امام علی: تفاوت میان نسخه‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۵۲: | خط ۵۲: | ||
=== دوران پیامبر اسلام === | === دوران پیامبر اسلام === | ||
* '''دوران مکه:''' علی در آغاز | * '''دوران مکه:''' علی در آغاز بعثت در حدود ده‌سالگی، نخستین مردی بود که به اسلام گروید<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۹ و ۳۵-۳۴|ج=۱}}</ref> و همراه محمد نماز خواند.<ref>{{پک|ابن‌اثیر|۱۳۹۹|ک=الکامل فی التاریخ|ص=۵۷|ج=۲}}</ref> در ماجرای دعوت از خویشاوندان معروف به یوم‌الانذار یا یوم‌الدار در سال سوم بعثت، وی از محمد حمایت کرد و بنابر گزارش‌ها، محمد او را برادر، وصی و جانشین خود خواند.<ref>{{پک|معادیخواه|۱۳۷۷|ک=تاریخ اسلام (عصر بعثت)|ص=۸۰|ج=}}</ref> وی در دوران محاصره بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب نیز حضور داشت. در آستانه هجرت به مدینه، شب لیلةالمبیت، علی برای حفظ جان محمد در بستر او خوابید<ref>{{پک|شهیدی|۱۳۸۰|ک=زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)|ص=۱۴|ج=۸}}</ref> و چند روز بعد، پس از ادای امانت‌های محمد، همراه با خانواده و گروهی از مسلمانان به مدینه هجرت کرد.<ref>{{پک|معادیخواه|۱۳۷۷|ک=تاریخ اسلام (عصر بعثت)|ص=۱۵۵-۱۵۸|ج=}}</ref> | ||
* '''هجرت به مدینه:''' پس از هجرت پیامبر به مدینه، در جریان عقد اخوت میان مسلمانان، پیامبر علی را برادر خود معرفی کرد.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۴|ج=}}</ref> حضور علی در رویدادهای سیاسی، نظامی و اجتماعی جامعه اسلامی در دوره رسالت نیز در منابع مختلف گزارش شده است.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۳۴۴|ج=۲}} | * '''هجرت به مدینه:''' پس از هجرت پیامبر به مدینه، در جریان عقد اخوت میان مسلمانان، پیامبر علی را برادر خود معرفی کرد.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۴|ج=}}</ref> حضور علی در رویدادهای سیاسی، نظامی و اجتماعی جامعه اسلامی در دوره رسالت نیز در منابع مختلف گزارش شده است.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۳۴۴|ج=۲}}</ref> امام علی در غزوات و سریه‌های صدر اسلام حضور داشت و در ۱۱ مورد از ۲۹ غزوه پیامبر ازجمله بدر، احد، خندق، بنی‌قریظه، بنی‌مصطلق، خیبر، فتح مکه، حنین و طائف پرچم‌دار بود.<ref name=":02">{{پک|روحی برندق|احمدی|۱۳۹۷|ک=تاریخ اسلام|ف=تحلیل روایی تاریخیِ پرچم داری امیرمؤمنان علی(ع) در غزوات پیامبر اکرم(ص)|ص=۳۰}}</ref> او در همه غزوات، جز غزوه تبوک، همراه پیامبر بود<ref>{{پک|ابن‌سعد|۱۴۱۸|ک=الطبقات الکبرى|ص=۲۴|ج=۳}}</ref> و در این غزوه، پیامبر او را در مدینه جانشین خود قرار داد و حدیث منزلت را درباره جایگاه او بیان کرد.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۴-۲۶|ج=}}</ref> علاوه بر حضور در غزوات، مسئولیت‌هایی نیز در امور سیاسی و اداری داشت. ازجمله؛ پیمان صلح حدیبیه را کتابت کرد. در فتح مکه حضور داشت و در شکستن بت‌های کعبه به پیامبر کمک کرد. در همان سال، مأمور ابلاغ آیات برائت به مشرکان مکه شد و در مباهله با نجران نیز همراه پیامبر و خانواده حضور یافت. در سال دهم هجری، به فرمان پیامبر برای دعوت به اسلام و رسیدگی به امور مسلمانان به یمن رفت و سپس در مکه به پیامبر در حجةالوداع پیوست.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۳-۲۶|ج=}}</ref> پس از بازگشت از [[حج]]، واقعهٔ [[غدیر خم]] رخ داد. بر پایهٔ روایات شیعه، پیامبر در آن علی را به جانشین خود معرفی کرد و این رویداد به غدیر شهرت یافت.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۴-۲۶|ج=}}</ref> | ||
=== دوران امامت === | === دوران امامت === | ||
دوران امامت امام علی پس از رحلت پیامبر اسلام آغاز شد و تا شهادت او ادامه یافت | دوران امامت امام علی پس از رحلت پیامبر اسلام آغاز شد و تا شهادت او ادامه یافت.<ref>{{پک|طبری|۱۳۸۷|ک=تاریخ الامم و الملوک|ص=۲۷۹|ج=۲}}</ref> در این دوره، افزون بر اداره حکومت و مواجهه با منازعات داخلی،<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۴۳۶-۴۵۳ و ۴۷۵-۴۵۶ و ۴۸۸-۴۷۶|ج=۱}}</ref> موضوعاتی مانند اخلاق، کرامت انسانی، عدالت، آزادی، صبر و همبستگی اجتماعی بازتاب یافته است.<ref>{{پک|زمانی محجوب|۱۴۰۳|ک=قرآن، فرهنگ و تمدن|ف=مولفه‌های تمدن‌ساز در سیره امام علی(ع) با رویکرد قرآنی|ص=۴۶}}</ref> | ||
==== | === دوران انتخاب خلفای راشدین === | ||
==== '''دوره خلافت ابوبکر''' ==== | ==== '''دوره خلافت ابوبکر''' ==== | ||
خلافت ابوبکر بر پایه بیعت شماری از صحابه و سپس بیعت عمومی مسلمانان و نارضایتی علی از بیعت با ابوبکر،<ref>{{پک|ابن‌قتیبه دینوری|۱۳۵۶|ک=الامامه و السیاسه|ص=۱۴|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۵۳|ج=}}</ref> مراجعه به خانه او برای گرفتن بیعت، درگیری، آسیب‌دیدن فاطمه و سقط محسن<ref>{{پک|اربلی|۱۳۸۱|ک=کشف الغمه|ص=۶۷|ج=۲}}</ref> گزارش شده است.<ref>{{پک|طبرسی|۱۴۲۴|ک=الاحتجاج|ص=۱۰۹|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|مسعودی|۱۳۸۷|ک=مروج الذهب|ص=۳۰۸|ج=۲}}</ref> پس از رحلت پیامبر، ابوبکر فدک را در اختیار گرفت. فاطمه زهرا درباره آن دادخواهی کرد و ابوبکر از واگذاری آن خودداری کرد.<ref>{{پک|رهبر|۱۳۷۹|ک=میقات حج|ف=فدک، نماد مظلومیّت اهل بیت(علیهم السلام)|ص=۱۶۶-۱۷۸}}</ref><ref>{{پک|امین|۱۴۰۳|ک=اعیان الشیعه|ص=۳۱۴|ج=۱}}</ref> برخی منابع اهلسنت به در اختیار گرفتن فدک، اعتراض فاطمه زهرا و درخواست حق خود، پاسخ ابوبکر و ناراحتی او از این موضوع اشاره کرده‌اند<ref>{{پک|طبری|۱۳۸۷|ک=تاریخ الامم و الملوک|ص=۲۰۷-۲۰۸|ج=۳}}</ref> و برخی منابع نیز با نقل روایت‌های مختلف، جزئیات بیشتری آورده‌اند.<ref>{{پک|بلاذری|۱۳۹۸|ک=فتوح البلدان|ص=۴۴-۴۶|ج=}}</ref> در برخی منابع، این اقدام در چارچوب اجتهاد و صلاحیت خلیفه تفسیر شده است.<ref>{{پک|ابن ابی‌الحدید|۱۴۰۴|ک=شرح نهج‌البلاغه|ص=۲۲۲|ج=۱}}</ref> علی در دوره خلافت ابوبکر در برخی امور جامعه و حکومت همکاری داشت و در مسائل علمی، فقهی و قضایی مورد مراجعه قرار می‌گرفت. درباره این همکاری، برداشت‌های متفاوتی در منابع وجود دارد؛ برخی آن را همکاری برای حفظ مصالح عمومی و وحدت جامعه اسلامی دانسته‌اند و برخی منابع شیعه، با وجود استمرار اختلاف درباره مسئله خلافت، از سکوت و مدارا برای جلوگیری از گسترش اختلاف میان مسلمانان سخن گفته‌اند.<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۳۴۷|ج=۱}}</ref> علی همچنین در کنار حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و صحابه،<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۶۰-۶۱|ج=}}</ref> به تفسیر قرآن، تبیین احکام، پاسخ‌گویی به مسائل فقهی و اعتقادی و تربیت شاگردان ادامه داد.<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۸۰|ج=۱}}</ref> | |||
==== '''دوره خلافت عمر''' ==== | ==== '''دوره خلافت عمر''' ==== | ||
| خط ۷۴: | خط ۷۰: | ||
=== خلافت امام علی<ref group="دیدگاه">تا می توانید این مطالب این بخش یعنی تا سیره و اندیشه را مختصر بحث کنید. </ref> === | === خلافت امام علی<ref group="دیدگاه">تا می توانید این مطالب این بخش یعنی تا سیره و اندیشه را مختصر بحث کنید. </ref> === | ||
علی در ذی‌الحجه سال ۳۵ق، پس از کشته‌شدن عثمان، به خلافت رسید و بیشتر صحابه در مدینه با او بیعت کردند.<ref>{{پک|طبری|۱۳۶۲|ک=تاریخ طبری|ص=۴۲۷-۴۳۱|ج=۴}}</ref> | علی در ذی‌الحجه سال ۳۵ق، پس از کشته‌شدن عثمان، به خلافت رسید و بیشتر صحابه در مدینه با او بیعت کردند.<ref>{{پک|طبری|۱۳۶۲|ک=تاریخ طبری|ص=۴۲۷-۴۳۱|ج=۴}}</ref> در دوره خلافت علی، سه جنگ داخلی جمل،<ref>{{پک|طبری|۱۳۶۲|ک=تاریخ طبری|ص=۴۵۱-۴۵۴ و ۵۰۷ و ۵۱۱ و ۵۳۴|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|زبیدی|۱۴۱۴|ک=تاج العروس|ص=۲۷۳|ج=۳}}</ref> صفین<ref>{{پک|ابن‌اعثم کوفی|۱۴۱۱|ک=الفتوح|ص=۱۶۳|ج=۳}}</ref><ref>{{پک|منقری|۱۳۸۲|ک=وقعه صفین|ص=۵۵ و ۶۰-۵۹ و ۶۷-۶۶|ج=}}</ref> و نهروان<ref>{{پک|شهرستانی|۱۴۱۵|ک=الملل و النحل|ص=۱۳۵|ج=۱}}</ref> رخ داد که به‌ترتیب با [[ناکثین]]، [[قاسطین]] و [[خوارج]]، درگرفت.<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۴۳۶-۴۵۳ و ۴۷۵-۴۵۶ و ۴۸۸-۴۷۶|ج=۱}}</ref> علی پس از آغاز خلافت، مدینه را مرکز حکومت قرار داد؛ اما پس از جنگ جمل، مرکز حکومت را به کوفه منتقل کرد و این شهر تا پایان خلافت او مرکز سیاسی و اداری حکومت بود.<ref>{{پک|دینوری|۱۳۷۱|ک=اخبار الطوال|ص=۱۵۴|ج=}}</ref> | ||
در برخی پژوهش‌ها، آثار و پیامدهای حکومت علی در دو حوزه بررسی شده است. حوزه نخست شامل تعیین حدود آزادی فرد و جامعه، نقش مردم، مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان، صراحت حاکم در برابر مردم، پاسخ‌گویی دولتمردان و کارگزاران، معیارهای ارزیابی حکومت‌ها، عدالت، امکان تحقق جامعه عادلانه و توجه به افکار عمومی است. حوزه دوم به تلقی از دولت، معیارهای شایسته‌سالاری در گزینش کارگزاران، اداره نظام‌مند امور، پاسخ‌گویی در سلسله‌مراتب اداری و حکومت به‌عنوان وسیله‌ای برای خدمت مربوط میشود.<ref name=":024">{{پک|امینی|دشتی|۱۳۹۱|ک=پژوهشنامه علوی|ف=پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی(ع)|ص=۲۷-۲۸}}</ref> | در برخی پژوهش‌ها، آثار و پیامدهای حکومت علی در دو حوزه بررسی شده است. حوزه نخست شامل تعیین حدود آزادی فرد و جامعه، نقش مردم، مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان، صراحت حاکم در برابر مردم، پاسخ‌گویی دولتمردان و کارگزاران، معیارهای ارزیابی حکومت‌ها، عدالت، امکان تحقق جامعه عادلانه و توجه به افکار عمومی است. حوزه دوم به تلقی از دولت، معیارهای شایسته‌سالاری در گزینش کارگزاران، اداره نظام‌مند امور، پاسخ‌گویی در سلسله‌مراتب اداری و حکومت به‌عنوان وسیله‌ای برای خدمت مربوط میشود.<ref name=":024">{{پک|امینی|دشتی|۱۳۹۱|ک=پژوهشنامه علوی|ف=پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی(ع)|ص=۲۷-۲۸}}</ref> | ||
== سیره و اندیشه == | == سیره و اندیشه == | ||
سیره علوی به شیوه رفتار علی بن ابی‌طالب در عرصه‌های فردی و اجتماعی و در تعامل با خدا، خانواده و جامعه اشاره دارد.<ref>{{پک|ناظم‌زاده قمی|۱۳۷۹|ک=سیمای پرفروغ: پژوهشی پیرامون فضایل و مناقب امیرالمؤمنین علی(ع)|ص=۱۷۱|ج= | سیره علوی به شیوه رفتار علی بن ابی‌طالب در عرصه‌های فردی و اجتماعی و در تعامل با خدا، خانواده و جامعه اشاره دارد.<ref>{{پک|ناظم‌زاده قمی|۱۳۷۹|ک=سیمای پرفروغ: پژوهشی پیرامون فضایل و مناقب امیرالمؤمنین علی(ع)|ص=۱۷۱|ج=}}</ref> | ||
* '''سیره سیاسی:''' سیره سیاسی او در شیوه اداره حکومت و اعمال قدرت سیاسی با اصولی چون صدق‌محوری، حق و قانون‌محوری، انتقادپذیری، شایسته‌محوری، مردم‌سالاری، انسان‌محوری، پایبندی به اصول اخلاقی و احترام به آزادی‌های معقول همراه بود.<ref>{{پک|سبحانی تبریزی|۱۳۸۰|ک=کتاب نقد|ف=امام علی(ع) و اصول سیاست|ص=۳۶-۴۸}}</ref> تغییرات، گزینش و نظارت بر کارگزاران شایسته<ref>{{پک|شهیدی|۱۳۸۰|ک=زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)|ص=۲۶|ج=۸}}</ref> و توانمند و عدم توجه به وابستگی‌های قومی و قبیله‌ای،<ref>{{پک|ابن‌شعبه حرّانی|۱۳۸۷|ک=تحف العقول|ص=۱۳۷|ج=}}</ref> انضباط اداری، توجه ویژه به نیروهای مسلح،<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=نامه ۵۳|ج=}}</ref> قاطعیت در برابر تخلف، اجرای عدالت و مشورت از شیوه‌های اداره حکومت او بود.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=نامه ۴۱|ج=}}</ref> آشناکردن کارگزاران با شیوه زمامداری و نحوه رفتار با مردم،<ref>{{پک|ثواقب|۱۳۸۰|ک=حکومت اسلامی|ف=امام علی(ع) کارگزاران حکومت و راهکارهای اصلاحات|ص=۱۴۷}}</ref> حفظ سنت‌های پسندیده و توجه به شایستگی، امانت‌داری، تجربه، توانایی مدیریتی، تخصص و تربیت اسلامی در گزینش آنان از دیگر موارد مورد توجه او بود.<ref name=":025">{{پک|پورطهماسبی|تاجور|۱۳۸۹|ک=پژوهشنامه علوی|ف=ویژگی‌ها و وظایف کارگزاران در نهج‌البلاغه|ص=۲۱ و ۴۱-۳۹}}</ref><ref name=":03">{{پک|دلشاد تهرانی|امین ناجی|باقرپور|۱۳۹۵|ک=مدیریت سازمان‌های دولتی|ف=اصول عزل و نصب کارگزاران با رویکرد اندیشه سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه|ص=۱۴۴-۱۴۵}}</ref> عدالت در اداره حکومت با برابری، انصاف و پرهیز از تبعیض همراه بود.<ref>{{پک|معمار|۱۳۹۳|ک=شیعه‌شناسی|ف=تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)|ص=۷۴}}</ref><ref>{{پک|غلام علی خمسه|۱۴۰۳|ک=کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران|ف=تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه|ص=۱۶۹۸-۱۶۹۹}}</ref> مشورت با افراد شایسته، باتجربه و خیرخواه و پرهیز از تصمیم‌گیری فردی نیز از شیوه‌های تصمیم‌گیری حکومت بود.<ref>{{پک|معرفت|۱۳۸۰|ک=کتاب نقد|ف=امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت|ص=بدون صفحه}}</ref> اصلاح و تقویت قضات عادل و آموزش دادرسان نیز مورد توجه قرار داشت.<ref name=":026">{{پک|موسوی بجنورد|صفایی|۱۳۸۸|ک=پژوهشنامه متین|ف=حقوق متقابل مردم و حکومت اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع)|ص=۱۶}}</ref> در برخی منابع و دیدگاه‌های علوی، وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی از اصول مورد تأکید دانسته شده است. این دیدگاه، وحدت را در تعالیم اسلام دارای جایگاه اساسی می‌داند و اتحاد و همبستگی مسلمانان، حفظ عزت و قدرت جامعه اسلامی، بهره‌مندی از خیرات و برکات و مصونیت در برابر دشمنان را به وحدت مسلمانان مرتبط می‌کند.<ref name=":0214">{{پک|سلطانی|مکه|۱۴۰۴|ک=پژوهشنامه مذاهب اسلامی|ف=وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی در سیره امام امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام)|ص=۴۰}}</ref> نامه‌ها و فرمان‌های او، به‌ویژه مجموعه گردآمده در ''نهج‌البلاغه''، از منابع مهم شناخت شیوه حکومت‌داری اوست.<ref name=":023">{{پک|مهدوی‌راد|غروی|۱۳۹۱|ک=علوم حدیث|ف=ملاک ارزیابی کارگزاران در نهج‌البلاغه|ص=۸۶}}</ref> | * '''سیره سیاسی:''' سیره سیاسی او در شیوه اداره حکومت و اعمال قدرت سیاسی با اصولی چون صدق‌محوری، حق و قانون‌محوری، انتقادپذیری، شایسته‌محوری، مردم‌سالاری، انسان‌محوری، پایبندی به اصول اخلاقی و احترام به آزادی‌های معقول همراه بود.<ref>{{پک|سبحانی تبریزی|۱۳۸۰|ک=کتاب نقد|ف=امام علی(ع) و اصول سیاست|ص=۳۶-۴۸}}</ref> تغییرات، گزینش و نظارت بر کارگزاران شایسته<ref>{{پک|شهیدی|۱۳۸۰|ک=زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)|ص=۲۶|ج=۸}}</ref> و توانمند و عدم توجه به وابستگی‌های قومی و قبیله‌ای،<ref>{{پک|ابن‌شعبه حرّانی|۱۳۸۷|ک=تحف العقول|ص=۱۳۷|ج=}}</ref> انضباط اداری، توجه ویژه به نیروهای مسلح،<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=نامه ۵۳|ج=}}</ref> قاطعیت در برابر تخلف، اجرای عدالت و مشورت از شیوه‌های اداره حکومت او بود.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=نامه ۴۱|ج=}}</ref> آشناکردن کارگزاران با شیوه زمامداری و نحوه رفتار با مردم،<ref>{{پک|ثواقب|۱۳۸۰|ک=حکومت اسلامی|ف=امام علی(ع) کارگزاران حکومت و راهکارهای اصلاحات|ص=۱۴۷}}</ref> حفظ سنت‌های پسندیده و توجه به شایستگی، امانت‌داری، تجربه، توانایی مدیریتی، تخصص و تربیت اسلامی در گزینش آنان از دیگر موارد مورد توجه او بود.<ref name=":025">{{پک|پورطهماسبی|تاجور|۱۳۸۹|ک=پژوهشنامه علوی|ف=ویژگی‌ها و وظایف کارگزاران در نهج‌البلاغه|ص=۲۱ و ۴۱-۳۹}}</ref><ref name=":03">{{پک|دلشاد تهرانی|امین ناجی|باقرپور|۱۳۹۵|ک=مدیریت سازمان‌های دولتی|ف=اصول عزل و نصب کارگزاران با رویکرد اندیشه سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه|ص=۱۴۴-۱۴۵}}</ref> عدالت در اداره حکومت با برابری، انصاف و پرهیز از تبعیض همراه بود.<ref>{{پک|معمار|۱۳۹۳|ک=شیعه‌شناسی|ف=تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)|ص=۷۴}}</ref><ref>{{پک|غلام علی خمسه|۱۴۰۳|ک=کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران|ف=تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه|ص=۱۶۹۸-۱۶۹۹}}</ref> مشورت با افراد شایسته، باتجربه و خیرخواه و پرهیز از تصمیم‌گیری فردی نیز از شیوه‌های تصمیم‌گیری حکومت بود.<ref>{{پک|معرفت|۱۳۸۰|ک=کتاب نقد|ف=امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت|ص=بدون صفحه}}</ref> اصلاح و تقویت قضات عادل و آموزش دادرسان نیز مورد توجه قرار داشت.<ref name=":026">{{پک|موسوی بجنورد|صفایی|۱۳۸۸|ک=پژوهشنامه متین|ف=حقوق متقابل مردم و حکومت اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع)|ص=۱۶}}</ref> در برخی منابع و دیدگاه‌های علوی، وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی از اصول مورد تأکید دانسته شده است. این دیدگاه، وحدت را در تعالیم اسلام دارای جایگاه اساسی می‌داند و اتحاد و همبستگی مسلمانان، حفظ عزت و قدرت جامعه اسلامی، بهره‌مندی از خیرات و برکات و مصونیت در برابر دشمنان را به وحدت مسلمانان مرتبط می‌کند.<ref name=":0214">{{پک|سلطانی|مکه|۱۴۰۴|ک=پژوهشنامه مذاهب اسلامی|ف=وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی در سیره امام امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام)|ص=۴۰}}</ref> نامه‌ها و فرمان‌های او، به‌ویژه مجموعه گردآمده در ''نهج‌البلاغه''، از منابع مهم شناخت شیوه حکومت‌داری اوست.<ref name=":023">{{پک|مهدوی‌راد|غروی|۱۳۹۱|ک=علوم حدیث|ف=ملاک ارزیابی کارگزاران در نهج‌البلاغه|ص=۸۶}}</ref> | ||
