سوزن‌دوزی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۴: / خط ۴: @@
 سوزن‌دوزی یا نقش و نگار دوختن با سوزن<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=سوزن+کاری&d=en عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه سوزن‌کاری.]</ref> یکی از هنرهای دستی ایرانیان و به‌ویژه زنان بلوچ است؛<ref>[http://wikichejoor.ir/چگونه-سوزن-دوزی-انجام-دهیم؟؟/ مولایی، «چگونه سوزن‌دوزی انجام دهیم»، سایت ویکی چجور.]</ref> در این هنر به وسیله نخ و سوزن روی پارچه، چرم، نمد یا هر چیزی که بتوان در آن سوزن فروکرد، دوخت انجام می‌شود.<ref>شکوهی، حرف و مشاغل قدیم مردم سمنان و کشور، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۱.</ref> سوزن‌دوزی را سوزن‌کاری و ریزدوزی نیز می‌گویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=سوزن+کاری&d=en عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه سوزن‌کاری؛] شکوهی، حِرف و مشاغل قدیم مردم سمنان و کشور، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۱.</ref>
-== پیشینه سوزن دوزی ==
+== پیشینه سوزن‌دوزی ==
 قدمت سوزن‌دوزی با قدمت ریسندگی و بافندگی برابر است. پارچهٔ کشف شده از تابوت یکی از پادشاهان ایلامی با گل‌های هشت‌پر دوخته شده،<ref>معتقد، «پارچه مکشوفه از تابوت برنزی کیتین هوتران در ارجان بهبهان»، ۱۳۶۹ش، ص۸۱–۸۲.</ref> و اشیای برجای مانده از دوران هخامنشیان با دوخت‌های گلابتون‌دوزی، ملیله‌دوزی، سرمه‌دوزی، قلاب‌دوزی، ده‌یک‌دوزی، قیطان‌دوزی، سنگ، مروارید، پولک و مرصع‌دوزی بر روی پارچه،<ref>صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایران، ۱۳۷۰ش، ص۵–۶.</ref> و آثار ملیله‌دوزی، رودوزی و قلاب‌دوزی متعلق به دورهٔ سلوکیان، [[اشکانیان]] و [[ساسانیان]]،<ref>صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایران، ۱۳۷۰ش، ص۶؛ غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۵ش، ص۱۷۸؛ صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایران، ۱۳۷۰ش، ص۶؛ علاءفیروز، سوزن‌دوزی، سیری در صنایع دستی ایران، ۱۳۵۵ش، ص۲۱۷؛ اکرمن، سیری در هنر ایران، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۸۷۵.</ref> نشان از پیشینه کهن و ماندگار هنر سوزن‌دوزی در [[ایران]] دارد.
@@ خط ۱۳: / خط ۱۳: @@
 در دورهٔ [[صفویه|صفوی]]، حاشیه‌دوزی زرین در تزیین یقه و قسمت باز جلوی لباس به‌کار می‌رفت<ref>سودآور، دوران صفویان و قاجاریان، پوشاک در ایران‌زمین، ۱۳۸۲ش، ص۱۹۸.</ref> و سوزن‌دوزی، یک پیشهٔ نامدار بود.<ref>صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایران، ۱۳۷۰ش، ص۸.</ref> درباریان و فرستادگان دربار صفوی با جامه‌های سوزن‌دوزی شده در مراسم رسمی حاضر می‌شدند.<ref>سودآور، دوران صفویان و قاجاریان، پوشاک در ایران‌زمین، ۱۳۸۲ش، ص۱۹۶.</ref>
