<ref>{{پک/بن|علی۸۹|ک=خبرگزاری مهر|ف=مراسم جشن میلاد امام علی در کشورهای مختلف برگزار شد}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۹۱|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=برگزاری جشن میلاد حضرت علی(ع) در مركز اسلامی انگلیس در لندن}}</ref> همچنین روز پدر یا روز مرد در  ایران، ۱۳ رجب، سالروز ولادت امام علی بن ابی‌طالب است و پس از پیروزی انقلاب اسلامی به این عنوان در تقویم ایران ثبت شد. این مناسبت در فرهنگ‌های مختلف با هدف گرامیداشت پدران و قدردانی از آنان برگزار می‌شود و در ایران تعطیل رسمی است.<ref>{{پک/بن|علی۳۰۰|ک=خبرگزاری ایمنا|ف=تاریخ روز پدر ۱۴۰۲، روز مرد و ولادت حضرت علی(ع)}}</ref>


==== شهادت ====
==== شهادت ====
خط ۳۳۱: خط ۳۳۲:
* {{یادکرد وب|عنوان=پویش ملی «در پناه علی علیه‌السلام» توسط رئیس سازمان بسیج مستضعفین رونمایی شد|نشانی=https://basijnews.ir/fa/news/9747372/%D9%BE%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D9%86%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B6%D8%B9%D9%81%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D8%AF|تاریخ=۲۸ بهمن ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۴ شهریور ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|علی۱۹}}|وبگاه=خبرگزاری بسیج}}
* {{یادکرد وب|عنوان=پویش ملی «در پناه علی علیه‌السلام» توسط رئیس سازمان بسیج مستضعفین رونمایی شد|نشانی=https://basijnews.ir/fa/news/9747372/%D9%BE%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D9%86%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B6%D8%B9%D9%81%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D8%AF|تاریخ=۲۸ بهمن ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۴ شهریور ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|علی۱۹}}|وبگاه=خبرگزاری بسیج}}
* {{یادکرد وب|عنوان=تابلوی نقاشی ۱۶۵ ساله غدیری در موزه حرم حضرت معصومه|نشانی=https://www.isna.ir/news/1400050704820/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B4%DB%8C-165-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%BA%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85%D9%87|تاریخ=۷ مرداد ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۴ شهریور ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|علی۳۸}}|وبگاه=خبرگزاری ایسنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=تابلوی نقاشی ۱۶۵ ساله غدیری در موزه حرم حضرت معصومه|نشانی=https://www.isna.ir/news/1400050704820/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B4%DB%8C-165-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%BA%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85%D9%87|تاریخ=۷ مرداد ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۴ شهریور ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|علی۳۸}}|وبگاه=خبرگزاری ایسنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=تاریخ روز پدر ۱۴۰۲، روز مرد و ولادت حضرت علی(ع)|نشانی=https://www.imna.ir/news/714215/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B2-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%85%D8%B1%D8%AF-%D9%88-%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B9|تاریخ=۵ دی ۱۴۰۲|تاریخ بازبینی=۲۳ شهریور ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|علی۳۰۰}}|وبگاه=خبرگزاری ایمنا}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ترمذی|نام=محمد بن عیسی|عنوان=سنن‌ الترمذی|سال=۱۴۱۹|مکان=قاهره|ناشر=دار الحدیث|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=احمد محمد شاکر|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ترمذی|نام=محمد بن عیسی|عنوان=سنن‌ الترمذی|سال=۱۴۱۹|مکان=قاهره|ناشر=دار الحدیث|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=احمد محمد شاکر|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ترمذی|نام=محمدصالح|عنوان=مناقب مرتضوی|سال=۱۳۸۰|مکان=تهران|ناشر=روزنه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ترمذی|نام=محمدصالح|عنوان=مناقب مرتضوی|سال=۱۳۸۰|مکان=تهران|ناشر=روزنه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}

نسخهٔ ۲۳ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۲۶


امام علی؛ علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان دوازده‌امامی.[دیدگاه ۱]

علی بن ابی‌طالب مشهور به امام علی و امیرالمؤمنین؛ ۲۳ سال پیش از هجرت ـ ۴۰ق، از شخصیت‌های برجسته تاریخ اسلام، پسرعمو و داماد پیامبر اسلام، همسر فاطمه و پدر حسن، حسین و زینب است. او در منابع اسلامی به‌عنوان صحابی، راوی حدیث، کاتب وحی و از نزدیک‌ترین یاران پیامبر شناخته شده و بنا بر گزارش شیعه و شماری از منابع اهل‌سنت، در کعبه زاده شده و نخستین مرد ایمان‌آورنده به پیامبر بوده است. شیعیان او را نخستین امام و جانشین بلافصل پیامبر می‌دانند و اهل‌سنت او را چهارمین خلیفه از خلفای راشدین به‌شمار می‌آورند. علی در بیشتر غزوات پیامبر حضور داشت و پس از رحلت او، در تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی نقش داشت؛ سرانجام در سال ۳۵ق به خلافت رسید. سیاست داخلی او بر اصلاح دینی و اجتماعی و سامان‌دهی امور جامعه استوار بود. امام علی در آغاز خلافت با مسائلی مانند نابرابری اقتصادی، تبعیض اجتماعی، انحراف‌های دینی و گسترش فساد، به‌ویژه فساد اجتماعی روبه‌رو بود. در دوران حکومت خود بر عدالت، احقاق حقوق مظلومان، مبارزه با انحراف‌ها، بدعت‌ها و رانت‌ها، آموزش و تربیت، تأمین اجتماعی، ایجاد رفاه، حمایت از رشد تولید و ثبات قیمت‌ها و بازار تأکید کرد. حکومت او با سه جنگ داخلی جمل، صفین و نهروان همراه شد و در سال ۴۰ق در مسجد کوفه به دست عبدالرحمن ابن‌ملجم مرادی کشته شد. نهج‌البلاغه، مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او، از مهم‌ترین آثار برجای‌مانده از میراث فکری و ادبی اوست و سخنان و آموزه‌های منسوب به وی در شکل‌گیری حوزه‌هایی چون کلام، فقه، تفسیر، قرائت، نحو، فصاحت و بلاغت نیز بازتاب یافته است.

زندگی‌نامه

تولد و خانواده

پدر او ابی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب[۱] و مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بود.[۲] بر پایه این منابع، ازدواج ابوطالب و فاطمه بنت اسد نخستین ازدواج میان زن و مردی از بنی‌هاشم بود و علی نخستین فردی بود که از سوی پدر و مادر هاشمی محسوب می‌شود.[۳] علی بن ابی‌طالب، بنابر منابع تاریخی، روز جمعه[۴][۵] ۱۳ رجب، سی سال پس از عام الفیل، در کعبه در شهر مکه متولد شد.[۶] او در شش‌سالگی به خانه پیامبر اکرم رفت و تحت سرپرستی او بزرگ شد.[۷][۸]

ازدواج و فرزندان

امام علی با فاطمه زهرا، دختر پیامبر اکرم، در سال دوم هجرت ازدواج کرد. درباره زمان این ازدواج، گزارش‌های متفاوتی نقل شده و ۱ ذی‌الحجه سال دوم هجری، ماه شوال و ۲۱ محرم از تاریخ‌های ذکرشده در منابع است. حاصل این ازدواج پنج فرزند به نام‌های حسن، حسین، زینب، ام‌کلثوم[۹] و محسن بود که بنابر گزارش‌های شیعه، محسن پیش از تولد سقط شد.[۱۰][۱۱] امام علی در دوران زندگی با فاطمه‌زهرا همسر دیگری اختیار نکرد. پس از درگذشت او، ازدواج‌های دیگری برای او گزارش شده است؛ ازجمله با فاطمه بنت حِزام، مشهور به اُمّ‌البنین، که چهار پسر به نام‌های عباس، عثمان، جعفر و عبدالله داشت. همچنین خَوله حنفیه از همسران او بود که محمد حنفیه فرزند اوست.[۱۲] از برخی همسران امام علی نیز فرزندانی گزارش شده است.[۱۳] شیخ مفید در کتاب الارشاد، نام فرزندان امام را به طور کامل ذکر کرده است.[۱۴]

نام، کنیه و القاب

نام او، علی است و کنیه‌های مشهور او ابوالحسن و ابوتراب است.[۱۵] دیگر کنیه‌های او ابوالحسین، ابوالسبطین، ابوالریحانتین و ابوالائمه است.[۱۶] در منابع روایی و تاریخی از شیعه و اهل‌سنت، بین ۲۰۰ تا ۵۹۰ لقب برای او ذکر شده است[۱۷][۱۸][۱۹][۲۰] که امیرالمؤمنین، حیدر، اسدالله، مرتضی، هادی، صدیق و فاروق از مشهورترین آن‌ها هستند[۲۱][۲۲] و برخی از این القاب، مانند امیرالمؤمنین، یعسوب‌الدین، قسیم‌النار و الجنه، ابوتراب و اسدالله به‌عنوان عناوینی با دلالت‌های اعتقادی و فضیلتی تفسیر شده‌اند و برخی از این منابع آنها را مرتبط با افضلیت و امامت امام علی دانسته‌اند.[۲۳] درباره تعداد و منشأ نام‌ها، القاب و شهرت‌های گوناگون او نیز عناوین مختلفی در آثار پراکنده آمده است و تفاوت آنها لزوماً به معنای تعارض نیست؛ هر یک از این عناوین به صفت یا ویژگی خاصی اشاره دارد.[۲۴]

ویژگی‌ها

در منابع تاریخی و روایی، امام علی مردی میانه‌بالا با چشمانی سیاه و گشاده، ابروهایی کشیده و پیوسته، چهره‌ای گندمگون، ریشی انبوه و شانه‌هایی پهن توصیف شده و اندامی نیرومند برای او گزارش شده است.[۲۵] درباره تعبیر بطین نیز گزارش‌های متفاوتی وجود دارد؛ در برخی منابع، این واژه به ویژگی جسمانی و در برخی دیگر به فراوانی دانش تفسیر شده است.[۲۶] درباره قدرت بدنی او نیز گزارش شده است که با هرکس مبارزه می‌کرد، او را بر زمین می‌زد.[۲۷] عبادت‌پیشگی، زهد، ساده‌زیستی،[۲۸] نجابت، جوانمردی،[۲۹] شجاعت، حق‌طلبی، خوش‌خلقی و تقوا از جمله ویژگی‌های اخلاقی و فردی گزارش‌شده درباره امام علی است.[۳۰][۳۱] فصاحت و دانش نیز در منابع اسلامی از ویژگی‌های او دانسته شده است.[۳۲][۳۳]

ادوار زندگی امام علی

زندگی امام علی را می‌توان به چند بخش تقسیم کرد.[۳۴] علی از کودکی در کنار پیامبر پرورش یافت و در دوره‌های مختلف زندگی او را همراهی کرد. در منابع، از پیروی او از پیامبر، الگو قرار دادن وی و التزام به اطاعت از او یاد شده است.[۳۵][۳۶]

دوران پیامبر اسلام

  • دوران مکه: در آغاز بعثت، در حدود ده‌سالگی، نخستین مردی بود که اسلام آورد[۳۷][۳۸] و با پیامبر نماز خواند.[۳۹][۴۰][۴۱] امام علی در ماجرای دعوت خویشاوندان نزدیک پیامبر با نام یوم‌الانذار یا واقعه یوم‌الدار در سال سوم بعثت نیز از او حمایت کرد و در گزارش‌های این واقعه، پیامبر علی را برادر، وصی و جانشین خود معرفی کرده است.[۴۲][۴۳] علی در دورهٔ محاصره بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب در کنار پیامبر بود. پس از درگذشت ابوطالب در حدود سه سال پیش از هجرت، فشار بر مسلمانان افزایش یافت و پیامبر تصمیم به هجرت گرفت؛ علی در شب ۱ ربیع‌الاول سال چهاردهم بعثت که به شب لیله‌المبیت مشهور است، در بستر پیامبر خوابید[۴۴][۴۵][۴۶] و پس از اداکردن دیون و امانت‌های او، چند روز بعد همراه فاطمه، فاطمه بنت اسد و گروهی دیگر به مدینه هجرت کرد.[۴۷][۴۸]
  • هجرت به مدینه: پس از هجرت پیامبر به مدینه، پیامبر در جریان عقد اخوت میان مسلمانان، علی را به‌عنوان برادر خود معرفی کرد.[۴۹] جایگاه ویژه علی در میان یاران پیامبر و حضور او در در رویدادهای مهم سیاسی، نظامی و اجتماعی جامعه اسلامی در دوره رسالت در منابع مختلف گزارش شده است.[۵۰][۵۱]
  • فعالیت‌ها و جنگ‌ها: امام علی در غزوات و سریه‌های صدر اسلام، نقش مؤثری داشت و در همه غزوات جز غزوه تبوک همراه پیامبر حضور داشت.[۵۲] بر اساس مستندات روایی و تاریخی، علی در ۱۱ مورد از ۲۹ غزوه پیامبر پرچم‌دار بوده است؛ همچنین از میان ۹ غزوهٔ مهمی ازجمله بدر، احد، خندق، بنی‌قریظه، بنی‌مصطلق، خیبر، فتح مکه، حنین و طائف که به نبرد انجامید، در ۶ نبرد این مسئولیت را بر عهده داشته است.[۵۳] در غزوه تبوک، پیامبر او را در مدینه جانشین خود قرار داد و در پاسخ به نگرانی‌اش دربارهٔ شایعات، حدیث منزلت را دربارهٔ جایگاه او بیان کرد.[۵۴]
  • مأموریت‌های سیاسی و اداری: علاوه بر حضور در غزوات،[۵۵] از مهم‌ترین مسئولیت‌های علی، کتابت پیمان صلح حدیبیه بود. در فتح مکه حضور یافت و در شکستن بت‌های کعبه به پیامبر یاری رساند. علی در همان سال مأمور ابلاغ آیات برائت به مشرکان مکه شد و در مباهله با نجران نیز همراه پیامبر، فاطمه، حسن و حسین حضور یافت. در سال دهم هجری نیز به فرمان پیامبر برای دعوت به اسلام و رسیدگی به امور مسلمانان به یمن رفت و سپس در مکه به پیامبر در حجةالوداع پیوست.[۵۶]
  • غدیر خم: پس از بازگشت از حج، واقعهٔ غدیر خم رخ داد که بر پایهٔ روایات شیعه، پیامبر در آن علی را به جانشینی و وصایت خود معرفی کرد و این رویداد به غدیر شهرت یافت.[۵۷]

دوران امامت

دوران امامت امام علی پس از رحلت رسول خدا آغاز شد و تا شهادت او ادامه یافت. اقدامات پیامبر در مسیر امامت و ولایت علی بن ابی‌طالب، از نخستین دعوت علنی، با معرفی امام علی به‌عنوان خلیفه و جانشین پس از خود آغاز شد[۵۸] و تا آخرین روزهای زندگی او ادامه یافت؛ ازجمله در راه بازگشت از حجةالوداع، در ۱۸ ذی‌الحجه در غدیر خم[۵۹] و در لحظات آخر عمر که دوات و قلمی درخواست کرد تا وصیتی بنویسد که مسلمانان پس از وی گمراه نشوند.[۶۰] در جریان نقش امام علی در احیای امامت الهی، او بر امتزاج سیاست و ولایت دینی تأکید دارد و حقانیت و شایستگی اهل‌بیت را به نص رسول خدا، افضلیت و اعلمیت آنان برای تصدی امامت الهی نسبت می‌دهد.[۶۱]

سقیفه و مسئله جانشینی

پیامبر اسلام در سال ۱۱ق درگذشت. در دیدگاه شیعه، با رحلت پیامبر، علی به امامت رسید؛ در روایت اهل‌سنت، پس از رحلت پیامبر، گروهی از صحابه در سقیفه بنی‌ساعده گرد آمدند و ابوبکر را به خلافت برگزیدند. چگونگی شکل‌گیری خلافت ابوبکر و جایگاه علی در مسئله جانشینی پیامبر از موضوعات مورد اختلاف در منابع تاریخی و کلامی است. علی در هنگام درگذشت پیامبر به امور غسل، کفن و دفن او مشغول بود و در اجتماع سقیفه حضور نداشت. پس از آن، درباره موضع او نسبت به خلافت ابوبکر گزارش‌های متفاوتی نقل شده است. در برخی منابع، از احتجاج علی با شماری از صحابه درباره حق خود در خلافت و خودداری اولیه او از بیعت سخن گفته شده است.[۶۲][۶۳][۶۴] در منابع اهل‌سنت، خلافت ابوبکر بر پایه بیعت شماری از صحابه و سپس بیعت عمومی مسلمانان گزارش شده و درباره زمان و چگونگی بیعت علی نیز روایت‌های متفاوتی وجود دارد.[۶۵][۶۶]

دوره خلافت ابوبکر

بیشتر روایات تاریخی بر عدم‌ رضایت امام علی به بیعت با ابوبکر اشاره دارند و متضمن امتناع علی از بیعت، مراجعه به خانه علی برای گرفتن بیعت، درگیری، آسیب‌دیدن فاطمه و سقط محسن نقل شده است.[۶۷][۶۸][۶۹] پس از رحلت پیامبر، یکی از اقدامات ابوبکر، مصادره فدک بود. فاطمه‌زهرا درباره فدک دادخواهی کرد و ابوبکر از واگذاری آن خودداری کرد.[۷۰][۷۱] برخی از منابع اهل‌سنت به مصادره فدک، اعتراض فاطمه‌زهرا و درخواست حق خویش، پاسخ ابوبکر و ناراحتی در حد خشم دختر پیامبر نسبت به وی اشاره کرده‌اند[۷۲] و برخی نیز با نقل روایاتی مختلف مشروح‌تر به موضوع پرداخته‌اند[۷۳] و آن را از مقوله اجتهاد و در حدود صلاحیت خلیفه می‌دانند.[۷۴] علی در دوره خلافت ابوبکر در برخی امور جامعه و حکومت همکاری داشت و در مسائل علمی، فقهی و قضایی مورد مراجعه قرار می‌گرفت. در منابع، این همکاری با برداشت‌های متفاوتی تفسیر شده است؛ برخی آن را نشانه همکاری برای حفظ مصالح عمومی و وحدت جامعه اسلامی دانسته‌اند و در برخی منابع شیعه، با وجود استمرار اختلاف درباره مسئله خلافت، از سکوت و مدارا برای جلوگیری از گسترش اختلاف میان مسلمانان سخن گفته شده است.[۷۵][۷۶][۷۷][۷۸] علی همچنین در عین حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و صحابه،[۷۹] به تفسیر قرآن، تبیین احکام، پاسخ‌گویی به مسائل فقهی و اعتقادی و تربیت شاگردان ادامه داد.[۸۰][۸۱]

