جلوه‌نمایی زنان
جلوه‌نمایی زن؛ ظاهرشدن زن در جامعه و مکان‌های عمومی با آرایش و لباس‌های زینتی.
جلوه‌نمایی یا تبرج، از خصلت‌های جاهلی و یکی از رفتارهای آسیب‌زا در روابط اجتماعی است که در ادیان الهی، به‌ویژه اسلام، نکوهش شده است. اسلام با در نظر گرفتن غریزهٔ طبیعی جلوه‌گری در زنان، این نیاز را در چارچوب خانواده و برای همسر مجاز دانسته و برای حضور اجتماعی زن، حجاب و عفاف را تعیین کرده است. در دوران معاصر، با گسترش فضای مجازی و تغییرات فرهنگی، مصادیق تبرّج دگرگون شده و پیامدهایی چون تهدید امنیت خانواده و مصرف‌گرایی را به همراه آورده است. توجه به تعالیم دینی و فرهنگ‌سازی برای حفظ حیا و عفاف، در کنار تأمین نیازهای عاطفی در خانواده، راهکار اساسی مقابله با آسیب‌های تبرّج است.
مفهوم‌شناسی
خودنمایی به معنای تظاهر، جلوه‌گری، ظاهرسازی و نمایش است[۱] و در اصطلاح، خوش‌نمایاندن خویش در برابر دیگران به کمک آرایش، ناز و کرشمه است.[۲] در خودنمایی، فرد می‌کوشد برتری‌های حقیقی یا ساختگی خود را آشکارا به نمایش بگذارد.[۳] در فرهنگ دینی مسلمانان، از جلوه‌نمایی با عنوان «تَبَرُّج یاد شده است. تبرّج آن است که زن زیبایی‌های خود را برای دیگران آشکار کند؛[۴] همان‌گونه که برج در میان ساختمان‌های دیگر جلوهٔ خاصی دارد و برای همه آشکار است.[۵] این جلوه‌نمایی با آشکار ساختن زیبایی‌های پنهان، خودنمایی در راه رفتن و دلبری کردن برای تصاحب قلب دیگری نمود می‌یابد.[۶]
اهداف و دلایل
کارشناسان، مهم‌ترین هدف خودنمایی، به‌ویژه از سوی زنان را دیده‌شدن در جامعه و گاه فریب دیگران دانسته‌اند.[۷] از دیدگاه برخی کارشناسان، علل فردی خودنمایی عبارتند از: ضعف حیا و عزت‌نفس، بحران هویت و ضعف ایمان افراد. علل اجتماعی آن کسب موقعیت و شهرت در فضای اجتماعی، تقلید از سبک زندگی غربی، گرایش به جنس مخالف، مدگرایی و افزایش حس رقابت است.[۸]
جلوه‌نمایی در ادیان
یهودیت
در تلمود، دربارهٔ زنی که هنجارهای جامعهٔ یهودی را نقض کند و بدون پوشش سر به میان مردم برود، با هر سنخی از مردان هم‌سخن شود یا صدایش فراتر از خانه شنیده شود، حکم شده است که شوهر می‌تواند بدون پرداخت مهریه او را طلاق دهد.[۹] همچنین کاربرد لوازم و لباس مردانه توسط زن و بالعکس نهی شده و چنین کاری نزد خدا ناپسند شمرده شده است.[۱۰] رعایت عفت و پرهیز از جلوه‌گری در دین یهود چنان اهمیتی دارد که در عهد عتیق به زنانی که حدود الهی را رعایت نکنند، هشدار نزول عذاب داده شده است.[۱۱]
مسیحیت
در رسالهٔ پطرس رسول، زنان به پرهیز از آشکار ساختن زینت ظاهری و استفاده از پوششی که فسادانگیز نباشد سفارش شده‌اند؛ زینتی که تنها باید برای شوهر عرضه شود.[۱۲] زنان در انجیل به خردورزی، عفت، خانه‌نشینی و اطاعت از شوهر سفارش شده‌اند. از منظر رهبران کلیسا نیز پوشاندن صورت برای زنان الزامی بوده و تزئین مو، سوراخ‌کردن گوش‌ها، آویختن گلوبند و طلا، دستبند قیمتی، رنگ‌کردن مو و تغییر صورت ممنوع شمرده شده است.[۱۳]
اسلام