| خط ۱۱۹: | خط ۱۱۱: | ||
=== دیدگاه شیعه<ref group="دیدگاه">نسبت این عنوان و عنوان بعدی با قرآن و حدیث چیست؟ مگر منبع دیدگاه شیعه و اهل سنت رویات و احادیث نیست؟ این عناوین تداخل دارد و بدون دقت انتخاب شده است. بله دیدگاه شیعه و اهل سنت عنوان درستی است. لطفا در نگارش مقاله دقت کنید و صرفا کلمات را سر هم نچینید. واقعا ادم با خواندن این مقالات نومید می شود!!! </ref> === | === دیدگاه شیعه<ref group="دیدگاه">نسبت این عنوان و عنوان بعدی با قرآن و حدیث چیست؟ مگر منبع دیدگاه شیعه و اهل سنت رویات و احادیث نیست؟ این عناوین تداخل دارد و بدون دقت انتخاب شده است. بله دیدگاه شیعه و اهل سنت عنوان درستی است. لطفا در نگارش مقاله دقت کنید و صرفا کلمات را سر هم نچینید. واقعا ادم با خواندن این مقالات نومید می شود!!! </ref> === | ||
در دیدگاه شیعه، علی بن ابی‌طالب پس از پیامبر برترین، باتقواترین و داناترین انسان و جانشین برحق او دانسته میشود.<ref>{{پک|سیوطی|۱۴۰۴|ک=الدر المنثور|ص=۳۷۹|ج=۶}}</ref> دلایل امامت او در برخی موارد به‌صراحت بر امامت و ولایت او پس از پیامبر دلالت دارند و در برخی موارد، بدون اشاره مستقیم به امامت و ولایت، فضایل او را بیان می‌کنند.<ref>{{پک|بیاضی|۱۳۸۴|ک=الصراط المستقیم|ص=۱۵۱-۲۹۸|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|شرف‌الدین|۱۴۱۶|ک=المراجعات|ص=۲۶۲-۲۶۳|ج=}}</ref> از نظر شیعه، علی به فرمان خدا و با تصریح پیامبر، جانشین بلافصل رسول خدا است<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=اوائل المقالات|ص=۳۵|ج=}}</ref> و واقعه غدیر خم از مهم‌ترین مستندات این اعتقاد به شمار می‌رود.<ref>{{پک|امینی|۱۳۶۸|ک=الغدیر|ص=مبحث غدیر|ج=۱-۲}}</ref> به باور شیعیان، خلافت علی بن ابی‌طالب در ۱۹ ذی‌الحجه سال ۳۵ق تحقق دیرهنگام جانشینی او بود که پیامبر در چند موقعیت بر آن تأکید کرده بود. بر اساس این دیدگاه، علی تنها خلیفه برحق پس از پیامبر است و عنوان امیرالمؤمنین برای او شایسته دانسته میشود. همچنین حکومت او تنها حکومت مشروع پس از رحلت پیامبر دانسته شده است.<ref>{{پک|هالم|۱۳۸۹|ک=تشیع|ص=۲۷-۲۸ و ۳۱|ج=}}</ref> متکلمان شیعه برای این اعتقاد به دلایل عقلی و نقلی استناد کرده‌اند. از مهم‌ترین این دلایل، عصمت، اعلمیت، مفترض‌الاطاعه‌بودن،<ref name=":04">{{پک|اسلامی علی‌آبادی|امداد|غفوری‌نژاد|۱۴۰۱|ک=پژوهشنامه امامیه|ف=بازنمایی شواهد تشیع اعتقادی در نیمه‌ی اول قرن اول|ص=۱۷۷}}</ref> افضلیت، عدم صلاحیت دیگران برای امامت، معجزات، استخلاف بر مدینه، نصوص جلی بر امامت امام علی و روایات و احادیث است.<ref>{{پک|ربّانی گلپایگانی|جلد ۱|ک=دانشنامه کلام اسلامی|ف=امامت امام علی علیه‌السلام|ص=۴۵۵-۴۵۸}}</ref> | در دیدگاه شیعه درباره امامت علی، سیاست با ولایت دینی پیوند دارد و حقانیت و شایستگی اهل‌بیت و افضلیت و اعلمیت آنان برای تصدی امامت، به نص پیامبر نسبت داده میشود.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۳|ک=تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی|ف=سیر تحول نقش امامان شیعه در احیای تئوری امامت الهی|ص=۵۸}}</ref><ref group="دیدگاه">در این قسمت عمده مطالب شما ناظر به اثبات امامت امام علی است که برخی آن تکراری هم است. ولی پرداختن به این جزئیات در این ویکی مورد نظر ما نیست. رویکردما کلامی نیست، بلکه اجتماعی فرهنگی است. برای ما کافی است که بگوید امامت امام علی پس از وفات پیامبر آغاز و تا شهادت ادامه داشت. همین یک گزاره کافی است. مباحث دیگر ان برای ما نیاز نیست. بلکه ابعاد فرهنگی و اجتماعی این مطلب که در ویکی های مثل ویکی شیعه پرداخته نشده باید برجسته شود. </ref> در دیدگاه شیعه، علی بن ابی‌طالب پس از پیامبر برترین، باتقواترین و داناترین انسان و جانشین برحق او دانسته میشود.<ref>{{پک|سیوطی|۱۴۰۴|ک=الدر المنثور|ص=۳۷۹|ج=۶}}</ref> دلایل امامت او در برخی موارد به‌صراحت بر امامت و ولایت او پس از پیامبر دلالت دارند و در برخی موارد، بدون اشاره مستقیم به امامت و ولایت، فضایل او را بیان می‌کنند.<ref>{{پک|بیاضی|۱۳۸۴|ک=الصراط المستقیم|ص=۱۵۱-۲۹۸|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|شرف‌الدین|۱۴۱۶|ک=المراجعات|ص=۲۶۲-۲۶۳|ج=}}</ref> از نظر شیعه، علی به فرمان خدا و با تصریح پیامبر، جانشین بلافصل رسول خدا است<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=اوائل المقالات|ص=۳۵|ج=}}</ref> و واقعه غدیر خم از مهم‌ترین مستندات این اعتقاد به شمار می‌رود.<ref>{{پک|امینی|۱۳۶۸|ک=الغدیر|ص=مبحث غدیر|ج=۱-۲}}</ref> به باور شیعیان، خلافت علی بن ابی‌طالب در ۱۹ ذی‌الحجه سال ۳۵ق تحقق دیرهنگام جانشینی او بود که پیامبر در چند موقعیت بر آن تأکید کرده بود. بر اساس این دیدگاه، علی تنها خلیفه برحق پس از پیامبر است و عنوان امیرالمؤمنین برای او شایسته دانسته میشود. همچنین حکومت او تنها حکومت مشروع پس از رحلت پیامبر دانسته شده است.<ref>{{پک|هالم|۱۳۸۹|ک=تشیع|ص=۲۷-۲۸ و ۳۱|ج=}}</ref> متکلمان شیعه برای این اعتقاد به دلایل عقلی و نقلی استناد کرده‌اند. از مهم‌ترین این دلایل، عصمت، اعلمیت، مفترض‌الاطاعه‌بودن،<ref name=":04">{{پک|اسلامی علی‌آبادی|امداد|غفوری‌نژاد|۱۴۰۱|ک=پژوهشنامه امامیه|ف=بازنمایی شواهد تشیع اعتقادی در نیمه‌ی اول قرن اول|ص=۱۷۷}}</ref> افضلیت، عدم صلاحیت دیگران برای امامت، معجزات، استخلاف بر مدینه، نصوص جلی بر امامت امام علی و روایات و احادیث است.<ref>{{پک|ربّانی گلپایگانی|جلد ۱|ک=دانشنامه کلام اسلامی|ف=امامت امام علی علیه‌السلام|ص=۴۵۵-۴۵۸}}</ref> | ||
=== دیدگاه اهلسنت === | === دیدگاه اهلسنت === | ||
نسخهٔ ۲۵ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۱۶
پادکست مقاله | 🡇
|
امام علی؛ علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان.
علی بن ابی‌طالب مشهور به امام علی و امیرالمؤمنین (۱۳ رجب سال ۲۳ پیش از هجرت – ۲۱ رمضان سال ۴۰ق)، از صحابه، راویان حدیث و کاتبان وحی و از نزدیک‌ترین یاران پیامبر بود. بنا بر گزارش شیعه و شماری از منابع اهلسنت، علی در کعبه زاده شد و نخستین مردی بود که به پیامبر ایمان آورد. شیعیان او را نخستین امام و جانشین پیامبر می‌دانند و اهلسنت او را چهارمین خلیفه از خلفای راشدین به‌شمار می‌آورند. او پس از رحلت پیامبر در تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی نقش داشت و در سال ۳۵ق به خلافت رسید. دوران خلافت او با سه جنگ داخلی جمل، صفین و نهروان همراه شد و در سال ۴۰ق در مسجد کوفه به دست عبدالرحمن بن ملجم مرادی به شهادت رسید. نهج‌البلاغه، مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او، از مهم‌ترین منابع مرتبط با میراث فکری و ادبی اوست و سخنان و آموزه‌های منسوب به وی در حوزه‌هایی مانند کلام، فقه، تفسیر، قرائت، نحو، فصاحت و بلاغت بازتاب یافته است.
زندگی‌نامه
تولد و نسب
علی بن ابی‌طالب در روز جمعه[۱][۲] ۱۳ رجب سال ۳۰ عام‌الفیل، درون کعبه در شهر مکه متولد شد.[۳] پدرش ابوطالب بن عبدالمطلب[۴] و مادرش فاطمه بنت اسد بودند.[۵] پیوند این دو، نخستین ازدواج میان زن و مردی از طایفه بنی‌هاشم بود و از این رو، علی نخستین فردی است که از سوی پدر و مادر، هاشمی محسوب میشود.[۶] وی از شش‌سالگی به خانه محمد رفت و تحت سرپرستی او پرورش یافت.[۷][۸]
ازدواج و فرزندان
امام علی با فاطمه زهرا، دختر پیامبر اکرم، در سال دوم هجرت ازدواج کرد. حاصل این ازدواج چهار فرزند به نام‌های حسن، حسین، زینب، ام‌کلثوم بود.[۹] امام علی در زمان حیات فاطمه، همسر دیگری اختیار نکرد. پس از درگذشت او، وی ازدواج‌های دیگری داشت؛ از جمله با فاطمه بنت حِزام مشهور به اُمّ‌البنین که از او صاحب چهار پسر به نام‌های عباس، عثمان، جعفر و عبدالله شد و خَوله حنفیه که مادر محمد حنفیه است.[۱۰] او از دیگر همسران خود نیز فرزندانی داشت.[۱۱][۱۲]
نام، کنیه و القاب
نام او، علی است و کنیه‌های مشهور او ابوالحسن و ابوتراب است.[۱۳] دیگر کنیه‌های او ابوالحسین، ابوالسبطین، ابوالریحانتین و ابوالائمه است.[۱۴] از میان ۵۹۰ لقب امیرالمؤمین،[۱۵][۱۶] حیدر، اسدالله، مرتضی، هادی، صدیق و فارق مشهورترین آنها هستند[۱۷] و القابی مانند امیرالمؤمنین، یعسوب‌الدین، قسیم‌النار و الجنه، ابوتراب و اسدالله به‌عنوان عناوینی با دلالت‌های اعتقادی و فضیلتی تفسیر شده‌اند و برخی از منابع آنها را مرتبط با افضلیت و امامت امام علی دانسته‌اند.[۱۸]
ویژگی‌های جسمانی و اخلاقی
امام علی مردی میانه‌بالا با چشمانی سیاه و گشاده، ابروهایی کشیده و پیوسته، چهره‌ای گندمگون، ریشی انبوه و شانه‌هایی پهن توصیف شده و اندامی نیرومند برای او گزارش شده است.[۱۹] درباره قدرت بدنی او نیز گزارش شده است که با هرکس مبارزه می‌کرد، او را بر زمین می‌زد.[۲۰] عبادت‌پیشگی، زهد، ساده‌زیستی،[۲۱] نجابت، جوانمردی،[۲۲] شجاعت، حق‌طلبی، خوش‌خلقی و تقوا[۲۳] از جمله ویژگی‌های اخلاقی گزارش‌شده درباره امام علی است.[۲۴]
ادوار زندگی امام علی
زندگی امام علی را می‌توان به چند بخش تقسیم کرد.[۲۵]
دوران پیامبر اسلام
- دوران مکه: علی در آغاز بعثت در حدود ده‌سالگی، نخستین مردی بود که به اسلام گروید[۲۶] و همراه محمد نماز خواند.[۲۷] در ماجرای دعوت از خویشاوندان معروف به یوم‌الانذار یا یوم‌الدار در سال سوم بعثت، وی از محمد حمایت کرد و بنابر گزارش‌ها، محمد او را برادر، وصی و جانشین خود خواند.[۲۸] وی در دوران محاصره بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب نیز حضور داشت. در آستانه هجرت به مدینه، شب لیلةالمبیت، علی برای حفظ جان محمد در بستر او خوابید[۲۹] و چند روز بعد، پس از ادای امانت‌های محمد، همراه با خانواده و گروهی از مسلمانان به مدینه هجرت کرد.[۳۰]
- هجرت به مدینه: پس از هجرت پیامبر به مدینه، در جریان عقد اخوت میان مسلمانان، پیامبر علی را برادر خود معرفی کرد.[۳۱] حضور علی در رویدادهای سیاسی، نظامی و اجتماعی جامعه اسلامی در دوره رسالت نیز در منابع مختلف گزارش شده است.[۳۲] امام علی در غزوات و سریه‌های صدر اسلام حضور داشت و در ۱۱ مورد از ۲۹ غزوه پیامبر ازجمله بدر، احد، خندق، بنی‌قریظه، بنی‌مصطلق، خیبر، فتح مکه، حنین و طائف پرچم‌دار بود.[۳۳] او در همه غزوات، جز غزوه تبوک، همراه پیامبر بود[۳۴] و در این غزوه، پیامبر او را در مدینه جانشین خود قرار داد و حدیث منزلت را درباره جایگاه او بیان کرد.[۳۵] علاوه بر حضور در غزوات، مسئولیت‌هایی نیز در امور سیاسی و اداری داشت. ازجمله؛ پیمان صلح حدیبیه را کتابت کرد. در فتح مکه حضور داشت و در شکستن بت‌های کعبه به پیامبر کمک کرد. در همان سال، مأمور ابلاغ آیات برائت به مشرکان مکه شد و در مباهله با نجران نیز همراه پیامبر و خانواده حضور یافت. در سال دهم هجری، به فرمان پیامبر برای دعوت به اسلام و رسیدگی به امور مسلمانان به یمن رفت و سپس در مکه به پیامبر در حجةالوداع پیوست.[۳۶] پس از بازگشت از حج، واقعهٔ غدیر خم رخ داد. بر پایهٔ روایات شیعه، پیامبر در آن علی را به جانشین خود معرفی کرد و این رویداد به غدیر شهرت یافت.[۳۷]
دوران امامت
دوران امامت امام علی پس از رحلت پیامبر اسلام آغاز شد و تا شهادت او ادامه یافت.[۳۸] در این دوره، افزون بر اداره حکومت و مواجهه با منازعات داخلی،[۳۹] موضوعاتی مانند اخلاق، کرامت انسانی، عدالت، آزادی، صبر و همبستگی اجتماعی بازتاب یافته است.[۴۰]
دوران انتخاب خلفای راشدین
دوره خلافت ابوبکر
خلافت ابوبکر بر پایه بیعت شماری از صحابه و سپس بیعت عمومی مسلمانان و نارضایتی علی از بیعت با ابوبکر،[۴۱][۴۲] مراجعه به خانه او برای گرفتن بیعت، درگیری، آسیب‌دیدن فاطمه و سقط محسن[۴۳] گزارش شده است.[۴۴][۴۵] پس از رحلت پیامبر، ابوبکر فدک را در اختیار گرفت. فاطمه زهرا درباره آن دادخواهی کرد و ابوبکر از واگذاری آن خودداری کرد.[۴۶][۴۷] برخی منابع اهلسنت به در اختیار گرفتن فدک، اعتراض فاطمه زهرا و درخواست حق خود، پاسخ ابوبکر و ناراحتی او از این موضوع اشاره کرده‌اند[۴۸] و برخی منابع نیز با نقل روایت‌های مختلف، جزئیات بیشتری آورده‌اند.[۴۹] در برخی منابع، این اقدام در چارچوب اجتهاد و صلاحیت خلیفه تفسیر شده است.[۵۰] علی در دوره خلافت ابوبکر در برخی امور جامعه و حکومت همکاری داشت و در مسائل علمی، فقهی و قضایی مورد مراجعه قرار می‌گرفت. درباره این همکاری، برداشت‌های متفاوتی در منابع وجود دارد؛ برخی آن را همکاری برای حفظ مصالح عمومی و وحدت جامعه اسلامی دانسته‌اند و برخی منابع شیعه، با وجود استمرار اختلاف درباره مسئله خلافت، از سکوت و مدارا برای جلوگیری از گسترش اختلاف میان مسلمانان سخن گفته‌اند.[۵۱] علی همچنین در کنار حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و صحابه،[۵۲] به تفسیر قرآن، تبیین احکام، پاسخ‌گویی به مسائل فقهی و اعتقادی و تربیت شاگردان ادامه داد.[۵۳]
دوره خلافت عمر
پس از درگذشت ابوبکر در سال ۱۳ق، عمر بن خطاب به وصیت او به خلافت رسید. عمر در دوره خلافت خود با اصحاب مشورت می‌کرد، اما خود را ملزم به پذیرش نظر آنان نمی‌دانست. او در چند موضوع، از جمله مسائل قضایی، تعیین تکلیف زمین‌های فتح‌شده عراق[۵۴] و تعیین هجرت پیامبر به‌عنوان مبدأ تاریخ اسلامی، نظر علی را ترجیح داد.[۵۵] علی نیز در حل مسائل سیاسی، قضایی و دینی حکومت مشارکت می‌کرد.[۵۶] در منابع، از عمر بن خطاب نقل شده است که علی را در امر قضاوت برتر از دیگران می‌دانست و تعابیری مانند «لولا علی لهلک عمر»،[۵۷] «أطل الله بقائک»[۵۸] و «أیّدک الله»[۵۹] را خطاب به او به کار می‌برد. در دوره خلافت عمر، سیاست منع تدوین و کتابت حدیث ادامه یافت.[۶۰] بسیاری از نویسندگان شیعه، هدف این ممنوعیت را جلوگیری از انتشار احادیث مربوط به فضائل امام علی و فرزندان او دانسته‌اند.[۶۱][۶۲]
شورای شش‌نفره و دوره خلافت عثمان