دوره خلافت عمر

پس از درگذشت ابوبکر در سال ۱۳ هجری، عمر بن خطاب به وصیت او به خلافت رسید. او در دوره خلافت خود با اصحاب مشورت می‌کرد، اما خود را ملزم به پذیرش و اجرای نظر آنان نمی‌دانست. او در چندین موضوع، از جمله در مسائل قضایی، تعیین تکلیف زمین‌های فتح‌شده عراق[۸۲] و تعیین هجرت پیامبر به‌عنوان مبدأ تاریخ اسلامی نظر امام علی را ترجیح داد.[۸۳] امام در حل مسائل سیاسی، قضایی و دینی دستگاه خلافت مشارکت می‌کرد.[۸۴][۸۵] عمر بن خطاب، علی بن ابی‌طالب را در امر قضاوت برتر از همه می‌دانست[۸۶] و تعابیر لولا علی لهلک عمر، أطل الله بقائک و أیّدک الله را خطاب به امام علی استفاده می‌کرد.[۸۷][۸۸][۸۹] در دوره او، سیاست منع تدوین و کتابت حدیث ادامه یافت.[۹۰][۹۱][۹۲][۹۳] بسیاری از نویسندگان شیعه، هدف از ممنوعیت تدوین احادیث پیامبر را جلوگیری از انتشار احادیث مربوط به فضائل امام علی و فرزندان او دانسته‌اند.[۹۴][۹۵]

شورای شش‌نفره و دوره خلافت عثمان

خلیفه دوم با کنار گذاشتن دو شیوه پیشین، روش دیگری را برای تعیین خلیفه در پیش گرفت. بنا بر برخی گزارش‌ها، او با اشاره به اینکه انتخاب ابوبکر بر پایه نظر عمومی مسلمانان صورت نگرفته بود، تعیین خلیفه را به مشورت مسلمانان واگذار کرد.[۹۶] ازاین‌رو، شورایی شش‌نفره متشکل از علی بن ابی‌طالب، عثمان بن عفان، طلحه بن عبیدالله، زبیر بن عوام، سعد بن ابی‌وقاص و عبدالرحمن بن عوف تشکیل داد تا اعضای آن با مشورت یکدیگر، خلیفه را از میان خود انتخاب کنند.[۹۷] سرانجام از بین اعضای شورای شش‌نفره، عثمان به خلافت رسید و تا سال ۳۵ قمری حکومت کرد.[۹۸] بعد از آغاز خلافت، نارضایتی‌ها و اعتراض‌ها علیه عثمان ناگهانی و یکباره شکل نگرفت، بلکه عوامل و زمینه‌های مختلفی در گذر زمان به گسترش مخالفت‌ها انجامید[۹۹][۱۰۰] و سرانجام این اعتراض‌ها به شورشی گسترده، محاصره منزل عثمان و کشته‌شدن او منجر شد.[۱۰۱][۱۰۲] بر اساس منابع روایی شیعه و اهل‌سنت، علی بن ابی‌طالب، همانند رفتاری که با خلفای پیشین داشت، در دوره خلافت عثمان نیز از نصیحت و خیرخواهی نسبت به او دریغ نمی‌کرد.[۱۰۳] هنگامی که عثمان در محاصره بود، علی ضمن نشان‌دادن راه برون‌رفت از وضعیت موجود، آب و آذوقه نیز برای او فراهم کرد و طبق منابع اهل‌سنت[۱۰۴] امام حسن و امام حسین را برای محافظت از عثمان گماشته بود.[۱۰۵]

خلافت امام علی

علی در ذی‌الحجه سال ۳۵ق، پس از کشته‌شدن عثمان، به خلافت و حکومت رسید و بیشتر صحابه در مدینه با او بیعت کردند.[۱۰۶][۱۰۷][۱۰۸] بنابر گزارش‌ها، امام علی در آغاز، به دلیل نابسامانی‌های سیاسی و اجتماعی جامعه، از پذیرش خلافت خودداری می‌کرد[۱۰۹][۱۱۰] و ترجیح می‌داد در جایگاه مشاور تا حاکم باشد.[۱۱۱] با این‌حال، گروهی از نزدیکان عثمان و برخی صحابه، معروف به قاعدین، از بیعت خودداری کردند.[۱۱۲] پس از آغاز خلافت، امام علی مدینه را مرکز خلافت قرار داد؛ اما پس از وقوع جنگ جمل، مرکز حکومت را به کوفه منتقل کرد و این شهر تا پایان خلافت او مرکز سیاسی و اداری حکومت بود.[۱۱۳]

  • جنگ‌ها: در دوره خلافت امام علی، سه جنگ داخلی جمل، صفین و نهروان رخ داد که به‌ترتیب با ناکثین،[۱۱۴][۱۱۵] قاسطین[۱۱۶][۱۱۷] و خوارج،[۱۱۸][۱۱۹] درگرفت. در جنگ جمل در سال ۳۶ق در بصره میان او و مخالفان خلافتش روی داد.[۱۲۰][۱۲۱] جنگ صفین در سال ۳۷ق میان علی و معاویه رخ داد و به‌دنبال آن، مسئله حکمیت شکل گرفت.[۱۲۲][۱۲۳] ماجرای حکمیت در جنگ صفین به اعتراض و مخالفت عملی برخی از یاران امام علی انجامید؛ این گروه که خوارج یا مارقین نامیده شدند، در ادامه با علی وارد جنگ شدند و جنگ نهروان در سال ۳۸ق میان آنان و امام اتفاق افتاد.[۱۲۴][۱۲۵]
  • روابط خارجی: علی پس از آغاز خلافت، جریر بن عبدالله بجلی را نزد معاویه در شام فرستاد تا او را به بیعت و پذیرش خلافت دعوت کند و از طریق گفت‌وگو از رویارویی نظامی جلوگیری شود؛ با ادامه مخالفت معاویه، این تلاش دیپلماتیک به نتیجه نرسید و در نهایت جنگ صفین رخ داد.[۱۲۶]

ویژگی‌های حکومت امام علی

در برخی پژوهش‌ها، آثار و پیامدهای حکومت امام علی در دو حوزه کلی بررسی شده است: حوزه نخست شامل تعیین حدود آزادی میان فرد و جامعه، برجسته‌شدن نقش مردم، مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان، صراحت حاکم در برابر مردم، پاسخ‌گویی دولتمردان و کارگزاران به مردم، گسترش معیارهای ارزیابی حکومت‌ها، عدالت فراگیر، تقویت امید به امکان تحقق جامعه عادلانه و توجه به افکار عمومی است. حوزه دوم نیز به تحول در تلقی عمومی از دولت، تعیین ملاک‌های شایسته‌سالاری در گزینش کارگزاران، رویکرد نظام‌مند به اداره امور، پاسخ‌گویی در سلسله‌مراتب اداری و نگاه به حکومت به‌عنوان وسیله‌ای برای خدمت مربوط می‌شود.[۱۲۷]

سیره و اندیشه

سیره علوی به شیوه رفتاری علی بن ابی‌طالب در عرصه‌های فردی و اجتماعی، از رابطه با خدا و خانواده تا تعامل با جامعه و عملکرد در حوزه‌های مختلف، اشاره دارد و در منابع اسلامی الگویی برای رفتار فردی و اجتماعی دانسته شده است.[۱۲۸] اخلاق، عزت و کرامت انسانی، آزادی و آزاداندیشی، صبر و مقاومت و همبستگی اجتماعی نیز از مؤلفه‌های مهم در سیره و حکومت علوی دانسته شده‌اند.[۱۲۹]

  • سیره سیاسی: سیره سیاسی او در شیوه اداره حکومت و اعمال قدرت سیاسی با اصولی چون صدق‌محوری، حق و قانون‌محوری، انتقادپذیری، شایسته‌محوری، مردم‌سالاری، انسان‌محوری، پایبندی به اصول اخلاقی و احترام به آزادی‌های معقول همراه بود.[۱۳۰] گزینش و تغییرات کارگزاران شایسته[۱۳۱] و توانمند و عدم توجه به وابستگی‌های قومی و قبیله‌ای،[۱۳۲] انضباط اداری، توجه ویژه به نیروهای مسلح،[۱۳۳] نظارت بر کارگزاران، قاطعیت در برابر تخلف، اجرای عدالت و مشورت از شیوه‌های اداره حکومت بود.[۱۳۴] آشناکردن کارگزاران با شیوه زمامداری و رفتار با مردم و نظارت بر عملکرد آنان نیز مورد تأکید بود[۱۳۵] وو در گزینش آنان شایستگی، امانت‌داری، تجربه، توانایی مدیریتی، تخصص و تربیت اسلامی را مورد توجه قرار می‌داد.[۱۳۶][۱۳۷] عدالت در اداره حکومت با برابری، انصاف و پرهیز از تبعیض همراه بود.[۱۳۸][۱۳۹] مشورت با افراد شایسته، باتجربه و خیرخواه و پرهیز از تصمیم‌گیری فردی نیز از شیوه‌های تصمیم‌گیری حکومت بود.[۱۴۰] اصلاح دستگاه عدالت، تقویت قضات عادل و آموزش دادرسان نیز مورد توجه قرار داشت.[۱۴۱] همچنین وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی از نگاه علوی، اصلی معامله‌ناپذیر و نهفته در ذات و نهاد اسلام است و نیز و روح وحدت در حاق تعالیم دین مواج است؛ بر این اساس، اتحاد و همبستگی، قدردانی از امت‌شدن مسلمانان، عزّت و شوکت، خیرات و برکات و ایمن‌ماندن از دشمنان، به‌جز از راه وحدت ملت اسلام میسر نیست.[۱۴۲] نامه‌ها و فرمان‌های او، به‌ویژه مجموعه گردآمده در نهج‌البلاغه، از منابع مهم شناخت شیوه حکومت‌داری اوست.[۱۴۳][۱۴۴]
  • سیره اجتماعی: سیره اجتماعی او در رفتار با مردم و گروه‌های مختلف اجتماعی و رعایت حقوق و کرامت آنان بازتاب یافته است. کرامت انسانی، مهرورزی، مردم‌داری و اصلاح اجتماعی و نیز احترام به شخصیت مردم، رعایت حقوق آنان، حفظ آبروی مؤمن، توجه به یتیمان، کمک به فقرا و نیازمندان، همسایه‌داری، مهمان‌نوازی و امر به معروف و نهی از منکر از مصادیق آن است.[۱۴۵]
  1. عدالت اجتماعی و اقتصادی: عدالت اجتماعی و اقتصادی در اندیشه و سیره او با حقوق افراد و گروه‌های جامعه ارتباط دارد و در حوزه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و حقوقی و قضایی با برابری، انصاف و شایستگی پیوند یافته است. عدالت سیاسی، به دلیل ارتباط با اعمال قدرت و اداره حکومت، در سیره سیاسی قرار می‌گیرد و عدالت اجتماعی و اقتصادی به رعایت حقوق اجتماعی و اقتصادی افراد و گروه‌ها مربوط است. در عرصه اجتماعی، برابری با شایستگی پیوند دارد و در تقسیم کار اجتماعی، حق افراد متناسب با شایستگی آنان تعیین می‌شود؛ از این دیدگاه، نیکوکار و بدکار، دانا و نادان، خیانتکار و امانتدار برابر نیستند. ساده‌زیستی، دوری از خویشاوندگرایی، رفع تبعیض، مساوات در برخورداری از اموال عمومی و رفع نیازهای افراد نیز از جنبه‌های این سیره است.[۱۴۶][۱۴۷]
  2. آزادی‌های اجتماعی و دینی: آزادی در اندیشه علوی به اختیار انسان در انتخاب و رفتار مربوط است و عقیده، بیان، اجتماع و کار را دربرمی‌گیرد.[۱۴۸] آزادی اندیشه و بیان با گفت‌وگو و مناظره برای دستیابی به حقیقت و رفع سوءتفاهم ارتباط دارد و گفت‌وگوهای او با مخالفان از نمونه‌های آن دانسته شده است.[۱۴۹] آزادی عقیده و دین در چارچوب نظم عمومی جامعه اسلامی مطرح است؛ پیروان ادیان دیگر می‌توانند شعائر خود را انجام دهند و غیرمسلمانان از حمایت حکومت برخوردارند و در شرایطی برای مشرکان نیز امنیت گزارش شده است. درباره ارتداد نیز دیدگاهی وجود دارد که مجازات شدید را در صورت همراه‌شدن ارتداد با محاربه و اقدام علیه اسلام قابل اعمال می‌داند. مسلمانان و غیرمسلمانان ساکن حکومت اسلامی از حقوق اجتماعی برخوردار دانسته شده‌اند و در برابر قوانین عمومی برابر شمرده شده‌اند؛ در این زمینه، روایتی از امام صادق درباره برابری دیه اهل ذمه با مسلمانان نقل شده است.[۱۵۰]
  • سیره اقتصادی و مالی: در رفتار اقتصادی و مالی او، عدالت اقتصادی، رعایت حقوق مالی مردم، آبادانی و رونق اقتصادی، تقسیم عادلانه بیت‌المال،[۱۵۱] توازن در مصرف،[۱۵۲] مبارزه با مفاسد اقتصادی، تشویق به کار، حمایت از فعالیت‌های اقتصادی، رفع موانع تولید، بازرسی و تنظیم بازار،[۱۵۳] آبادانی شهرها،[۱۵۴] توسعه کشاورزی،[۱۵۵] صنعت،[۱۵۶] تجارت[۱۵۷] و موقوفات مورد توجه بود.[۱۵۸] با کاهش درآمد حکومت و افزایش هزینه‌های ناشی از درگیری‌های نظامی، افزایش منابع مالی از طریق فشار بر مردم هدف قرار نگرفت و در دریافت مالیات، مصلحت مردم، تولید و وضعیت آنان مورد توجه بود. در دریافت زکات و خراج نیز بر اجرای صحیح، اعتماد به مردم، رفتار مناسب عاملان و رعایت قوانین و پرهیز از سنگین‌کردن بار مالیاتی تأکید می‌شد و فعالیت‌های اقتصادی مردم مورد حمایت قرار داشت.[۱۵۹] در برخی پژوهش‌های معاصر، شماری از این اقدامات، از جمله فقرزدایی، اشتغال‌زایی، تقویت تولید و کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی، با مفهوم اقتصاد مقاومتی تطبیق داده شده و با کاهش فقر و فاصله طبقاتی، تقویت استقلال اقتصادی و کاهش آسیب‌های اجتماعی و اقتصادی مرتبط دانسته شده‌اند.[۱۶۰]
  • سیره عبادی: علی بن ابی‌طالب عبادت را به عبادت بازرگانان برای پاداش، عبادت بردگان از ترس کیفر و عبادت آزادگان برای سپاسگزاری از خداوند تقسیم کرده و عبادت آزادگان را برگزیده است.[۱۶۱][۱۶۲] منابع روایی بر فراوانی عبادت، روزه‌داری و عبادت شبانه او تأکید دارند و در برخی روایات عبادت او با عبادت دیگر اهل‌بیت، از جمله امام سجاد، مقایسه شده است.[۱۶۳][۱۶۴] نماز نیز در سیره عبادی او جایگاه ویژه‌ای داشت.[۱۶۵][۱۶۶]
  • سیره علمی: او مردم را به فراگیری دانش تشویق می‌کرد، بر جایگاه عالمان تأکید داشت، علم را برتر از مال می‌دانست و کارگزاران و مشاوران آگاه و دانشمند را شایسته می‌شمرد.[۱۶۷] در منابع، علومی چون کلام، فقه، تفسیر، قرائت، نحو، فصاحت و بلاغت به او منسوب شده است.[۱۶۸] ابوالاسود دوئلی و عبیدالله بن ابی‌رافع از شاگردان او دانسته شده‌اند و برخی دانشمندان و بنیان‌گذاران علوم در صدر اسلام نیز با یک یا چند واسطه از شاگردان او شمرده شده‌اند؛ عبدالله بن عباس و مالک اشتر نیز از چهره‌های علمی یا فرهنگی مرتبط با حکومت او بودند.[۱۶۹] تشکیل جلسات آموزشی، آموزش قرآن و فقه به نیازمندان، سفارش کارگزاران به آموزش افراد بی‌سواد و همنشینی با دانشمندان نیز در گزارش‌ها آمده است.[۱۷۰][۱۷۱] در نگاه تربیتی او، دانش با عمل و اصلاح رفتار پیوند داشت و بر قرائت و تدبر در قرآن و عمل به آموزه‌های آن تأکید می‌شد.[۱۷۲][۱۷۳]
  • سیره فرهنگی: او بر تقوا، عدالت، خردورزی، مسئولیت‌پذیری، اصلاح باورها و رفتارهای نادرست و تقویت ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی تأکید داشت. در حوزه حکومت، کارگزاران را به حفظ سنت‌های پسندیده و پرهیز از برهم‌زدن آنها سفارش می‌کرد و مقابله با سنت‌های ناپسند را از ویژگی‌های فرمانداران عادل می‌دانست. خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های او، به‌ویژه در نهج‌البلاغه، از منابع مهم شناخت سیره فرهنگی اوست.[۱۷۴][۱۷۵]
  • سیره خانوادگی: در رفتار با همسر، فرزندان و خویشاوندان، تأمین معیشت خانواده، کار و تلاش برای کسب درآمد و توجه به نیازمندان مورد توجه بود؛ گاه برای مخارج خانواده قرض می‌گرفت و در مواردی مال قرض‌گرفته‌شده را به نیازمندان می‌بخشید.[۱۷۶][۱۷۷] خدمت به خانواده و تأمین نیازهای همسر و فرزندان نیز دارای پاداش دانسته شده است.[۱۷۸] در تربیت فرزندان، بر حقوق متقابل والدین و فرزندان، نام‌گذاری نیک، آموزش و تربیت، توجه به تفاوت شرایط نسل‌ها، عقیقه و صدقه به مناسبت تولد تأکید می‌کرد.[۱۷۹][۱۸۰][۱۸۱] امام در به‌کارگیری شیوه‌های تربیت، اولویت را به تکریم شخصیت فرزند، تحسین و تشویق داده و از سخت‌گیری‌های غیرمعقول، توهین، تحقیر و تنبیه بدنی تا حد ممکن پرهیز گردد.[۱۸۲] توصیه‌های اخلاقی و تربیتی او به فرزندان، از جمله نامه به امام حسن در نهج‌البلاغه، از نمونه‌های این رویکرد است.[۱۸۳] حمایت از خویشاوندان و صله رحم نیز مورد تأکید بود.[۱۸۴]
  • سیره قضایی: او در مقام قاضی و حاکم بر اجرای عدالت تأکید داشت و نظام قضایی را اداره می‌کرد.[۱۸۵] گزینش قضات، استقلال و عدالت قضایی، پرهیز از ظلم و شکنجه، منع پیش‌داوری،[۱۸۶] اصول اخلاقی در محاکمه متهمان و مجازات مجرمان[۱۸۷]، صدور حکم بر پایه تحقیق و دلیل و تأمین اقتصادی قضات برای پیشگیری از رشوه از موضوعات گزارش‌شده در سیره قضایی اوست.[۱۸۸] در دوره حکومت او زندان‌ها سامان یافت و زندان‌های نافع و مخیس ایجاد شد و حبس، از جمله در اتهام قتل، به‌عنوان مجازات به کار رفت؛ همچنین نهادهایی مانند مظالم و بیت‌القصص و تشکیلات شرطه ایجاد یا سازمان‌دهی شدند. اصلاح مجرم و جامعه، رعایت اصل برائت[۱۸۹] و همراهی عدالت قضایی[۱۹۰] با رحمت، عفو، احسان و کرامت انسانی نیز در گزارش‌های مربوط به این سیره مطرح شده است.[۱۹۱] در برخی پژوهش‌های معاصر، جبران خسارت بزه‌دیدگان، میانجی‌گری و حل اختلاف در سیره قضایی او با مفهوم عدالت ترمیمی تطبیق داده شده است.[۱۹۲] در این رویکرد، میانجی‌گری و جبران خسارت می‌تواند نیاز به دادرسی رسمی را کاهش دهد.[۱۹۳]
  • سیره نظامی: در گزارش‌های مربوط به جنگ‌های او، پیش از آغاز نبرد از طریق نامه، اعزام سفیر و گفت‌وگو با سران و افراد برای جلوگیری از جنگ اقدام می‌شد؛ پس از بی‌نتیجه ماندن این اقدامات نیز پیش از نبرد اتمام حجت می‌کرد و در برخی موارد دشمن از جنگ دست می‌کشید.[۱۹۴]
  • سیره امنیتی و اطلاعاتی: در گزارش‌های مربوط به حکومت او، حفظ امنیت و نظم داخلی، صیانت از مرزها، حفظ اسرار، آگاهی از اوضاع و مقابله با تهدیدها مورد توجه بود. رعایت حقوق مردم، متقابل‌بودن حقوق حاکم و مردم، شایسته‌گزینی قضات، رعایت حقوق طرفین دعوا و پرهیز از رشوه نیز در این زمینه مطرح شده است. مخالفان تا زمانی که به توطئه، خشونت یا اقدامات تهدیدکننده امنیت دست نمی‌زدند از آزادی برخوردار بودند و در صورت ارتکاب رفتارهای مجرمانه با آنان برخورد می‌شد؛ دوراندیشی، حفظ اسرار، شناخت نیرنگ‌ها و احتیاط در برابر دشمنان نیز مورد تأکید بود.[۱۹۵] در برخی پژوهش‌ها، سستی در دفاع، اختلافات داخلی، کمرنگ‌شدن ایمان و تعهد دینی، جنگ‌افروزی، قانون‌شکنی، حرمت‌شکنی رهبر، غفلت از دشمن و فساد کارگزاران از موانع امنیت در اندیشه او معرفی شده‌اند.[۱۹۶]
  • سیاست خارجی: در گزارش‌های مربوط به روابط و سیاست خارجی او، دعوت، ظلم‌ستیزی، حمایت از محرومان و حفظ وحدت امت اسلامی از اصول اصلی دانسته شده است. دعوت از طریق گفت‌وگو، موعظه، مکاتبه و ارسال پیام انجام می‌شد[۱۹۷] و جنگ راهکار نخست نبود. مذاکره و دیپلماسی، پیمان با دولت‌های غیرمتخاصم و ابزارهای اقتصادی مانند تألیف قلوب به کار گرفته می‌شد و پیمان‌شکنی و فریب مردود بود؛ جنگ پس از ناکامی روش‌های مسالمت‌آمیز به‌عنوان راهکاری استثنایی مطرح بود.[۱۹۸] همچنین اداره مناطق دوردست قلمرو اسلامی، از جمله کوفه، مصر، یمن و شام، با انتصاب کارگزاران و برقراری ارتباط با حکومت مرکزی پیگیری می‌شد.[۱۹۹]