در قرآن، برای خودنمایی زنی که زیبایی‌های خود را برای مردان آشکار می‌کند، از واژهٔ تبرّج استفاده شده و آن را از خصلت‌های زنان عصر جاهلی دانسته و آرایش زن در بیرون منزل و در مقابل مردان را نکوهش کرده است.[۱۴] همچنین قرآن به خودنمایی در امور عبادی نیز با مفهوم ریا و شرک توجه کرده و آن را از صفات منافقان و کافران شمرده است.[۱۵] براساس آموزه‌های اسلامی، اگر انسان اعمال نیک خود را نه برای رضای خداوند، بلکه برای نشان دادن به مردم انجام دهد، عمل او باطل است.[۱۶]
مفسران قرآن در بیان مصادیق خودنمایی به موارد زیر اشاره کرده‌اند: نحوهٔ پوشش زنان، سخن گفتن همراه با عشوه‌گری و نازک کردن صدا[۱۷] و شیوهٔ راه رفتن آنان نزد مردان و جلب توجه نامحرمان.[۱۸][۱۹] خودنمایی در قالب اعمال عبادی نیز انجام می‌شود؛ مانند این‌که فرد نماز، روزه، خمس، انفاق، حج و جهاد خود را برای جلب توجه مردم انجام دهد.[۲۰]
رویکرد اسلام به تبرج
چارچوب و محدوده
اسلام برای مقابله با تندروی‌ها و کندروی‌هایی که در طول تاریخ دربارهٔ پوشش زنان وجود داشته، کوشیده است قلمرو مسئلهٔ پوشش را معین کند و آن را بدون افراط و تفریط و متناسب با طبیعت زن و غیرت مرد در حفظ حریم خانواده عرضه کند.[۲۱] با توجه به غریزی بودن جلوه‌گری زنان، اسلام برای آن چارچوبی مشخص کرده است.[۲۲]
تبرج برای همسر
آموزه‌های اسلام، تبرّج زن در خانواده و در مقابل محارم را توصیه کرده و جلوه‌نمایی زن برای همسر را از صفات پسندیده شمرده است.[۲۳] آرایش کردن، پوشیدن لباس‌های زیبا و متنوع و خوشبو کردن، از موارد تبرّج برای همسر است. توجه زن به آرایش و زیبایی نزد همسر، پاسخی به غریزهٔ او در جلوه‌نمایی است و او با جلب توجه همسر، از جلوه‌گری برای مردان نامحرم بی‌نیاز می‌شود.[۲۴]
حجاب و عفاف در اجتماع
براساس آموزه‌های اسلام، زن در عرصهٔ اجتماع باید بدن خود را به‌جز صورت و دست‌ها بپوشاند و از نشان دادن جذابیت‌ها و زینت‌ها و نیز جلب توجه مردان بپرهیزد.[۲۵] بر این اساس، زن مسلمان از تبرّج، خودنمایی و به نمایش گذاشتن جاذبه‌های جنسی خود در برابر نامحرم نهی شده است.[۲۶]
دیدگاه‌ها دربارهٔ جلوه‌نمایی
برخی اربابان کلیسا با تحسین پوشش زنان مسلمان، از زنان مسیحی می‌خواهند ذهن خود را از اسارت آرایش‌ها و زیورها برهانند و یادآوری می‌کنند که جلوه‌گری و آشکار ساختن زیبایی‌ها در جامعه، از خصوصیات زنان بی‌شرم و بی‌حیا است. چارلی چاپلین در نامه‌ای منسوب به او به دخترش یادآوری کرده است که هیچ‌کس و هیچ‌چیز در این جهان شایستهٔ آن نیست که دختری ناخن پای خود را به‌خاطر آن عریان کند، مگر شوهری که روح عریانش از آن زن باشد. گاندی نیز آرایش و جلوه‌گری زن به‌منظور جلب‌نظر مردان را گونه‌ای از خفت و خواری دانسته که شایستهٔ هیچ زنی نیست.[۲۷]
مصادیق تبرج در ایران امروزی
نمونه‌ها و مصادیق جلوه‌نمایی و تبرج زنان در جامعه امروزی شامل هرگونه پوشش و رفتاری می‌شود که توجه مردان بیگانه را جلب کند. این کنش‌ها به‌تناسب فرهنگ و سبک زندگی، متغیر است.[۲۸] پژوهشگران در بررسی خودنمایی و تبرج زنان ایرانی به موارد زیر توجه کرده‌اند:
- ظاهر شدن با آرایش و لباس‌های زینتی در مجامع عمومی؛
- پوشیدن لباس‌های نازک و بدن‌نما، پاره یا جذب و چسبان که حجم بدن را نمایان می‌سازد؛