-در دوران قاجار، پیراهن‌های ابریشمی زنان با گل‌دوزی و مرواریددوزی تزیین می‌شد و گاهی در کفش‌های زنانه نیز مخمل‌های گل‌دوزی شده و مزین به [[طلا]] و [[ابریشم]] به‌کار می‌رفت.<ref>شریعت‌پناهی، اروپایی‌ها و لباس ایرانیان، ۱۳۷۲ش، ص۸۵.</ref> در عصر پهلوی، لباس سربازان با ملیله‌دوزی تزیین می‌شد.<ref>رضاقلی، جامع‌شناسی نخبه‌کشی، ۱۳۸۱ش، ص۱۴۰.</ref>
+در دوران قاجار، پیراهن‌های ابریشمی زنان با گل‌دوزی و مرواریددوزی تزیین می‌شد و گاهی در کفش‌های زنانه نیز مخمل‌های گل‌دوزی شده و مزین به [[طلا]] و [[ابریشم]] به‌کار می‌رفت.<ref>شریعت‌پناهی، اروپایی‌ها و لباس ایرانیان، ۱۳۷۲ش، ص۸۵.</ref> در عصر پهلوی، لباس سربازان با ملیله‌دوزی تزیین می‌شد.<ref>رضاقلی، جامع‌شناسی نخبه‌کشی، ۱۳۸۱ش، ص۱۴۰.</ref>[[پرونده:سوزن‌دوزی۱.jpg|جایگزین=زنان بلوچ در حال سوزن‌دوزی|بندانگشتی|زنان بلوچ در حال سوزن‌دوزی]][[سوزن‌دوزی بلوچی]] یا در اصطلاح محلی «سوچن‌دوزی»، از هنرهای اصیل در میان اقوام بلوچ است. ویژگی مهم سوزن‌دوزی در این منطقه استفاده از نقوش هندسی و خط‌های شکسته است. از دایره و خطوط منحنی به ندرت در سوزن‌دوزی این منطقه استفاده می‌شود.<ref>قاسمی، «ساختار صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، ۱۳۹۲ش، ص۶۷–۶۹.</ref>
-== کاربرد سوزن‌دوزی ==
+== کاربرد و خاستگاه سوزن‌دوزی ==
-سوزن‌دوزی علاوه بر لباس، روی پرده، روبالشی، سجاده، جانماز، کیسهٔ [[پول]]، سفرهٔ [[نان]]، سفرهٔ قند، [[بقچه]]، خوانچه، روقوری، جلد قرآن و قنداق نوزادان نیز استفاده می‌شد که برخی از آن‌ها هنوز هم رایج است.<ref>تحویلدار، جغرافیای اصفهان، ۱۳۴۲ش، ص۹۹.</ref>
+ایرانیان برای آفرینش نقش در هنر سوزن‌دوزی، از عناصر طبیعت،<ref>افروغ، «فرم و رنگ در هنر بلوچ»، ۱۳۸۸ش، ص۸۳.</ref> زیورآلات، اعضای بدن به‌خصوص چشم، آرزوها، تخیلات، مذهب و باورهای قومی و فرهنگی الهام گرفته‌اند.<ref>دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۶.</ref> سوزن‌دوزی علاوه بر لباس، روی پرده، روبالشی، سجاده، جانماز، کیسهٔ [[پول]]، سفرهٔ [[نان]]، سفرهٔ قند، [[بقچه]]، خوانچه، روقوری، جلد قرآن و قنداق نوزادان نیز استفاده می‌شد که برخی از آن‌ها هنوز هم رایج است.<ref>تحویلدار، جغرافیای اصفهان، ۱۳۴۲ش، ص۹۹.</ref>
+== انواع سوزن‌دوزی ==
+برخی از انواع رایج سوزن‌دوزی شامل موارد زیر است:
+# '''[[خامه‌دوزی]]'''؛ خامه‌دوزی روی پارچه‌های ساتن، کتان و چلوار با سوزن ظریف و نخ ابریشمی خام انجام می‌شود؛
+# '''[[سوزن‌دوزی بلوچی|بلوچی‌دوزی]]'''؛ در این مدل بیشتر از نخی با رنگ قرمز و پارچه‌های استفاده می‌شود که تاروپود صاف و مستقیم داشته باشد؛