دیدگاه دربارهٔ زنان

در بررسی دیدگاه امام علی دربارهٔ زنان، افزون بر حضور اجتماعی زنان در عرصه‌های گوناگون مانند صحنه‌های سیاسی، نظامی، علمی و فرهنگی در دوران حکومت امام[۲۰۰] و سخنان منسوب به او در نهج‌البلاغه، برخی پژوهشگران بر توجه به قرآن و سیرهٔ عملی وی تأکید کرده‌اند. در قرآن، زن و مرد از نظر کرامت انسانی و مسئولیت دینی مشترک‌اند و نمونه‌هایی از توانایی فکری و مدیریتی زنان نیز گزارش شده است. در مقابل، شماری از سخنان منسوب به امام علی دربارهٔ زنان، از جمله تعابیر مربوط به نقصان ایمان و عقل و توصیه به پرهیز از مشورت با زنان، از نظر سند، معنا و زمینهٔ صدور محل بحث و تفسیرهای متفاوت بوده است.[۲۰۱]

از مهم‌ترین این موارد، خطبه‌ای است که پس از جنگ جمل در بصره نقل شده و در آن از نقصان ایمان، حظوظ و عقول زنان سخن گفته می‌شود. در این خطبه، برای نقصان ایمان به ترک نماز و روزه در ایام خاص، برای نقصان بهره به تفاوت در سهم ارث و برای نقصان عقل به حکم شهادت دو زن در برابر یک مرد استناد شده است. دربارهٔ مقصود از این تعابیر اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی شارحان آن را ناظر به تفاوت‌های شرعی یا طبیعی میان زنان و مردان دانسته‌اند و برخی پژوهشگران، میان تفاوت در احکام و کاستی ذاتی در توانایی عقلانی تفکیک کرده‌اند. سید محمدحسین فضل‌الله نیز با استناد به شواهد قرآنی، از جمله داستان ملکه سبا، دلالت این تعابیر بر ناتوانی عقلانی زنان را نپذیرفته است.[۲۰۲]

در برخی روایات منسوب به امام علی نیز از مشورت با زنان نهی شده و در برخی دیگر دربارهٔ مشارکت آنان در حکومت سخن گفته شده است. این روایات در منابع مختلف با تفاوت‌هایی در متن و انتساب نقل شده و دربارهٔ اعتبار سند و گسترهٔ دلالت آنها اختلاف نظر وجود دارد. محمدمهدی شمس‌الدین این روایات را برای اثبات عدم صلاحیت عمومی زنان برای مسئولیت‌های سیاسی کافی نمی‌داند و برخی دیگر نیز آنها را با توجه به شرایط تاریخی و اجتماعی زمان صدور تفسیر کرده‌اند. ازاین‌رو، در ارزیابی این روایات، میان حکم شرعی، توصیهٔ اخلاقی، تعابیر بلاغی و سخنان ناظر به شرایط یا اشخاص خاص تفکیک شده و تعمیم آنها به‌عنوان حکمی کلی دربارهٔ ارزش انسانی یا صلاحیت اجتماعی و سیاسی زنان محل اختلاف دانسته شده است.[۲۰۳]

دیدگاه‌ها درباره امام علی

علی در قرآن

از مجموع آیات قرآن، آیات مختص به امیرالمؤمنین را می‌توان به دو دسته آیات امامت خاصه و آیات فضائل تقسیم کرد. شماری از آیات مانند آیه تبلیغ، ولایت، اولی‌الامر، صادقین و قربی برای بیان جایگاه علی در امامت خاصهٔ او مورد استناد قرار گرفته‌اند.[۲۰۴] بنابر منابع شیعه و برخی منابع اهل‌سنت بیش از ۳۰۰ آیه درباره علی نازل شده یا به او ارتباط داشته است.[۲۰۵] در برخی منابع نیز شمار آیاتی که با فضائل او مرتبط دانسته شده، حدود ۱۴۰ آیه ذکر شده است. اختلاف مفسران عمدتاً درباره تعیین مصداق آیات، شأن نزول و میزان دلالت آنها بر فضیلت، ولایت یا امامت علی است.[۲۰۶][۲۰۷]

علی در حدیث

در منابع حدیثی شیعه و اهل‌سنت، روایات متعددی درباره جایگاه[۲۰۸] و فضائل علی بن ابی‌طالب نقل شده است هرچند درباره سند، مضمون و دلالت آنها دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.[۲۰۹] از مشهورترین این روایات می‌توان به حدیث غدیر، حدیث منزلت و حدیث ثقلین اشاره کرد. در دانشنامه امیرالمؤمنین حدود ۱۰۰ روایت و حدیث درباره ولایت امام علی جمع‌آوری شده است.[۲۱۰] در منابع شیعه، شماری از این روایات در ارتباط با امامت و جانشینی علی تفسیر شده‌اند؛ در منابع اهل‌سنت نیز این احادیث نقل شده‌اند، اما درباره معنای آنها، به‌ویژه دلالت حدیث غدیر بر خلافت و جانشینی پیامبر، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.[۲۱۱]

فضائل

فضایل و ویژگی‌های علی بن ابی‌طالب در آیات قرآن، روایات و گزارش‌های تاریخی بازتاب یافته است. در برخی روایات منقول از پیامبر، فضایل علی بن ابی‌طالب بسیار گسترده دانسته شده[۲۱۲] و نقل، نوشتن، نگاه کردن و گوش دادن به آنها دارای فضیلت شمرده شده است.[۲۱۳] در منابع اسلامی، این فضایل به دو دسته اختصاصی و مشترک با دیگر اهل‌بیت تقسیم شده‌اند که انتساب برخی از این آیات به امام علی یا اهل‌بیت، در تفسیر و حدیث میان مذاهب اسلامی یکسان است. ازجمله فضایل اختصاصی منسوب به امام علی، آیه ولایت،[۲۱۴] لیله‌المبیت و نزول آیه شِراء،[۲۱۵] آیه تبلیغ،[۲۱۶] آیه اِکمال،[۲۱۷] آیه صالح‌المؤمنین،[۲۱۸] آیه اِنفاق،[۲۱۹] آیه نجوا،[۲۲۰] آیه وُدّ،[۲۲۱] احادیث غدیر،[۲۲۲][۲۲۳] منزلت،[۲۲۴] مدینه العلم،[۲۲۵][۲۲۶] یوم الدار،[۲۲۷] وصایت،[۲۲۸][۲۲۹][۲۳۰] ولایت،[۲۳۱] طیر مشوی،[۲۳۲] رایَت،[۲۳۳] شجره،[۲۳۴] علی مَع الحَق،[۲۳۵] تشبیه،[۲۳۶][۲۳۷][۲۳۸] لا فَتَى إِلّا عَلِی،[۲۳۹] قسیم النار و الجنه[۲۴۰] و ماجرای خاتم‌بخشی[۲۴۱][۲۴۲] است. آیه صادقین،[۲۴۳] آیه خیر البریه،[۲۴۴] آیه مباهله،[۲۴۵] آیه تطهیر،[۲۴۶] آیه مودّت،[۲۴۷] آیه اولی‌الامر،[۲۴۸] آیه اطعام،[۲۴۹] آیه اهل‌الذکر،[۲۵۰] آیه نصر،[۲۵۱] احادیث ثقلین،[۲۵۲][۲۵۳] کساء،[۲۵۴] سفینه نوح[۲۵۵] و لوح[۲۵۶] نیز در شمار فضایل مشترک او با دیگر اهل‌بیت قرار گرفته‌اند.

در دوره اُمویان، گزارش‌هایی از محدودیت در نقل و نشر فضایل امام علی وجود دارد. بر پایه این گزارش‌ها، برخی افرادی که فضایل او را نقل می‌کردند با مجازات‌هایی مانند قتل یا زندان مواجه می‌شدند.[۲۵۷] همچنین در دوره معاویه، در برابر نقل فضایل امام علی، به نقل یا جعل فضایل برای خلفای سه‌گانه تشویق می‌شد.[۲۵۸][۲۵۹] در دوره‌های بعد، درباره اعتبار برخی از روایات و آیات مرتبط با فضایل امام علی نیز اختلاف نظر وجود داشت. ابن‌تیمیه[۲۶۰] و شماری از عالمان پس از او، از جمله ابن‌کثیر دمشقی[۲۶۱] و ابن‌قیم جوزی برخی از این گزارش‌ها را ضعیف یا جعلی دانسته‌اند.[۲۶۲] در مقابل، عالمان شیعه و اهل‌سنت فضایل بسیاری از امام علی نقل کرده‌اند و کتاب‌های مستقلی درباره فضائل او نوشته‌اند.[۲۶۳][۲۶۴][۲۶۵][۲۶۶][۲۶۷][۲۶۸]

دیدگاه شیعه

علی بن ابی‌طالب در دیدگاه شیعه جایگاه و منزلت ویژه‌ای دارد و پس از پیامبر، برترین، باتقواترین و داناترین انسان و جانشین برحق او دانسته می‌شود.[۲۶۹] دلایل امامت امام علی، گاه به صراحت حاکی از امامت و ولایت وی پس از پیامبر است و گاه بدون اشاره به امامت و ولایت او، نشانگر فضایل علی هستند.[۲۷۰][۲۷۱] از نظر شیعه، علی به فرمان خدا و تصریح پیامبر، جانشین بلافصل رسول خدا است[۲۷۲] و واقعه غدیر خم از مهم‌ترین مستندات این اعتقاد به‌شمار می‌رود.[۲۷۳] به باور شیعیان، خلافت علی بن ابی‌طالب در ۱۹ ذی‌الحجه سال ۳۵ق، تحقق دیرهنگام جانشینی او بود که پیامبر در چند موقعیت ، بر آن تأکید کرده بود. بر اساس این دیدگاه، علی تنها خلیفه برحق پس از پیامبر و عنوان امیرالمؤمنین شایسته اوست و حکومت او تنها حکومت مشروع پس از رحلت پیامبر دانسته می‌شود.[۲۷۴] متکلمان شیعه از طریق عقل و نقل بر اعتقاد خود استدلال کرده‌اند که برخی از مهم‌ترین آن‌ها شامل عصمت، اعلمیت، مفترض‌الاطاعه‌بودن،[۲۷۵] افضلیت، عدم صلاحیت دیگران برای امامت، معجزات، استخلاف بر مدینه، نصوص جلی بر امامت امام علی و روایات و احادیث می‌باشد.[۲۷۶]

دیدگاه اهل‌سنت

در منابع اسلامی، امام علی شخصیتی فراتر از مرزبندی‌های مذهبی است و در منابع شیعه و اهل‌سنت جایگاه ویژه‌ای دارد؛ فضایل، ویژگی‌های اخلاقی و اقدامات او در منابع حدیثی، تفسیری و تاریخی هر دو مذهب بازتاب یافته است. این موضوع در سه محور آیات مرتبط با امام علی، فضایل منقول درباره او و اقدامات و سیره عملی وی بررسی شده است.[۲۷۷] از احمد بن حنبل پیشوای مذهب حنبلی، نقل شده که آن مقدار که برای امام علی فضایل آمده، برای هیچ‌یک از صحابه نقل نشده است.[۲۷۸] همچنین اهل‌‌سنت، جانشینی پیامبر را حاصل انتخاب مردم می‌دانند.[۲۷۹] برخی متکلمان اهل‌سنت، سیاست امام علی و حکومت منصفانه او را در شرایط سخت آن دوره، شبیه معجزه دانسته‌اند.[۲۸۰] با شهادت امام علی، دوره‌ای که سنی‌مذهبان آن را خلافت راشدین می‌نامند،[۲۸۱] پایان یافت؛ دوره‌ای که در اندیشه سیاسی اهل‌سنت الگویی ایدئال به‌شمار می‌آید و پس از آن، بدعت‌ها پدید آمد.[۲۸۲]

دیدگاه غیرمسلمانان

برخی نویسندگان و صاحب‌نظران غیرمسلمان در آثار خود به شخصیت و میراث فکری امام علی پرداخته‌اند. جرج جرداق بر کرامت انسان، آزادی، برابری، عدالت و مبارزه با ستم و فقر تأکید کرده است.[۲۸۳] کارلایل بر شجاعت، جوانمردی و عدالت‌خواهی او تمرکز داشته[۲۸۴] و کارا دوو، او را شخصیتی روحانی، عارف و رنج‌دیده توصیف کرده است.[۲۸۵] جبران خلیل جبران بر روحانیت، عظمت و بینش معنوی امام علی تأکید کرده است.[۲۸۶] میخائیل نعیمه بیشتر به فصاحت، ژرفای اندیشه، توانایی ادبی، ایمان، عدالت‌خواهی و حمایت از ستمدیدگان او پرداخته است.[۲۸۷] شبلی شمیل نیز امام علی را شخصیتی استثنایی و بی‌مانند در تاریخ شرق و غرب دانسته است.[۲۸۸]