- پریشان‌کردن مو نزد مردان بیگانه؛
- کاشت ناخن و پیرسینگ بینی و گوش و نمایش آن نزد نامحرمان؛
- حضور در محل کار با آرایش‌های غلیظ و پوشش نامناسب؛
- پوشیدن لباس‌هایی با رنگ خاص که باعث جلب‌توجه نامحرم شود؛
- استفاده از مدل‌های خاص مو و برجسته کردن آن؛
- صحبت‌کردن با نامحرمان با حالت ناز و کرشمه؛
- شبیه شدن به مردان.[۲۹]
پیامدها
جامعه‌شناسان بر این باورند که حضور فریبندهٔ زنان در اجتماع، زمینه‌ساز فساد اجتماعی و تهدید امنیت خانواده‌ها می‌شود. همچنین خودنمایی با تشدید حس رقابت زنان، به چشم‌وهم‌چشمی، مصرف‌گرایی و تنش بین همسران می‌انجامد.[۳۰]
درمان و مدیریت
از منظر آموزه‌های اسلام، خودنمایی از نیازهای طبیعی زن و مورد تأیید اسلام است که باید در جایگاه مناسب خود ظهور یابد و اسباب هوس‌بازی بیماردلان نشود. اگر زن، در محیط خانواده و برای همسر، خود را زینت کند و با این عمل سلامت روان خانواده را تأمین کند، بعد عاطفی و روانی مرد را تقویت کرده و به تعالی خانواده کمک می‌کند؛ چنین زنانی بهترین زنان امت مسلمان محسوب می‌شوند[۳۱] که در نگاه قرآنی به مروارید محجوب و پوشیده در صدف[۳۲] یا جواهرات اصلی مانند یاقوت و مرجان[۳۳] تشبیه شده‌اند. قرآن، نمایش‌گری جاهلی‌گونهٔ زنان در اجتماع را که موجب جلب‌توجه نامحرم می‌شود، نهی کرده است.[۳۴] از منظر مفسران قرآن، ارزش و احترام زن در نشان‌دادن زیبایی‌ها نیست، بلکه حفظ حیا و عفت و نمایش وقار و متانت، ارزش تلقی می‌شود.[۳۵]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خودنمایی.
- ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه جلوه‌گری.
- ↑ «مظاهر ریا و خودنمایی در یک انسان»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ فراهیدی، العین، 1366ش، ج۶، ص۱۱۵؛ قرشی بنابی، قاموس قرآن، 1371ش، ج1، ص174.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، 1388ش، ج7، ص360؛ قرشی بنابی، قاموس قرآن، 1371ش، ج1، ص174.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، 1372ش، ج6، ص223؛ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج20، ص108؛ رجبی، «حیا و خودآرایی و نقش آن‌ها در سلامت روانی زن»، 1389ش.
- ↑ «عاقبت خودنمایی و فریب مردم در نگاه اسلام چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ معنوی و طاهری، «خودنمایی زنان در فضای مجازی به‌مثابه یک آسیب اجتماعی و راه‌کارهای مقابله با آن»، 1400ش، ص195-201.
- ↑ دورانت، تاریخ تمدن، 1378ش، ج4، ص461.
- ↑ کتاب مقدس، سفر تثنیه، باب 22، آیه 5.
- ↑ کتاب مقدس، کتاب اشعیاء، باب 18، آیه 16.
- ↑ کتاب مقدس، رساله پطرس، باب 3، آیه 1-6.
- ↑ کتاب مقدس، رساله پطرس، باب 3، آیه 1-6.
- ↑ «تبرج»، وب‌سایت تابناک.
- ↑ سوره ماعون، آیات 4-7؛ سوره نساء، آیات 142 و 38؛ سوره بقره، آیه 264.
- ↑ ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص ۴۷۳.
- ↑ سوره احزاب، آیه 32.
- ↑ سوره نور، آیه 31.
- ↑ صالحی ارمکی و دیگران، «بررسی تطبیقی دو مؤلفه جاهلیت اولی، تبرج وخشونت علیه زن، با جاهلیت مدرن از منظز قرآن»، 1400ش، ص415.
- ↑ سوره نساء، آیه 142.