+# '''[[ممقان‌دوزی]]'''؛ این هنر روی پارچه‌های ساتن و متقال مشکی با نخ‌های ابریشمی رنگی دوخته می‌شود؛
+# '''سیاه‌دوزی'''؛ این سوزن‌دوزی روی پارچهٔ سیاه بیشتر با طرح جانوران، طبیعت، ادوات جنگی و نقوش وابسته به عقاید و باورها دوخته می‌شود.<ref>[https://www.digikala.com/mag/everything-about-needlework/ نکیدان، «سوزندوزی؛ هنری که با نام مردم بلوچ گره خورده است»، دیجیکالا.]</ref>
+# '''نواردوزی'''؛ در این هنر از نوارهای آماده استفاده می‌شود. به‌دلیل صرفه‌جویی نقش‌های زیبایی را روی کناره‌های اضافی پارچه به نام نوار، سوزن‌دوزی کرده بعد در کارهای تکمیلی از آن استفاده می‌کنند؛
+# '''پریواردوزی'''؛ از این دوخت با نقوش هندسی به‌صورت حصیری، بیشتر روی دامن استفاده می‌شود.<ref>[https://mag.sarak-co.com/بررسی-لباس-اقوام-بلوچ/ میرزایی، «بررسی لباس اقوام بلوچ»، وب‌سایت سارک.]</ref> همچنین از نخ ابریشیمی با ظرافت زیاد در قسمت حاشیهٔ روسری زنان بلوچ استفاده می‌شود که بعد از ختم کار بخیه‌های روی پارچه، حالت مخملی پیدا می‌کند. نام اصلی این دوخت از زیبایی پرهای طاووس گرفته شده است.<ref>[https://blog.dipia.ir/سوزن-دوزی/ «سوزن‌دوزی»، وبسایت مجلۀ دیپیا.]</ref>
+# '''سکه‌دوزی'''؛ زنان بلوچ از این هنر برای تزیین رویه‌های رخت‌خواب، اتاق و تزیین گردن شتر در روز [[مراسم عروسی|عروسی]] استفاده می‌کنند. زنان بلوچ دکمه‌های سفید را روی تکه دوخته و در لابه‌لای آن آینه‌های کوچک و بزرگ و پلوک‌ها را قرار داده، اشکال هندسی و ستاره‌ای ایجاد می‌کنند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/introduction-crochet2-coin.html «آشنایی با هنر سکه‌دوزی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
+# '''[[آینه‌دوزی]]'''؛ در این هنر [[زن بلوچ|زنان بلوچ]] از آینه و پولک در سایزهای مختلف، نخ ابریشمی، پارچه‌های ترگال، مخمل، ساتن و جیر با رنگ تیره و امید آنکه آینه نظر بد را از صاحب محصول دور می‌کند، استفاده می‌کنند.<ref>[https://bahrolfonun.com/آینه-دوزی/ «آینه دوزی»، وبلاگ فنون.]</ref>
+# [[پولک‌دوزی]]: در این گونه از سوزن‌دوزی و رودوزی، پولک‌های رنگی روی پارچه دوخته می‌شود و گاهی برای ایجاد زیبایی بیشتر، [[گلدوزی]]، [[منجوق]]، [[ملیله]]، [[ابریشم]] و سنگ [[مروارید]] نیز به‌کار می‌رود.<ref>ارباب‌زاده بروجنی، کاربرد پارچه‌های تزیینی در اماکن مذهبی ارامنه: حفظ و مرمت یک نمونه متعلق به کلیسای وانک اصفهان، 1387ش، ص3.</ref>
 == ابزارهای سوزن‌دوزی ==
 [[پرونده:سوزن‌دوزی.jpg|جایگزین=سوزن کرول از ابزار سوزن‌دوزی|بندانگشتی|سوزن کرول از ابزار سوزن‌دوزی]]