آثار

آثار مکتوب و منسوب

مصحف امام علی: بنا بر روایات، نسخه‌ای از قرآن بود که امام علی پس از درگذشت پیامبر آن را گردآوری کرد و سوره‌ها را بر اساس ترتیب نزول تنظیم نمود؛ این مصحف امروزه در دسترس نیست.[۲۸۹][۲۹۰] در برخی روایات، شأن نزول آیات[۲۹۱] و ناسخ و منسوخ نیز در حاشیه آن ثبت شده بود[۲۹۲] و بنابر باور شیعیان، این مصحف در اختیار امامان شیعه قرار داشته و اکنون نزد امام مهدی است.[۲۹۳]

نوشتار اصلی: نهج البلاغه

نهج‌البلاغه: مهم‌ترین میراث مکتوب برجای‌مانده از امام علی، نهج‌البلاغه است؛ مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او که در میان عالمان شیعه و اهل‌سنت جایگاه ویژه‌ای یافته و شرح‌ها و تفسیرهای فراوانی بر آن نگاشته شده است. از مشهورترین خطبه‌های این کتاب می‌توان به خطبه شقشقیه،[۲۹۴] درباره رخدادهای پس از رحلت پیامبر و مسئله خلافت، خطبه قاصعه،[۲۹۵] درباره توحید، آفرینش و رابطه انسان با خدا، و خطبه همام،[۲۹۶] در توصیف ویژگی‌های پرهیزگاران، اشاره کرد. نهج‌البلاغه تاکنون به ۱۷ زبان دنیا ترجمه شده است.[۲۹۷]

صحیفه‌ها و نامه‌ها: صحیفه امیرمؤمنین از کهن‌ترین نوشته‌های حدیثی منسوب به علی بن ابی‌طالب است که در منابع شیعه و اهل‌سنت گزارش شده و بخشی از احکام و روایات آن، از جمله درباره دیات و برخی احکام فقهی، در منابع حدیثی نقل شده است. این صحیفه در منابع به علی نسبت داده شده و درباره نسبت آن با کتاب علی و جامعه دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.[۲۹۸] نامه به امام حسن،[۲۹۹] با مضامین اخلاقی و تربیتی، و نامه به مالک اشتر، مشهور به عهدنامه مالک، درباره اصول حکومت‌داری، عدالت و شیوه اداره جامعه، از مهم‌ترین نامه‌های امام به‌شمار می‌روند.[۳۰۰]

کتاب‌ها: امام علی در طول زندگی خود آثاری پدید آورد یا آثاری به وی منسوب شده است که از جمله آنها کتاب جَفْر و جامعه،[۳۰۱] صحیفه امام علی، الملاحم یا صحیفه الدوله و دیوان شعر را می‌توان نام برد. همچنین شماری از آثار فقهی و قضایی که به روایت یا املای او و توسط اصحابش تدوین شده‌اند شامل القضایا و الاحکام، السنن و الاحکام و القضایا، قضایا امیرالمؤمنین، کتاب فی فنون الفقه، کتاب فی نکات الحیوانات، کتاب میثم تمار و کتاب الدیات است.[۳۰۲]

دعا و روایات

دعا و مناجات: در منابع دعایی، دعاها و مناجات‌های منسوب به امام علی در آثاری همچون کتب ادعیه ثبت شده‌اند. از جمله آنها می‌توان به استغفار هفتادبندی،[۳۰۳] حرز یمانی،[۳۰۴][۳۰۵][۳۰۶] دعای صباح،[۳۰۷][۳۰۸] دعای صنمی قریش،[۳۰۹][۳۱۰] دعای عشرات،[۳۱۱] دعای مشلول،[۳۱۲][۳۱۳] دعای کمیل،[۳۱۴] مناجات شعبانیه،[۳۱۵] الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة،[۳۱۶] مناجات امام علی در مسجد کوفه[۳۱۷][۳۱۸] و مناجات منظوم امام علی[۳۱۹] اشاره کرد.

روایات و احادیث: در منابع حدیثی اهل‌سنت، شمار روایات منقول از امام علی را ۵۳۷ حدیث دانستند.[۳۲۰] در منابع شیعه، سیدحسن قبانچی در مسند الإمام علی روایات او را از منابع شیعه و اهل‌سنت گرد آورده و شمار آنها را بیش از ۱۱٬۴۵۱ روایت دانسته است.[۳۲۱] همچنین در برخی پایگاه‌های جامع حدیثی شیعه، ۱۷٬۴۳۱ روایت به امام علی نسبت داده شده است.[۳۲۲]

میراث فکری

میراث فکری امام علی به نقش او در انتقال و تبیین آموزه‌های اسلامی و روایت دانش‌های دینی مربوط است.[۳۲۳] در منابع شیعه و اهل‌سنت، گزارش‌هایی از آگاهی او از آموزه‌های پیامبر و مراجعه برخی صحابه به او برای پرسش‌های دینی آمده است. این گزارش‌ها از جایگاه علمی او در میان مسلمانان نخستین حکایت دارد. روایت‌ها و آموزه‌های منسوب به امام علی در حوزه‌هایی مانند سنت نبوی، تفسیر و علوم قرآن، فقه، کلام و عقاید و برخی دانش‌های ادبی بازتاب یافته است. در منابع فریقین، از نقش او در پاسخ‌گویی به مسائل دینی و انتقال آموزه‌های نبوی به نسل‌های بعد نیز یاد شده است. بخشی از این آموزه‌ها از طریق فرزندان او و دیگر عالمان مسلمان منتقل شده و در منابع و دانش‌های اسلامی بازتاب یافته است.[۳۲۴]

کرامات

گزارش‌های متعددی دربارهٔ کرامات منسوب به امام علی در آثاری همچون ۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی،[۳۲۵] در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی[۳۲۶] و در متون عرفانی، از جمله گزارش‌هایی دربارهٔ دیدن امام علی در خواب و رؤیاهای صوفیه،[۳۲۷] بازتاب یافته است. ردّالشمس به‌معنای بازگرداندن خورشید،[۳۲۸] سفر شهودی امام علی و برخی یاران او به کوه قاف با سوارشدن بر پاره‌های ابر،[۳۲۹] سخن گفتن زمین با امام علی، کندن صخره‌ای بزرگ از زمین، تبدیل سنگ‌ریزه‌ها به جواهر، توقف زلزله، پرده‌برداری از بهشت و جهنم و شفای بیماران، از جمله مواردی است که در منابع مختلف به علی بن ابی‌طالب نسبت داده شده است.[۳۳۰]

توسل و زیارت

در منابع شیعه، زیارت امام علی و توسل به او در سیره معصومان مورد توجه قرار گرفته است و زیارت بزرگان دین، به‌ویژه پیامبر و اهل‌بیت، وسیله‌ای برای ارتباط معنوی، یادآوری آرمان‌ها و اعتقادات آنان و تداوم راه ایشان دانسته شده است. در روایات و سیره ائمه، برای زیارت امام علی فضیلت‌هایی نقل شده است. در برخی روایات نیز زیارت مزار امام علی زیارت آدم و نوح و پناهگاهی برای دردمندان معرفی شده است. امام سجاد در زیارت امین‌الله، امام علی را امین‌الله فی ارضه و حجته علی عباده خوانده و او را وسیله و واسطه خود نزد خداوند دانسته و از خداوند شفاعت او، رهایی از آتش، عقل کامل، قلب پاک، عمل صالح، صبر، شکر و رضایت از تقدیر الهی را درخواست کرده است. همچنین بر اساس این گزارش‌ها، در زیارت امام علی بر شناخت جایگاه او، توسل و شفاعت‌خواهی، و درخواست نیازهای معنوی از خداوند تأکید شده است.[۳۳۱] برخی مضامین زیارت امیرالمؤمنین در منابع اهل‌سنت نیز با گزارش‌هایی درباره فضائل، فداکاری، جهاد، جایگاه دینی و نسبت او با پیامبر بازتاب یافته است.[۳۳۲]

اصحاب، کارگزاران و فرماندهان

در منابع رجالی و پژوهشی، شمار زیادی از اصحاب، راویان و کارگزاران امام علی معرفی شده‌اند؛ در رجال طوسی حدود ۴۶۰ نفر،[۳۳۳] در اصحاب امام علی ۱۱۰۰ نفر[۳۳۴] و در اصحاب الامام امیرالمؤمنین ۱۴۰۱ نفر از یاران و راویان آن حضرت ثبت شده‌اند.[۳۳۵] شمار دقیق اصحاب ایرانی امام در منابع تاریخی مشخص نیست؛ بااین‌حال، پیوند ایرانیان با اهل‌بیت را می‌توان از زمان او مشاهده کرد. افرادی مانند سلمان فارسی و میثم تمّار در شمار یاران ایرانی او بودند.[۳۳۶]

کارگزاران علی بن ابی‌طالب در یازده دسته؛ استانداران و فرمانداران، کاتبان و دبیران، گردآوران زکات، مسئولان خراج/مالیات، مسئولان بیت‌المال، بازرسان، نیروهای اطلاعاتی، شُرطَةُ الخَمیس، حاجبان و دربانان، ناظران بازار و قضات جای می‌گرفتند.[۳۳۷] فرمانداران او را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: گروهی که برای مناطق بزرگ و حساس منصوب می‌شدند و اختیارات گسترده‌ای داشتند و گروهی که مسئولیت مناطق کوچک‌تر را بر عهده داشتند.[۳۳۸] اختیارات گسترده برخی فرمانداران شامل امور نظامی، قضاوت، اجرای حدود، سرپرستی حجاج، جنگ با دشمن و جمع‌آوری خراج و غنایم بود. بر اساس گزارش‌های تاریخی، امام در برخی موارد اختیارات گسترده‌ای به کارگزاران خود واگذار می‌کرد تا اداره امور با کارآیی و سرعت بیشتری انجام شود.[۳۳۹] درصد بالایی از فرمانداران امام علی از اهل یمن بودند.[۳۴۰] همچنین بر اساس برخی گزارش‎‌ها حدود یک‌سوم از انتصابات حکومتی امام علی به جوانان اختصاص داشته است.[۳۴۱]

شهادت و حرم

شهادت

امام علی در ۱۹ رمضان سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر عبدالرحمن ابن‌ملجم مرادی در مسجد کوفه مجروح شد و دو روز بعد، در ۲۱ رمضان، در ۶۳ سالگی به شهادت رسید.[۳۴۲][۳۴۳][۳۴۴] این رویداد پس از جنگ نهروان و در شرایطی رخ داد که امام علی برای رویارویی دوباره با معاویه درصدد بسیج مردم عراق بود.[۳۴۵] بنابر منابع تاریخی، سه تن از خوارج برای کشتن امام علی، معاویه بن ابی‌سفیان و عمرو بن عاص توافق کرده بودند و ابن‌ملجم مأمور کشتن امام علی شد.[۳۴۶] بر اساس روایات، علی بن ابی‌طالب پیش از درگذشت درباره غسل، کفن، نماز و دفن خود سفارش کرد[۳۴۷] و از امام حسن و امام حسین خواست در قصاص ابن‌ملجم بیش از یک ضربه به او نزنند.[۳۴۸] امام پس از شهادت بنا بر وصیتش، به‌وسیله امام حسن، امام حسین، محمد بن حنفیه و با همراهی عبدالله بن جعفر،[۳۴۹] به‌صورت شبانه و مخفیانه در غریین دفن شد و قبر او حدود یک قرن پنهان ماند.[۳۵۰]

وصیت‌نامه

در این وصیت‌نامه که امام علی مخاطب آن امام حسن، امام حسین، همه فرزندان و خاندان او و کسانی هستند که تا قیامت این وصیت به آنان می‌رسد، در ابعاد سیاسی و اجتماعی، پس از سفارش به رعایت تقوای الهی، پرهیز از دنیاگرایی، حق‌محوری و انجام دادن کارها با امید دریافت پاداش الهی، بر دشمنی و خصومت با ستمگر و حمایت و یاری مظلوم تأکید شده است.[۳۵۱] ارکان و اصول تربیتی آن نیز شامل برنامه زندگی انسان‌ها و اهداف تعلیم و تربیت است. این وصیت‌نامه حسد، دلبستگی به دنیا و رشد یافتن هواهای نفسانی را از مهم‌ترین موانع تربیت و امید به خدا را مهم‌ترین نکته تربیتی می‌داند.[۳۵۲]

حرم

حرم امام علی در نجف محل دفن امام است و پس از افول اُمویان، محل قبر آشکار شد و بر اساس گزارش‌های تاریخی، امام صادق در دوره عباسیان آن را زیارت و به شیعیان معرفی کرد، هرچند درباره زمان دقیق آشکار شدن قبر اختلاف وجود دارد.[۳۵۳] در مزار شریف افغانستان نیز زیارتگاهی منسوب به امام علی وجود دارد که به زیارت سخی معروف است.[۳۵۴] آرامگاه در دوره‌های مختلف تاریخی توسعه و بازسازی شد و در دوره عباسیان، دیلمیان، ایلخانیان، صفویان و افشاریان اقداماتی برای ساخت، بازسازی یا تزیین آن انجام گرفت.[۳۵۵][۳۵۶] بنای کنونی حرم شامل روضه و ضریح،[۳۵۷] رواق‌ها، ایوان‌ها، صحن، مناره‌ها،[۳۵۸] حسینیه صحن، مسجد الرأس، مدرسه علوم دینی و مقام امام صادق است.[۳۵۹] از بناهای پیرامون حرم که برخی از آن‌ها به‌علت توسعه خیابان‌های اطراف حرم و خود حرم از بین رفته است[۳۶۰] شامل مسجد عمران بن شاهین،[۳۶۱] مسجد الخضراء،[۳۶۲] حسینیه آل‌زینی، کتابخانه الروضه و تکیه فرقه بکتاشیه می‌باشد.[۳۶۳] در بخش‌های مختلف آن شمار زیادی از عالمان و مراجع شیعه دفن شده‌اند.[۳۶۴] فضای کلی حرم در دوره معاصر، با اجرای طرح صحن حضرت فاطمه تا ۱۴۰ هزار مترمربع گسترش یافته است.[۳۶۵] همچنین پروژه‌های مرمت، زیرسازی، مقاوم‌سازی، سنگ‌کاری و توسعه بخش‌های مختلف حرم اجرا شده است.[۳۶۶]

حرم امام علی در شکل‌گیری و دگرگونی بافت شهری نجف نیز از عوامل مؤثر بوده و در پیوند با بازار، قبرستان و نواحی مسکونی، بر مناسبات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و تمدنی شهر اثر گذاشته است. از دوره صفوی، با تقویت ارتباط ایران و عراق و توجه ایرانیان به ساخت، توسعه و تزیین حرم‌های شیعی، از جمله حرم امام علی، روند زیارت، مهاجرت طلاب و گسترش مراکز علمی و اقتصادی پیرامون حرم افزایش یافت و این ارتباط متقابل میان حرم و بافت شهری نجف در دوره‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد.[۳۶۷]

امام علی در فرهنگ ایرانیان

در فرهنگ عامه ایران، نام و شخصیت امام علی در آیین‌ها و باورهای مردمی، از جمله کاربرد عبارت‌هایی مانند یا علی و یا علی مدد، با یاری‌رسانی و توان‌بخشی پیوند یافته است.[۳۶۸]

بزرگداشت و آیین‌های مردمی

ولادت

سالروز ولادت امام علی در ایران با برگزاری آیین‌های مذهبی و فرهنگی مانند آذین‌بندی و چراغانی مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، بقاع متبرکه و حرم‌ها و نیز شعرخوانی، مولودی‌خوانی و توزیع شیرینی، شربت و نذورات مردمی همراه است.[۳۶۹] آیین‌های گرامیداشت میلاد امام علی شامل برگزاری همایش‌های علمی، فرهنگی و ترویجی، جشنواره‌های هنری، شب‌های شعر علوی، مسابقات حفظ خطبه غدیر و کتاب‌خوانی، نمایشگاه‌های محصولات فرهنگی و مراسم جشن در امامزاده‌ها و بقاع متبرکه است. همچنین در این مناسبت، پویش‌های اجتماعی و فرهنگی، اهدای بسته‌های معیشتی و بهداشتی به مناطق کم‌برخوردار، اهدای هدیه به والدین فرزندانی با نام علی، تجلیل از فعالان فضای مجازی و خانواده‌های شهدا و دیگر برنامه‌های فرهنگی برگزار می‌شود.[۳۷۰] همزمان با سیزدهم رجب، از سوی رایزنی‌های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در کشورهای مختلف به مناسبت ولادت علی بن ابی‌طالب با حضور ایرانیان مقیم، شخصیت‌های علمی، فرهنگی و دینی و شماری از شاعران برجسته از شهرهای مختلف مراسم و جشن‌هایی برگزار کردند.[۳۷۱][۳۷۲] همچنین روز پدر یا روز مرد در ایران، ۱۳ رجب، سالروز ولادت امام علی بن ابی‌طالب است و پس از پیروزی انقلاب اسلامی به این عنوان در تقویم ایران ثبت شد. این مناسبت در فرهنگ‌های مختلف با هدف گرامیداشت پدران و قدردانی از آنان برگزار می‌شود و در ایران تعطیل رسمی است.[۳۷۳]

شهادت

در سالروز شهادت، به‌ویژه از شب نوزدهم تا بیست‌وسوم رمضان و هم‌زمان با شب‌های قدر، آیین‌های سوگواری شامل سینه‌زنی و زنجیرزنی، سخنرانی، روضه‌خوانی و نوحه‌سرایی در مساجد، حسینیه‌ها، تکایا، بقاع متبرکه و محافل عمومی و خانوادگی برگزار می‌شود و اطعام روزه‌داران و نیازمندان و توزیع نذری و افطاری نیز از برنامه‌های این ایام است. در برخی مناطق ایران، تعطیلی کسب‌وکار و فعالیت‌های کشاورزی از شب شهادت تا شام غریبان، از جمله رها کردن آب مزارع و باغ‌ها به صورت مشاع برای بهره‌مندی دیگر موجودات، از سنت‌های مرتبط با این مناسبت به شمار می‌رود.[۳۷۴]