خلیفه دوم برای تعیین جانشین، روش دیگری را در پیش گرفت. بنا بر برخی گزارش‌ها، او با اشاره به اینکه انتخاب ابوبکر بر پایه نظر عمومی مسلمانان صورت نگرفته بود، تعیین خلیفه را به مشورت مسلمانان واگذار کرد.[۶۳] بر این اساس، شورایی شش‌نفره متشکل از علی بن ابی‌طالب، عثمان بن عفان، طلحه بن عبیدالله، زبیر بن عوام، سعد بن ابی‌وقاص و عبدالرحمن بن عوف تشکیل شد تا اعضای آن با مشورت یکدیگر، خلیفه را از میان خود انتخاب کنند.[۶۴] در نهایت عثمان به خلافت رسید و تا سال ۳۵ق حکومت کرد.[۶۵] پس از آغاز خلافت عثمان، نارضایتی‌ها و اعتراض‌ها به‌تدریج و بر اثر عوامل مختلف گسترش یافت.[۶۶][۶۷] این اعتراض‌ها سرانجام به شورشی گسترده، محاصره خانه عثمان و کشته‌شدن او انجامید.[۶۸] بر اساس منابع روایی شیعه و اهلسنت، علی در دوره خلافت عثمان نیز او را نصیحت می‌کرد و از خیرخواهی نسبت به او دریغ نداشت.[۶۹] هنگامی که عثمان در محاصره بود، علی راه‌هایی برای حل بحران پیشنهاد کرد و آب و آذوقه نیز برای او فراهم کرد. بر اساس برخی منابع اهلسنت،[۷۰] امام حسن و امام حسین نیز به دستور علی از خانه عثمان محافظت می‌کردند.[۷۱]
خلافت امام علی[دیدگاه ۱]
علی در ذی‌الحجه سال ۳۵ق، پس از کشته‌شدن عثمان، به خلافت رسید و بیشتر صحابه در مدینه با او بیعت کردند.[۷۲] در دوره خلافت علی، سه جنگ داخلی جمل،[۷۳][۷۴] صفین[۷۵][۷۶] و نهروان[۷۷] رخ داد که به‌ترتیب با ناکثین، قاسطین و خوارج، درگرفت.[۷۸] علی پس از آغاز خلافت، مدینه را مرکز حکومت قرار داد؛ اما پس از جنگ جمل، مرکز حکومت را به کوفه منتقل کرد و این شهر تا پایان خلافت او مرکز سیاسی و اداری حکومت بود.[۷۹]
در برخی پژوهش‌ها، آثار و پیامدهای حکومت علی در دو حوزه بررسی شده است. حوزه نخست شامل تعیین حدود آزادی فرد و جامعه، نقش مردم، مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان، صراحت حاکم در برابر مردم، پاسخ‌گویی دولتمردان و کارگزاران، معیارهای ارزیابی حکومت‌ها، عدالت، امکان تحقق جامعه عادلانه و توجه به افکار عمومی است. حوزه دوم به تلقی از دولت، معیارهای شایسته‌سالاری در گزینش کارگزاران، اداره نظام‌مند امور، پاسخ‌گویی در سلسله‌مراتب اداری و حکومت به‌عنوان وسیله‌ای برای خدمت مربوط میشود.[۸۰]
سیره و اندیشه
سیره علوی به شیوه رفتار علی بن ابی‌طالب در عرصه‌های فردی و اجتماعی و در تعامل با خدا، خانواده و جامعه اشاره دارد.[۸۱]
- سیره سیاسی: سیره سیاسی او در شیوه اداره حکومت و اعمال قدرت سیاسی با اصولی چون صدق‌محوری، حق و قانون‌محوری، انتقادپذیری، شایسته‌محوری، مردم‌سالاری، انسان‌محوری، پایبندی به اصول اخلاقی و احترام به آزادی‌های معقول همراه بود.[۸۲] تغییرات، گزینش و نظارت بر کارگزاران شایسته[۸۳] و توانمند و عدم توجه به وابستگی‌های قومی و قبیله‌ای،[۸۴] انضباط اداری، توجه ویژه به نیروهای مسلح،[۸۵] قاطعیت در برابر تخلف، اجرای عدالت و مشورت از شیوه‌های اداره حکومت او بود.[۸۶] آشناکردن کارگزاران با شیوه زمامداری و نحوه رفتار با مردم،[۸۷] حفظ سنت‌های پسندیده و توجه به شایستگی، امانت‌داری، تجربه، توانایی مدیریتی، تخصص و تربیت اسلامی در گزینش آنان از دیگر موارد مورد توجه او بود.[۸۸][۸۹] عدالت در اداره حکومت با برابری، انصاف و پرهیز از تبعیض همراه بود.[۹۰][۹۱] مشورت با افراد شایسته، باتجربه و خیرخواه و پرهیز از تصمیم‌گیری فردی نیز از شیوه‌های تصمیم‌گیری حکومت بود.[۹۲] اصلاح و تقویت قضات عادل و آموزش دادرسان نیز مورد توجه قرار داشت.[۹۳] در برخی منابع و دیدگاه‌های علوی، وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی از اصول مورد تأکید دانسته شده است. این دیدگاه، وحدت را در تعالیم اسلام دارای جایگاه اساسی می‌داند و اتحاد و همبستگی مسلمانان، حفظ عزت و قدرت جامعه اسلامی، بهره‌مندی از خیرات و برکات و مصونیت در برابر دشمنان را به وحدت مسلمانان مرتبط می‌کند.[۹۴] نامه‌ها و فرمان‌های او، به‌ویژه مجموعه گردآمده در نهج‌البلاغه، از منابع مهم شناخت شیوه حکومت‌داری اوست.[۹۵]
- سیره اجتماعی: سیره اجتماعی او به رفتار با مردم و گروه‌های اجتماعی و رعایت حقوق آنان مربوط بود. احترام به شخصیت افراد، حفظ آبروی مؤمن، توجه به یتیمان، کمک به فقرا و نیازمندان، همسایه‌داری، مهمان‌نوازی و امر به معروف و نهی از منکر از مصادیق گزارش‌شده در این زمینه است.[۹۶]
- عدالت اجتماعی و اقتصادی: عدالت اجتماعی و اقتصادی در سیره او با رعایت حقوق افراد و گروه‌های جامعه ارتباط داشت. برابری، انصاف، پرهیز از تبعیض، ساده‌زیستی، دوری از خویشاوندگرایی، مساوات در برخورداری از اموال عمومی و توجه به نیازهای افراد از جنبه‌های این سیره است. در برخی منابع، شایستگی نیز در تقسیم مسئولیت‌ها و حقوق اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است؛ ازاین‌رو، افراد از نظر توانایی، دانش و عملکرد یکسان شمرده نمی‌شدند.[۹۷][۹۸]
- آزادی‌های اجتماعی و دینی: آزادی در اندیشه علوی به اختیار انسان در انتخاب و رفتار مربوط دانسته شده و آزادی اندیشه، بیان، عقیده، اجتماع و کار را دربرمی‌گیرد.[۹۹] گفت‌وگو و مناظره برای دستیابی به حقیقت و رفع سوءتفاهم نیز در گزارش‌های مربوط به رفتار او با مخالفان مطرح شده است.[۱۰۰] در برخی منابع، پیروان ادیان دیگر در حکومت اسلامی از امکان انجام شعائر و حمایت حکومت برخوردار دانسته شده‌اند و برای غیرمسلمانان نیز حقوق اجتماعی در نظر گرفته شده است. درباره ارتداد نیز در برخی دیدگاهها، مجازات شدید به ارتدادی مربوط دانسته شده که با محاربه یا اقدام علیه جامعه اسلامی همراه باشد.[۱۰۱]
- سیره اقتصادی و مالی: سیره اقتصادی و مالی او به نحوه اداره منابع عمومی و حمایت از فعالیت اقتصادی مردم مربوط بود. عدالت اقتصادی، رعایت حقوق مالی مردم، آبادانی و رونق اقتصادی، تقسیم عادلانه بیت‌المال، توازن در مصرف،[۱۰۲] مبارزه با مفاسد اقتصادی، تشویق به کار، حمایت از فعالیت‌های اقتصادی، رفع موانع تولید، بازرسی و تنظیم بازار،[۱۰۳] آبادانی شهرها،[۱۰۴] توسعه کشاورزی،[۱۰۵] صنعت، تجارت[۱۰۶] و موقوفات[۱۰۷] از موضوعات گزارش‌شده در این زمینه است. در دریافت مالیات، زکات و خراج وضعیت مردم و تولید مورد توجه قرار می‌گرفت و بر رفتار مناسب مأموران، اجرای صحیح قوانین و پرهیز از افزایش فشار مالی بر مردم تأکید می‌شد.[۱۰۸] در برخی پژوهش‌های معاصر، اقداماتی مانند فقرزدایی، اشتغال‌زایی و تقویت تولید با مفهوم اقتصاد مقاومتی تطبیق داده شده است.[۱۰۹]
- سیره عبادی: علی بن ابی‌طالب عبادت را بر اساس انگیزه عبادت‌کننده به عبادت برای پاداش، عبادت از ترس کیفر و عبادت برای سپاسگزاری از خدا تقسیم کرده است.[۱۱۰][۱۱۱] در منابع روایی، نماز،[۱۱۲] روزه‌داری و عبادت شبانه از اعمال عبادی او گزارش شده است.[۱۱۳]
- سیره علمی: در گزارش‌های مربوط به سیره علمی او، تشویق به فراگیری دانش، توجه به جایگاه عالمان و ترجیح علم بر مال مطرح شده است.[۱۱۴] علوم کلام، فقه، تفسیر، قرائت، نحو، فصاحت و بلاغت نیز در منابع به او منسوب شده‌اند.[۱۱۵] ابوالاسود دوئلی بصری و عبیدالله بن ابی‌رافع از شاگردان او دانسته شده‌اند و برخی دیگر نیز با یک یا چند واسطه از شاگردان او شمرده شده‌اند[دیدگاه ۲].[۱۱۶] تشکیل جلسات آموزشی، آموزش قرآن و فقه و سفارش کارگزاران به آموزش افراد بی‌سواد نیز در گزارش‌ها آمده است.[۱۱۷] در نگاه تربیتی منسوب به او، دانش با عمل و اصلاح رفتار ارتباط داشت و بر قرائت و تدبر در قرآن و عمل به آموزه‌های آن تأکید می‌شد.[۱۱۸]
- سیره فرهنگی:[دیدگاه ۳] سیره فرهنگی او بر موضوعاتی مانند تقوا، عدالت، خردورزی، مسئولیت‌پذیری، اصلاح باورها و رفتارهای نادرست و تقویت ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی متمرکز بود. خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های او، به‌ویژه در نهج‌البلاغه، از منابع شناخت این بخش از سیره او هستند.[۱۱۹]
- سیره خانوادگی: در رفتار او با همسر، فرزندان و خویشاوندان، تأمین معیشت خانواده، کار و تلاش برای کسب درآمد و توجه به نیازمندان گزارش شده است.[۱۲۰][۱۲۱] خدمت به خانواده و تأمین نیازهای همسر و فرزندان نیز دارای پاداش دانسته شده است.[۱۲۲] در تربیت فرزندان، بر حقوق متقابل والدین و فرزندان، نامگذاری نیک، آموزش و تربیت، توجه به تفاوت شرایط نسل‌ها، عقیقه و صدقه به مناسبت تولد تأکید می‌کرد.[۱۲۳] امام علی در به‌کارگیری شیوه‌های تربیت، اولویت را به تکریم شخصیت فرزند، تحسین و تشویق داده و از سخت‌گیری‌های غیرمعقول، توهین، تحقیر و تنبیه بدنی تا حد ممکن پرهیز گردد.[۱۲۴] توصیه‌های اخلاقی و تربیتی او به فرزندان، از جمله نامه به امام حسن در نهج‌البلاغه، از منابع این بخش است. صله رحم و حمایت از خویشاوندان نیز در گزارش‌ها مورد تأکید قرار گرفته است.[۱۲۵][دیدگاه ۴]
- سیره قضایی:[دیدگاه ۵] سیره قضایی او به شیوه اداره دادرسی و اجرای عدالت در مقام قاضی و حاکم مربوط بود.[۱۲۶] گزینش قضات، استقلال قضایی، پرهیز از ظلم و شکنجه، منع پیش‌داوری،[۱۲۷] رعایت اصول اخلاقی در رسیدگی به اتهام‌ها و مجازات مجرمان[۱۲۸] و صدور حکم بر پایه تحقیق و دلیل از موضوعات گزارش‌شده در این زمینه است. تأمین اقتصادی قضات برای پیشگیری از رشوه نیز مورد توجه قرار داشت.[۱۲۹] در دوره حکومت او زندان‌ها سازمان‌دهی شد و حبس در مواردی به‌عنوان مجازات به کار رفت. همچنین نهادهایی مانند مظالم، بیت‌القصص و تشکیلات شرطه ایجاد یا سازمان‌دهی شدند. در گزارش‌های مربوط به این سیره، اصلاح مجرم، رعایت اصل برائت[۱۳۰] و همراهی عدالت قضایی[۱۳۱] با عفو و احسان نیز مطرح شده است. در برخی پژوهش‌های معاصر، جبران خسارت بزه‌دیدگان، میانجی‌گری و حل اختلاف[۱۳۲] در سیره قضایی او با مفهوم عدالت ترمیمی تطبیق داده شده است.[۱۳۳]
- سیره نظامی: در گزارش‌های مربوط به جنگ‌های او، پیش از آغاز نبرد از طریق نامه، اعزام سفیر و گفت‌وگو با سران و افراد برای جلوگیری از جنگ اقدام می‌شد؛ پس از بی‌نتیجه ماندن این اقدامات نیز پیش از نبرد اتمام حجت می‌کرد و در برخی موارد دشمن از جنگ دست می‌کشید.[۱۳۴]
- سیره امنیتی و اطلاعاتی: در گزارش‌های مربوط به این بخش، حفظ امنیت داخلی، صیانت از مرزها، حفظ اطلاعات، آگاهی از وضعیت جامعه و مقابله با تهدیدها مطرح شده است. مخالفان تا زمانی که دست به توطئه، خشونت یا اقدامات تهدیدکننده امنیت نمی‌زدند، از آزادی برخوردار بودند و در صورت ارتکاب رفتار مجرمانه با آنان برخورد می‌شد. حفظ اسرار، شناخت نیرنگ‌ها و احتیاط در برابر دشمنان نیز از موضوعات مورد تأکید در این گزارش‌هاست.[۱۳۵] برخی پژوهش‌ها اختلافات داخلی، کمرنگ‌شدن ایمان و تعهد دینی، جنگ‌افروزی، قانون‌شکنی، غفلت از دشمن و فساد کارگزاران را از موانع امنیت در اندیشه او دانسته‌اند.[۱۳۶]
- سیاست خارجی: سیاست خارجی او به روابط با حکومت‌ها و جوامع خارج از قلمرو حکومت مربوط بود. در گزارش‌های مربوط به این حوزه، دعوت و گفت‌وگو، مذاکره و دیپلماسی، مکاتبه، ارسال پیام و پیمان با طرف‌های غیرمتخاصم و ابزارهای اقتصادی مانند تألیف قلوب مطرح شده است.[۱۳۷] جنگ راهکار نخست نبود و پس از ناکامی روش‌های مسالمت‌آمیز مطرح می‌شد.[۱۳۸] اداره مناطق دوردست قلمرو اسلامی، از جمله مصر، یمن و شام، از طریق انتصاب کارگزاران و ارتباط با مرکز حکومت انجام می‌شد.[۱۳۹]
دیدگاه دربارهٔ زنان[دیدگاه ۶]
در بررسی دیدگاه امام علی دربارهٔ زنان، افزون بر حضور اجتماعی زنان در عرصه‌های گوناگون مانند صحنه‌های سیاسی، نظامی، علمی و فرهنگی در دوران حکومت امام[۱۴۰] و سخنان منسوب به او در نهج‌البلاغه، برخی پژوهشگران بر توجه به قرآن و سیرهٔ عملی وی تأکید کرده‌اند. در قرآن، زن و مرد از نظر کرامت انسانی و مسئولیت دینی مشترک‌اند و نمونه‌هایی از توانایی فکری و مدیریتی زنان نیز گزارش شده است. در مقابل، شماری از سخنان منسوب به امام علی دربارهٔ زنان، از جمله تعابیر مربوط به نقصان ایمان و عقل و توصیه به پرهیز از مشورت با زنان، از نظر سند، معنا و زمینهٔ صدور محل بحث و تفسیرهای متفاوت بوده است. از مهم‌ترین این موارد، خطبه‌ای است که پس از جنگ جمل در بصره نقل شده و در آن از نقصان ایمان، حظوظ و عقول زنان سخن گفته میشود. در این خطبه، برای نقصان ایمان به ترک نماز و روزه در ایام خاص، برای نقصان بهره به تفاوت در سهم ارث و برای نقصان عقل به حکم شهادت دو زن در برابر یک مرد استناد شده است. دربارهٔ مقصود از این تعابیر اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی شارحان آن را ناظر به تفاوت‌های شرعی یا طبیعی میان زنان و مردان دانسته‌اند و برخی پژوهشگران، میان تفاوت در احکام و کاستی ذاتی در توانایی عقلانی تفکیک کرده‌اند. سید محمدحسین فضل‌الله نیز با استناد به شواهد قرآنی، از جمله داستان ملکه سبا، دلالت این تعابیر بر ناتوانی عقلانی زنان را نپذیرفته است. در برخی روایات منسوب به امام علی نیز از مشورت با زنان نهی شده و در برخی دیگر دربارهٔ مشارکت آنان در حکومت سخن گفته شده است. این روایات در منابع مختلف با تفاوت‌هایی در متن و انتساب نقل شده و دربارهٔ اعتبار سند و گسترهٔ دلالت آنها اختلاف نظر وجود دارد. محمدمهدی شمس‌الدین این روایات را برای اثبات عدم صلاحیت عمومی زنان برای مسئولیت‌های سیاسی کافی نمی‌داند و برخی دیگر نیز آنها را با توجه به شرایط تاریخی و اجتماعی زمان صدور تفسیر کرده‌اند. ازاین‌رو، در ارزیابی این روایات، میان حکم شرعی، توصیهٔ اخلاقی، تعابیر بلاغی و سخنان ناظر به شرایط یا اشخاص خاص تفکیک شده و تعمیم آنها به‌عنوان حکمی کلی دربارهٔ ارزش انسانی یا صلاحیت اجتماعی و سیاسی زنان محل اختلاف دانسته شده است[دیدگاه ۷].[۱۴۱]
دیدگاهها درباره امام علی
علی در قرآن[دیدگاه ۸]
از مجموع آیات قرآن، آیات مختص به امیرالمؤمنین را می‌توان به دو دسته آیات امامت خاصه و آیات فضائل تقسیم کرد. شماری از آیات مانند آیه تبلیغ، ولایت، اولی‌الامر، صادقین و قربی برای بیان جایگاه علی در امامت خاصهٔ او مورد استناد قرار گرفته‌اند.[۱۴۲] بنابر منابع شیعه و برخی منابع اهلسنت بیش از ۳۰۰ آیه درباره علی نازل شده یا به او ارتباط داشته است.[۱۴۳] در برخی منابع نیز شمار آیاتی که با فضائل او مرتبط دانسته شده، حدود ۱۴۰ آیه ذکر شده است. اختلاف مفسران عمدتاً درباره تعیین مصداق آیات، شأن نزول و میزان دلالت آنها بر فضیلت، ولایت یا امامت علی است.[۱۴۴]
علی در حدیث
در منابع حدیثی شیعه و اهلسنت، روایات متعددی درباره جایگاه[۱۴۵] و فضائل علی بن ابی‌طالب نقل شده است هرچند درباره سند، مضمون و دلالت آنها دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.[۱۴۶] از مشهورترین این روایات می‌توان به حدیث غدیر، حدیث منزلت و حدیث ثقلین اشاره کرد. در دانشنامه امیرالمؤمنین حدود ۱۰۰ روایت و حدیث درباره ولایت امام علی جمع‌آوری شده است.[۱۴۷] در منابع شیعه، شماری از این روایات در ارتباط با امامت و جانشینی علی تفسیر شده‌اند؛ در منابع اهلسنت نیز این احادیث نقل شده‌اند، اما درباره معنای آنها، به‌ویژه دلالت حدیث غدیر بر خلافت و جانشینی پیامبر، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.[۱۴۸][دیدگاه ۹]
فضائل[دیدگاه ۱۰]
فضایل و ویژگی‌های علی بن ابی‌طالب در آیات قرآن، روایات و گزارش‌های تاریخی بازتاب یافته است. در برخی روایات منقول از پیامبر، فضایل علی بن ابی‌طالب بسیار گسترده دانسته شده و نقل، نوشتن، نگاه کردن و گوش دادن به آنها دارای فضیلت شمرده شده است.[۱۴۹] در منابع اسلامی، این فضایل به دو دسته اختصاصی و مشترک با دیگر اهل‌بیت تقسیم شده‌اند که انتساب برخی از این آیات به امام علی یا اهل‌بیت، در تفسیر و حدیث میان مذاهب اسلامی یکسان است. ازجمله فضایل اختصاصی منسوب به امام علی، آیه ولایت،[۱۵۰] لیله‌المبیت و نزول آیه شِراء،[۱۵۱] آیه تبلیغ،[۱۵۲] آیه اِکمال،[۱۵۳] آیه صالح‌المؤمنین،[۱۵۴] آیه اِنفاق،[۱۵۵] آیه نجوا،[۱۵۶] آیه وُدّ،[۱۵۷] احادیث غدیر، منزلت،[۱۵۸] مدینه العلم،[۱۵۹] یوم الدار،[۱۶۰] وصایت،[۱۶۱][۱۶۲] ولایت، علی مَع الحَق،[۱۶۳] طیر مشوی،[۱۶۴] رایَت،[۱۶۵] شجره،[۱۶۶] تشبیه،[۱۶۷][۱۶۸] لا فَتَى إِلّا عَلِی،[۱۶۹] قسیم النار و الجنه[۱۷۰] و ماجرای خاتم‌بخشی[۱۷۱][۱۷۲] است. آیه صادقین،[۱۷۳] آیه خیر البریه،[۱۷۴] آیه مباهله،[۱۷۵] آیه تطهیر،[۱۷۶] آیه مودّت،[۱۷۷] آیه اولی‌الامر،[۱۷۸] آیه اطعام،[۱۷۹] آیه اهل‌الذکر،[۱۸۰] آیه نصر،[۱۸۱] احادیث ثقلین،[۱۸۲] کساء،[۱۸۳] سفینه نوح[۱۸۴] و لوح[۱۸۵] نیز در شمار فضایل مشترک او با دیگر اهل‌بیت قرار گرفته‌اند.