 برای هنر سوزن‌دوزی باید نخ و سوزن و پارچهٔ قابل دوخت وجود داشته باشد. از لوازم جانبی برای این صنعت دستی می‌توان به قیچی سرکج و انگشتانه اشاره کرد. در برخی از سوزن‌دوزی‌ها از لایی‌چسب برای ضخامت دادن به پارچه، الگو، قلم برای انتقال الگو به پارچه، کاربن، بشکاف، اتو برای چسباندن لایهٔ چسبان، انواع مهره و نگین استفاده می‌شود.<ref>تحویلدار، جغرافیای اصفهان، ۱۳۴۲ش، ص۹۹.</ref>
-== خاستگاه نقوش سوزن‌دوزی ==
-ایرانیان برای آفرینش نقش در هنر سوزن‌دوزی، از عناصر طبیعت،<ref>افروغ، «فرم و رنگ در هنر بلوچ»، ۱۳۸۸ش، ص۸۳.</ref> زیورآلات، اعضای بدن به‌خصوص چشم، آرزوها، تخیلات، مذهب و باورهای قومی و فرهنگی الهام گرفته‌اند.<ref>دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۶.</ref>
-== نقوش سوزن‌دوزی بلوچ ==
-[[پرونده:سوزن‌دوزی۱.jpg|جایگزین=زنان بلوچ در حال سوزن‌دوزی|بندانگشتی|زنان بلوچ در حال سوزن‌دوزی]]
-سوزن‌دوزی یا در اصطلاح محلی «سوچن‌دوزی»، از هنرهای اصیل در میان اقوام بلوچ است. ویژگی مهم سوزن‌دوزی در این منطقه استفاده از نقوش هندسی و خط‌های شکسته است. از دایره و خطوط منحنی به ندرت در سوزن‌دوزی این منطقه استفاده می‌شود.
-نقوش هندسی؛ بیش‌ترین کاربرد را در سوزن‌دوزی زنان بلوچ دارد. هماهنگی میان نقوش سوزن‌دوزی، مرهون تناسب میان اشکال هندسی مانند مثلث، مربع، لوزی و سایر اشکال است.
-نقوش طبیعی؛ نقوش طبیعی، خود به دو دستهٔ گیاهان و جانوران تقسیم می‌شود. زنان بلوچ با استفاده از اشکال هندسی، انواع نگاره‌های گل و گیاه و نقش‌های حیوانات را به‌صورت انتزاعی و گاهی واقع‌گرایانه، سوزن‌دوزی می‌کنند. از میان این نقوش گیاهی می‌توان به کَتَروک، تِک، گل سُهر، بُته، گل چهاربرگی، گل هشت‌برگی و گل سرخ اشاره کرد.
-کَتار پادَک (به‌معنی پای حشره)، مُرگ پانچ (به‌معنی پای مرغ)، هُشتِر دُمب (به‌معنی دم شتر) و بال کبوتر نیز از جمله نقوش انتزاعی حیوانات است. نقش «چَپراس» از مشهورترین نقش‌ها در سوزن‌دوزی بلوچی است. نقش چپراس از نوارهای زیگزاگی که به موازات هم قرار گرفته تشکیل شده و بیان‌گر امواج آب و حرکت آن است.<ref>قاسمی، «ساختار صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، ۱۳۹۲ش، ص۶۷–۶۹.</ref>
 == سوزن‌دوزی در فرهنگ مردم ==
@@ خط ۴۸: / خط ۴۷: @@
 {{آغاز منابع}}
 * آصف‌زاده، محمدباقر، قزوین در گذرگاه هنر، قزوین، بحرالعلوم، ۱۳۷۴ش.
+* ارباب‌زاده بروجنی، الهه، کاربرد پارچه‌های تزیینی در اماکن مذهبی ارامنه: حفظ و مرمت یک نمونه متعلق به کلیسای وانک اصفهان، پایان‌نامهٔ دورهٔ کارشناسی ارشد، دانشکدهٔ حفاظت و مرمت دانشگاه هنر اصفهان، ۱۳۸۷ش.
 * افروغ، محمد، «فرم و رنگ در هنر بلوچ»، کتاب ماه هنر، شماره ۱۳۳، ۱۳۸۸ش.
 * اکرمن، فیلیس، سیری در هنر ایران، به‌ترجمه زهره روح‌فر و دیگران، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷ش.
@@ خط ۷۴: / خط ۷۴: @@
 {{نساجی}}
+{{هنرهای تزیینی}}