غدیر

آیین دیدار سادات یکی از رسوم ایرانی در روز عید غدیرخم است.در این روز، سادات به مردم، به‌ویژه مهمانان خود، عیدی می‌دهند. این عیدی معمولاً اسکناس‌های نو است که با مُهرِ القاب امام علی و نام شخص مُهر شده‌اند.[۳۷۵] در ایران، در دوره صفویه، عید غدیر از اعیاد رسمی شیعیان و از ارکان هویت جمعی آنان بود.[۳۷۶] امروزه نیز عید غدیر در جمهوری اسلامی ایران تعطیل رسمی است. همچنین این روز در برخی شهرهای عراق، از جمله کربلا، نجف و ذی‌قار، تعطیل رسمی است.[۳۷۷] در برخی شهرها، عید غدیر نیز با برگزاری جشن‌های مردمی و خیابانی، مهمانی‌های کیلومتری، برپایی موکب‌های پذیرایی و فرهنگی، اطعام و توزیع نذری و اجرای برنامه‌های فرهنگی و هنری در نقاط مختلف کشور گرامی داشته می‌شود. علاوه براین، مراسم عید غدیر در سال ۱۴۰۴ش، تجلی اراده ملی مردم ایران برای انتقام و اقتدار از رژیم اسرائیل بود.[۳۷۸][۳۷۹] ایرانیان در سال ۱۴۰۵ش به رسم سال‌های گذشته در روز عید غدیر، مهمانی ۱۰ کیلومتری غدیر را با شعار بیعت در امتداد بعثت برگزار کردند.[۳۸۰]

همچنین در برخی مناطق، برگزاری مراسم عقد و ازدواج به‌صورت نمادین یا جمعی و بزرگداشت پدران آسمانی در این مناسبت گزارش شده است.[۳۸۱] فرهنگ‌سرای اندیشه همزمان با عید غدیر، با اجرای پویش مجازی برادرانه تلاش کرد ضمن احیای سنت عقد اخوت میان شیعیان و دوستداران اهل‌بیت، روحیه همبستگی و اتحاد میان مسلمانان جهان را تقویت کند.[۳۸۲]

بازتاب فرهنگی و هنری

  • خوشنویسی: قدیمی‌ترین خوشنویسی‌های منسوب به امام علی در موزه‌های جهان، با خط کوفی بر پوست آهو گزارش شده است.[۳۸۳] از آثار مرتبط می‌توان به تابلوی غدیر؛ ولایت حضرت امام علی، آیه اطاعت اثر علی طه و آثار ولایت امیرالمؤمنین اثر مسعود نجابتی،[۳۸۴][۳۸۵] ها علی بشر کیف بشر،[۳۸۶] السلام علیک یا امیرالمؤمنین،[۳۸۷] علی مع الحق و الحق مع علی اثر علی رضاییان[۳۸۸] و فرازی از مناجات‌نامه امام علی اثر حمیدرضا ابراهیمی اشاره کرد.[۳۸۹] حمید عجمی نیز در ۱۳۷۸ش خط مُعَلّی را ابداع کرد که نام آن برگرفته از امام علی است.[۳۹۰]
  • هنرهای تجسمی: از نمونه‌های بازتاب امام علی در نگارگری، نقاشی قهوه‌خانه‌ای شبیه غدیر خم با قدمت ۱۶۵ سال است که در سال ۱۲۷۷ق به سفارش سهراب‌خان تقدسی از رجال دوره قاجار، به‌دست استاد حاجی فارسی نقاشی و خوشنویسی کتیبه‌های آن به خط احمد بن‌شیخ حسین‌المشهدی اجرا شد؛ این اثر پس از اتمام به حرم فاطمه معصومه اهدا و در اوایل دهه ۱۳۷۰ش به موزه حرم منتقل شد.[۳۹۱][۳۹۲] تابلوهای محمود فرشچیان است که چهار صحنه از زندگی امام را در آثار مولود کعبه، یتیم‌نوازی یا پناه، غدیر خم و شهادت به تصویر کشیده است.[۳۹۳][۳۹۴] از دیگر آثار می‌توان به نقاشی بیعت، کمال دین، فهذا علی و بعثت در غدیر اثر حسن روح‌الامین، نقاشی جشن ولایت، اکمال دین و مجموعه خط نگاره اذان اثر رضا بدرالسماء، کتیبه غدیری اثر مسعود نجابتی، نقاشی غدیر اثر زنده‌یاد حبیب‌الله صادقی در پیوند میان غدیر و انتظار و ظهور، تابلوی نقاشی غدیر خم اثر علی بحرینی، نقاشی علی پرچم هدایت اثر صابر شیخ‌رضایی اشاره کرد.[۳۹۵] تابلوی گل‌ومرغ و مینیاتور خوشنویسی‌شده غدیر؛ ولایت حضرت امام علی با تکنیک اکریلیک و گواش، اثر رضا بدرالسماء (نقاش)، سیدمسعود آقامیری (مذهب) و سیدرسول آقامیری (خوشنویس)، و تابلوی ولایت حضرت علی اثر حسین رزاقی به سبک مینیاتور و تکنیک اکریلیک در سال ۱۳۷۵ش در مشهد، همچنین تابلوی واقعه غدیرخم اثر سید فضل‌الله هاشمی با تکنیک رنگ‌وروغن روی چوب در سال ۱۳۸۶ش، از آثار غدیریه موزه حرم مطهر رضوی هستند.[۳۹۶] در سال ۱۳۹۹ش، در نمایشگاه جلوه امیرالمؤمنین در آثار نقاشی پشت شیشه، ۱۴ اثر با موضوع امام علی از دوره قاجار تا دوره معاصر توسط هنرمندان به تصویر کشیده شد.[۳۹۷] نمایشگاه آیینه افلاک نیز در ۱۴۰۳ش، ۲۰۰ اثر نقاشی، خوشنویسی، نقاشی‌خط، نقاشی قهوه‌خانه‌ای، حجم و گرافیک با موضوع امام علی را ارائه کرد.[۳۹۸]
  • موسیقی و سرود: شخصیت امام علی در موسیقی و سرود ایران، در قالب موسیقی متن و تیتراژ، آلبوم‌ها و قطعات آیینی بازتاب یافته است. از آثار شاخص این حوزه امام علی، ساخته فرهاد فخرالدینی با صدای صدیق تعریف، ماه غریبستان با صدای محمد اصفهانی، امیر عشق و حضرت خورشید و مجموعه‌ای از قطعات با موضوع امام علی است که توسط خوانندگان و آهنگسازان مختلف تولید و اجرا شده‌اند.[۳۹۹]
  • ادبیات و شعر: بازتاب شخصیت و جایگاه امام علی در شعر فارسی، از دوره‌های نخستین ادب فارسی تا روزگار معاصر، در آثار شاعران و نویسندگان مختلف دیده می‌شود. از جمله این شاعران می‌توان به ابوالقاسم فردوسی در شاهنامه،[۴۰۰] ابوالحسن کسایی مروزی،[۴۰۱] ناصر خسرو قبادیانی،[۴۰۲] سنائی غزنوی،[۴۰۳] نظامی گنجوی،[۴۰۴][۴۰۵] عطار نیشابوری،[۴۰۶][۴۰۷][۴۰۸] مُصلِح‌الدین سعدی،[۴۰۹] جلال‌الدین محمد مولوی،[۴۱۰][۴۱۱][۴۱۲][۴۱۳][۴۱۴][۴۱۵] امیر فخرالدین محمود ابن‌یمین،[۴۱۶] شمس‌الدین محمد حافظ،[۴۱۷] سید محمدحسین شهریار،[۴۱۸] محمدحسین غروی اصفهانی (کمپانی)،[۴۱۹] محمد اقبال لاهوری[۴۲۰] و باذل مشهدی[۴۲۱] اشاره کرد. مضامین مرتبط با امام علی در شعر فارسی، موضوعاتی مانند ولایت، غدیر، فضایل و سیره، عدالت، شجاعت و جایگاه معنوی او را دربرمی‌گیرد و در قالب‌هایی مانند قصیده، غزل، مثنوی و رباعی بازتاب یافته است. شهریار نیز با سروده همای رحمت از شناخته‌شده‌ترین شاعران معاصر در این زمینه است. ازجمله؛[۴۲۲]
علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را
که به ماسوا فکندی همه سایه هما را
دل اگر خداشناسی همه در رخ علی بین
به علی شناختم من به خدا قسم خدا را


  • سینما، تلویزیون و رادیو: در سینما و تلویزیون، فیلم اینجا شهر دیگری است و مجموعه تلویزیونی امام علی از آثار مرتبط با زندگی و دوران امام علی‌اند. در تئاتر نیز نمایش‌های مجلس ضربت خوردن، توبه نمی‌کنم، مهر و آیینه‌ها و زمان سکوت برای زندگان و نمایشنامه‌های امیر و پل با موضوع امام علی اجرا شده‌اند.[۴۲۳] رسانه ملی نیز برنامه‌ها و آثار مناسبتی متعددی درباره امام علی تولید و پخش کرده است.[۴۲۴] در رادیوهای ایران، فرهنگ، معارف، تهران، قرآن و جوان نیز برنامه‌های مناسبتی، مستند، گفت‌وگو، نمایش و درس‌گفتارهایی درباره زندگی، سیره، فضایل و اندیشه او تولید شده است که از جمله آنها ماه شب‌های کوفه، ماه محراب، گفت نپوش، سجده سرخ، خانه بدون علی، پلک تر عشق، از محراب تا معراج و من غدیری‌ام است.[۴۲۵]
  • معماری: نام و جایگاه امام علی در معماری مذهبی و تاریخی ایران، به‌ویژه در کتیبه‌ها، کاشی‌کاری، گچ‌بری، محراب‌ها، گنبدها و ایوان‌ها بازتاب یافته است. مسجد جامع اصفهان، مسجد کبود تبریز، مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی و برخی بناهای مذهبی کاشان، یزد، کرمان، خراسان و مشهد از نمونه‌های آن‌اند. این بازتاب در سکه‌ها، نگارگری و کتاب‌آرایی نیز دیده می‌شود و موضوعاتی مانند غدیر و ذوالفقار در نگارگری ایرانی، به‌ویژه از دوره صفوی، بازنمایی شده است. همچنین نام امام علی در کتیبه‌ها و تزیینات برخی زیارتگاه‌ها، از جمله حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه و شاهچراغ، به‌کار رفته است.[۴۲۶]

نام‌گذاری فرزندان

اسامی و القاب علی بیشترین انتخاب نام ایرانیان برای فرزندان پسر بوده است.[۴۲۷] بر اساس داده‌های پایگاه اطلاعات جمعیتی سازمان ثبت احوال کشور، نام علی با بیش از ۲٫۵ میلیون نفر، علیرضا با ۹۴۱ هزار نفر و امیرعلی با ۴۸۱ هزار نفر از رایج‌ترین نام‌های مرتبط با نام امام علی در ایران هستند. در ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۴ نیز ۷۷۳۲ نوزاد با نام علی، ۶۳۹۷ نوزاد با نام امیرعلی و ۲۲۴۰ نوزاد با نام علیرضا نام‌گذاری شده‌اند.[۴۲۸]

نام علی در فرهنگ اسلامی و به‌ویژه در جامعه ایران، افزون بر یک نام شخصی، با شخصیت امام، مفاهیمی چون فضیلت، عدالت، شجاعت و معنویت و نیز هویت دینی و فرهنگی پیوند یافته است. این نام در کشورهای مسلمان نیز رواج گسترده دارد و در خارج از جهان اسلام نیز تا حدی با مهاجرت مسلمانان و انتقال فرهنگی مرتبط دانسته شده است. از منظر جامعه‌شناختی، استمرار و گستردگی نام علی را می‌توان بازتابی از نام‌گذاری به‌عنوان کنشی هویتی و نمادین دانست که در آن، برکت‌جویی، تعلق دینی، پیوند با سنت خانوادگی و انتقال ارزش‌ها میان نسل‌ها نقش دارد؛ در عین حال، کوتاهی، خوش‌آوایی و امکان ترکیب آن با نام‌های دیگر نیز به رواج و ماندگاری آن در جوامع گوناگون کمک کرده است.[۴۲۹]

نام‌گذاری فضاهای شهری

نام امام علی در ایران برای شماری از مساجد، حسینیه، کانون فرهنگی هنری، معابر، بزرگراه‌ها، میدان‌ها، مراکز آموزشی و درمانی و دیگر فضاهای عمومی به‌کار رفته است. بر اساس آمار ثبت‌شده در نرم‌افزار مسجد‌یاب در سال ۱۳۹۶ش، ۱٬۴۸۲ مسجد و حسینیه در ایران به نام امام علی یا القاب او، از جمله امیرالمؤمنین، علی‌بن‌ابی‌طالب و حیدر کرار، نام‌گذاری شده‌اند؛ این نام پس از امام حسین در رتبه دوم نام‌گذاری مساجد و حسینیه‌ها قرار دارد.[۴۳۰] همچنین بر اساس آمار اعلام‌شده در سال ۱۴۰۱ش، در ایران ۱٬۰۶۴ کانون فرهنگی هنری، ۱٬۱۳۷ مسجد و ۶۵۸ مجموعه مسجد و کانون فرهنگی هنری به صورت مشترک با نام یا القاب امام علی فعالیت می‌کنند.[۴۳۱] علاوه براین، از نمونه‌های شاخص سایر فضاهای شهری می‌توان به بزرگراه امام علی در تهران،[۴۳۲] میدان امام علی در اصفهان،[۴۳۳] بلوار امام علی در پردیسان قم،[۴۳۴] خیابان امام علی[۴۳۵] و دانشگاه افسری امام علی ارتش[۴۳۶] اشاره کرد. همچنین مراکز درمانی متعددی در شهرهای مختلف با این نام فعالیت می‌کنند.[۴۳۷][۴۳۸]

پویش‌های مردمی

بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام علی، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی و مذهبی برگزار می‌شود؛ از جمله؛ پویش سه‌گانه نذر قربانی، اطعام علوی، به عشق علی،[۴۳۹] پویش هم‌بستگی و امدادرسانی خادمان حرم امام علی،[۴۴۰] سومین پویش ملی من شیعه علی‌ام،[۴۴۱] پویش ملی در پناه علی علیه‌السلام،[۴۴۲] پویش سراسری جشن ملی بیعت با علی در ۳۱ استان کشور،[۴۴۳] پویش به نام پدر،[۴۴۴] پویش دُرّ نجف،[۴۴۵] پویش به حرمت حضرت علی می‌بخشم،[۴۴۶] پویش حرمت مولا،[۴۴۷] پویش مردمی علی یاوران در ۳۰ استان،[۴۴۸] پویش به حساب علی.[۴۴۹]

آثار و پژوهش‌ها درباره امام علی

نسخه خطی

حدود ۵۹۰ نسخه خطی از آثار منسوب به امام علی به زبان‌های عربی و فارسی در مرکز نسخ خطی کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد که مشتمل بر احادیث و روایات از این امام همام است. نهج‌البلاغه و ترجمه و شروح آن، غُرَرُ الحِکَم و دُرَرُ الکَلِم، دعای صباح و دعای سیفی، از جمله این آثار است.[۴۵۰] یک نسخه خطی ۵۰۸ ساله با محتوای مناجات منظوم منسوب به علی همزمان با ایام عید غدیر در کتابخانه حرم مطهر رضوی رونمایی شد.[۴۵۱] از دیگر نمونه‌های شاخص، قدیمی‌ترین نسخه خطی نهج‌البلاغه در آستان قدس رضوی مربوط به نیمه نخست قرن پنجم هجری،[۴۵۲] نسخه ۳۴۴ ساله مناقب مرتضوی[۴۵۳] و مصحف منسوب به امام علی است که در گنجینه‌های نسخه‌های خطی آستان قدس رضوی نگهداری می‌شوند.[۴۵۴] همچنین بر اساس فهرست معجم‌الآثار المخطوطه، حدود ۲۰ هزار نسخه خطی در ۶ هزار عنوان درباره امام علی در کتابخانه‌های جهان شناسایی و معرفی شده است. این نسخه‌ها به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی و اردو هستند و بیشتر آنها در ایران نگهداری می‌شوند؛ در این طرح، نمونه‌هایی از نسخه‌های مرتبط با امام علی در آلمان و بوسنی و هرزگوین نیز شناسایی شده است.[۴۵۵]

مطالعات شیعی

از آثار شیعی درباره امام علی می‌توان به التحصین،[۴۵۶] الرساله العلویه فی فضل امیرالمؤمنین،[۴۵۷] الروضه فی فضائل امیرالمؤمنین،[۴۵۸] الصحیح من سیره الامام علی،[۴۵۹] الصحیفه العلویه و التحفه المرتضویه،[۴۶۰] الغارات،[۴۶۱] الفصول العلیه فی المناقب المرتضویه،[۴۶۲] المراتب فی فضائل امیرالمؤمنین،[۴۶۳] الیقین باختصاص مولانا علی بامرة المؤمنین،[۴۶۴] تفضیل امیرالمؤمنین،[۴۶۵] خصائص الائمه،[۴۶۶] خصائص الوحی المبین،[۴۶۷] طرف من الانباء و المناقب،[۴۶۸] عمده عیون صحاح الاخبار فی مناقب امام الابرار،[۴۶۹] غایه المرام فی فضائل علی و اولاده الکرام،[۴۷۰] فرحه الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین،[۴۷۱] قضاء امیرالمؤمنین،[۴۷۲] وقعه صفین[۴۷۳] و کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین[۴۷۴] اشاره کرد.

مطالعات اهل‌سنت

در منابع اهل‌سنت نیز آثار متعددی درباره امام علی ازجمله مائه منقبه،[۴۷۵] الجوهرة فی نسب الإمام علی و آله،[۴۷۶] المعیار و الموازنه در برتری امیرالمؤمنین علیه‌السلام[۴۷۷]، جواهر المطالب فی مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب،[۴۷۸] خصائص امیرالمؤمنین،[۴۷۹] فضائل امیرالمؤمنین،[۴۸۰] مقتل الإمام امیرالمؤمنین،[۴۸۱] مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب،[۴۸۲][۴۸۳][۴۸۴] مناقب مرتضوی[۴۸۵] و کفایه الطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب[۴۸۶] تألیف شده است.