در دوره اُمویان، گزارش‌هایی از محدودیت در نقل و نشر فضایل امام علی وجود دارد. بر پایه این گزارش‌ها، برخی افرادی که فضایل او را نقل می‌کردند با مجازات‌هایی مانند قتل یا زندان مواجه می‌شدند.[۱۸۶] همچنین در دوره معاویه، در برابر نقل فضایل امام علی، به نقل یا جعل فضایل برای خلفای سه‌گانه تشویق می‌شد.[۱۸۷] در دوره‌های بعد، درباره اعتبار برخی از روایات و آیات مرتبط با فضایل امام علی نیز اختلاف نظر وجود داشت. ابن‌تیمیه[۱۸۸] و شماری از عالمان پس از او، از جمله ابن‌کثیر دمشقی[۱۸۹] و ابن‌قیم جوزی برخی از این گزارش‌ها را ضعیف یا جعلی دانسته‌اند.[۱۹۰] در مقابل، عالمان شیعه و اهلسنت فضایل بسیاری از امام علی نقل کرده‌اند و کتاب‌های مستقلی درباره فضائل او نوشته‌اند.[۱۹۱][۱۹۲]
دیدگاه شیعه[دیدگاه ۱۱]
در دیدگاه شیعه درباره امامت علی، سیاست با ولایت دینی پیوند دارد و حقانیت و شایستگی اهل‌بیت و افضلیت و اعلمیت آنان برای تصدی امامت، به نص پیامبر نسبت داده میشود.[۱۹۳][دیدگاه ۱۲] در دیدگاه شیعه، علی بن ابی‌طالب پس از پیامبر برترین، باتقواترین و داناترین انسان و جانشین برحق او دانسته میشود.[۱۹۴] دلایل امامت او در برخی موارد به‌صراحت بر امامت و ولایت او پس از پیامبر دلالت دارند و در برخی موارد، بدون اشاره مستقیم به امامت و ولایت، فضایل او را بیان می‌کنند.[۱۹۵][۱۹۶] از نظر شیعه، علی به فرمان خدا و با تصریح پیامبر، جانشین بلافصل رسول خدا است[۱۹۷] و واقعه غدیر خم از مهم‌ترین مستندات این اعتقاد به شمار می‌رود.[۱۹۸] به باور شیعیان، خلافت علی بن ابی‌طالب در ۱۹ ذی‌الحجه سال ۳۵ق تحقق دیرهنگام جانشینی او بود که پیامبر در چند موقعیت بر آن تأکید کرده بود. بر اساس این دیدگاه، علی تنها خلیفه برحق پس از پیامبر است و عنوان امیرالمؤمنین برای او شایسته دانسته میشود. همچنین حکومت او تنها حکومت مشروع پس از رحلت پیامبر دانسته شده است.[۱۹۹] متکلمان شیعه برای این اعتقاد به دلایل عقلی و نقلی استناد کرده‌اند. از مهم‌ترین این دلایل، عصمت، اعلمیت، مفترض‌الاطاعه‌بودن،[۲۰۰] افضلیت، عدم صلاحیت دیگران برای امامت، معجزات، استخلاف بر مدینه، نصوص جلی بر امامت امام علی و روایات و احادیث است.[۲۰۱]
دیدگاه اهلسنت
در منابع شیعه و اهلسنت، فضایل، ویژگی‌های اخلاقی و اقدامات امام علی در منابع حدیثی، تفسیری و تاریخی بازتاب یافته است. این مطالب در سه محور آیات مرتبط با امام علی، فضایل منقول درباره او و اقدامات و سیره عملی وی بررسی شده است.[۲۰۲] از احمد بن حنبل، پیشوای مذهب حنبلی، نقل شده است که فضایل نقل‌شده درباره امام علی درباره هیچ‌یک از صحابه به این اندازه گزارش نشده است.[۲۰۳] اهلسنت جانشینی پیامبر را حاصل انتخاب مسلمانان می‌دانند.[۲۰۴] برخی متکلمان اهلسنت، سیاست و حکومت امام علی در شرایط آن دوره را با تعابیری مانند معجزه توصیف کرده‌اند.[۲۰۵] با شهادت امام علی، دوره‌ای که در اندیشه اهلسنت خلافت راشدین نامیده میشود،[۲۰۶] پایان یافت. در اندیشه سیاسی اهلسنت، این دوره الگوی حکومت مطلوب دانسته شده و پس از آن، از پدیدآمدن بدعت‌ها سخن گفته شده است.[۲۰۷]
دیدگاه غیرمسلمانان
برخی نویسندگان و صاحب‌نظران غیرمسلمان در آثار خود به شخصیت و میراث فکری امام علی پرداخته‌اند. جرج جرداق بر کرامت انسان، آزادی، برابری، عدالت و مبارزه با ستم و فقر تأکید کرده است.[۲۰۸] کارلایل بر شجاعت، جوانمردی و عدالت‌خواهی او تمرکز داشته و کارا دوو، او را شخصیتی روحانی، عارف و رنج‌دیده توصیف کرده است. جبران خلیل جبران بر روحانیت، عظمت و بینش معنوی امام علی تأکید کرده است. میخائیل نعیمه بیشتر به فصاحت، ژرفای اندیشه، توانایی ادبی، ایمان، عدالت‌خواهی و حمایت از ستمدیدگان او پرداخته است.[۲۰۹] شبلی شمیل نیز امام علی را شخصیتی استثنایی و بی‌مانند در تاریخ شرق و غرب دانسته است.[۲۱۰]
آثار
آثار مکتوب و منسوب
مصحف امام علی: بنا بر روایات، نسخه‌ای از قرآن بود که امام علی پس از درگذشت پیامبر آن را گردآوری کرد و سوره‌ها را بر اساس ترتیب نزول تنظیم نمود؛ این مصحف امروزه در دسترس نیست.[۲۱۱][۲۱۲] در برخی روایات، شأن نزول آیات[۲۱۳] و ناسخ و منسوخ نیز در حاشیه آن ثبت شده بود[۲۱۴] و بنابر باور شیعیان، این مصحف در اختیار امامان شیعه قرار داشته و اکنون نزد امام مهدی است.[۲۱۵]
نهج‌البلاغه: مهم‌ترین میراث مکتوب برجای‌مانده از امام علی، نهج‌البلاغه است؛ مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او که در میان عالمان شیعه و اهلسنت جایگاه ویژه‌ای یافته و شرح‌ها و تفسیرهای فراوانی بر آن نگاشته شده است. از مشهورترین خطبه‌های این کتاب می‌توان به خطبه شقشقیه، درباره رخدادهای پس از رحلت پیامبر و مسئله خلافت، خطبه قاصعه، درباره توحید، آفرینش و رابطه انسان با خدا، و خطبه همام،[۲۱۶] در توصیف ویژگی‌های پرهیزگاران، اشاره کرد. نهج‌البلاغه تاکنون به ۱۷ زبان دنیا ترجمه شده است.[۲۱۷]
صحیفه‌ها و نامه‌ها: صحیفه امیرمؤمنین از کهن‌ترین نوشته‌های حدیثی منسوب به علی بن ابی‌طالب است که در منابع شیعه و اهلسنت گزارش شده و بخشی از احکام و روایات آن، از جمله درباره دیات و برخی احکام فقهی، در منابع حدیثی نقل شده است. این صحیفه در منابع به علی نسبت داده شده و درباره نسبت آن با کتاب علی و جامعه دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.[۲۱۸] نامه به امام حسن، با مضامین اخلاقی و تربیتی، و نامه به مالک اشتر، مشهور به عهدنامه مالک، درباره اصول حکومت‌داری، عدالت و شیوه اداره جامعه، از مهم‌ترین نامه‌های امام به‌شمار می‌روند.[۲۱۹]
کتاب‌ها: امام علی در طول زندگی خود آثاری پدید آورد یا آثاری به وی منسوب شده است که از جمله آنها کتاب جَفْر و جامعه،[۲۲۰] صحیفه امام علی، الملاحم یا صحیفه الدوله و دیوان شعر را می‌توان نام برد. همچنین شماری از آثار فقهی و قضایی که به روایت یا املای او و توسط اصحابش تدوین شده‌اند شامل القضایا و الاحکام، السنن و الاحکام و القضایا، قضایا امیرالمؤمنین، کتاب فی فنون الفقه، کتاب فی نکات الحیوانات، کتاب میثم تمار و کتاب الدیات است.[۲۲۱]
دعا و روایات
دعا و مناجات: در منابع دعایی، دعاها و مناجات‌های منسوب به امام علی در آثاری همچون کتب ادعیه ثبت شده‌اند. از جمله آنها می‌توان به استغفار هفتادبندی،[۲۲۲] حرز یمانی،[۲۲۳][۲۲۴] دعای صباح،[۲۲۵][۲۲۶] دعای صنمی قریش،[۲۲۷] دعای عشرات،[۲۲۸] دعای مشلول،[۲۲۹] دعای کمیل،[۲۳۰] مناجات شعبانیه،[۲۳۱] الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة،[۲۳۲] مناجات امام علی در مسجد کوفه[۲۳۳] و مناجات منظوم امام علی[۲۳۴] اشاره کرد.
روایات و احادیث: در منابع حدیثی اهلسنت، شمار روایات منقول از امام علی را ۵۳۷ حدیث دانستند.[۲۳۵] در منابع شیعه، سیدحسن قبانچی در مسند الإمام علی روایات او را از منابع شیعه و اهلسنت گرد آورده و شمار آنها را بیش از ۱۱٬۴۵۱ روایت دانسته است.[۲۳۶] همچنین در برخی پایگاه‌های جامع حدیثی شیعه، ۱۷٬۴۳۱ روایت به امام علی نسبت داده شده است.[۲۳۷]
میراث فکری[دیدگاه ۱۳]
میراث فکری امام علی به فصاحت، دانش[۲۳۸] و نقش او در انتقال و تبیین آموزه‌های اسلامی و روایت دانش‌های دینی مربوط است.[۲۳۹] در منابع شیعه و اهلسنت، گزارش‌هایی از آگاهی او از آموزه‌های پیامبر و مراجعه برخی صحابه به او برای پرسش‌های دینی آمده است. این گزارش‌ها از جایگاه علمی او در میان مسلمانان نخستین حکایت دارد. روایت‌ها و آموزه‌های منسوب به امام علی در حوزه‌هایی مانند سنت نبوی، تفسیر و علوم قرآن، فقه، کلام و عقاید و برخی دانش‌های ادبی بازتاب یافته است. در منابع فریقین، از نقش او در پاسخ‌گویی به مسائل دینی و انتقال آموزه‌های نبوی به نسل‌های بعد نیز یاد شده است. بخشی از این آموزه‌ها از طریق فرزندان او و دیگر عالمان مسلمان منتقل شده و در منابع و دانش‌های اسلامی بازتاب یافته است.[۲۴۰]
کرامات[دیدگاه ۱۴]
گزارش‌های متعددی دربارهٔ کرامات منسوب به امام علی در آثاری همچون ۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی،[۲۴۱] در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی[۲۴۲] و در متون عرفانی، از جمله گزارش‌هایی دربارهٔ دیدن امام علی در خواب و رؤیاهای صوفیه،[۲۴۳] بازتاب یافته است. ردّالشمس به‌معنای بازگرداندن خورشید،[۲۴۴] سفر شهودی امام علی و برخی یاران او به کوه قاف با سوارشدن بر پاره‌های ابر،[۲۴۵] سخن گفتن زمین با امام علی، کندن صخره‌ای بزرگ از زمین، تبدیل سنگ‌ریزه‌ها به جواهر، توقف زلزله، پرده‌برداری از بهشت و جهنم و شفای بیماران، از جمله مواردی است که در منابع مختلف به علی بن ابی‌طالب نسبت داده شده است.[۲۴۶]
توسل و زیارت[دیدگاه ۱۵]
در منابع شیعه، زیارت امام علی و توسل به او در سیره معصومان مورد توجه قرار گرفته است و زیارت بزرگان دین، به‌ویژه پیامبر و اهل‌بیت، وسیله‌ای برای ارتباط معنوی، یادآوری آرمان‌ها و اعتقادات آنان و تداوم راه ایشان دانسته شده است. در روایات و سیره ائمه، برای زیارت امام علی فضیلت‌هایی نقل شده است. در برخی روایات نیز زیارت مزار امام علی زیارت آدم و نوح و پناهگاهی برای دردمندان معرفی شده است. امام سجاد در زیارت امین‌الله، امام علی را امین‌الله فی ارضه و حجته علی عباده خوانده و او را وسیله و واسطه خود نزد خداوند دانسته و از خداوند شفاعت او، رهایی از آتش، عقل کامل، قلب پاک، عمل صالح، صبر، شکر و رضایت از تقدیر الهی را درخواست کرده است. همچنین بر اساس این گزارش‌ها، در زیارت امام علی بر شناخت جایگاه او، توسل و شفاعت‌خواهی، و درخواست نیازهای معنوی از خداوند تأکید شده است.[۲۴۷] برخی مضامین زیارت امیرالمؤمنین در منابع اهلسنت نیز با گزارش‌هایی درباره فضائل، فداکاری، جهاد، جایگاه دینی و نسبت او با پیامبر بازتاب یافته است.[۲۴۸]
اصحاب، کارگزاران و فرماندهان[دیدگاه ۱۶]
در منابع رجالی و پژوهشی، شمار زیادی از اصحاب، راویان و کارگزاران امام علی معرفی شده‌اند؛ در رجال طوسی حدود ۴۶۰ نفر،[۲۴۹] در اصحاب امام علی ۱۱۰۰ نفر[۲۵۰] و در اصحاب الامام امیرالمؤمنین ۱۴۰۱ نفر از یاران و راویان آن حضرت ثبت شده‌اند.[۲۵۱] شمار دقیق اصحاب ایرانی امام در منابع تاریخی مشخص نیست؛ بااین‌حال، پیوند ایرانیان با اهل‌بیت را می‌توان از زمان او مشاهده کرد. افرادی مانند سلمان فارسی و میثم تمّار در شمار یاران ایرانی او بودند.[۲۵۲]
کارگزاران علی بن ابی‌طالب در یازده دسته؛ استانداران و فرمانداران، کاتبان و دبیران، گردآوران زکات، مسئولان خراج/مالیات، مسئولان بیت‌المال، بازرسان، نیروهای اطلاعاتی، شُرطَةُ الخَمیس، حاجبان و دربانان، ناظران بازار و قضات جای می‌گرفتند.[۲۵۳] فرمانداران او را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: گروهی که برای مناطق بزرگ و حساس منصوب می‌شدند و اختیارات گسترده‌ای داشتند و گروهی که مسئولیت مناطق کوچک‌تر را بر عهده داشتند.[۲۵۴] اختیارات گسترده برخی فرمانداران شامل امور نظامی، قضاوت، اجرای حدود، سرپرستی حجاج، جنگ با دشمن و جمع‌آوری خراج و غنایم بود. بر اساس گزارش‌های تاریخی، امام در برخی موارد اختیارات گسترده‌ای به کارگزاران خود واگذار می‌کرد تا اداره امور با کارآیی و سرعت بیشتری انجام شود.[۲۵۵] درصد بالایی از فرمانداران امام علی از اهل یمن بودند.[۲۵۶] همچنین بر اساس برخی گزارش‌ها حدود یک‌سوم از انتصابات حکومتی امام علی به جوانان اختصاص داشته است.[۲۵۷]
شهادت و حرم
شهادت
امام علی در ۱۹ رمضان سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر عبدالرحمن ابن‌ملجم مرادی در مسجد کوفه مجروح شد و دو روز بعد، در ۲۱ رمضان، در ۶۳ سالگی به شهادت رسید.[۲۵۸] این رویداد پس از جنگ نهروان و در شرایطی رخ داد که امام علی برای رویارویی دوباره با معاویه درصدد بسیج مردم عراق بود.[۲۵۹] بنابر منابع تاریخی، سه تن از خوارج برای کشتن امام علی، معاویه بن ابی‌سفیان و عمرو بن عاص توافق کرده بودند و ابن‌ملجم مأمور کشتن امام علی شد.[۲۶۰] بر اساس روایات، علی بن ابی‌طالب پیش از درگذشت درباره غسل، کفن، نماز و دفن خود سفارش کرد[۲۶۱] و از امام حسن و امام حسین خواست در قصاص ابن‌ملجم بیش از یک ضربه به او نزنند.[۲۶۲] امام پس از شهادت بنا بر وصیتش، به‌وسیله امام حسن، امام حسین، محمد بن حنفیه و با همراهی عبدالله بن جعفر،[۲۶۳] به‌صورت شبانه و مخفیانه در غریین دفن شد و قبر او حدود یک قرن پنهان ماند.[۲۶۴]
وصیت‌نامه[دیدگاه ۱۷]
در این وصیت‌نامه که امام علی مخاطب آن امام حسن، امام حسین، همه فرزندان و خاندان او و کسانی هستند که تا قیامت این وصیت به آنان می‌رسد، در ابعاد سیاسی و اجتماعی، پس از سفارش به رعایت تقوای الهی، پرهیز از دنیاگرایی، حق‌محوری و انجام دادن کارها با امید دریافت پاداش الهی، بر دشمنی و خصومت با ستمگر و حمایت و یاری مظلوم تأکید شده است.[۲۶۵] ارکان و اصول تربیتی آن نیز شامل برنامه زندگی انسان‌ها و اهداف تعلیم و تربیت است. این وصیت‌نامه حسد، دلبستگی به دنیا و رشد یافتن هواهای نفسانی را از مهم‌ترین موانع تربیت و امید به خدا را مهم‌ترین نکته تربیتی می‌داند.[۲۶۶]
حرم[دیدگاه ۱۸]
حرم امام علی در نجف محل دفن امام است و پس از افول اُمویان، محل قبر آشکار شد و بر اساس گزارش‌های تاریخی، امام صادق در دوره عباسیان آن را زیارت و به شیعیان معرفی کرد، هرچند درباره زمان دقیق آشکار شدن قبر اختلاف وجود دارد.[۲۶۷] در مزار شریف افغانستان نیز زیارتگاهی منسوب به امام علی وجود دارد که به زیارت سخی معروف است.[۲۶۸] آرامگاه در دوره‌های مختلف تاریخی توسعه و بازسازی شد و در دوره عباسیان، دیلمیان، ایلخانیان، صفویان و افشاریان اقداماتی برای ساخت، بازسازی یا تزیین آن انجام گرفت.[۲۶۹][۲۷۰] بنای کنونی حرم شامل روضه و ضریح،[۲۷۱] رواق‌ها، ایوان‌ها، صحن، مناره‌ها،[۲۷۲] حسینیه صحن، مسجد الرأس، مدرسه علوم دینی و مقام امام صادق است.[۲۷۳] از بناهای پیرامون حرم که برخی از آنها به‌علت توسعه خیابان‌های اطراف حرم و خود حرم از بین رفته است[۲۷۴] شامل مسجد عمران بن شاهین،[۲۷۵] مسجد الخضراء،[۲۷۶] حسینیه آل‌زینی، کتابخانه الروضه و تکیه فرقه بکتاشیه می‌باشد.[۲۷۷] در بخش‌های مختلف آن شمار زیادی از عالمان و مراجع شیعه دفن شده‌اند.[۲۷۸] فضای کلی حرم در دوره معاصر، با اجرای طرح صحن حضرت فاطمه تا ۱۴۰ هزار مترمربع گسترش یافته است.[۲۷۹] همچنین پروژه‌های مرمت، زیرسازی، مقاوم‌سازی، سنگ‌کاری و توسعه بخش‌های مختلف حرم اجرا شده است.[۲۸۰]
حرم امام علی در شکل‌گیری و دگرگونی بافت شهری نجف نیز از عوامل مؤثر بوده و در پیوند با بازار، قبرستان و نواحی مسکونی، بر مناسبات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و تمدنی شهر اثر گذاشته است. از دوره صفوی، با تقویت ارتباط ایران و عراق و توجه ایرانیان به ساخت، توسعه و تزیین حرم‌های شیعی، از جمله حرم امام علی، روند زیارت، مهاجرت طلاب و گسترش مراکز علمی و اقتصادی پیرامون حرم افزایش یافت و این ارتباط متقابل میان حرم و بافت شهری نجف در دوره‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد.[۲۸۱]
امام علی در فرهنگ ایرانیان [دیدگاه ۱۹]
در فرهنگ عامه ایران، نام و شخصیت امام علی در آیین‌ها و باورهای مردمی، از جمله کاربرد عبارت‌هایی مانند یا علی و یا علی مدد، با یاری‌رسانی و توان‌بخشی پیوند یافته است.[۲۸۲]
بزرگداشت و آیین‌های مردمی
آیین‌های ولادت
سالروز ولادت امام علی در ایران با برگزاری آیین‌های مذهبی و فرهنگی مانند آذین‌بندی و چراغانی مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، بقاع متبرکه و حرم‌ها و نیز شعرخوانی، مولودی‌خوانی و توزیع شیرینی، شربت و نذورات مردمی همراه است.[۲۸۳] آیین‌های گرامیداشت میلاد امام علی شامل برگزاری همایش‌های علمی، فرهنگی و ترویجی، جشنواره‌های هنری، شب‌های شعر علوی، مسابقات حفظ خطبه غدیر و کتاب‌خوانی، نمایشگاه‌های محصولات فرهنگی و مراسم جشن در امامزاده‌ها و بقاع متبرکه است. همچنین در این مناسبت، پویش‌های اجتماعی و فرهنگی، اهدای بسته‌های معیشتی و بهداشتی به مناطق کم‌برخوردار، اهدای هدیه به والدین فرزندانی با نام علی، تجلیل از فعالان فضای مجازی و خانواده‌های شهدا و دیگر برنامه‌های فرهنگی برگزار میشود.[۲۸۴] همزمان با سیزدهم رجب، از سوی رایزنی‌های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در کشورهای مختلف به مناسبت ولادت علی بن ابی‌طالب با حضور ایرانیان مقیم، شخصیت‌های علمی، فرهنگی و دینی و شماری از شاعران برجسته از شهرهای مختلف مراسم و جشن‌هایی برگزار کردند.[۲۸۵][۲۸۶] همچنین روز پدر یا روز مرد در ایران، ۱۳ رجب، سالروز ولادت امام علی بن ابی‌طالب است و پس از پیروزی انقلاب اسلامی به این عنوان در تقویم ایران ثبت شد. این مناسبت در فرهنگ‌های مختلف با هدف گرامیداشت پدران و قدردانی از آنان برگزار میشود و در ایران تعطیل رسمی است.[۲۸۷]
آیین‌های شهادت
در سالروز شهادت، به‌ویژه از شب نوزدهم تا بیست‌وسوم رمضان و همزمان با شب‌های قدر، آیین‌های سوگواری شامل سینه‌زنی و زنجیرزنی، سخنرانی، روضه‌خوانی و نوحه‌سرایی در مساجد، حسینیه‌ها، تکایا، بقاع متبرکه و محافل عمومی و خانوادگی برگزار میشود و اطعام روزه‌داران و نیازمندان و توزیع نذری و افطاری نیز از برنامه‌های این ایام است. در برخی مناطق ایران، تعطیلی کسب‌وکار و فعالیت‌های کشاورزی از شب شهادت تا شام غریبان، از جمله رها کردن آب مزارع و باغ‌ها به صورت مشاع برای بهره‌مندی دیگر موجودات، از سنت‌های مرتبط با این مناسبت به شمار می‌رود.[۲۸۸]
غدیر
آیین دیدار سادات یکی از رسوم ایرانی در روز عید غدیرخم است.در این روز، سادات به مردم، به‌ویژه مهمانان خود، عیدی می‌دهند. این عیدی معمولاً اسکناس‌های نو است که با مُهرِ القاب امام علی و نام شخص مُهر شده‌اند.[۲۸۹] در ایران، در دوره صفویه، عید غدیر از اعیاد رسمی شیعیان و از ارکان هویت جمعی آنان بود.[۲۹۰] امروزه نیز عید غدیر در جمهوری اسلامی ایران تعطیل رسمی است. همچنین این روز در برخی شهرهای عراق، از جمله کربلا، نجف و ذی‌قار، تعطیل رسمی است.[۲۹۱] در برخی شهرها، عید غدیر نیز با برگزاری جشن‌های مردمی و خیابانی، مهمانی‌های کیلومتری، برپایی موکب‌های پذیرایی و فرهنگی، اطعام و توزیع نذری و اجرای برنامه‌های فرهنگی و هنری در نقاط مختلف کشور گرامی داشته میشود. علاوه براین، مراسم عید غدیر در سال ۱۴۰۴ش، تجلی اراده ملی مردم ایران برای انتقام و اقتدار از رژیم اسرائیل بود.[۲۹۲][۲۹۳] ایرانیان در سال ۱۴۰۵ش به رسم سال‌های گذشته در روز عید غدیر، مهمانی ۱۰ کیلومتری غدیر را با شعار بیعت در امتداد بعثت برگزار کردند.[۲۹۴]
همچنین در برخی مناطق، برگزاری مراسم عقد و ازدواج به‌صورت نمادین یا جمعی و بزرگداشت پدران آسمانی در این مناسبت گزارش شده است.[۲۹۵] فرهنگ‌سرای اندیشه همزمان با عید غدیر، با اجرای پویش مجازی برادرانه تلاش کرد ضمن احیای سنت عقد اخوت میان شیعیان و دوستداران اهل‌بیت، روحیه همبستگی و اتحاد میان مسلمانان جهان را تقویت کند.[۲۹۶]
بازتاب فرهنگی و هنری
- خوشنویسی: قدیمی‌ترین خوشنویسی‌های منسوب به امام علی در موزه‌های جهان، با خط کوفی بر پوست آهو گزارش شده است.[۲۹۷] از آثار مرتبط می‌توان به تابلوی غدیر؛ ولایت حضرت امام علی، آیه اطاعت اثر علی طه و آثار ولایت امیرالمؤمنین اثر مسعود نجابتی،[۲۹۸][۲۹۹] ها علی بشر کیف بشر،[۳۰۰] السلام علیک یا امیرالمؤمنین،[۳۰۱] علی مع الحق و الحق مع علی اثر علی رضاییان[۳۰۲] و فرازی از مناجات‌نامه امام علی اثر حمیدرضا ابراهیمی اشاره کرد.[۳۰۳] حمید عجمی نیز در ۱۳۷۸ش خط مُعَلّی را ابداع کرد که نام آن برگرفته از امام علی است.[۳۰۴]