- ↑ گروهی از نویسندگان، جوان، هیجان و خویشتنداری، بی‌تا، ج1، ص240.
- ↑ سوره احزاب، آیه 33؛ سوره نور، آیه 60؛ کلینی، اصول کافی، 1367ش، ج5، ص324؛ عاملی، وسایل الشیعه، 1386ش، ج4، ص459.
- ↑ بروجردی، العروة الوثقی، 1365ش، ج2، ص799.
- ↑ رجبی، «حیا و خودآرایی و نقش آن‌ها در سلامت روانی زن»، 1389ش.
- ↑ طاهری‌نیا، «زن و کیفیت حضور او در اجتماع از منظر قرآن»، 1389ش.
- ↑ سوره احزاب، آیه 33؛ سوره نور، آیه 60.
- ↑ طاهری‌نیا، «زن و کیفیت حضور او در اجتماع از منظر قرآن»، 1389ش.
- ↑ مصطفوی، التحقیق، 1366ش، ج2، ص190ـ192.
- ↑ «تبرج»، دانشنامه جهان اسلام.
- ↑ «چرا زنان آرایش و خودنمایی می‌کنند؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.
- ↑ علوی‌زاده، «آیا قانون حجاب متضاد با نیاز طبیعی زن به خودنمایی است؟»، وب‌سایت گناه‌شناسی.
- ↑ سوره واقعه، آیه 23.
- ↑ سوره الرحمن، آیه 56.
- ↑ سوره احزاب، آیات 31 و 32.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، بی‌تا، ج۱۹، مسئله حجاب، ستر عورت.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، قم، المکتب الاعلام الاسلام، ۱۴۰۴ق.
- بروجردی، مرتضی، مستند العروة الوثقی، تقریر بحث سید ابوالقاسم خوئی، قم، لطفی، ۱۳۶۵ش.
- «تبرج»، دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۵ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «تبرج»، وب‌سایت تابناک، تاریخ بازدید: ۳ آبان ۱۴۰۵ش.
- «چرا زنان آرایش و خودنمایی می‌کنند؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۳۹۴ش.
- دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام، تهران، اقبال، ۱۳۷۸ش.
- دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- رجبی، «حیا و خودآرایی و نقش آن‌ها در سلامت روانی زن»، نشریه معرفت، سامانه نشریات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، تاریخ بارگذاری: ۶ آذر ۱۳۸۹ش.
- صالحی ارمکی، علی و دیگران، «بررسی تطبیقی دو مؤلفه جاهلیت اولی، تبرج وخشونت علیه زن، با جاهلیت مدرن از منظر قرآن»، مطالعات قرآنی، دوره ۱۲، ش۴۵، ۱۴۰۰ش.
- طاهری‌نیا، احمد، «زن و کیفیت حضور او در اجتماع از منظر قرآن»، نشریه معرفت، سامانه نشریات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، تاریخ بارگذاری: ۲۷ مرداد ۱۳۸۹ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- «عاقبت خودنمایی و فریب مردم در نگاه اسلام چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۶ش.
- عاملی، شیخ حرّ، وسائل‌الشیعه، قم، موسسة آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
- علوی‌زاده، سید محمد، «آیا قانون حجاب متضاد با نیاز طبیعی زن به خودنمایی است؟»، وب‌سایت گناه‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۴۰۱ش.
- فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم، دارالهجره، ۱۳۶۶ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ۱۳۸۸ش.
- قرشی بنابی، علی‌اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ش.
- کتاب مقدس، انگلیس، انجمن پخش کتب مقدسه، ۱۹۸۰م.
- کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۷ش.
- گروهی از نویسندگان، جوان، هیجان و خویشتنداری، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، بی‌تا.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۶۰ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، بی‌تا.
- «مظاهر ریا و خودنمایی در یک انسان»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۳۹۷ش.
- معنوی، زینب سادات و طاهری، مسلم، «خودنمایی زنان در فضای مجازی به‌مثابه یک آسیب اجتماعی و راه‌کارهای مقابله با آن»، مطالعات اسلامی آسیب‌های اجتماعی، دانشگاه شاهد، ۱۴۰۰ش.
| طبقه‌بندی بر اساس شدت | |
|---|---|
| گناهان جنسی و عفتی | |
| گناهان زبانی و گفتاری | |
| گناهان اخلاقی و قلبی | |
| گناهان اقتصادی و مالی | |
| گناهان اعتقادی و عبادی | |