پژوهش‌های معاصر

در ادب فارسی، منظومه‌های دینی درباره امام علی بخشی از میراث منظوم فارسی را تشکیل می‌دهند و از نظر ادبی، تاریخی و زبانی بررسی شده‌اند.[۴۸۷] آثار پژوهشی و خواندنی متعددی ازجمله کتاب، مقاله، پایان‌نامه نیز درباره زندگی، سیره، اندیشه و شخصیت او پدید آمده است.[۴۸۸][۴۸۹] در کنار این آثار و دانشنامه‌های تخصصی و عمومی متعددی درباره امام علی منتشر شده‌اند که ابعاد گوناگون زندگی، سیره، فضایل، اندیشه، سیاست، اخلاق، حقوق، اقتصاد، علم و مسائل اجتماعی مربوط به او را بررسی می‌کنند.[۴۹۰][۴۹۱][۴۹۲][۴۹۳][۴۹۴] این مطالعات در حوزه ادبیات نیز با آثاری همچون علی‌نامه، از نخستین منظومه‌های شناخته‌شده حماسه شیعی[۴۹۵] و همچنین رمان‌ها و داستان‌هایی با موضوع امام علی ادامه یافته است.[۴۹۶][۴۹۷][۴۹۸] مجموعه آثار دیگری نیز با موضوع علی بن ابی‌طالب نگارش یافته‌اند.[۴۹۹][۵۰۰]

در دهه‌های اخیر نیز برگزاری همایش‌ها و کنگره‌های ملی و بین‌المللی،[۵۰۱][۵۰۲] زمینه دیگری برای بررسی ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، هنری، اخلاقی و تمدن‌ساز سیره و اندیشه امام علی فراهم کرده است؛[۵۰۳] این رویدادها در ایران و دیگر کشورها[۵۰۴][۵۰۵] برگزار شده و موضوعاتی همچون حکومت علوی،[۵۰۶] سیره علوی،[۴۹۰][۴۶۸] نهج‌البلاغه،[۴۶۹] حکمرانی،[۴۷۰] مقاومت و غدیر،[۵۰۷][۵۰۸][۵۰۹] تربیت معنوی،[۵۱۰] مدیریت، فرماندهی و دیگر ابعاد شخصیت و میراث او را دربرگرفته‌اند.[۵۱۱] همچنین در سال ۱۳۷۹ش، همایش‌های بین‌المللی و منطقه‌ای درباره امام علی در چند کشور، برگزاری همایش جهانی عدالت و علی و ترجمه و توزیع کلمات قصار نهج‌البلاغه به ۱۲ زبان اعلام شد.[۵۱۲]