- هنرهای تجسمی: از نمونه‌های بازتاب امام علی در نگارگری، نقاشی قهوه‌خانه‌ای شبیه غدیر خم با قدمت ۱۶۵ سال است که در سال ۱۲۷۷ق به سفارش سهراب‌خان تقدسی از رجال دوره قاجار، به‌دست استاد حاجی فارسی نقاشی و خوشنویسی کتیبه‌های آن به خط احمد بن‌شیخ حسین‌المشهدی اجرا شد؛ این اثر پس از اتمام به حرم فاطمه معصومه اهدا و در اوایل دهه ۱۳۷۰ش به موزه حرم منتقل شد.[۳۰۵][۳۰۶] تابلوهای محمود فرشچیان است که چهار صحنه از زندگی امام را در آثار مولود کعبه، یتیم‌نوازی یا پناه، غدیر خم و شهادت به تصویر کشیده است.[۳۰۷][۳۰۸] از دیگر آثار می‌توان به نقاشی بیعت، کمال دین، فهذا علی و بعثت در غدیر اثر حسن روح‌الامین، نقاشی جشن ولایت، اکمال دین و مجموعه خط نگاره اذان اثر رضا بدرالسماء، کتیبه غدیری اثر مسعود نجابتی، نقاشی غدیر اثر زنده‌یاد حبیب‌الله صادقی در پیوند میان غدیر و انتظار و ظهور، تابلوی نقاشی غدیر خم اثر علی بحرینی، نقاشی علی پرچم هدایت اثر صابر شیخ‌رضایی اشاره کرد.[۳۰۹] تابلوی گل‌ومرغ و مینیاتور خوشنویسی‌شده غدیر؛ ولایت حضرت امام علی با تکنیک اکریلیک و گواش، اثر رضا بدرالسماء (نقاش)، سیدمسعود آقامیری (مذهب) و سیدرسول آقامیری (خوشنویس)، و تابلوی ولایت حضرت علی اثر حسین رزاقی به سبک مینیاتور و تکنیک اکریلیک در سال ۱۳۷۵ش در مشهد، همچنین تابلوی واقعه غدیرخم اثر سید فضل‌الله هاشمی با تکنیک رنگ‌وروغن روی چوب در سال ۱۳۸۶ش، از آثار غدیریه موزه حرم مطهر رضوی هستند.[۳۱۰] در سال ۱۳۹۹ش، در نمایشگاه جلوه امیرالمؤمنین در آثار نقاشی پشت شیشه، ۱۴ اثر با موضوع امام علی از دوره قاجار تا دوره معاصر توسط هنرمندان به تصویر کشیده شد.[۳۱۱] نمایشگاه آیینه افلاک نیز در ۱۴۰۳ش، ۲۰۰ اثر نقاشی، خوشنویسی، نقاشی‌خط، نقاشی قهوه‌خانه‌ای، حجم و گرافیک با موضوع امام علی را ارائه کرد.[۳۱۲]
- موسیقی و سرود: شخصیت امام علی در موسیقی و سرود ایران، در قالب موسیقی متن و تیتراژ، آلبوم‌ها و قطعات آیینی بازتاب یافته است. از آثار شاخص این حوزه امام علی، ساخته فرهاد فخرالدینی با صدای صدیق تعریف، ماه غریبستان با صدای محمد اصفهانی، امیر عشق و حضرت خورشید و مجموعه‌ای از قطعات با موضوع امام علی است که توسط خوانندگان و آهنگسازان مختلف تولید و اجرا شده‌اند.[۳۱۳]
- ادبیات و شعر: بازتاب شخصیت و جایگاه امام علی در شعر فارسی، از دوره‌های نخستین ادب فارسی تا روزگار معاصر، در آثار شاعران و نویسندگان مختلف دیده میشود. از جمله این شاعران می‌توان به ابوالقاسم فردوسی در شاهنامه،[۳۱۴] ابوالحسن کسایی مروزی،[۳۱۵] ناصر خسرو قبادیانی،[۳۱۶] سنائی غزنوی،[۳۱۷] نظامی گنجوی،[۳۱۸][۳۱۹] عطار نیشابوری،[۳۲۰][۳۲۱][۳۲۲] مُصلِح‌الدین سعدی،[۳۲۳] جلال‌الدین محمد مولوی،[۳۲۴][۳۲۵][۳۲۶] امیر فخرالدین محمود ابن‌یمین،[۳۲۷] شمس‌الدین محمد حافظ،[۳۲۸] سید محمدحسین شهریار،[۳۲۹] محمدحسین غروی اصفهانی (کمپانی)،[۳۳۰] محمد اقبال لاهوری[۳۳۱] و باذل مشهدی[۳۳۲] اشاره کرد. مضامین مرتبط با امام علی در شعر فارسی، موضوعاتی مانند ولایت، غدیر، فضایل و سیره، عدالت، شجاعت و جایگاه معنوی او را دربرمی‌گیرد و در قالب‌هایی مانند قصیده، غزل، مثنوی و رباعی بازتاب یافته است. شهریار نیز با سروده همای رحمت از شناخته‌شده‌ترین شاعران معاصر در این زمینه است. ازجمله؛[۳۳۳]
- سینما، تلویزیون و رادیو: در سینما و تلویزیون، فیلم اینجا شهر دیگری است و مجموعه تلویزیونی امام علی از آثار مرتبط با زندگی و دوران امام علی‌اند. در تئاتر نیز نمایش‌های مجلس ضربت خوردن، توبه نمی‌کنم، مهر و آیینه‌ها و زمان سکوت برای زندگان و نمایشنامه‌های امیر و پل با موضوع امام علی اجرا شده‌اند.[۳۳۴] رسانه ملی نیز برنامه‌ها و آثار مناسبتی متعددی درباره امام علی تولید و پخش کرده است.[۳۳۵] در رادیوهای ایران، فرهنگ، معارف، تهران، قرآن و جوان نیز برنامه‌های مناسبتی، مستند، گفت‌وگو، نمایش و درس‌گفتارهایی درباره زندگی، سیره، فضایل و اندیشه او تولید شده است که از جمله آنها ماه شب‌های کوفه، ماه محراب، گفت نپوش، سجده سرخ، خانه بدون علی، پلک تر عشق، از محراب تا معراج و من غدیری‌ام است.[۳۳۶]
- معماری: نام و جایگاه امام علی در معماری مذهبی و تاریخی ایران، به‌ویژه در کتیبه‌ها، کاشی‌کاری، گچ‌بری، محراب‌ها، گنبدها و ایوان‌ها بازتاب یافته است. مسجد جامع اصفهان، مسجد کبود تبریز، مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی و برخی بناهای مذهبی کاشان، یزد، کرمان، خراسان و مشهد از نمونه‌های آن‌اند. این بازتاب در سکه‌ها، نگارگری و کتاب‌آرایی نیز دیده میشود و موضوعاتی مانند غدیر و ذوالفقار در نگارگری ایرانی، به‌ویژه از دوره صفوی، بازنمایی شده است. همچنین نام امام علی در کتیبه‌ها و تزیینات برخی زیارتگاه‌ها، از جمله حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه و شاهچراغ، به‌کار رفته است.[۳۳۷]
نامگذاری فرزندان
اسامی و القاب علی بیشترین انتخاب نام ایرانیان برای فرزندان پسر بوده است.[۳۳۸] بر اساس داده‌های پایگاه اطلاعات جمعیتی سازمان ثبت احوال کشور، نام علی با بیش از ۲٫۵ میلیون نفر، علیرضا با ۹۴۱ هزار نفر و امیرعلی با ۴۸۱ هزار نفر از رایج‌ترین نام‌های مرتبط با نام امام علی در ایران هستند. در ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۴ نیز ۷۷۳۲ نوزاد با نام علی، ۶۳۹۷ نوزاد با نام امیرعلی و ۲۲۴۰ نوزاد با نام علیرضا نامگذاری شده‌اند.[۳۳۹]
نام علی در فرهنگ اسلامی و به‌ویژه در جامعه ایران، افزون بر یک نام شخصی، با شخصیت امام، مفاهیمی چون فضیلت، عدالت، شجاعت و معنویت و نیز هویت دینی و فرهنگی پیوند یافته است. این نام در کشورهای مسلمان نیز رواج گسترده دارد و در خارج از جهان اسلام نیز تا حدی با مهاجرت مسلمانان و انتقال فرهنگی مرتبط دانسته شده است. از منظر جامعه‌شناختی، استمرار و گستردگی نام علی را می‌توان بازتابی از نامگذاری به‌عنوان کنشی هویتی و نمادین دانست که در آن، برکت‌جویی، تعلق دینی، پیوند با سنت خانوادگی و انتقال ارزش‌ها میان نسل‌ها نقش دارد؛ در عین حال، کوتاهی، خوش‌آوایی و امکان ترکیب آن با نام‌های دیگر نیز به رواج و ماندگاری آن در جوامع گوناگون کمک کرده است.[۳۴۰]
نامگذاری فضاهای شهری
نام امام علی در ایران برای شماری از مساجد، حسینیه، کانون فرهنگی هنری، معابر، بزرگراه‌ها، میدان‌ها، مراکز آموزشی و درمانی و دیگر فضاهای عمومی به‌کار رفته است. بر اساس آمار ثبت‌شده در نرم‌افزار مسجد‌یاب در سال ۱۳۹۶ش، ۱٬۴۸۲ مسجد و حسینیه در ایران به نام امام علی یا القاب او، از جمله امیرالمؤمنین، علی‌بن‌ابی‌طالب و حیدر کرار، نامگذاری شده‌اند؛ این نام پس از امام حسین در رتبه دوم نامگذاری مساجد و حسینیه‌ها قرار دارد.[۳۴۱] همچنین بر اساس آمار اعلام‌شده در سال ۱۴۰۱ش، در ایران ۱٬۰۶۴ کانون فرهنگی هنری، ۱٬۱۳۷ مسجد و ۶۵۸ مجموعه مسجد و کانون فرهنگی هنری به صورت مشترک با نام یا القاب امام علی فعالیت می‌کنند.[۳۴۲] علاوه براین، از نمونه‌های شاخص سایر فضاهای شهری می‌توان به بزرگراه امام علی در تهران،[۳۴۳] میدان امام علی در اصفهان،[۳۴۴] بلوار امام علی در پردیسان قم،[۳۴۵] خیابان امام علی[۳۴۶] و دانشگاه افسری امام علی ارتش[۳۴۷] اشاره کرد. همچنین مراکز درمانی متعددی در شهرهای مختلف با این نام فعالیت می‌کنند.[۳۴۸][۳۴۹]
پویش‌های مردمی
بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام علی، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی و مذهبی برگزار میشود؛ از جمله؛ پویش سه‌گانه نذر قربانی، اطعام علوی، به عشق علی،[۳۵۰] پویش همبستگی و امدادرسانی خادمان حرم امام علی،[۳۵۱] سومین پویش ملی من شیعه علی‌ام،[۳۵۲] پویش ملی در پناه علی علیه‌السلام،[۳۵۳] پویش سراسری جشن ملی بیعت با علی در ۳۱ استان کشور،[۳۵۴] پویش به نام پدر،[۳۵۵] پویش دُرّ نجف،[۳۵۶] پویش به حرمت حضرت علی می‌بخشم،[۳۵۷] پویش حرمت مولا،[۳۵۸] پویش مردمی علی یاوران در ۳۰ استان،[۳۵۹] پویش به حساب علی.[۳۶۰]
آثار و پژوهش‌ها درباره امام علی
نسخه خطی
حدود ۵۹۰ نسخه خطی از آثار منسوب به امام علی به زبان‌های عربی و فارسی در مرکز نسخ خطی کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد که مشتمل بر احادیث و روایات از این امام همام است. نهج‌البلاغه و ترجمه و شروح آن، غُرَرُ الحِکَم و دُرَرُ الکَلِم، دعای صباح و دعای سیفی، از جمله این آثار است.[۳۶۱] یک نسخه خطی ۵۰۸ ساله با محتوای مناجات منظوم منسوب به علی همزمان با ایام عید غدیر در کتابخانه حرم مطهر رضوی رونمایی شد.[۳۶۲] از دیگر نمونه‌های شاخص، قدیمی‌ترین نسخه خطی نهج‌البلاغه در آستان قدس رضوی مربوط به نیمه نخست قرن پنجم هجری،[۳۶۳] نسخه ۳۴۴ ساله مناقب مرتضوی[۳۶۴] و مصحف منسوب به امام علی است که در گنجینه‌های نسخه‌های خطی آستان قدس رضوی نگهداری می‌شوند.[۳۶۵] همچنین بر اساس فهرست معجم‌الآثار المخطوطه، حدود ۲۰ هزار نسخه خطی در ۶ هزار عنوان درباره امام علی در کتابخانه‌های جهان شناسایی و معرفی شده است. این نسخه‌ها به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی و اردو هستند و بیشتر آنها در ایران نگهداری می‌شوند؛ در این طرح، نمونه‌هایی از نسخه‌های مرتبط با امام علی در آلمان و بوسنی و هرزگوین نیز شناسایی شده است.[۳۶۶]
مطالعات شیعی [دیدگاه ۲۰]
از آثار شیعی درباره امام علی می‌توان به التحصین،[۳۶۷] الرساله العلویه فی فضل امیرالمؤمنین،[۳۶۸] الروضه فی فضائل امیرالمؤمنین،[۳۶۹] الصحیح من سیره الامام علی،[۳۷۰] الصحیفه العلویه و التحفه المرتضویه،[۳۷۱] الغارات،[۳۷۲] الفصول العلیه فی المناقب المرتضویه،[۳۷۳] المراتب فی فضائل امیرالمؤمنین،[۳۷۴] الیقین باختصاص مولانا علی بامرة المؤمنین،[۳۷۵] تفضیل امیرالمؤمنین،[۳۷۶] خصائص الائمه،[۳۷۷] خصائص الوحی المبین،[۳۷۸] طرف من الانباء و المناقب،[۳۷۹] عمده عیون صحاح الاخبار فی مناقب امام الابرار،[۳۸۰] غایه المرام فی فضائل علی و اولاده الکرام،[۳۸۱] فرحه الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین،[۳۸۲] قضاء امیرالمؤمنین،[۳۸۳] وقعه صفین[۳۸۴] و کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین[۳۸۵] اشاره کرد.
مطالعات اهلسنت
در منابع اهلسنت نیز آثار متعددی درباره امام علی ازجمله مائه منقبه،[۳۸۶] الجوهرة فی نسب الإمام علی و آله،[۳۸۷] المعیار و الموازنه در برتری امیرالمؤمنین علیه‌السلام[۳۸۸]، جواهر المطالب فی مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب،[۳۸۹] خصائص امیرالمؤمنین،[۳۹۰] فضائل امیرالمؤمنین،[۳۹۱] مقتل الإمام امیرالمؤمنین،[۳۹۲] مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب،[۳۹۳][۳۹۴][۳۹۵] مناقب مرتضوی[۳۹۶] و کفایه الطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب[۳۹۷] تألیف شده است.
پژوهش‌های معاصر [دیدگاه ۲۱]
در ادب فارسی، منظومه‌های دینی درباره امام علی بخشی از میراث منظوم فارسی را تشکیل می‌دهند و از نظر ادبی، تاریخی و زبانی بررسی شده‌اند.[۳۹۸] آثار پژوهشی و خواندنی متعددی ازجمله کتاب، مقاله، پایان‌نامه نیز درباره زندگی، سیره، اندیشه و شخصیت او پدید آمده است.[۳۹۹][۴۰۰] در کنار این آثار و دانشنامه‌های تخصصی و عمومی متعددی درباره امام علی منتشر شده‌اند که ابعاد گوناگون زندگی، سیره، فضایل، اندیشه، سیاست، اخلاق، حقوق، اقتصاد، علم و مسائل اجتماعی مربوط به او را بررسی می‌کنند.[۴۰۱][۴۰۲][۴۰۳][۴۰۴][۴۰۵] این مطالعات در حوزه ادبیات نیز با آثاری همچون علی‌نامه، از نخستین منظومه‌های شناخته‌شده حماسه شیعی[۴۰۶] و همچنین رمان‌ها و داستان‌هایی با موضوع امام علی ادامه یافته است.[۴۰۷][۴۰۸][۴۰۹] مجموعه آثار دیگری نیز با موضوع علی بن ابی‌طالب نگارش یافته‌اند.[۴۱۰][۴۱۱]
در دهه‌های اخیر نیز برگزاری همایش‌ها و کنگره‌های ملی و بین‌المللی،[۴۱۲][۴۱۳] زمینه دیگری برای بررسی ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، هنری، اخلاقی و تمدن‌ساز سیره و اندیشه امام علی فراهم کرده است؛[۴۱۴] این رویدادها در ایران و دیگر کشورها[۴۱۵][۴۱۶] برگزار شده و موضوعاتی همچون حکومت علوی،[۴۱۷] سیره علوی،[۴۰۱][۳۷۹] نهج‌البلاغه،[۳۸۰] حکمرانی،[۳۸۱] مقاومت و غدیر،[۴۱۸][۴۱۹][۴۲۰] تربیت معنوی،[۴۲۱] مدیریت، فرماندهی و دیگر ابعاد شخصیت و میراث او را دربرگرفته‌اند.[۴۲۲] همچنین در سال ۱۳۷۹ش، همایش‌های بین‌المللی و منطقه‌ای درباره امام علی در چند کشور، برگزاری همایش جهانی عدالت و علی و ترجمه و توزیع کلمات قصار نهج‌البلاغه به ۱۲ زبان اعلام شد.[۴۲۳]
پانویس
- ↑ مفید، الإرشاد، ۱: ۵ و ۸.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱: ۲۷۳.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ۱: ۱۵۳.
- ↑ مفید، الإرشاد، ۱: ۱۵.
- ↑ مفید، الإرشاد، ۱: ۲.
- ↑ جمعی از نویسندگان (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد)، دانشنامه امام علی(ع)، ۸: ۶۸.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱: ۱۵۵.
- ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۳۱.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱: ۳۵۱.
- ↑ محمدی ری‌شهری، اهل‌بیت(ع) در قرآن و حدیث، ۱: ۱۰۸.
- ↑ عباس، «بررسی تاریخی شخصیت و زندگانی همسران حضرت امام علی علیه‌السلام»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، ۱.
- ↑ مفید، الإرشاد، ۱: ۳۵۴.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۳.
- ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امیرالمؤمنین، ۱۴: ۳۰۸.
- ↑ ثابتی، القاب و صفات مولای متقیان.
- ↑ شکوهی قوچانی، اسماء و القاب امیرالمومنین.
- ↑ شهرانی فراهانی، «علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه‌ها و القاب»، سفینه، ۶۵-۸۲.
- ↑ ميرزابابايی و افتخاری‌پور، «تحلیل القاب امام علی علیه‌السلام و نقش آنها در اثبات افضلیت ایشان در منابع حدیثی شیعه و عامه»، مدینه العلم کاظمیه، ۴۰.
- ↑ امین، سیره معصومان، ۲: ۱۳.
- ↑ ابن‌قتیبه دینوری، المعارف، ۱۲۱.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱: ۲۸۶ و ۲۹۶.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱: ۱۵۳.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱: ۲۸۵، ۲۸۸-۲۹۰، ۲۹۲و ۲۹۵.
- ↑ افضلی، «امام علی(ع) و نهج‌البلاغه از نگاه «ریمون قسیس» شاعر مسیحی معاصر لبنانی»، پژوهشنامه نهج‌البلاغه، ۸۵.
- ↑ خلیلیان، «امام علی(ع) و پیروی از پیامبر(ص)»، فرهنگ کوثر، ۶۴.
- ↑ مفید، الإرشاد، ۱: ۹ و ۳۵-۳۴.
- ↑ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۲: ۵۷.
- ↑ معادیخواه، تاریخ اسلام (عصر بعثت)، ۸۰.
- ↑ شهیدی، زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)، ۸: ۱۴.
- ↑ معادیخواه، تاریخ اسلام (عصر بعثت)، ۱۵۵-۱۵۸.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۴.
- ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲: ۳۴۴.
- ↑ روحی برندق و احمدی، «تحلیل روایی تاریخیِ پرچم داری امیرمؤمنان علی(ع) در غزوات پیامبر اکرم(ص)»، تاریخ اسلام، ۳۰.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبرى، ۳: ۲۴.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۴-۲۶.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۳-۲۶.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۴-۲۶.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۲: ۲۷۹.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱: ۴۳۶-۴۵۳ و ۴۷۵-۴۵۶ و ۴۸۸-۴۷۶.
- ↑ زمانی محجوب، «مولفه‌های تمدن‌ساز در سیره امام علی(ع) با رویکرد قرآنی»، قرآن، فرهنگ و تمدن، ۴۶.
- ↑ ابن‌قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ۱: ۱۴.
- ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۵۳.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۲: ۶۷.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱: ۱۰۹.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۲: ۳۰۸.
- ↑ رهبر، «فدک، نماد مظلومیّت اهل بیت(علیهم السلام)»، میقات حج، ۱۶۶-۱۷۸.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱: ۳۱۴.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۳: ۲۰۷-۲۰۸.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۴۴-۴۶.
- ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱: ۲۲۲.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱: ۳۴۷.
- ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۶۰-۶۱.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱: ۲۸۰.
- ↑ جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۲۹ و ۸۷.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱: ۳۵۹.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱: ۲۹۶ و ۳۵۹-۳۵۸.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۲: ۱۰۰.
- ↑ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ۱۳۷.
- ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱: ۳۱۱.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۳: ۶۱۶.
- ↑ شهرستانی، منع تدوین الحدیث، ۵۶.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۷: ۴۳۳.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبرى، ۳: ۳۴۴.
- ↑ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ۱۲۹.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۴۶-۵۰.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۷: ۱۷۱.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۲: ۱۷۳.
- ↑ غریب، خلافه عثمان بن عفان، ۱۰۳ و ۱۰۶-۱۰۵.
- ↑ اداک و حسینی، «موضع‌گیری‌های امام علی(ع) در برابر سیاست‌های عثمان بن عفان در دوران خلافت»، مسکویه، ۷-۲۶.
- ↑ ابن‌قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ۱: ۵۷-۵۸ و ۶۴.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۵۰-۵۳.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ۴: ۴۲۷-۴۳۱.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ۴: ۴۵۱-۴۵۴ و ۵۰۷ و ۵۱۱ و ۵۳۴.
- ↑ زبیدی، تاج العروس، ۳: ۲۷۳.
- ↑ ابن‌اعثم کوفی، الفتوح، ۳: ۱۶۳.
- ↑ منقری، وقعه صفین، ۵۵ و ۶۰-۵۹ و ۶۷-۶۶.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱: ۱۳۵.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱: ۴۳۶-۴۵۳ و ۴۷۵-۴۵۶ و ۴۸۸-۴۷۶.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۵۴.
- ↑ امینی و دشتی، «پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی(ع)»، پژوهشنامه علوی، ۲۷-۲۸.
- ↑ ناظم‌زاده قمی، سیمای پرفروغ: پژوهشی پیرامون فضایل و مناقب امیرالمؤمنین علی(ع)، ۱۷۱.
- ↑ سبحانی تبریزی، «امام علی(ع) و اصول سیاست»، کتاب نقد، ۳۶-۴۸.
- ↑ شهیدی، زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)، ۸: ۲۶.
- ↑ ابن‌شعبه حرّانی، تحف العقول، ۱۳۷.
- ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.
- ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۴۱.
- ↑ ثواقب، «امام علی(ع) کارگزاران حکومت و راهکارهای اصلاحات»، حکومت اسلامی، ۱۴۷.
- ↑ پورطهماسبی و تاجور، «ویژگی‌ها و وظایف کارگزاران در نهج‌البلاغه»، پژوهشنامه علوی، ۲۱ و ۴۱-۳۹.
- ↑ دلشاد تهرانی، امین ناجی و باقرپور، «اصول عزل و نصب کارگزاران با رویکرد اندیشه سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه»، مدیریت سازمان‌های دولتی، ۱۴۴-۱۴۵.
- ↑ معمار، «تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)»، شیعه‌شناسی، ۷۴.
- ↑ غلام علی خمسه، «تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه»، کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۶۹۸-۱۶۹۹.
- ↑ معرفت، «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت»، کتاب نقد، بدون صفحه.
- ↑ موسوی بجنورد و صفایی، «حقوق متقابل مردم و حکومت اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع)»، پژوهشنامه متین، ۱۶.
- ↑ سلطانی و مکه، «وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی در سیره امام امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام)»، پژوهشنامه مذاهب اسلامی، ۴۰.
- ↑ مهدوی‌راد و غروی، «ملاک ارزیابی کارگزاران در نهج‌البلاغه»، علوم حدیث، ۸۶.
- ↑ مصباح، «تحلیل قرآنی سیره سیاسی اجتماعی امام علی(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشکده اصول دین قم، ۵.
- ↑ معمار، «تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)»، شیعه‌شناسی، ۷۴.
- ↑ غلام علی خمسه، «تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه»، کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۶۹۸-۱۶۹۹.
- ↑ معرفت، «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت»، کتاب نقد، بدون صفحه.
- ↑ عبدالهی، «شناخت حرکت جهادی در تبیین آزادی و آزادی سیاسی در اسلام با محوریت سیره علوی»، تفسیر متون وحیانی، ۸۳.
- ↑ معرفت، «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت»، کتاب نقد، بدون صفحه.
- ↑ عالیپور، انصاری مقدم و کریمی‌نیا، «سیره اقتصادی امام علی(علیه‌السلام) در الگوی تولید و مصرف مدبرانه»، پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، ۸۴.
- ↑ گیلک حکیم‌آبادی، «امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصادی»، کتاب نقد، ۱۶۴-۱۶۵.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۲: ۲۰۳.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۹۰: ۴۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۵: ۱۱۳ و ۳۱۹.
- ↑ خشنودی و منتظرالقائم، «بررسی و توضیح جایگاه موقوفات امام علی(ع)»، شیعه‌شناسی، ۲۲۷.
- ↑ گیلک حکیم‌آبادی، «امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصادی»، کتاب نقد، ۱۶۴-۱۶۵.
- ↑ طهماسبی، «واکاوی راهکارهای اجرایی نمودن اقتصاد مقاومتی مبتنی بر فرهنگ علوی»، آیین علوی، ۲۳-۲۴.
- ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، کلمه ۲۳۷.
- ↑ فیض کاشانی، الوافی، ۴: ۳۶۱.
- ↑ معین الاسلام، «سیره عبادی امیرالمؤمنین علیه‌السّلام»، اندیشه‌های قرآنی متفکران معاصر، ۴۷.
- ↑ قرشی، حياه الامام زين العابدين(ع)، ۱: ۱۴۵.
- ↑ گراوند و امرایی، «جایگاه علم و عالمان در سیره امام علی(ع)»، بصیرت و تربیت اسلامی، ۱۵۱ و ۱۶۶.
- ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱: ۱۴-۲۷.
- ↑ گراوند و امرایی، «جایگاه علم و عالمان در سیره امام علی(ع)»، بصیرت و تربیت اسلامی، ۱۵۱ و ۱۶۶.
- ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۶۷.
- ↑ یاسمی، «سیره فرهنگی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرکز پیام نور تهران، ۲۲۴-۲۳۶.
- ↑ یاسمی، «سیره فرهنگی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرکز پیام نور تهران، ۲۲۴-۲۳۶.
- ↑ طوسی، الأمالی، ۶۱۶.
- ↑ طبری، دلائل الإمامه، ۱۴۴.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۷۵: ۳۲.
- ↑ ابن‌شعبه حرّانی، تحف العقول، ۱۰۹.
- ↑ شریفی، «شیوه‌های تربیت فرزند از دیدگاه امام علی(ع)»، معارف اسلامی و علوم تربیتی، ۶۳.
- ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۲۳ و ۱۳۹ و ۱۴۲ و نامه ۳۱.
- ↑ عسکری، «سیره‌ای امام علی(ع) در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه»، معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی، ۹۹.
- ↑ فضلی، «سیره قضایی امام علی(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، ۱۷۳-۱۷۹.
- ↑ پرهیزکاری، «اصول اخلاقی برخورد با متهم در سیره‌ی قضایی امام علی علیه‌السلام»، پژوهشنامه اخلاق، ۱۳۳.
- ↑ عسکری، «سیره‌ای امام علی(ع) در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه»، معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی، ۹۹.
- ↑ فضلی، «سیره قضایی امام علی(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، ۱۷۳-۱۷۹.
- ↑ ولیدی، «بررسی مصادیق برجسته عدالت قضایی در سیره امام علی(ع)»، نامه علوم انسانی، ۲۶۳.
- ↑ فضلی، «سیره قضایی امام علی(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، ۱۷۳-۱۷۹.
- ↑ عسکری، «سیره‌ای امام علی(ع) در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه»، معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی، ۹۹.
- ↑ حاجی‌زاده، «جایگاه جنگ در مواجهه با دشمن در سیره نظامی امام علی(ع)»، جستارهای تاریخ اسلام، ۱۳۹.
- ↑ دری نجف‌آبادی، «نگاهى به امنیت از منظر امیرمؤمنان(ع)»، حکومت اسلامی، بدون صفحه.
- ↑ اکبری، «سیره امنیتی و اطلاعاتی امام علی(ع)»، فرهنگ پژوهش، ۱۲.
- ↑ سجادی، «سیاست خارجى دولت اسلامى از دیدگاه امام على(ع)»، علوم سیاسى، بدون صفحه.
- ↑ سجادی، «سیاست خارجى دولت اسلامى از دیدگاه امام على(ع)»، علوم سیاسى، بدون صفحه.
- ↑ شهیدی، زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)، ۸: ۲۵.
- ↑ یوسفیان، «بررسی عرصه‌های حضور زنان در دوره حکومت امام علی علیه‌السلام»، معارف اسلامی، ۹۶.
- ↑ «زن در نگاه امام علی «علیه‌السلام»»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ قطبی، «علی(ع) در آیینه قرآن»، فرهنگ کوثر، بدون صفحه.
- ↑ گنجی شافعی، کفایة الطالب، ۲۳۱.
- ↑ مفید، الإرشاد، ۱: ۱۱.
- ↑ «عظمت جایگاه امیرالمؤمنین(ع) در قیامت براساس منابع اهلسنت»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ مفید نیشابوری، الأربعين عن الأربعين: فی فضائل علي أميرالمؤمنين عليه‌السلام.
- ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امیرالمؤمنین، ۲: ۱۱۹-۱۷۷.
- ↑ «حقانیت امام علی علیه‌السلام از منابع روایی اهلسنت»، وب‌سایت الشیعه.
- ↑ ابن‌شاذان، مائة منقبة، ۱۷۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۶: ۲۵.
- ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۳: ۲۶۲.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۲: ۲۹۸.
- ↑ امینی، الغدیر، ۲: ۱۱۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۹: ۳۳۲.
- ↑ ابن‌عساكر، تاريخ مدينة دمشق، ۴۲: ۳۵۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۹: ۳۸۰.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۲: ۵۶.
- ↑ ابن‌حنبل، فضائل امیرالمؤمنین، ۱۹۷ و ۱۵۶.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱: ۶۸.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۵: ۹۷.
- ↑ ابن‌عساكر، تاريخ مدينة دمشق، ۴۲: ۳۹۲.
- ↑ آل‌کاظمی، امام علی در قرآن، ۱۴۱-۱۴۲ و ۱۴۵.
- ↑ صدوق، الامالی، ۲ و ۸۹.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۳۸: ۳۵۵.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۵: ۱۸، حدیث ۳۷۰۱ و ۳۷۰۲.
- ↑ حاکم نیشابوری، مستدرک علی الصحیحین، ۲: ۲۶۳، حدیث ۲۹۴۹.
- ↑ صدوق، کمال‌الدین و تمام النعمه، ۱: ۲۵.
- ↑ نسائی، خصائص أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب (رضي‌الله‌عنه)، ۹۳.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۲: ۵۱۴.
- ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۲: ۲۷ و ۸۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۶: ۲۵.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۲: ۲۹۳.
- ↑ حلی، کشف المراد، ۳۷۱.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۶: ۳۷۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۲: ۷۶۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۸: ۵۶۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۲۳: ۲۳۲.
- ↑ عیاشی، تفسیر عیاشی، ۱: ۲۵۱-۲۵۲.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۴: ۶۷۰.
- ↑ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱: ۴۳۲.
- ↑ مکارم شیرازی، آیات ولایت در قرآن، ۳۰۷ و ۳۱۲.
- ↑ ترمذی، سنن التزمذی، ۵: ۶۶۲-۶۶۳.
- ↑ محمدی ری‌شهری، اهل‌بیت(ع) در قرآن و حدیث، ۱: ۳۸.
- ↑ حاکم نیشابوری، مستدرک علی الصحیحین، ۲: ۳۷۳، حدیث ۳۳۱۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۶: ۵۰.
- ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱: ۲۷.
- ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۱: ۴۴-۴۵.
- ↑ ابن‌تیمیه، منهاج السنه النبویه، ۸: ۵۰-۸۶ و ۱۲۶-۱۲۲ و ۱۶۸-۱۶۴.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۷: ۳۵۷-۳۵۸.
- ↑ ابن‌قیم جوزیه، المنار المنیف، ۵۷.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۶: ۲۵۳-۲۵۶ و ۲۱: ۱۰۳ و ۲۴: ۴۲۱.
- ↑ نوری كيذقانی و حسینی، فضايل امام علي عليه‌السلام در منابع اهلسنت.
- ↑ منتظرالقائم، «سیر تحول نقش امامان شیعه در احیای تئوری امامت الهی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ۵۸.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۶: ۳۷۹.
- ↑ بیاضی، الصراط المستقیم، ۱: ۱۵۱-۲۹۸.
- ↑ شرف‌الدین، المراجعات، ۲۶۲-۲۶۳.
- ↑ مفید، اوائل المقالات، ۳۵.
- ↑ امینی، الغدیر، ۱-۲: مبحث غدیر.
- ↑ هالم، تشیع، ۲۷-۲۸ و ۳۱.
- ↑ اسلامی علی‌آبادی، امداد و غفوری‌نژاد، «بازنمایی شواهد تشیع اعتقادی در نیمه‌ی اول قرن اول»، پژوهشنامه امامیه، ۱۷۷.
- ↑ ربّانی گلپایگانی، «امامت امام علی علیه‌السلام»، دانشنامه کلام اسلامی، ۴۵۵-۴۵۸.
- ↑ بستانی و جعفرنژاد، «گزیده‌ای از فضایل امام علی(ع) از دیدگاه مفسرین و محدثین اهلسنت»، شیعه‌شناسی، ۱۱۱.
- ↑ حاکم نیشابوری، مستدرک علی الصحیحین، ۳: ۱۱۶.
- ↑ ایجی، شرح المواقف، ۸: ۳۵۴.
- ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۳: ۲۶۲.
- ↑ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۳: ۱۹۰-۱۹۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تحول دولت و خلافت، ۱۶۸.
- ↑ جرداق، امام علی(ع) صدای عدالت انسانی، ۱-۲: ۲۱-۲۲.
- ↑ جرداق، امام علی(ع) صدای عدالت انسانی، ۳-۵: ۱۰۵۵-۱۰۵۶ و ۱۰۵۷-۱۰۵۹ و ۱۰۶۱.
- ↑ جرداق، شرح المواقف، ۱: ۳۵.
- ↑ طباطبایی، قرآن در اسلام، ۱۱۳.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، ۳۰.
- ↑ صفار، بصائر الدرجات، ۱۹۳.
- ↑ رامیار، تاریخ قرآن، ۳۷۰-۳۷۱.
- ↑ خرمشاهی، قرآن پژوهی، ۲: ۴۶۹.
- ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۳ و ۱۹۲ و ۱۹۳.
- ↑ «نهج‌البلاغه را به ۱۷ زبان ترجمه کرده‌ایم»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ نجمی، «صحیفه امیرمؤمنان(ع) قدیم‌ترین سند حدیثی موجود در میان مسلمانان»، علوم حدیث، ۴۱-۶۰.
- ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۳۱ و ۵۳.
- ↑ کلینی، الکافی، ۶: ۵۰.
- ↑ مفید، الإرشاد، ۱: ۱۳-۱۴.
- ↑ کفعمی، البلد الامین، ۳۶.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۹۲: ۲۴۰ و ۲۴۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۲: ۲۳۵ و ۶: ۱۹۰.
- ↑ حسینی، «ترجمه دعای صباح»، ۲۳۱.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۳: ۲۵۲-۲۵۶.
- ↑ کفعمی، المصباح - جنه الامان الواقيه و جنه الايمان الباقيه، ۵۵۲.
- ↑ ابن‌طاووس، جمال الاسبوع، ۴۵۳-۴۶۴.
- ↑ کفعمی، البلد الامین، ۳۳۷.
- ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ۵۸۴.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۹۱: ۹۷.
- ↑ سماهیجی، صحیفه علویه، ۱۶.
- ↑ کفعمی، البلد الامین، ۳۱۹-۳۲۰.
- ↑ مجلسی، زاد المعاد، ۴۲۸.
- ↑ مجلسی، زاد المعاد، ۴۲۸.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱: ۳۶۵-۴۰۵.
- ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۴۷.
- ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۶۰.
- ↑ فقهی‌زاده و تاجیک، «مرجعیت علمی امام علی(ع) در گستره علوم دینی»، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، ۴۹.
- ↑ فقهی‌زاده و تاجیک، «مرجعیت علمی امام علی(ع) در گستره علوم دینی»، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، ۶۹.
- ↑ «۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی(ع )، عباس عزیزى»، وب‌سایت کتابخانه الکترونیکی انهار.
- ↑ آریا و داداش‌زاده، «بررسی کرامات امام علی(ع) در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی»، مطالعات ادبیات تطبیقی، ۵۲۷.
- ↑ داداش‌زاده، آریا و ابراهیم، «بررسی کرامات امام علی(ع) و تصویر ایشان در خواب‌ها و رویاهای صوفیه در متون عرفانی»، عرفان اسلامی، ۱۶۳.
- ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امیرالمؤمنین، ۱۲: ۳۹-۴۰.
- ↑ کربن، چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی اسلام ایرانی، ۴، بخش اول: ۳۸۰.
- ↑ «معجزات امام علی علیه‌السلام»، وب‌سایت خبر آنلاین.
- ↑ رجبی، «زیارت امیرالمؤمنین(ع) در سیره معصومین(علیهم‌السلام)»، فرهنگ کوثر، بدون صفحه.
- ↑ «نگاهی به زیارت امیرالمؤمنین(ع) با تکیه بر منابع اهلسنت»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ طوسی، رجال، ۵۷.
- ↑ ناظم‌زاده قمی، اصحاب امام علی(ع).
- ↑ امینی نجفی، اصحاب الامام امیرالمؤمنین(ع).
- ↑ «نقش شخصیت‌های ایرانی در گسترش تشیع»، وب‌سایت اندیشه برتر-مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.
- ↑ زین، الامام علی بن ابی‌طالب و تجربه الحکم، ۲۸.
- ↑ معینی‌نیا، سیره اداری امام علی(ع) در دوران خلافت، ۹۳-۹۶ و ۲۲۴.
- ↑ معینی‌نیا، سیره اداری امام علی(ع) در دوران خلافت، ۹۳-۹۶.
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۶۰.
- ↑ مطهری و پردل، «جوان‌گرایی در حکومت امام علی(ع)»، علوم سیاسی، ۱۴۴.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱: ۳۲۰.
- ↑ جعفریان، گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه، ۵۳-۵۴.
- ↑ جعفریان، گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه، ۵۵.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۳۶: ۵.
- ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۴۷.
- ↑ مفید، الإرشاد، ۱: ۲۷-۲۸.
- ↑ ثقی کوفی، الغارات، ۲: ۸۳۵-۸۳۷.
- ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۴۷.
- ↑ باقری، «بررسی ابعاد سیاسی اجتماعی وصیت‌نامه امام علی(ع) به امام حسن(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر(عج)، ۷.
- ↑ حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ۲: ۲۹-۳۱.
- ↑ خواندمیر، حبیب السیر، ۴: ۱۷۲-۱۷۴.
- ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۲۹۰-۳۵۱.
- ↑ عقیلی، «تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی(ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)»، علم و تمدن در اسلام، ۷۸-۸۰.
- ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۴۲۲-۴۲۵ و ۴۳۷-۴۳۴.
- ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۳۸۷-۴۱۳.
- ↑ علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۲۰-۱۲۳.
- ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۳۶۲-۳۷۰.
- ↑ علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۱۹.
- ↑ علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۲۱.
- ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۳۷۴-۳۷۵ و ۳۷۹.
- ↑ مجلسی، حیوة القلوب، ۱: ۲۲۳.
- ↑ علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۲۶.
- ↑ «زیرسازی، مقاوم‌سازی و سنگ‌کاری کف و دیوار اطراف ضریح مطهر امام علی(علیه‌السلام)»، وب‌سایت ستاد بازسازی عتبات عالیات.
- ↑ عقیلی، «تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی(ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)»، علم و تمدن در اسلام، ۸۶-۸۷.
- ↑ «یاری‌رسانی نام امام علی(ع) در فرهنگ ایرانی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «آیین‌های جشن میلاد امام علی(ع) و روز بزرگداشت مقام پدر»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «اجرای ده‌ها ویژه‌برنامه به مناسبت سالروز ولادت امیرالمومنین علی(ع)»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «مراسم جشن میلاد امام علی در کشورهای مختلف برگزار شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «برگزاری جشن میلاد حضرت علی(ع) در مركز اسلامی انگلیس در لندن»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «تاریخ روز پدر ۱۴۰۲، روز مرد و ولادت حضرت علی(ع)»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ «آیین‌های سوگواری شهادت امام علی(ع) برگزار شد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ باریکانی، «بررسی مردم شناختی جنبه‌های مختلف برگزاری اعیاد مذهبی در کلانشهرها (مورد مطالعه کلانشهر تهران)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی (واحد تهران مرکزی)، ۱۰۳.
- ↑ نیک‌زاد و حمزه، «تشیع و تاریخ اجتماعی ایرانیان در عصر صفوی»، شیعه‌پژوهی، ۱۳۱.
- ↑ «نگاهی به پیشینه جشن و سرور شیعیان در عید غدیر خم»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی.
- ↑ «غدیر ۱۴۰۴؛ تجلی اراده ملی برای انتقام و اقتدار»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «جزئیات مهمانی ۱۰ کیلومتری عید غدیر در خیابان ولیعصر(عج)»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «مهمونی ۱۰ کیلومتری غدیر با شعار بیعت در امتداد بعثت»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «آیین‌های جشن میلاد امام علی(ع) و روز بزرگداشت مقام پدر»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «احیای سنت غدیریِ «عقد اخوت» در پویش «برادرانه»»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «قديمی‌ترين خط كوفی منسوب به امام علی(ع) است»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «قدیمی‌ترین نسخ خطی منسوب به امام علی(ع) و غدیر در موزه حرم رضوی رونمایی شد»، خبرگزاری قدس آنلاین.
- ↑ «مرور آثاری که با موضوع غدیر خلق شدند؛ تماشای ولایت علی از چشم هنرمندان»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «ها علی بشر کیف بشر»، وب‌سایت کانون هنری شیعی.
- ↑ «السلام علیک یا امیرالمؤمنین»، وب‌سایت کانون هنری شیعی.
- ↑ «علی مع الحق و الحق مع علی»، وب‌سایت کانون هنری شیعی.
- ↑ «خلق اثر خوشنویسی با ناخن به مناسبت میلاد حضرت علی(ع)»، خبرگزاری صدا و سیما فارس.
- ↑ عجمی، «خط «معلی» از یک «علی» آغاز شد»، گلستان قرآن، ۱۹.
- ↑ «تابلوی نقاشی ۱۶۵ ساله غدیری در موزه حرم حضرت معصومه»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «مرور آثاری که با موضوع غدیر خلق شدند؛ تماشای ولایت علی از چشم هنرمندان»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «یادی از چند اثر ادبی و هنری معاصر، با موضوع امیرمؤمنان(ع) / هنر ِ وصف علی(ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «امام علی(ع) در ۴ تابلوی فرشچیان + تصاویر»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «مرور آثاری که با موضوع غدیر خلق شدند؛ تماشای ولایت علی از چشم هنرمندان»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «قدیمی‌ترین نسخ خطی منسوب به امام علی(ع) و غدیر در موزه حرم رضوی رونمایی شد»، خبرگزاری قدس آنلاین.
- ↑ «نمایش نقاشی‌های پشت شیشه در نمایشگاه «جلوه امیرالمؤمنین»»، وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا.
- ↑ «نمایشگاه «آیینه افلاک» همزمان با دهه ولایت برگزار میشود»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «نواهایی که در سایه «ماه غریبستان» ماندگار شدند/ارادت به «امیرعشق»»، خبرگزاری مهر.
- ↑ فردوسی، شاهنامه فردوسی، ۱: ۱۹-۲۰.
- ↑ «۲ شعر از کسایی در ستایش امام علی(ع)»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ ناصر خسرو، دیوان اشعار حکیم ناصر خسرو قبادیانی، ۴۹-۵۰ و ۱۰۴-۱۰۳ و ۱۵۸ و ۲۱۸.
- ↑ سنائی غزنوی، دیوان حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنائی غزنوی، ۴۶۷-۴۷۱.
- ↑ نظامی، شرفنامه، ۳۵.
- ↑ نظامی، دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی، ۳۴۹.
- ↑ عطار نیشابوری، مصیبت نامه، ۳۴-۳۶.
- ↑ عطار نیشابوری، الهی نامه، ۲۲-۲۳.
- ↑ عطار نیشابوری، منطق الطیر، ۲۶.
- ↑ مصفا، متن کامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی، ۶۷۹-۶۸۰.
- ↑ مولوی، مثنوی معنوی، دفتر اول، ۱۶۴–۱۶۶، ابیات ۳۷۲۷–۳۷۷۸ و ۱۶۶–۱۶۷، ابیات ۳۷۷۹–۳۷۹۳ و ۱۶۷–۱۶۸، ابیات ۳۷۹۴–۳۸۳۸ و دفتر ششم، ۱۰۹۳–۱۰۹۴، ابیات ۴۵۳۷–۴۵۵۱.