پانویس

  1. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۵.
  2. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۲.
  3. ↑ جمعی از نویسندگان (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد)، دانشنامه امام علی(ع)، ۸:‎ ۶۸.
  4. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۵ و ۸.
  5. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۷۳.
  6. ↑ طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ۱:‎ ۱۵۳.
  7. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۴۸.
  8. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۵۵.
  9. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۳۵۱.
  10. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۳۵۴-۳۵۵.
  11. ↑ اربلی، کشف الغمه، ۲:‎ ۶۷.
  12. ↑ محمدی ری‌شهری، اهل‌بیت(ع) در قرآن و حدیث، ۱:‎ ۱۰۸.
  13. ↑ عباس، «بررسی تاریخی شخصیت و زندگانی همسران حضرت امام علی علیه‌السلام»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، ۱.
  14. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۳۵۴.
  15. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۳.
  16. ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امیرالمؤمنین، ۱۴:‎ ۳۰۸.
  17. ↑ شکوهی قوچانی، اسماء و القاب امیرالمومنین.
  18. ↑ ابن وزیر، البروج فی اسماء امیرالمؤمنین.
  19. ↑ ثابتی، القاب و صفات مولای متقیان.
  20. ↑ شوشتری، احقاق الحق، ۴:‎ ۴-۱۰.
  21. ↑ شهرانی فراهانی، «علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه‌ها و القاب»، سفینه، ۶۵-۸۲.
  22. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۳.
  23. ↑ ميرزابابايی و افتخاری‌پور، «تحلیل القاب امام علی علیه‌السلام و نقش آن‌ها در اثبات افضلیت ایشان در منابع حدیثی شیعه و عامه»، مدینه العلم کاظمیه، ۴۰.
  24. ↑ «عنوان مقاله در سایت»، سایت فلان.
  25. ↑ امین، سیره معصومان، ۲:‎ ۱۳.
  26. ↑ طوسی، الأمالی، ۲۹۳.
  27. ↑ ابن‌قتیبه دینوری، المعارف، ۱۲۱.
  28. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۸۶ و ۲۹۶.
  29. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۵۳.
  30. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۸۵، ۲۸۸-۲۹۰، ۲۹۲و ۲۹۵.
  31. ↑ افضلی، «امام علی(ع) و نهج‌البلاغه از نگاه «ریمون قسیس» شاعر مسیحی معاصر لبنانی»، پژوهشنامه نهج‌البلاغه، ۸۵.
  32. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۶۰.
  33. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۳۴۷.
  34. ↑ خلیلیان، «امام علی(ع) و پیروی از پیامبر(ص)»، فرهنگ کوثر، ۶۴.
  35. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۳۱.
  36. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۳۵۰.
  37. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۹ و ۳۵-۳۴.
  38. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۵۴-۱۵۵ و ۱۶۶.
  39. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۳.
  40. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۲ (معروف به قاصعه) و خطبه ۱۳۱.
  41. ↑ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۲:‎ ۵۷.
  42. ↑ معادیخواه، تاریخ اسلام (عصر بعثت)، ۸۰.
  43. ↑ سوره شعراء، آیه ۲۱۴.
  44. ↑ شهیدی، زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)، ۸:‎ ۱۴.
  45. ↑ سوره بقره، آیه ۲۰۷.
  46. ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۳:‎ ۲۶۲.
  47. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۳-۲۴.
  48. ↑ معادیخواه، تاریخ اسلام (عصر بعثت)، ۱۵۵-۱۵۸.
  49. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۴.
  50. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۳۴۴.
  51. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۴۸.
  52. ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبرى، ۳:‎ ۲۴.
  53. ↑ روحی برندق و احمدی، «تحلیل روایی تاریخیِ پرچم داری امیرمؤمنان علی(ع) در غزوات پیامبر اکرم(ص)»، تاریخ اسلام، ۳۰.
  54. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۴-۲۶.
  55. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۳-۲۶.
  56. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۴-۲۶.
  57. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۴-۲۶.
  58. ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۲:‎ ۲۷۹.
  59. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۷۷.
  60. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۸۴.
  61. ↑ منتظرالقائم، «سیر تحول نقش امامان شیعه در احیای تئوری امامت الهی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ۵۸.
  62. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۵.
  63. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۵۳.
  64. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۳۴۱.
  65. ↑ ابن‌قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ۱:‎ ۱۴.
  66. ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۳:‎ ۲۰۷.
  67. ↑ ابن‌قتیبه، الامامه و السیاسه، ۱:‎ ۱۴.
  68. ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱:‎ ۱۰۹.
  69. ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۲:‎ ۳۰۸.
  70. ↑ رهبر، «فدک، نماد مظلومیّت اهل بیت(علیهم السلام)»، میقات حج، ۱۶۶-۱۷۸.
  71. ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱:‎ ۳۱۴.
  72. ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۳:‎ ۲۰۷-۲۰۸.
  73. ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۴۴-۴۶.
  74. ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱:‎ ۲۲۲.
  75. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۷ و ۲۱۱.
  76. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۵۴-۵۷.
  77. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۳۴۷.
  78. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۴۴-۴۶.
  79. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۶۰-۶۱.
  80. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۲۹۲-۲۹۳.
  81. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۸۰.
  82. ↑ جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۲۹ و ۸۷.
  83. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۳۵۹.
  84. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۲۹۶ و ۳۵۸.
  85. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۸.
  86. ↑ ابن‌عبدالبر، الإستیعاب فی معرفه الأصحاب، ۲:‎ ۱۱۰۲.
  87. ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۲:‎ ۱۰۰.
  88. ↑ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ۱۳۷.
  89. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱:‎ ۳۱۱.
  90. ↑ ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۲:‎ ۱۳۴.
  91. ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۳:‎ ۶۱۶.
  92. ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۴:‎ ۲۰۴.
  93. ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبرى، ۵:‎ ۱۴۳.
  94. ↑ شهرستانی، منع تدوین الحدیث، ۵۶.
  95. ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۷:‎ ۴۳۳.
  96. ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبرى، ۳:‎ ۳۴۴.
  97. ↑ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ۱۲۹.
  98. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۴۶-۵۰.
  99. ↑ ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۷:‎ ۱۷۱.
  100. ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۲:‎ ۱۷۳.
  101. ↑ غریب، خلافه عثمان بن عفان، ۱۰۳ و ۱۰۶-۱۰۵.
  102. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۵۰-۵۳.
  103. ↑ اداک و حسینی، «موضع‌گیری‌های امام علی(ع) در برابر سیاست‌های عثمان بن عفان در دوران خلافت»، مسکویه، ۷-۲۶.
  104. ↑ ابن‌قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ۱:‎ ۵۷-۵۸ و ۶۴.
  105. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۵۰-۵۳.
  106. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۳ (شقشقیه).
  107. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۲۲.
  108. ↑ طبری، تاریخ طبری، ۴:‎ ۴۲۷-۴۳۱.
  109. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۹۲.
  110. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۲۹-۲۳۱.
  111. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۲۹-۲۳۰.
  112. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۵۹-۹۱.
  113. ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۵۴.
  114. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۸۱-۹۰.
  115. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۳۶-۴۵۳.
  116. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۹۱-۱۰۳.
  117. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۵۶-۴۷۵.
  118. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۰۴-۱۰۷.
  119. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۷۶-۴۸۸.
  120. ↑ طبری، تاریخ طبری، ۴:‎ ۴۵۱-۴۵۴ و ۵۰۷ و ۵۱۱ و ۵۳۴.
  121. ↑ زبیدی، تاج العروس، ۳:‎ ۲۷۳.
  122. ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۲:‎ ۱۸۸.
  123. ↑ ابن‌اعثم کوفی، الفتوح، ۳:‎ ۱۶۳.
  124. ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱:‎ ۱۳۵.
  125. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۷۷-۹۲.
  126. ↑ منقری، وقعه صفین، ۵۵ و ۶۰-۵۹ و ۶۷-۶۶.
  127. ↑ امینی و دشتی، «پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی(ع)»، پژوهش‌نامه علوی، ۲۷-۲۸.
  128. ↑ ناظم‌زاده قمی، سیمای پرفروغ: پژوهشی پیرامون فضایل و مناقب امیرالمؤمنین علی(ع)، ۱۷۱.
  129. ↑ زمانی محجوب، «مولفه‌های تمدن‌ساز در سیره امام علی(ع) با رویکرد قرآنی»، قرآن، فرهنگ و تمدن، ۴۶.
  130. ↑ سبحانی تبریزی، «امام علی(ع) و اصول سیاست»، کتاب نقد، ۳۶-۴۸.
  131. ↑ شهیدی، زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)، ۸:‎ ۲۶.
  132. ↑ ابن‌شعبه حرّانی، تحف العقول، ۱۳۷.
  133. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.
  134. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۴۱.
  135. ↑ ثواقب، «امام علی(ع) کارگزاران حکومت و راهکارهای اصلاحات»، حکومت اسلامی، ۱۴۷.
  136. ↑ پورطهماسبی و تاجور، «ویژگی‌ها و وظایف کارگزاران در نهج‌البلاغه»، پژوهش‌نامه علوی، ۲۱ و ۴۱-۳۹.
  137. ↑ دلشاد تهرانی، امین ناجی و باقرپور، «اصول عزل و نصب کارگزاران با رویکرد اندیشه سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه»، مدیریت سازمان­‌های دولتی، ۱۴۴-۱۴۵.
  138. ↑ معمار، «تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)»، شیعه‌شناسی، ۷۴.
  139. ↑ غلام علی خمسه، «تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه»، کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۶۹۸-۱۶۹۹.
  140. ↑ معرفت، «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت»، کتاب نقد، بدون صفحه.
  141. ↑ موسوی بجنورد و صفایی، «حقوق متقابل مردم و حکومت اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع)»، پژوهشنامه متین، ۱۶.
  142. ↑ سلطانی و مکه، «وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی در سیره امام امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام)»، پژوهشنامه مذاهب اسلامی، ۴۰.
  143. ↑ بی‌نام، «عدالت، نظارت، مشورت/ ویژگی‌های نظام اسلامی عادلانه از منظر امام علی(ع)»، ضمیمه خردنامه همشهری، ۱۶.
  144. ↑ مهدوی‌راد و غروی، «ملاک ارزیابی کارگزاران در نهج‌البلاغه»، علوم حدیث، ۸۶.
  145. ↑ مصباح، «تحلیل قرآنی سیره سیاسی اجتماعی امام علی(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشکده اصول دین قم، ۵.
  146. ↑ معمار، «تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)»، شیعه‌شناسی، ۷۴.
  147. ↑ غلام علی خمسه، «تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه»، کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۶۹۸-۱۶۹۹.
  148. ↑ معرفت، «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت»، کتاب نقد، بدون صفحه.
  149. ↑ عبدالهی، «شناخت حرکت جهادی در تبیین آزادی و آزادی سیاسی در اسلام با محوریت سیره علوی»، تفسیر متون وحیانی، ۸۳.
  150. ↑ معرفت، «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت»، کتاب نقد، بدون صفحه.
  151. ↑ عالیپور، انصاری مقدم و کریمی‌نیا، «سیره اقتصادی امام علی(علیه‌السلام) در الگوی تولید و مصرف مدبرانه»، پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، ۸۴.
  152. ↑ عالیپور، انصاری مقدم و کریمی‌نیا، «سیره اقتصادی امام علی(علیه‌السلام) در الگوی تولید و مصرف مدبرانه»، پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، ۸۴.
  153. ↑ گیلک حکیم‌آبادی، «امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصادی»، کتاب نقد، ۱۶۴-۱۶۵.
  154. ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۲:‎ ۲۰۳.
  155. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۹۰:‎ ۴۷.
  156. ↑ کلینی، الکافی، ۵:‎ ۱۱۳.
  157. ↑ کلینی، الکافی، ۵:‎ ۳۱۹.
  158. ↑ خشنودی و منتظرالقائم، «بررسی و توضیح جایگاه موقوفات امام علی(ع)»، شیعه‌شناسی، ۲۲۷.
  159. ↑ گیلک حکیم‌آبادی، «امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصادی»، کتاب نقد، ۱۶۴-۱۶۵.
  160. ↑ طهماسبی، «واکاوی راهکارهای اجرایی نمودن اقتصاد مقاومتی مبتنی بر فرهنگ علوی»، آیین علوی، ۲۳-۲۴.
  161. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، کلمه ۲۳۷.
  162. ↑ فیض کاشانی، الوافی، ۴:‎ ۳۶۱.
  163. ↑ ابن‌ ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱:‎ ۲۷.
  164. ↑ قرشی، حياه الامام زين العابدين(ع)، ۱:‎ ۱۴۵.
  165. ↑ ابن‌ ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۴:‎ ۱۱۸.
  166. ↑ معین الاسلام، «سیره عبادی امیرالمؤمنین علیه‌السّلام»، اندیشه‌های قرآنی متفکران معاصر، ۴۷.
  167. ↑ گراوند و امرایی، «جایگاه علم و عالمان در سیره امام علی(ع)»، بصیرت و تربیت اسلامی، ۱۵۱ و ۱۶۶.
  168. ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱:‎ ۱۴-۲۷.
  169. ↑ گراوند و امرایی، «جایگاه علم و عالمان در سیره امام علی(ع)»، بصیرت و تربیت اسلامی، ۱۵۱ و ۱۶۶.
  170. ↑ ابن‌ ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۴:‎ ۱۰۹.
  171. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۶۷.
  172. ↑ یاسمی، «سیره فرهنگی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرکز پیام نور تهران، ۲۲۴-۲۳۶.
  173. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۵۳ و خطبه ۱۶۴.
  174. ↑ یاسمی، «سیره فرهنگی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرکز پیام نور تهران، ۲۲۴-۲۳۶.
  175. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۵۳ و خطبه ۱۶۴.
  176. ↑ طوسی، الأمالی، ۶۱۶.
  177. ↑ طبری، دلائل الإمامه، ۱۴۴.
  178. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۷۵:‎ ۳۲.
  179. ↑ ابن‌شعبه حرّانی، تحف العقول، ۱۰۹.
  180. ↑ ابن‌شعبه حرّانی، تحف العقول، ۱۰۹.
  181. ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۲۰:‎ ۲۵۳.
  182. ↑ شریفی، «شیوه‌های تربیت فرزند از دیدگاه امام علی(ع)»، معارف اسلامی و علوم تربیتی، ۶۳.
  183. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۳۱.
  184. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۲۳ و ۱۳۹ و ۱۴۲ و نامه ۳۱.
  185. ↑ عسکری، «سیره‌ای امام علی(ع) در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه»، معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی، ۹۹.
  186. ↑ فضلی، «سیره قضایی امام علی(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، ۱۷۳-۱۷۹.
  187. ↑ پرهیزکاری، «اصول اخلاقی برخورد با متهم در سیره‌ی قضایی امام علی علیه‌السلام»، پژوهش‌نامه اخلاق، ۱۳۳.
  188. ↑ عسکری، «سیره‌ای امام علی(ع) در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه»، معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی، ۹۹.
  189. ↑ فضلی، «سیره قضایی امام علی(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، ۱۷۳-۱۷۹.
  190. ↑ ولیدی، «بررسی مصادیق برجسته عدالت قضایی در سیره امام علی(ع)»، نامه علوم انسانی، ۲۶۳.
  191. ↑ فضلی، «سیره قضایی امام علی(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، ۱۷۳-۱۷۹.
  192. ↑ عسکری، «سیره‌ای امام علی(ع) در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه»، معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی، ۹۹.
  193. ↑ فضلی، «سیره قضایی امام علی(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، ۱۷۳-۱۷۹.
  194. ↑ حاجی‌زاده، «جایگاه جنگ در مواجهه با دشمن در سیره نظامی امام علی(ع)»، جستارهای تاریخ اسلام، ۱۳۹.
  195. ↑ دری نجف‌آبادی، «نگاهى به امنیت از منظر امیرمؤمنان(ع)»، حکومت اسلامی، بدون صفحه.
  196. ↑ اکبری، «سیره امنیتی و اطلاعاتی امام علی(ع)»، فرهنگ پژوهش، ۱۲.
  197. ↑ سجادی، «سیاست خارجى دولت اسلامى از دیدگاه امام على(ع)»، علوم سیاسى، بدون صفحه.
  198. ↑ سجادی، «سیاست خارجى دولت اسلامى از دیدگاه امام على(ع)»، علوم سیاسى، بدون صفحه.
  199. ↑ شهیدی، زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)، ۸:‎ ۲۵.
  200. ↑ یوسفیان، «بررسی عرصه‌های حضور زنان در دوره حکومت امام علی علیه‌السلام»، معارف اسلامی، ۹۶.
  201. ↑ «زن در نگاه امام علی «علیه‌‏السلام»»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  202. ↑ «زن در نگاه امام علی «علیه‌‏السلام»»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  203. ↑ «زن در نگاه امام علی «علیه‌‏السلام»»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  204. ↑ قطبی، «علی(ع) در آیینه قرآن»، فرهنگ کوثر، بدون صفحه.
  205. ↑ گنجی شافعی، کفایة الطالب، ۲۳۱.
  206. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۱.
  207. ↑ قطبی، «علی(ع) در آیینه قرآن»، فرهنگ کوثر، بدون صفحه.
  208. ↑ «عظمت جایگاه امیرالمؤمنین(ع) در قیامت براساس منابع اهل‌سنت»، خبرگزاری ایکنا.
  209. ↑ مفید نیشابوری، الأربعين عن الأربعين: فی فضائل علي أميرالمؤمنين عليه‌السلام.
  210. ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امیرالمؤمنین، ۲:‎ ۱۱۹-۱۷۷.
  211. ↑ «حقانیت امام علی علیه‌السلام از منابع روایی اهل‌سنت»، وب‌سایت الشیعه.
  212. ↑ ابن‌‌شاذان، مائة منقبة، ۱۷۷.
  213. ↑ ابن‌شاذان، مائة منقبة، ۱۷۷.
  214. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۶:‎ ۲۵.
  215. ↑ ابن‌ ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۳:‎ ۲۶۲.
  216. ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۲:‎ ۲۹۸.
  217. ↑ امینی، الغدیر، ۲:‎ ۱۱۵.
  218. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۹:‎ ۳۳۲.
  219. ↑ ابن‌عساكر، تاريخ مدينة دمشق، ۴۲:‎ ۳۵۸.
  220. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۹:‎ ۳۸۰.
  221. ↑ قمی، تفسیر القمی، ۲:‎ ۵۶.
  222. ↑ امینی، الغدیر، ۱:‎ ۱۴-۱۵.
  223. ↑ ابن‌حنبل، فضائل امیرالمؤمنین، ۱۹۷.
  224. ↑ ابن‌حنبل، فضائل امیرالمؤمنین، ۱۵۶.
  225. ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱:‎ ۶۸.
  226. ↑ امینی، الغدیر، ۶:‎ ۷۸-۷۹.
  227. ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۵:‎ ۹۷.
  228. ↑ ابن‌عساكر، تاريخ مدينة دمشق، ۴۲:‎ ۳۹۲.
  229. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۳۸:‎ ۱۵۴-۳۳۹.
  230. ↑ آل‌کاظمی، امام علی در قرآن، ۱۴۱-۱۴۲ و ۱۴۵.
  231. ↑ صدوق، الامالی، ۲.
  232. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۳۸:‎ ۳۵۵.
  233. ↑ بخاری، صحیح‌ البخاری، ۵:‎ ۱۸، حدیث ۳۷۰۱ و ۳۷۰۲.
  234. ↑ حاکم نیشابوری، مستدرک علی الصحیحین، ۲:‎ ۲۶۳، حدیث ۲۹۴۹.
  235. ↑ صدوق، الامالی، ۸۹.
  236. ↑ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱:‎ ۱۰۳.
  237. ↑ صدوق، کمال‌الدین و تمام النعمه، ۱:‎ ۲۵.
  238. ↑ نسائی، خصائص أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب (رضي‌الله‌عنه)، ۹۳.
  239. ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۲:‎ ۵۱۴.
  240. ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۲:‎ ۲۷ و ۸۶.
  241. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۶:‎ ۲۵.
  242. ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۲:‎ ۲۹۳.
  243. ↑ حلی، کشف المراد، ۳۷۱.
  244. ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۶:‎ ۳۷۹.
  245. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۲:‎ ۷۶۴.
  246. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۸:‎ ۵۶۰.
  247. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۲۳:‎ ۲۳۲.
  248. ↑ عیاشی، تفسیر عیاشی، ۱:‎ ۲۵۱-۲۵۲.
  249. ↑ زمخشری، الکشاف، ۴:‎ ۶۷۰.
  250. ↑ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱:‎ ۴۳۲.
  251. ↑ مکارم شیرازی، آیات ولایت در قرآن، ۳۰۷ و ۳۱۲.
  252. ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱:‎ ۲۲۹.
  253. ↑ ترمذی، سنن‌ التزمذی، ۵:‎ ۶۶۲-۶۶۳.
  254. ↑ محمدی ری‌شهری، اهل‌بیت(ع) در قرآن و حدیث، ۱:‎ ۳۸.
  255. ↑ حاکم نیشابوری، مستدرک علی الصحیحین، ۲:‎ ۳۷۳، حدیث ۳۳۱۲.
  256. ↑ کلینی، الکافی، ۶:‎ ۵۰.
  257. ↑ ابن‌ ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱:‎ ۲۷.
  258. ↑ ابن‌ ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۱:‎ ۴۴-۴۵.
  259. ↑ ابن‌ ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۴:‎ ۶۳.
  260. ↑ ابن‌تیمیه، منهاج السنه النبویه، ۸:‎ ۵۰-۸۶ و ۱۲۶-۱۲۲ و ۱۶۸-۱۶۴.
  261. ↑ ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۷:‎ ۳۵۷-۳۵۸.
  262. ↑ ابن‌قیم جوزیه، المنار المنیف، ۵۷.
  263. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۶:‎ ۲۵۳-۲۵۶.
  264. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۲۱:‎ ۱۰۳.
  265. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۲۴:‎ ۴۲۱.
  266. ↑ حسکانی، شواهد التنزیل.
  267. ↑ ابن‌حنبل، فضائل امیرالمؤمنین، ۱۹۷.
  268. ↑ نوری كيذقانی و حسینی، فضايل امام علي عليه‌السلام در منابع اهل‌سنت.
  269. ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۶:‎ ۳۷۹.
  270. ↑ بیاضی، الصراط المستقیم، ۱:‎ ۱۵۱-۲۹۸.