- ↑ مولوی، کلیات شمس تبریزی، رباعیات، شماره ۳۰۰ و ۳۰۴.
- ↑ صولتی، معارفی از تشیع در مثنوی معنوی، ۱۶۱-۱۶۳ و ۱۶۶-۱۶۵.
- ↑ ابن‌يمين، دیوان اشعار ابن‌یمین، ۱۰-۱۱ و ۳۲-۳۱ و ۴۰-۳۹ و ۴۵-۴۴ و ۳۵۵.
- ↑ حافظ، دیوان حافظ، ۳۰۱.
- ↑ شهریار، دیوان شهریار، ۱: ۹۸ و ۶۱۶-۶۱۵.
- ↑ اصفهانی، کلیات دیوان کمپانی، ۳۵-۳۸.
- ↑ اقبال لاهوري، كليات اشعار فارسي علامه اقبال لاهوري، ۱۱۴-۱۱۶.
- ↑ باذل مشهدی، حمله حیدری.
- ↑ شهریار، دیوان شهریار، ۱: ۹۸.
- ↑ «آثار نمایشی و تصویری امام علی(ع)؛ نگاهی به چهار دهه کم‌کاری»، وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا.
- ↑ «ویژه‌های رسانه ملی؛ از ولادت امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) و روز پدر تا گرامیداشت سردار دل‌ها»، وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا.
- ↑ «خبرهای کوتاه رادیو و تلویزیون| 15 سریال رادیویی برای آنتن رمضانی»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «نامی که بر ستون تاریخ حک شد/ رد پای علی(ع) در هنر و معماری ایران»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ «نام علی و القاب علی(ع) بیشترین انتخاب ایرانیان برای نام فرزندان»، وب‌سایت مگ‌ایران.
- ↑ «نامگذاری بیش از دو و نیم میلیون نفر در کشور با نام علی»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
- ↑ «نام «علی» در کدام کشورها بیشترین طرفدار را دارد؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «نام علی(ع) و فاطمه(س) بيشترين نام مساجد كشور»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «روایت آماری از مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری منتسب به نام و القاب امام علی(ع)»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «بزرگراه امام علی(ع) از فرجام تا پل آغاز در تهران افتتاح شد»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «افتتاح رسمی میدان امام علی(ع) اصفهان با حضور رئیس مجلس شورای اسلامی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «بلوار امام علی(ع) پردیسان قم بازگشایی شد»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «خیابان امام علی(ع) شهرضا بعد از ۱۳ سال افتتاح میشود»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «دانشگاه افسری امام علی(ع)، انسان‌سازترین دانشگاه کشور»، خبرگزاری صدا و سیما.
- ↑ «بهره‌برداری از ۲۱۱ طرح/ بیمارستان امیرالمومنین رسماْ افتتاح میشود»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «بیمارستان امیرالمؤمنین(ع) اصفهان در شرایط کرونایی»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
- ↑ «اجرای پویش‌های سه‌گانه در دهه ولایت و امامت»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
- ↑ «آغاز پویش همبستگی خادمان حرم امام علی(ع) با ملت ایران»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «آغاز سومین پویش ملی «من شیعه علی‌ام»»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «پویش ملی «در پناه علی علیه‌السلام» توسط رئیس سازمان بسیج مستضعفین رونمایی شد»، خبرگزاری بسیج.
- ↑ «برگزاری پویش سراسری «جشن ملی بیعت با علی(ع)» در ۳۱ استان کشور / مشارکت بیش از ۱۱۰۰ نوجوان و مددجو»، وب‌سایت گیتی آنلاین.
- ↑ «برگزاری پویش «به نام پدر» جهت آزادی پدران دارای جرایم غیرعمد از زندان»، وب‌سایت اصلی آستان قدس رضوی.
- ↑ «برگزاری پویش درّ نجف با هدف ترویج گفتمان حضرت علی علیه‌السلام»، پایگاه خبری کانون نیوز.
- ↑ «آغاز پویش به حرمت حضرت علی(ع) می‌بخشم در سراسر کشور»، خبرگزاری برنا.
- ↑ «همه به سوگ مولا دعوتید/ پویش بزرگ «حرمت مولا» در مازندران»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «برگزاری پویش مردمی «علی یاوران» در ۳۰ استان / توزیع ۱۳۰ هزار پرس غذا میان نیازمندان»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «راه‌اندازی پویش «به حساب علی(ع)» در شهرستان فسا»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «قدیمی‌ترین نسخه‌های خطی با محوریت امام علی(ع) در کتابخانه رضوی رونمایی شد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «نسخه خطی ۵۰۸ ساله مناجات نامه منسوب به امام علی در مشهد رونمایی شد»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «جزئیاتی از قدیمی‌ترین نسخ خطی نهج‌البلاغه»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «نسخه ۳۴۴ ساله خطی «مناقب مرتضوی» در مدح امام علی (ع) رونمایی شد»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «بررسی مصحف منسوب به امام علی(ع) در شورای عالی قرآن»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «شناسنامه‌دار شدن ۲۰ هزار نسخه خطی مرتبط با حضرت علی(ع) در کتابخانه‌های جهان»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ ابن‌طاووس، التحصین.
- ↑ کراجکی، الرساله العلویه.
- ↑ قمی، الروضه في فضائل أميرالمؤمنين علی بن أبی‌طالب علیه‌السلام.
- ↑ عاملی، الصحیح من سیره الامام علی(ع).
- ↑ سماهیجی، صحیفه علویه.
- ↑ ثقی کوفی، الغارات.
- ↑ قمی، الفصول العلیه فی المناقب المرتضویه.
- ↑ بُستی، المراتب فی فضائل امیرالمؤمنین.
- ↑ ابن‌طاووس، الیقین باختصاص مولانا علی بامرة المؤمنین.
- ↑ مفید، تفضیل امیرالمؤمنین.
- ↑ سیدرضی، خصائص الائمه.
- ↑ ابن‌بطریق، خصائص الوحی المبین.
- ↑ ۳۷۹٫۰ ۳۷۹٫۱ «مجموعه مقالات سومین کنگره بین‌المللی امام علی(ع) پژوهی بامعرفی جایزه جهانی امام علی علیه‌السلام»، وب‌سایت سیلیویکا.
- ↑ ۳۸۰٫۰ ۳۸۰٫۱ «کنگره بین‌المللی نهج‌البلاغه "انسان در تراز نهج‌البلاغه"»، وب‌سایت سیلیویکا.
- ↑ ۳۸۱٫۰ ۳۸۱٫۱ «اختتامیه چهارمین کنگره بین‌المللی «راه نجات، نهج‌البلاغه و حکمرانی علوی» در اصفهان»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ حسنی، فرحه الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین.
- ↑ شوشتری، قَضاءُ أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب علیه‌السلام.
- ↑ منقری، وقعه صفین.
- ↑ حلی، کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین.
- ↑ ابن‌شاذان، مائة منقبة.
- ↑ تلمسانی، الجوهره، ۵.
- ↑ اسکافی، المعیار و الموازنه در برتری امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام.
- ↑ باعونی شافعی، جواهر المطالب فی مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب.
- ↑ نسائی، خصائص أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب (رضي‌الله‌عنه).
- ↑ ابن‌حنبل، فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب.
- ↑ ابن ابی‌الدنیا، مقتل الإمام أميرالمؤمنين عليه‌السلام.
- ↑ ابن‌مغازلی، مناقب الإمام علی بن أبی‌طالب عليه‌السلام.
- ↑ اخطب خوارزم، المناقب للخوارزمی.
- ↑ ابن‌مردویه، مناقب علی بن أبی‌طالب عليه‌السلام و ما نزل من القرآن فی علی.
- ↑ ترمذی، مناقب مرتضوی.
- ↑ گنجی شافعی، کفایه الطالب فی مناقب علی بن أبی‌طالب.
- ↑ بگ‌جانی و دبیران، «کتابشناسی منظومه‌های دینی درباره امام علی(ع)»، مطالعات و تحقیقات ادبی، ۴۷-۶۴.
- ↑ «۱۰ کتاب خواندنی درباره امام علی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ عاملی، الصحیح من سیرة الامام علی(ع).
- ↑ ۴۰۱٫۰ ۴۰۱٫۱ «فراخوان چهارمین کنگره بین‌المللی «امام علی(ع)؛ انسان ۲۵۰ ساله در افق تمدن نوین اسلامی»»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ زارع بیدکی، «معرفی کتاب مرجع (دانشنامه امام علی(ع))»، پیام بهارستان، ۲۳.
- ↑ «موسوعة الإمام أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب علیه‌السلام»، وب‌سایت کتابخانه مجازی الفبا.
- ↑ محمدی ری‌شهری، گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین، ۱۳.
- ↑ «دانشنامه جامع موضوعی و الفبايی امام علی(ع) منتشر شد»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «چطور حماسه امیرالمومنین(ع) در قرن پنجم جای شاهنامه را گرفت/کدکنی: "علی نامه" کمال شعر شیعی است»، وب‌سایت مشرق نیوز.
- ↑ «معرفی رمان «قدیس» در مورد امام علی علیه‌السلام»، وب‌سایت مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت علیهم‌السلام.
- ↑ کدیور، پس از بیست سال.
- ↑ «ماجرای سبّ امام علی(ع) چه بود؟/ مروری بر صفحه‌ای غم‌انگیز از تاریخ با «دشنام»»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «کتابشناسی امام علی علیه‌السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ «فهرست ۳۰ کتاب در مورد "اميرالمؤمنين علي (علیه‌السلام)"»، وب‌سایت پایگاه امام علی(ع).
- ↑ «هشتمین کنفرانس امام علی(ع) با موضوع «عدالت از منظر امام علی(ع)»»، وب‌سایت سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران-میلان.
- ↑ «همایش «امام علی(ع)، الگوی عدالت، شجاعت و حکمت در دوران معاصر» از سوی مرکز تبیان در کابل»، وب‌سایت مرکز تبیان.
- ↑ «کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین(ع)، گام نخست تمدن‌سازی علوی است»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «همایش بین‌المللی امام علی(ع) در هند»، خبرگزاری صدا و سیما.
- ↑ «همايش بين‌المللی نهج‌البلاغه در هند برگزار شد»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «همایش بین‌المللی حکومت علوی نگاهی پس از ۱۴ قرن»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «انتشار مقالات دومین کنگره بین‌المللی راهکارهای گسترش فرهنگ غدیر و ترویج نهج‌البلاغه با تأکید بر آداب و سنن اجتماعی واقعه غدیر»، وب‌سایت سیلیویکا.
- ↑ «مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی غدیر و مقاومت»، وب‌سایت سیلیویکا.
- ↑ «مراسم رونمایی از مجموعه مقالات همایش غدیر و پوستر همایش بین‌المللی غدیر در میراث عارفان مسلمان برگزار گردید»، وب‌سایت دانشگاه ادیان و مذاهب.
- ↑ «مجموعه مقالات اولین همایش بین‌المللی تربیت معنوی و سلامت معنوی از منظر امام علی(ع)»، وب‌سایت سیلیویکا.
- ↑ «مجموعه مقالات دومین همایش ملی نهج‌البلاغه در آراء و اندیشه‌های اسلام‌شناسان»، وب‌سایت سیلیویکا.
- ↑ «فعالیت‌های بین‌المللی ستاد بزرگداشت سال امام علی(ع) اعلام شد»، خبرگزاری ایرنا.
جستارهای وابسته
دیدگاه‌های ارزیابان
- ↑ تا می توانید این مطالب این بخش یعنی تا سیره و اندیشه را مختصر بحث کنید.
- ↑ پرداختن به این جزئیات ضرور نیست
- ↑ قرار دادن سیره فرهنگی در عرص دیگر سیره ها دقیق نیست. اساسا سیره بخشی از فرهنگ است و فرهنگ چطری است بر تمام سیره ها. اگر یک قسمت خاصی از فرهنگ مند نظرباشد همان قسمت بیاید.
- ↑ در گزارش‌های تاریخی، بر توجه علی به تأمین معیشت خانواده، کار برای کسب درآمد و کمک به نیازمندان تأکید شده است. در زمینه تربیت فرزندان، وی بر رعایت حقوق متقابل والدین و فرزند، نامگذاری نیکو، آموزش متناسب با شرایط زمانه، و سنت‌هایی چون عقیقه تأکید داشت. شیوه تربیتی او مبتنی بر تکریم شخصیت، تشویق و پرهیز از سخت‌گیریِ نامعقول، تحقیر و تنبیه بدنی بود. نامه‌های اخلاقی او به فرزندانش (از جمله نامه به حسن در نهج‌البلاغه) از منابع مهم در بررسی دیدگاه‌های تربیتی اوست. همچنین حمایت از خویشاوندان و صله رحم از دیگر ویژگی‌های گزارش‌شده در سیره خانوادگی اوست.
- ↑ از اینجا تا اخر در بحث حکومت داری بیاید بهتر است تا سیره
- ↑ این بحث که اولا به نظرم چندان ضرورت ندارد. درست است که محل شبهه است، ولی واقعیت این است که از طرف دیگر دامن زدن به شبهه نیز است و حق مطلب هم ادا نمی شود. اگر قرار بر آوردن هم باشد جایش اینجا نیست. باید جای مناسب برای ان پیدا شود. مباحث مهم تری هم است که اگر قرار بر آوردن دیدگاهای امام باشد بیاید که الان محل بحث هم است: مثل رابطه حاکمان با مردم، رابطه با اقلیت ها، عدالت اجتماعی، و .....
- ↑ همانگونه که گفتم این قسمت شبهه را خوب جا انداخته و اما در رد ان فقط به دو مورد استناد کرده است که توان پاسخ به شبهه را ندارد. این سنگ را به یاد بقال انداختن است. لذا حذف شود؛ چون سویه ضدشناختی آن بیشتر است. در مقالات قبلی هم قرار ما بر وارد شدن به این مباحث اختلافی نبوده است. بچای پرداختن به این مباحث خوب است که به سیره علی به نحوه مواجهه با زنان و احترام علمی ایشان به زنان پرداخته شود. تا بعد اجتماعی و فرهنگی مقاله تقویت شود.
- ↑ اولا که قرار دادن عنوان علی در قرآن و حدیث ذیل دیدگاه در باره علی درست نیست. چون معمولا دیدگاه در مورد انسان های معمولی استفاده میشود. معنای علی در قران میشود دیدگاه خدا در مورد علی. علاوه بران آنچه هم بیان شده در حقیقت دیدگاه مفسران است. پس دیدگاه مفسران به جای دیدگاه قرآن استفاده شود. باز تأکید می کنم که با توجه به رویکرد ویکی ایران پدیا پرداختن به مباحث نظری و درون متنی برای ما اولویت ندارد. بحث های اجتماعی و فرهنگی مهم است. این را در کل این مقاله و مقالات دیگر خود حتما رعایت کنید.
- ↑ اگر اینها را خلاصه کنید خیلی خوب میشود
- ↑ شما در مقام بیان دیدگاها هستید. فضایل موبوط به ویژگاهی شخصیتی فرد است. اگر مقصود فضایل امام علی در آیات و روایت است آیا در ذیل همان دیدگاه مفسیران و احادیث بیارید (البته که دیدگاه احادیث درست نیست) یا یک عنوان جداگانه در یک جای مناسب ایجاد کنید و این مباحث را انجا بیارید.
- ↑ نسبت این عنوان و عنوان بعدی با قرآن و حدیث چیست؟ مگر منبع دیدگاه شیعه و اهل سنت رویات و احادیث نیست؟ این عناوین تداخل دارد و بدون دقت انتخاب شده است. بله دیدگاه شیعه و اهل سنت عنوان درستی است. لطفا در نگارش مقاله دقت کنید و صرفا کلمات را سر هم نچینید. واقعا ادم با خواندن این مقالات نومید می شود!!!
- ↑ در این قسمت عمده مطالب شما ناظر به اثبات امامت امام علی است که برخی آن تکراری هم است. ولی پرداختن به این جزئیات در این ویکی مورد نظر ما نیست. رویکردما کلامی نیست، بلکه اجتماعی فرهنگی است. برای ما کافی است که بگوید امامت امام علی پس از وفات پیامبر آغاز و تا شهادت ادامه داشت. همین یک گزاره کافی است. مباحث دیگر ان برای ما نیاز نیست. بلکه ابعاد فرهنگی و اجتماعی این مطلب که در ویکی های مثل ویکی شیعه پرداخته نشده باید برجسته شود.
- ↑ مگر این قسمت غیر از مطالب بالا است؟ به نظرم این مطلب چیز جدیدی ندارد. باید حذف شود
- ↑ به نظرم جای این عنوان اینجا مناسب نیست
- ↑ این مطلب اگر در قسمت فرهنگ برود هم خوب است چون بحث فرهنگی است و یا در قسمت دیدگاهها. چون بحث در مورد امام علی است
- ↑ اگر عنوانی تحت حکمرانی امام علی بازمی شدو کارگزاران و فرماندهان انجا بحث می شد بهتر بود. یا در همان بحث خلافت امام علی بیاید بهتر است.
- ↑ جایگاه این بحث در بین شهادت و حرم چیست؟ یا در کنار هم قرار دادن عنوان شهادت و حرم در یک عنوان چیست؟ روی عناوین خیلی دقت کنید. مقاله را به نحوی ننویسید که نه سر دارد و نه پا!!
- ↑ باتوجه به اینکه در این قسمت حتما مقاله جداگانه نگارش می شود این بحث هرچه مختصر بحث شود بهتر است
- ↑ این خوب است، ولی درستر این است که از ابتدا مقاله با همین رویکرد نگارش شود. تا نیازی به ایجاد عنوان جدید اصلا نباشد. الان مقاله مرکب از دو قسمت مجرا است. در قسمت نخست کاملا مباحث کلامی و تاریخی مطرح شده و در قسمت دوم تجلی امام علی در فرهنگ ایرانی اسلامی. قسمت اول خیلی برجسته هم شده است. در حالیکه مقصود ما آن قسمت به آن تفصیل نیست؛ چون در جای دیگر بحث شده است. نویسنده اگر بتواند مطالب بخش اول و دوم را با همدیگر تلفیق کند و با رویکرد فرهنگی و اجتماعی امام علی را بنویسد خیلی عالی میشود. همان مباحث تاریخی و کلامی را هم با رویکرد اسلامی ایرانی نگارش شود. تا کسی به ما گیر ندهد که شما دو مقاله را در یک مقاله گنجانده اید. اساسا فلسفه بازنگاری این مقالات هم از همین جهت است. چون قبلا مباحث تاریخی نگارش شده بود. مقالات ما باید از مقالات ویکی های دیگر تمایز خود را حفظ کند. تمایز ما هم در همین بعد سبک زندگی، فرهنگی و اجتماعی و پیوند تمدنی است.
- ↑ انجا دیدگاه شیعه و اهل سنت آمد و اینجا مطالعات شیعه و اهل سنت. اگر اینها تلفیق شود خیلی خوب میشود.
- ↑ در پژوهش های معاصر آثاری میاید که در پژوهش های اهلسنت و شیعه که قبلا ذکر شد نیامده است؟ نمی شود اینها را به تفکیک همانجا آودرد؟ ایجاد عنوان های متداخل چه سودی دارد؟
منابع
- قرآن کریم.
- «آثار نمایشی و تصویری امام علی(ع)؛ نگاهی به چهار دهه کم‌کاری». وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا. ۱۳ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
- آریا، غلامعلی؛ داداش‌زاده، وحیده (۱۳۹۹). «بررسی کرامات امام علی(ع) در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی». مطالعات ادبیات تطبیقی. چهاردهم (پنجاه و ششم): ۵۲۱-۵۴۳.
- «آغاز پویش به حرمت حضرت علی(ع) می‌بخشم در سراسر کشور». خبرگزاری برنا. ۱۰ بهمن ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «آغاز پویش همبستگی خادمان حرم امام علی(ع) با ملت ایران». خبرگزاری ایکنا. ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «آغاز سومین پویش ملی «من شیعه علی‌ام»». خبرگزاری ایرنا. ۱۰ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (۱۴۰۳). الذریعة الی تصانیف الشیعه. بیروت: دار الاضواء.
- آل‌کاظمی، علی (۱۳۸۵). امام علی در قرآن. تهران: دفتر نشر معارف.
- آلوسی، سید محمود (۱۴۱۵). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
- «آیین‌های جشن میلاد امام علی (ع) و روز بزرگداشت مقام پدر». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۱ فروردین ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «آیین‌های سوگواری شهادت امام علی(ع) برگزار شد». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۸ خرداد ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبةالله (۱۴۰۴). شرح نهج البلاغه. به کوشش تصحیح ابراهیم محمد ابوالفضل. قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
- ابن ابی‌الدنیا، عبدالله بن محمد (۱۴۲۳). مقتل الإمام أميرالمؤمنين عليه‌السلام. به کوشش مصطفی مرتضی قزوینی. بیروت: دار العلوم.
- ابن‌أثیر، ضیاءالدین (۱۳۹۹). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
- ابن‌اعثم کوفی، محمد بن علی (۱۴۱۱). الفتوح. بیروت: دار الندوه الجدیده.
- ابن‌بطریق، یحیی (۱۴۰۷). عمده عیون صحاح الاخبار فی مناقب امام الابرار. به کوشش جعفر سبحانی تبریزی. قم: جامعه مدرسین.
- ابن‌بطریق، یحیی بن حسن (۱۴۱۷). خصائص الوحی المبین. به کوشش مالک محمودی. تهران: دار القرآن الکریم.
- ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (۱۴۰۶). منهاج السنه النبویه فی نقض کلام الشیعه القدریه. به کوشش محمد رشاد سالم. ریاض: جامعه الإمام محمد بن سعود الإسلامیه.
- ابن‌حنبل، احمد (۱۴۳۳). فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب. به کوشش سیدعبدالعزیز طباطبایی. قم: دار التفسیر.
- ابن‌سعد (۱۴۱۸). الطبقات الکبرى. بیروت: دار الکتب العلمیه.
- اسلامی علی‌آبادی، طاهره؛ امداد، توران؛ غفوری‌نژاد، محمد (۱۴۰۱). «بازنمایی شواهد تشیع اعتقادی در نیمه‌ی اول قرن اول». پژوهشنامه امامیه. هشتم (پانزدهم): ۱۶۳-۱۸۴.
- ابن‌شاذان، محمد بن احمد (۱۴۰۷). مائة منقبة من مناقب امیرالمؤمنین و الائمه. قم: مدرسة الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه‌الشریف.
- ابن‌شعبه حرّانی، حسن بن علی (۱۳۸۷). تحف العقول عن آل الرسول علیهم‌السلام. تهران: سازمان تبليغات اسلامی. شركت چاپ و نشر بين الملل.