  271. ↑ شرف‌الدین، المراجعات، ۲۶۲-۲۶۳.
  272. ↑ مفید، اوائل المقالات، ۳۵.
  273. ↑ امینی، الغدیر، ۱-۲:‎ مبحث غدیر.
  274. ↑ هالم، تشیع، ۲۷-۲۸ و ۳۱.
  275. ↑ اسلامی‌ علی‌آبادی، امداد و غفوری‌نژاد، «بازنمایی شواهد تشیع اعتقادی در نیمه‌ی اول قرن اول»، پژوهشنامه امامیه، ۱۷۷.
  276. ↑ ربّانی گلپایگانی، «امامت امام علی علیه‌السلام»، دانشنامه کلام اسلامی، ۴۵۵-۴۵۸.
  277. ↑ بستانی و جعفرنژاد، «گزیده‌ای از فضایل امام علی(ع) از دیدگاه مفسرین و محدثین اهل‌سنت»، شیعه‌شناسی، ۱۱۱.
  278. ↑ حاکم نیشابوری، مستدرک علی الصحیحین، ۳:‎ ۱۱۶.
  279. ↑ ایجی، شرح المواقف، ۸:‎ ۳۵۴.
  280. ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۳:‎ ۲۶۲.
  281. ↑ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۳:‎ ۱۹۰-۱۹۱.
  282. ↑ جعفریان، تاریخ تحول دولت و خلافت، ۱۶۸.
  283. ↑ جرداق، امام علی(ع) صدای عدالت انسانی، ۱-۲:‎ ۲۱-۲۲.
  284. ↑ جرداق، امام علی(ع) صدای عدالت انسانی، ۳-۵:‎ ۱۰۶۱.
  285. ↑ جرداق، امام علی(ع) صدای عدالت انسانی، ۳-۵:‎ ۱۰۵۹.
  286. ↑ جرداق، امام علی(ع) صدای عدالت انسانی، ۳-۵:‎ ۱۰۵۵-۱۰۵۶.
  287. ↑ جرداق، امام علی(ع) صدای عدالت انسانی، ۳-۵:‎ ۱۰۵۷.
  288. ↑ جرداق، شرح المواقف، ۱:‎ ۳۵.
  289. ↑ طباطبایی، قرآن در اسلام، ۱۱۳.
  290. ↑ ابن ندیم، الفهرست، ۳۰.
  291. ↑ صفار، بصائر الدرجات، ۱۹۳.
  292. ↑ رامیار، تاریخ قرآن، ۳۷۰-۳۷۱.
  293. ↑ خرمشاهی، قرآن ‎پژوهی، ۲:‎ ۴۶۹.
  294. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۳.
  295. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۲.
  296. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۳.
  297. ↑ «نهج‌البلاغه را به ۱۷ زبان ترجمه کرده‌ایم»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  298. ↑ نجمی، «صحیفه امیرمؤمنان(ع) قدیم‌ترین سند حدیثی موجود در میان مسلمانان»، علوم حدیث، ۴۱-۶۰.
  299. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۳۱.
  300. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.
  301. ↑ کلینی، الکافی، ۶:‎ ۵۰.
  302. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۳-۱۴.
  303. ↑ کفعمی، البلد الامین، ۳۶.
  304. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۹۲:‎ ۲۴۰ و ۲۴۶.
  305. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۶:‎ ۱۹۰.
  306. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۲:‎ ۲۳۵.
  307. ↑ حسینی، «ترجمه دعای صباح»، ۲۳۱.
  308. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۳:‎ ۲۵۲-۲۵۶.
  309. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۸۲:‎ ۲۳۵ و ۲۶۰.
  310. ↑ کفعمی، المصباح - جنه الامان الواقيه و جنه الايمان الباقيه، ۵۵۲.
  311. ↑ ابن‌طاووس، جمال الاسبوع، ۴۵۳-۴۶۴.
  312. ↑ کفعمی، البلد الامین، ۳۳۷.
  313. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۹۲:‎ ۲۸۲.
  314. ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ۵۸۴.
  315. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۹۱:‎ ۹۷.
  316. ↑ سماهیجی، صحیفه علویه، ۱۶.
  317. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۹۷:‎ ۴۱۹-۴۲۰.
  318. ↑ کفعمی، البلد الامین، ۳۱۹-۳۲۰.
  319. ↑ مجلسی، زاد المعاد، ۴۲۸.
  320. ↑ مجلسی، زاد المعاد، ۴۲۸.
  321. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۳۶۵-۴۰۵.
  322. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۴۷.
  323. ↑ فقهی‌زاده و تاجیک، «مرجعیت علمی امام علی(ع) در گستره علوم دینی»، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، ۴۹.
  324. ↑ فقهی‌زاده و تاجیک، «مرجعیت علمی امام علی(ع) در گستره علوم دینی»، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، ۶۹.
  325. ↑ «۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی(ع )، عباس عزیزى»، وب‌سایت کتابخانه الکترونیکی انهار.
  326. ↑ آریا و داداش‌زاده، «بررسی کرامات امام علی(ع) در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی»، مطالعات ادبیات تطبیقی، ۵۲۷.
  327. ↑ داداش‌زاده، آریا و ابراهیم، «بررسی کرامات امام علی(ع) و تصویر ایشان در خواب‌ها و رویاهای صوفیه در متون عرفانی»، عرفان اسلامی، ۱۶۳.
  328. ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امیرالمؤمنین، ۱۲:‎ ۳۹-۴۰.
  329. ↑ کربن، چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی اسلام ایرانی، ۴، بخش اول:‎ ۳۸۰.
  330. ↑ «معجزات امام علی علیه‌السلام»، وب‌سایت خبر آنلاین.
  331. ↑ رجبی، «زیارت امیرالمؤمنین(ع) در سیره معصومین(علیهم‌السلام)»، فرهنگ کوثر، بدون صفحه.
  332. ↑ «نگاهی به زیارت امیرالمؤمنین(ع) با تکیه بر منابع اهل‌سنت»، خبرگزاری ایکنا.
  333. ↑ طوسی، رجال، ۵۷.
  334. ↑ ناظم‌زاده قمی، اصحاب امام علی(ع).
  335. ↑ امینی نجفی، اصحاب الامام امیرالمؤمنین(ع).
  336. ↑ «نقش شخصیت‌های ایرانی در گسترش تشیع»، وب‌سایت اندیشه برتر-مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.
  337. ↑ زین، الامام علی بن ابی‌طالب و تجربه الحکم، ۲۸.
  338. ↑ معینی‌نیا، سیره اداری امام علی(ع) در دوران خلافت، ۹۳-۹۶ و ۲۲۴.
  339. ↑ معینی‌نیا، سیره اداری امام علی(ع) در دوران خلافت، ۹۳-۹۶.
  340. ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۶۰.
  341. ↑ مطهری و پردل، «جوان‌گرایی در حکومت امام علی(ع)»، علوم سیاسی، ۱۴۴.
  342. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۳۲۰.
  343. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۹۳-۴۹۵.
  344. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۳-۱۴.
  345. ↑ جعفریان، گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه، ۵۳-۵۴.
  346. ↑ جعفریان، گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه، ۵۵.
  347. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۳۶:‎ ۵.
  348. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۴۷.
  349. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۲۷-۲۸.
  350. ↑ ثقی کوفی، الغارات، ۲:‎ ۸۳۵-۸۳۷.
  351. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۴۷.
  352. ↑ باقری، «بررسی ابعاد سیاسی اجتماعی وصیت‌نامه امام علی(ع) به امام حسن(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر(عج)، ۷.
  353. ↑ حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ۲:‎ ۲۹-۳۱.
  354. ↑ خواندمیر، حبیب السیر، ۴:‎ ۱۷۲-۱۷۴.
  355. ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۲۹۰-۳۵۱.
  356. ↑ عقیلی، «تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی(ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)»، علم و تمدن در اسلام، ۷۸-۸۰.
  357. ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۴۲۲-۴۲۵ و ۴۳۷-۴۳۴.
  358. ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۳۸۷-۴۱۳.
  359. ↑ علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۲۰-۱۲۳.
  360. ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۳۶۲-۳۷۰.
  361. ↑ علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۱۹.
  362. ↑ علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۲۱.
  363. ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۳۷۴-۳۷۵ و ۳۷۹.
  364. ↑ مجلسی، حیوة القلوب، ۱:‎ ۲۲۳.
  365. ↑ علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۲۶.
  366. ↑ «زیرسازی، مقاوم‌سازی و سنگ‌کاری کف و دیوار اطراف ضریح مطهر امام علی(علیه‌السلام)»، وب‌سایت ستاد بازسازی عتبات عالیات.
  367. ↑ عقیلی، «تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی(ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)»، علم و تمدن در اسلام، ۸۶-۸۷.
  368. ↑ «یاری‌رسانی نام امام علی(ع) در فرهنگ ایرانی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  369. ↑ «آیین‌های جشن میلاد امام علی(ع) و روز بزرگداشت مقام پدر»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  370. ↑ «اجرای ده‌ها ویژه‌برنامه به مناسبت سالروز ولادت امیرالمومنین علی(ع)»، خبرگزاری شبستان.
  371. ↑ «مراسم جشن میلاد امام علی در کشورهای مختلف برگزار شد»، خبرگزاری مهر.
  372. ↑ «برگزاری جشن میلاد حضرت علی(ع) در مركز اسلامی انگلیس در لندن»، خبرگزاری ایرنا.
  373. ↑ «تاریخ روز پدر ۱۴۰۲، روز مرد و ولادت حضرت علی(ع)»، خبرگزاری ایمنا.
  374. ↑ «آیین‌های سوگواری شهادت امام علی(ع) برگزار شد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  375. ↑ باریکانی، «بررسی مردم شناختی جنبه‌های مختلف برگزاری اعیاد مذهبی در کلانشهرها (مورد مطالعه کلانشهر تهران)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی (واحد تهران مرکزی)، ۱۰۳.
  376. ↑ نیک‌زاد و حمزه، «تشیع و تاریخ اجتماعی ایرانیان در عصر صفوی»، شیعه‌پژوهی، ۱۳۱.
  377. ↑ «نگاهی به پیشینه جشن و سرور شیعیان در عید غدیر خم»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی.
  378. ↑ «غدیر ۱۴۰۴؛ تجلی اراده ملی برای انتقام و اقتدار»، خبرگزاری تسنیم.
  379. ↑ «جزئیات مهمانی ۱۰ کیلومتری عید غدیر در خیابان ولی‌عصر(عج)»، خبرگزاری تسنیم.
  380. ↑ «مهمونی ۱۰ کیلومتری غدیر با شعار بیعت در امتداد بعثت»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  381. ↑ «آیین‌های جشن میلاد امام علی(ع) و روز بزرگداشت مقام پدر»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  382. ↑ «احیای سنت غدیریِ «عقد اخوت» در پویش «برادرانه»»، خبرگزاری شبستان.
  383. ↑ «قديمی‌ترين خط كوفی منسوب به امام علی(ع) است»، خبرگزاری ایکنا.
  384. ↑ «قدیمی‌ترین نسخ خطی منسوب به امام علی(ع) و غدیر در موزه حرم رضوی رونمایی شد»، خبرگزاری قدس آنلاین.
  385. ↑ «مرور آثاری که با موضوع غدیر خلق شدند؛ تماشای ولایت علی از چشم هنرمندان»، خبرگزاری مهر.
  386. ↑ «ها علی بشر کیف بشر»، وب‌سایت کانون هنری شیعی.
  387. ↑ «السلام علیک یا امیرالمؤمنین»، وب‌سایت کانون هنری شیعی.
  388. ↑ «علی مع الحق و الحق مع علی»، وب‌سایت کانون هنری شیعی.
  389. ↑ «خلق اثر خوشنویسی با ناخن به مناسبت میلاد حضرت علی(ع)»، خبرگزاری صدا و سیما فارس.
  390. ↑ عجمی، «خط «معلی» از یک «علی» آغاز شد»، گلستان قرآن، ۱۹.
  391. ↑ «تابلوی نقاشی ۱۶۵ ساله غدیری در موزه حرم حضرت معصومه»، خبرگزاری ایسنا.
  392. ↑ «مرور آثاری که با موضوع غدیر خلق شدند؛ تماشای ولایت علی از چشم هنرمندان»، خبرگزاری مهر.
  393. ↑ «یادی از چند اثر ادبی و هنری معاصر، با موضوع امیرمؤمنان(ع) / هنر ِ وصف علی(ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  394. ↑ «امام علی(ع) در ۴ تابلوی فرشچیان + تصاویر»، خبرگزاری ایسنا.
  395. ↑ «مرور آثاری که با موضوع غدیر خلق شدند؛ تماشای ولایت علی از چشم هنرمندان»، خبرگزاری مهر.
  396. ↑ «قدیمی‌ترین نسخ خطی منسوب به امام علی(ع) و غدیر در موزه حرم رضوی رونمایی شد»، خبرگزاری قدس آنلاین.
  397. ↑ «نمایش نقاشی‌های پشت شیشه در نمایشگاه «جلوه امیرالمؤمنین»»، وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا.
  398. ↑ «نمایشگاه «آیینه افلاک» همزمان با دهه ولایت برگزار می‌شود»، خبرگزاری ایسنا.
  399. ↑ «نواهایی که در سایه «ماه غریبستان» ماندگار شدند/ارادت به «امیرعشق»»، خبرگزاری مهر.
  400. ↑ فردوسی، شاهنامه فردوسی، ۱:‎ ۱۹-۲۰.
  401. ↑ «۲ شعر از کسایی در ستایش امام علی(ع)»، خبرگزاری ایسنا.
  402. ↑ ناصر خسرو، دیوان اشعار حکیم ناصر خسرو قبادیانی، ۴۹-۵۰ و ۱۰۴-۱۰۳ و ۱۵۸ و ۲۱۸.
  403. ↑ سنائی غزنوی، دیوان حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنائی غزنوی، ۴۶۷-۴۷۱.
  404. ↑ نظامی، شرفنامه، ۳۵.
  405. ↑ نظامی، دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی، ۳۴۹.
  406. ↑ عطار نیشابوری، مصیبت‌ نامه، ۳۴-۳۶.
  407. ↑ عطار نیشابوری، الهی نامه، ۲۲-۲۳.
  408. ↑ عطار نیشابوری، منطق الطیر، ۲۶.
  409. ↑ مصفا، متن کامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی، ۶۷۹-۶۸۰.
  410. ↑ مولوی، مثنوی معنوی، دفتر اول، ۱۶۴–۱۶۶، ابیات ۳۷۲۷–۳۷۷۸.
  411. ↑ مولوی، مثنوی معنوی، دفتر اول، ۱۶۶–۱۶۷، ابیات ۳۷۷۹–۳۷۹۳.
  412. ↑ مولوی، مثنوی معنوی، دفتر اول، ۱۶۷–۱۶۸، ابیات ۳۷۹۴–۳۸۳۸.
  413. ↑ مولوی، مثنوی معنوی، دفتر ششم، ۱۰۹۳–۱۰۹۴، ابیات ۴۵۳۷–۴۵۵۱.
  414. ↑ مولوی، کلیات شمس تبریزی، رباعیات، شماره ۳۰۰ و ۳۰۴.
  415. ↑ صولتی، معارفی از تشیع در مثنوی معنوی، ۱۶۱-۱۶۳ و ۱۶۶-۱۶۵.
  416. ↑ ابن‌يمين، دیوان اشعار ابن‌یمین، ۱۰-۱۱ و ۳۲-۳۱ و ۴۰-۳۹ و ۴۵-۴۴ و ۳۵۵.
  417. ↑ حافظ، دیوان حافظ، ۳۰۱.
  418. ↑ شهریار، دیوان شهریار، ۱:‎ ۹۸ و ۶۱۶-۶۱۵.
  419. ↑ اصفهانی، کلیات دیوان‌ کمپانی‌، ۳۵-۳۸.
  420. ↑ اقبال لاهوري، كليات اشعار فارسي علامه اقبال لاهوري، ۱۱۴-۱۱۶.
  421. ↑ باذل مشهدی، حمله حیدری.
  422. ↑ شهریار، دیوان شهریار، ۱:‎ ۹۸.
  423. ↑ «آثار نمایشی و تصویری امام علی(ع)؛ نگاهی به چهار دهه کم‌کاری»، وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا.
  424. ↑ «ویژه‌های رسانه ملی؛ از ولادت امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) و روز پدر تا گرامیداشت سردار دل‌ها»، وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا.
  425. ↑ «خبرهای کوتاه رادیو و تلویزیون| 15 سریال رادیویی برای آنتن رمضانی»، خبرگزاری تسنیم.
  426. ↑ «نامی که بر ستون تاریخ حک شد/ رد پای علی(ع) در هنر و معماری ایران»، خبرگزاری ایمنا.
  427. ↑ «نام علی و القاب علی(ع) بیشترین انتخاب ایرانیان برای نام فرزندان»، وب‌سایت مگ‌ایران.
  428. ↑ «نامگذاری بیش از دو و نیم میلیون نفر در کشور با نام علی»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
  429. ↑ «نام «علی» در کدام کشورها بیشترین طرفدار را دارد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  430. ↑ «نام علی(ع) و فاطمه(س) بيشترين نام مساجد كشور»، خبرگزاری ایکنا.
  431. ↑ «روایت آماری از مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری منتسب به نام و القاب امام علی(ع)»، خبرگزاری شبستان.
  432. ↑ «بزرگراه امام علی(ع) از فرجام تا پل آغاز در تهران افتتاح شد»، خبرگزاری ایرنا.
  433. ↑ «افتتاح رسمی میدان امام علی(ع) اصفهان با حضور رئیس مجلس شورای اسلامی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  434. ↑ «بلوار امام علی(ع) پردیسان قم ‌بازگشایی شد»، خبرگزاری تسنیم.
  435. ↑ «خیابان امام علی(ع) شهرضا بعد از ۱۳ سال افتتاح می‌شود»، خبرگزاری فارس.
  436. ↑ «دانشگاه افسری امام علی(ع)، انسان‌سازترین دانشگاه کشور»، خبرگزاری صدا و سیما.
  437. ↑ «بهره‌برداری از ۲۱۱ طرح/ بیمارستان امیرالمومنین رسماْ افتتاح می‌شود»، خبرگزاری مهر.
  438. ↑ «بیمارستان امیرالمؤمنین(ع) اصفهان در شرایط کرونایی»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
  439. ↑ «اجرای پویش‌های سه‌گانه در دهه ولایت و امامت»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
  440. ↑ «آغاز پویش هم‌بستگی خادمان حرم امام علی(ع) با ملت ایران»، خبرگزاری ایکنا.
  441. ↑ «آغاز سومین پویش ملی «من شیعه علی‌ام»»، خبرگزاری ایرنا.
  442. ↑ «پویش ملی «در پناه علی علیه‌السلام» توسط رئیس سازمان بسیج مستضعفین رونمایی شد»، خبرگزاری بسیج.
  443. ↑ «برگزاری پویش سراسری «جشن ملی بیعت با علی(ع)» در ۳۱ استان کشور / مشارکت بیش از ۱۱۰۰ نوجوان و مددجو»، وب‌سایت گیتی آنلاین.
  444. ↑ «برگزاری پویش «به نام پدر» جهت آزادی پدران دارای جرایم غیرعمد از زندان»، وب‌سایت اصلی آستان قدس رضوی.
  445. ↑ «برگزاری پویش درّ نجف با هدف ترویج گفتمان حضرت علی علیه‌السلام»، پایگاه خبری کانون نیوز.
  446. ↑ «آغاز پویش به حرمت حضرت علی(ع) می‌بخشم در سراسر کشور»، خبرگزاری برنا.
  447. ↑ «همه به سوگ مولا دعوتید/ پویش بزرگ «حرمت مولا» در مازندران»، خبرگزاری مهر.
  448. ↑ «برگزاری پویش مردمی «علی یاوران» در ۳۰ استان / توزیع ۱۳۰ هزار پرس غذا میان نیازمندان»، خبرگزاری ایکنا.
  449. ↑ «راه‌اندازی پویش «به حساب علی(ع)» در شهرستان فسا»، خبرگزاری مهر.
  450. ↑ «قدیمی‌ترین نسخه‌های خطی با محوریت امام علی(ع) در کتابخانه رضوی رونمایی شد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  451. ↑ «نسخه خطی ۵۰۸ ساله مناجات نامه منسوب به امام علی در مشهد رونمایی شد»، خبرگزاری ایرنا.
  452. ↑ «جزئیاتی از قدیمی‌ترین نسخ خطی نهج‌البلاغه»، خبرگزاری تسنیم.
  453. ↑ «نسخه ۳۴۴ ساله خطی «مناقب مرتضوی» در مدح امام علی (ع) رونمایی شد»، خبرگزاری تسنیم.
  454. ↑ «بررسی مصحف منسوب به امام علی(ع) در شورای عالی قرآن»، خبرگزاری تسنیم.
  455. ↑ «شناسنامه‌دار شدن ۲۰ هزار نسخه خطی مرتبط با حضرت علی(ع) در کتابخانه‌های جهان»، خبرگزاری تسنیم.
  456. ↑ ابن‌طاووس، التحصین.
  457. ↑ کراجکی، الرساله العلویه.
  458. ↑ قمی، الروضه في فضائل أميرالمؤمنين علی بن أبی‌طالب علیه‌السلام.
  459. ↑ عاملی، الصحیح من سیره الامام علی(ع).
  460. ↑ سماهیجی، صحیفه علویه.
  461. ↑ ثقی کوفی، الغارات.
  462. ↑ قمی، الفصول العلیه فی المناقب المرتضویه.
  463. ↑ بُستی، المراتب فی فضائل امیرالمؤمنین.
  464. ↑ ابن‌طاووس، الیقین باختصاص مولانا علی بامرة المؤمنین.
  465. ↑ مفید، تفضیل امیرالمؤمنین.
  466. ↑ سیدرضی، خصائص الائمه.
  467. ↑ ابن‌بطریق، خصائص الوحی المبین.
  468. ↑ ۴۶۸٫۰ ۴۶۸٫۱ «مجموعه مقالات سومین کنگره بین‌المللی امام علی(ع) پژوهی بامعرفی جایزه جهانی امام علی علیه‌السلام»، وب‌سایت سیلیویکا.
  469. ↑ ۴۶۹٫۰ ۴۶۹٫۱ «کنگره بین‌المللی نهج‌البلاغه "انسان در تراز نهج‌البلاغه"»، وب‌سایت سیلیویکا.
  470. ↑ ۴۷۰٫۰ ۴۷۰٫۱ «اختتامیه چهارمین کنگره بین‌المللی «راه نجات، نهج‌البلاغه و حکمرانی علوی» در اصفهان»، خبرگزاری ایکنا.
  471. ↑ حسنی، فرحه الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین.
  472. ↑ شوشتری، قَضاءُ أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب علیه‌السلام.
  473. ↑ منقری، وقعه صفین.
  474. ↑ حلی، کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین.
  475. ↑ ابن‌شاذان، مائة منقبة.
  476. ↑ تلمسانی، الجوهره، ۵.
  477. ↑ اسکافی، المعیار و الموازنه در برتری امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام.
  478. ↑ باعونی شافعی، جواهر المطالب فی مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب.
  479. ↑ نسائی، خصائص أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب (رضي‌الله‌عنه).
  480. ↑ ابن‌حنبل، فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب.
  481. ↑ ابن ابی‌الدنیا، مقتل الإمام أميرالمؤمنين عليه‌السلام.
  482. ↑ ابن‌مغازلی، مناقب الإمام علی بن أبی‌طالب عليه‌السلام.
  483. ↑ اخطب خوارزم، المناقب للخوارزمی.
  484. ↑ ابن‌مردویه، مناقب علی بن أبی‌طالب عليه‌السلام و ما نزل من القرآن فی علی.
  485. ↑ ترمذی، مناقب مرتضوی.
  486. ↑ گنجی شافعی، کفایه الطالب فی مناقب علی بن أبی‌طالب.
  487. ↑ بگ‌جانی و دبیران، «کتاب‌شناسی منظومه‌های دینی درباره امام علی(ع)»، مطالعات و تحقیقات ادبی، ۴۷-۶۴.
  488. ↑ «۱۰ کتاب خواندنی درباره امام علی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  489. ↑ عاملی، الصحیح من سیرة الامام علی(ع).
  490. ↑ ۴۹۰٫۰ ۴۹۰٫۱ «فراخوان چهارمین کنگره بین‌المللی «امام علی(ع)؛ انسان ۲۵۰ ساله در افق تمدن نوین اسلامی»»، خبرگزاری ایکنا.
  491. ↑ زارع بیدکی، «معرفی کتاب مرجع (دانشنامه امام علی(ع))»، پیام بهارستان، ۲۳.
  492. ↑ «موسوعة الإمام أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب علیه‌السلام»، وب‌سایت کتابخانه مجازی الفبا.
  493. ↑ محمدی ری‌شهری، گزیده دانش‌نامه امیرالمؤمنین، ۱۳.
  494. ↑ «دانشنامه جامع موضوعی و الفبايی امام علی(ع) منتشر شد»، خبرگزاری ایکنا.
  495. ↑ «چطور حماسه امیرالمومنین(ع) در قرن پنجم جای شاهنامه را گرفت/کدکنی: "علی نامه" کمال شعر شیعی است»، وب‌سایت مشرق نیوز.
  496. ↑ «معرفی رمان «قدیس» در مورد امام علی علیه‌السلام»، وب‌سایت مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت علیهم‌السلام.
  497. ↑ کدیور، پس از بیست سال.
  498. ↑ «ماجرای سبّ امام علی(ع) چه بود؟/ مروری بر صفحه‌ای غم‌انگیز از تاریخ با «دشنام»»، خبرگزاری تسنیم.
  499. ↑ «کتابشناسی امام علی علیه‌السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  500. ↑ «فهرست ۳۰ کتاب در مورد "اميرالمؤمنين علي (‌علیه‌السلام)"»، وب‌سایت پایگاه امام علی(ع).
  501. ↑ «هشتمین کنفرانس امام علی(ع) با موضوع «عدالت از منظر امام علی(ع)»»، وب‌سایت سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران-میلان.
  502. ↑ «همایش «امام علی(ع)، الگوی عدالت، شجاعت و حکمت در دوران معاصر» از سوی مرکز تبیان در کابل»، وب‌سایت مرکز تبیان.
  503. ↑ «کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین(ع)، گام نخست تمدن‌سازی علوی است»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  504. ↑ «همایش بین‌المللی امام علی(ع) در هند»، خبرگزاری صدا و سیما.
  505. ↑ «همايش بين‌المللی نهج‌البلاغه در هند برگزار شد»، خبرگزاری ایرنا.
  506. ↑ «همایش بین‌المللی حکومت علوی نگاهی پس از ۱۴ قرن»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  507. ↑ «انتشار مقالات دومین کنگره بین‌المللی راهکارهای گسترش فرهنگ غدیر و ترویج نهج‌البلاغه با تأکید بر آداب و سنن اجتماعی واقعه غدیر»، وب‌سایت سیلیویکا.
  508. ↑ «مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی غدیر و مقاومت»، وب‌سایت سیلیویکا.
  509. ↑ «مراسم رونمایی از مجموعه مقالات همایش غدیر و پوستر همایش بین‌المللی غدیر در میراث عارفان مسلمان برگزار گردید»، وب‌سایت دانشگاه ادیان و مذاهب.
  510. ↑ «مجموعه مقالات اولین همایش بین‌المللی تربیت معنوی و سلامت معنوی از منظر امام علی(ع)»، وب‌سایت سیلیویکا.
  511. ↑ «مجموعه مقالات دومین همایش ملی نهج‌البلاغه در آراء و اندیشه‌های اسلام‌شناسان»، وب‌سایت سیلیویکا.
  512. ↑ «فعالیت‌های بین‌المللی ستاد بزرگداشت سال امام علی(ع) اعلام شد»، خبرگزاری ایرنا.

جستارهای وابسته

منابع

دیدگاه‌های ارزیابان

  1. ↑ برای این مقاله یک تغییر رویکرد زبانی پیشنهاد می‌کنم: نثر ساده‌تر، جمله‌های کوتاه‌تر، افعال مستقیم‌تر، حذف صفت‌های ارزشی، و نسبت‌دادن صریح ادعاهای تفسیری و اعتقادی به منابع یا سنت‌های فکری. این مسأله در برخی مباحث رعایت شده است و در برخی مطالب خیر. گویی انسان حس میکند مقاله توسط دو یا سه قلم متفاوت نگارش شده است. یکبار مقاله را تمییز کاری کنید.



برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=امام_علی&oldid=88146»