- ابن‌شهر آشوب، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابی‌طالب علیهم‌السلام. قم: علامه.
- ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۴۱۳). التحصين لأسرار ما زاد من كتاب اليقين. قم: مؤسسه دار الکتاب.
- ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۴۱۳). الیقین باختصاص مولانا علی بامرة المؤمنین. به کوشش محمدباقر انصاری و محمدصادق انصاری. قم: دار الکتاب.
- ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۴۲۰). طرف من الانباء و المناقب. به کوشش قیس بهجت عطار. مشهد: تاسوعا.
- ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۳۳۰). جمال الاسبوع بکمال المشروع. قم: دار الرضی.
- ابن‌‌عبدالبر، یوسف بن عبد الله (۱۳۲۸). الإستیعاب فی معرفه الأصحاب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- ابن‌عساکر، علی بن حسن (۱۴۱۵). تاریخ مدینة دمشق. به کوشش علی شیری. بیروت: دار الفکر.
- ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم (۱۴۰۷). المعارف. بیروت: دار الکتب العلمیه.
- ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم (۱۳۵۶). الامامه و السیاسه. قاهره: بی‌نا.
- ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر (۱۳۹۰). المنار المنیف فی الصحیح و الضعیف. به کوشش عبدالفتاح ابوغده. حلب: مکتبه المبطوعات الاسلامیه.
- ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر (۱۴۰۷). البدایه و النهایه. بیروت: دار الفکر.
- ابن‌مردویه، احمد بن موسی (۱۳۸۲). مناقب علی بن أبی‌طالب عليه‌السلام و ما نزل من القرآن فی علی. به کوشش عبدالرزاق محمدحسین حرز الدین. قم: دار الحديث.
- ابن‌مغازلی، علی بن محمد (۱۴۲۴). مناقب الإمام علی بن أبی‌طالب عليه‌السلام. به کوشش شهاب‌الدین مرعشی و همکاران. بیروت: دار الأضواء.
- ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق (۱۳۴۶). الفهرست. ترجمهٔ محمدرضا تجدد. تهران: بانک بازرگانی ایران (چاپخانه).
- ابن‌يمين، محمودبن يمين الدين (۱۳۴۴). ديوان اشعار ابن‌يمين. به کوشش حسینعلی باستانی‌راد. تهران: کتابخانه سنائی.
- «اجرای پویش‌های سه‌گانه در دهه ولایت و امامت». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «اجرای ده‌ها ویژه‌برنامه به مناسبت سالروز ولادت امیرالمومنین علی(ع)». خبرگزاری شبستان. ۲۴ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «احیای سنت غدیریِ «عقد اخوت» در پویش «برادرانه»». خبرگزاری شبستان. ۴ مرداد ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
- «اختتامیه چهارمین کنگره بین‌المللی «راه نجات، نهج‌البلاغه و حکمرانی علوی» در اصفهان». خبرگزاری ایکنا. ۲۲ آبان ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- اخطب خوارزم، موفق بن احمد (۱۳۸۸). المناقب للخوارزمی. به کوشش محمدرضا موسوی خرسان. نجف: المطبعه الحيدريه.
- اداک، صابر؛ حسینی، فرح (۱۳۸۹). «موضع‌گیری‌های امام علی(ع) در برابر سیاست‌های عثمان بن عفان در دوران خلافت». مسکویه. پنجم (چهاردهم): ۷-۲۸.
- اربلی، علی بن عیسی (۱۳۸۱). کشف الغمه فی معرفة الائمة. تبریز: بنی‌هاشمی.
- اسفندیاری، محمد (۱۳۸۰). «مقدمه» در دانشنامه امام علی علیه‌السلام. به کوشش علی‌اکبر رشاد. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- اسکافی، محمد بن عبدالله (۱۳۷۴). المعیار و الموازنه در برتری امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام. ترجمهٔ محمود مهدوی دامغانی. به کوشش محمدباقر محمودی. تهران: نی.
- «افتتاح رسمی میدان امام علی(ع) اصفهان با حضور رئیس مجلس شورای اسلامی». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۳۰ مرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- افضلی، زهرا (۱۳۹۲). «امام علی(ع) و نهج‌البلاغه از نگاه «ریمون قسیس» شاعر مسیحی معاصر لبنانی». پژوهشنامه نهج‌البلاغه. اول (سوم): ۸۷-۱۰۰.
- اقبال لاهوری، محمد (۱۳۶۶). كليات اشعار فارسي علامه اقبال لاهوري. به کوشش و مقدمه و حواشی از محمود علمی(درویش). تهران: سازمان انتشارات جاویدان.
- «السلام علیک یا امیرالمؤمنین». وب‌سایت کانون هنری شیعی. ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- اصفهانی، محمدحسین (۱۳۶۷). کلیات دیوان حاج شیخ محمدحسین غروی اصفهانی معروف به (کمپانی). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
- اکبری، اسدالله (۱۳۸۹). «سیره امنیتی و اطلاعاتی امام علی(ع)». فرهنگ پژوهش. دوم (هفتم): ۱-۱۴.
- «امام علی(ع) در ۴ تابلوی فرشچیان + تصاویر». خبرگزاری ایسنا. ۲۳ فروردین ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- امین، سید محسن (۱۳۷۶). سیره معصومان. ترجمهٔ علی حجتی. تهران: سروش.
- امین، سیدمحسن (۱۴۰۳). اعیان الشیعه. به کوشش حسن امین. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
- امینی، علی‌اکبر؛ دشتی، فرزانه (۱۳۹۱). «پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی(ع)». پژوهشنامه علوی. سوم (اول): ۲۳-۴۶.
- امینی، محمدهادی (۱۴۱۲). اصحاب الامام امیرالمؤمنین و الروات عنه. بیروت: دار الکتاب الاسلامی.
- امینی، عبدالحسین (۱۳۶۸). الغدیر. ترجمهٔ محمدباقر بهبودی و همکاران. تهران: کتابخانه بزرگ اسلامی.
- «انتشار مقالات دومین کنگره بین‌المللی راهکارهای گسترش فرهنگ غدیر و ترویج نهج‌البلاغه با تأکید بر آداب و سنن اجتماعی واقعه غدیر». وب‌سایت سیلیویکا. ۳۰ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- ایجی، میر سیدشریف (۱۳۲۵). شرح المواقف. به کوشش بدرالدین نعسانی. قم: الشریف الرضی.
- باذل مشهدی، میرزا محمد رفیع. حمله حیدری. نسخه خطی سپهسالار، شماره ۱۰۲۵.
- باریکانی، سمیرا (۱۳۹۱). «بررسی مردم شناختی جنبه‌های مختلف برگزاری اعیاد مذهبی در کلانشهرها (مورد مطالعه کلانشهر تهران». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی (واحد تهران مرکزی)، دانشکده روان‌شناسی و علوم اجتماعی.
- باعونی شافعی، محمد بن احمد (۱۴۱۵). جواهر المطالب فی مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب. به کوشش محمدباقر محمودی. قم: مجمع احیاء الثقافه الاسلامیه.
- باقری، فاطمه (۱۳۹۶). «بررسی ابعاد سیاسی اجتماعی وصیت‌نامه امام علی(ع) به امام حسن(ع)». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر(عج)، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
- بخاری، محمد بن اسماعیل (۱۴۲۲). صحیح البخاری. به کوشش محمد زهیر بن ناصر الناصر. بیروت: دار طوق النجاة.
- «بررسی مصحف منسوب به امام علی(ع) در شورای عالی قرآن». خبرگزاری تسنیم. ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
- «برگزاری پویش «به نام پدر» جهت آزادی پدران دارای جرایم غیرعمد از زندان». وب‌سایت اصلی آستان قدس رضوی. ۲۴ دی ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «برگزاری پویش درّ نجف با هدف ترویج گفتمان حضرت علی علیه‌السلام». پایگاه خبری کانون نیوز. ۹ اسفند ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «برگزاری پویش مردمی «علی یاوران» در ۳۰ استان / توزیع ۱۳۰ هزار پرس غذا میان نیازمندان». خبرگزاری ایکنا. ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «برگزاری پویش سراسری «جشن ملی بیعت با علی(ع)» در ۳۱ استان کشور / مشارکت بیش از ۱۱۰۰ نوجوان و مددجو». وب‌سایت گیتی آنلاین. ۱۳ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «برگزاری جشن میلاد حضرت علی(ع) در مركز اسلامی انگلیس در لندن». خبرگزاری ایرنا. ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- «بزرگراه امام علی(ع) از فرجام تا پل آغاز در تهران افتتاح شد». خبرگزاری ایرنا. ۸ اسفند ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- بستانی، قاسم؛ جعفرنژاد، محمد (۱۳۸۸). «گزیده‌ای از فضایل امام علی(ع) از دیدگاه مفسرین و محدثین اهلسنت». شیعه‌شناسی. هفتم (بیست و پنجم): ۱۱۱-۱۳۸.
- بُستی، ابوالقاسم (۱۴۲۱). المراتب فی فضائل امیرالمؤمنین. قم: دلیل ما.
- بگ‌جانی، عباس؛ دبیران، حکیمه (۱۳۸۹). «کتابشناسی منظومه‌های دینی درباره امام علی(ع)». مطالعات و تحقیقات ادبی. چهارم (چهاردهم و پانزدهم): ۴۷-۶۹.
- بلاذری، احمد بن یحیی (۱۳۹۸). فتوح البلدان. به کوشش رضوان محمد رضوان. بیروت: بی‌نا.
- بلاذرى، احمد بن یحیى (۱۴۱۷). أنساب الأشراف. بیروت: دار الفکر.
- «بلوار امام علی(ع) پردیسان قم بازگشایی شد». خبرگزاری تسنیم. ۹ شهریور ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «بهره‌برداری از ۲۱۱ طرح/ بیمارستان امیرالمومنین رسماْ افتتاح میشود». خبرگزاری مهر. ۲ شهریور ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- بیاضی، علی بن محمد (۱۳۸۴). الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم. به کوشش رمضان میخائیل. نجف: المکتبة الحیدریه.
- «بیمارستان امیرالمؤمنین(ع) اصفهان در شرایط کرونایی». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۲۶ فروردین ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- پرهیزکاری، سیدروح‌الله (۱۳۹۳). «اصول اخلاقی برخورد با متهم در سیره‌ی قضایی امام علی علیه‌السلام». پژوهشنامه اخلاق. هفتم (بیست و ششم): ۱۳۳-۱۴۵.
- پورطهماسبی، سیاوش؛ تاجور، آذر (۱۳۸۹). «ویژگی‌ها و وظایف کارگزاران در نهج‌البلاغه». پژوهشنامه علوی. اول (دوم): ۲۱-۴۲.
- «پویش ملی «در پناه علی علیه‌السلام» توسط رئیس سازمان بسیج مستضعفین رونمایی شد». خبرگزاری بسیج. ۲۸ بهمن ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «تابلوی نقاشی ۱۶۵ ساله غدیری در موزه حرم حضرت معصومه». خبرگزاری ایسنا. ۷ مرداد ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «تاریخ روز پدر ۱۴۰۲، روز مرد و ولادت حضرت علی(ع)». خبرگزاری ایمنا. ۵ دی ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۳ شهریور ۱۴۰۵.
- ترمذی، محمد بن عیسی (۱۴۱۹). سنن الترمذی. به کوشش احمد محمد شاکر. قاهره: دار الحدیث.
- ترمذی، محمدصالح (۱۳۸۰). مناقب مرتضوی. تهران: روزنه.
- تلمسانی، محمد بن ابی‌بکر (۱۴۰۲). الجوهره فی نسب الامام علی. دمشق: مکتبه النوری.
- ثابتی، فرزین (۱۳۷۷). القاب و صفات مولای متقیان علی بن ابی‌طالب(ع). تهران: سبحان.
- ثقفی كوفی، ابواسحاق ابراهیم بن محمد (۱۳۵۳). الغارات. به کوشش جلال‌الدین حسینی ارموی. تهران: انجمن آثار ملی.
- ثواقب، جهانبخش (۱۳۸۰). «امام علی(ع) کارگزاران حکومت و راهکارهای اصلاحات». حکومت اسلامی. ششم (بیست و دوم): ۱۴۷-۱۷۷.
- جرداق، جورج (۱۹۷۰). الامام علی صوت العداله الانسانیه. بیروت: دار مکتبه الحیاه.
- جرداق، جورج (۱۳۸۹). امام علی(ع) صدای عدالت انسانی. ترجمهٔ محمدعلی سلطانی. تهران: مؤسسه نشر پنجره.
- «جزئیاتی از قدیمی‌ترین نسخ خطی نهج‌البلاغه». خبرگزاری تسنیم. ۹ مهر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
- «جزئیات مهمانی ۱۰ کیلومتری عید غدیر در خیابان ولیعصر(عج)». خبرگزاری تسنیم. ۱۵ تیر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- جعفریان، رسول (۱۳۷۳). تاریخ تحول دولت و خلافت. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- جعفریان، رسول (۱۳۸۳). تاریخ سیاسی اسلام، تاریخ خلفا. قم: دلیل ما.
- جعفریان، رسول (۱۳۸۷). حیات فکری سیاسی امامان شیعه. قم: انصاریان.
- جعفریان، رسول (۱۳۸۷). اطلس شیعه. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
- جعفریان، رسول (۱۳۹۱). گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه. قم: دفتر نشر معارف.
- جمعی از نویسندگان، (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد) (۱۳۸۰). دانشنامه امام علی(ع). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- «چطور حماسه امیرالمومنین(ع) در قرن پنجم جای شاهنامه را گرفت/کدکنی: "علی نامه" کمال شعر شیعی است». وب‌سایت مشرق نیوز. ۲۷ فروردین ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
- «چند حدیث از امام علی(ع) در کتب حدیثی اهلسنت آمده است؟». خبرگزاری رسمی حوزه. ۶ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱ شهریور ۱۴۰۵.
- حاجی‌زاده، یدالله (۱۴۰۱). «جایگاه جنگ در مواجهه با دشمن در سیره نظامی امام علی(ع)». جستارهای تاریخ اسلام. دوم (چهارم): ۱۲۱-۱۴۱.
- حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۱۵). دیوان حافظ. به کوشش حسین پژمان. تهران: کتابخانه بروخیم.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله (۱۴۱۱). المستدرک علی الصحیحین. به کوشش مصطفی عبدالقادر عطا. بیروت: دار الکتب العلمیه.
- حسکانی، عبیدالله بن احمد (۱۴۱۱). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل. به کوشش محمدباقر محمودی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
- حسینی، سید محمدرضا (۱۳۷۷). «ترجمه دعای صباح» در میراث حدیث شیعه، دفتر اول. به کوشش مهدی مهریزی و علی صدرائی خوئی. قم: مؤسسه فرهنگی دار الحدیث.
- «حقانیت امام علی علیه‌السلام از منابع روایی اهلسنت». وب‌سایت الشیعه. ۲۳ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۴ شهریور ۱۴۰۵.
- حکیم، حسن عیسی (۱۳۸۵). المفصل فی تاریخ النجف الأشرف. قم: المکتبة الحیدریة.
- حلی، حسن بن یوسف (۱۴۱۳). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. به کوشش حسن حسن‌زاده آملی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
- حلی، حسن بن یوسف (۱۳۷۹). کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین. ترجمهٔ حمیدرضا آژیر. تهران: وزارت ارشاد.
- حسنی، سیدعبدالکریم بن طاووس (۱۴۱۹). فرحه الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین. به کوشش السید تحسین آل شبیب الموسوی. قم: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه.
- «خبرهای کوتاه رادیو و تلویزیون| 15 سریال رادیویی برای آنتن رمضانی». خبرگزاری تسنیم. ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
- خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۹). قرآن پژوهی. تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
- خشنودی، عفت؛ منتظرالقائم، اصغر (۱۳۹۳). «بررسی و توضیح جایگاه موقوفات امام علی(ع)». شیعه‌شناسی. دوازدهم (چهل و هشتم): ۲۲۷-۲۴۸.
- «خلق اثر خوشنویسی با ناخن به مناسبت میلاد حضرت علی(ع)». خبرگزاری صدا وسیما فارس. ۲۶ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- خلیلیان، مهدی (۱۳۸۸). «امام علی(ع) و پیروی از پیامبر(ص)». فرهنگ کوثر. دوازدهم (هفتاد و نهم): ۶۴-۷۰.
- خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین (۱۳۸۰). حبیب السیر فی اخبار افراد بشر. به کوشش محمد دبیرسیاقی، جلال‌الدین همایی. تهران: خيام.
- «خیابان امام علی(ع) شهرضا بعد از ۱۳ سال افتتاح میشود». خبرگزاری فارس. ۱۳ آذر ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- داداش‌زاده، وحیده؛ آریا، غلامعلی؛ ابراهیم، علیرضا (۱۴۰۱). «بررسی کرامات امام علی(ع) و تصویر ایشان در خواب‌ها و رویاهای صوفیه در متون عرفانی». عرفان اسلامی. نوزدهم (هفتاد و چهارم): ۱۶۳-۱۸۰.
- «دانشگاه افسری امام علی(ع)، انسان‌سازترین دانشگاه کشور». خبرگزاری صدا و سیما. ۷ تیر ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «دانشنامه جامع موضوعی و الفبايی امام علی(ع) منتشر شد». خبرگزاری ایکنا. ۷ مرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
- دری نجف‌آبادی، قربانعلی (۱۳۷۹). «نگاهى به امنیت از منظر امیرمؤمنان(ع)». حکومت اسلامی. پنجم (هجدهم).
- «دسته‌بندی احادیث بر اساس نام معصوم». وب‌سایت کتابخانه احادیث شیعه. دریافت‌شده در ۱ شهریور ۱۴۰۵.
- دلشاد تهرانی، مصطفی؛ امین ناجی، محمدهادی؛ باقرپور، سیدمعصوم (۱۳۹۵). «اصول عزل و نصب کارگزاران با رویکرد اندیشه سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه». مدیریت سازمان‌های دولتی. پنجم (یکم، پیاپی هفدهم): ۱۳۷-۱۵۰.
- دینوری، احمد بن داود (۱۳۷۱). أخبار الطوال. ترجمهٔ محمود مهدوی دامغانی. تهران: نی.
- ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۱۳). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام. به کوشش عمر عبدالسلام تدمرى. بیروت: دار الکتاب العربى.
- رامیار، محمود (۱۳۶۹). تاریخ قرآن. تهران: امیرکبیر.
- «راه‌اندازی پویش «به حساب علی(ع)» در شهرستان فسا». خبرگزاری مهر. ۲۱ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- ربّانی گلپایگانی، علی. «امامت امام علی علیه‌السلام». دانشنامه کلام اسلامی (جلد ۱): ۴۵۳-۴۷۱.
- «روایت آماری از مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری منتسب به نام و القاب امام علی(ع)». خبرگزاری شبستان. ۳ اردیبهشت ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- روحی برندق، کاووس؛ احمدی، علی (۱۳۹۷). «تحلیل روایی تاریخیِ پرچم داری امیرمؤمنان علی(ع) در غزوات پیامبر اکرم(ص)». تاریخ اسلام. نوزدهم (دوم): ۷-۴۰.
- رهبر، محمدتقی (۱۳۷۹). «فدک، نماد مظلومیّت اهل بیت(علیهم السلام)». میقات حج. نهم (سی و چهارم): ۱۵۸-۱۸۵.
- زارع بیدکی، علی‌اکبر (۱۳۸۱). «معرفی کتاب مرجع (دانشنامه امام علی(ع))». پیام بهارستان. سوم (پانزدهم): ۲۳.
- زبیدی، محمد بن محمد(مرتضی) (۱۴۱۴). تاج العروس من جواهر القاموس. به کوشش علی شیری. بیروت: دار الفکر.
- زمانی محجوب، حبیب (۱۴۰۳). «مؤلفه‌های تمدن‌ساز در سیره امام علی(ع) با رویکرد قرآنی». قرآن، فرهنگ و تمدن. پنجم (پانزدهم): ۴۶-۷۱.
- زمخشری، محمود (۱۴۰۷). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
- «زن در نگاه امام علی «علیه‌السلام»». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. ۸ آبان ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۴.
- زین، حسن (۱۹۹۴). الامام علی بن ابی‌طالب و تجربه الحکم. بیروت: دار الفکر الحدیث.
- رجبی، حسین (۱۳۷۶). «زیارت امیرالمؤمنین(ع) در سیره معصومین(علیهم‌السلام)». فرهنگ کوثر. اول (هفتم).
- «زیرسازی، مقاوم‌سازی و سنگ‌کاری کف و دیوار اطراف ضریح مطهر امام علی(علیه السلام)». وب‌سایت ستاد بازسازی عتبات عالیات. ۲۲ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- سبحانی تبریزی، جعفر (۱۳۸۰). «امام علی(ع) و اصول سیاست». کتاب نقد. ششم (هجدهم): ۳۰-۴۹.
- سجادی، سیدعبدالقیوم (۱۳۷۹). «سیاست خارجى دولت اسلامى از دیدگاه امام على(ع) (مقاله پژوهشی حوزه)». علوم سیاسی. سوم (یازدهم).
- سلطانی، اختر؛ مکه، پروین (۱۴۰۴). «وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی در سیره امام امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام)». پژوهشنامه مذاهب اسلامی. دوازدهم (بیست و سوم): ۴-۶۰.
- سماهیجی، عبدالله بن صالح (۱۳۹۶). الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة. ترجمهٔ سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: اسلامی.
- سنائی غزنوی، مجدود بن آدم (۱۳۴۱). دیوان حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنائی غزنوی. به کوشش مدرس رضوی. تهران: ابن‌سینا.
- سیدرضی، محمد بن حسین (۱۴۰۶). خصائص الأئمه. مشهد: آستان قدس رضوی.
- سیدرضی (۱۳۶۸). نهج‌البلاغه. ترجمهٔ سیدجعفر شهیدی. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
- سیوطی، جلال‌الدین (۱۴۰۴). الدر المنثور فی تفسیر المأثور. قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی.
- سیوطی، جلال‌الدین (۱۴۱۱). تاریخ الخلفاء. قم: الشریف الرضی.
- «سیزدهمین همایش بین‌المللی «سیره علوی» در لرستان». خبرگزاری ایکنا. ۲۱ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- عبدالحسین، شرف‌الدین (۱۴۱۶). المراجعات. به کوشش حسین راضی. قم: المجمع العالمی لاهل‌البيت(عليهم‌السلام).
- شریفی، محمدعارف (۱۴۰۴). «شیوه‌های تربیت فرزند از دیدگاه امام علی(ع)». معارف اسلامی و علوم تربیتی. ششم (بیست و دوم): ۵۴-۶۶.
- شکوهی قوچانی، علی‌اصغر (۱۳۸۵). اسماء و القاب امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب(ع). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی استان قدس رضوی.
- «شناسنامه‌دار شدن ۲۰ هزار نسخه خطی مرتبط با حضرت علی(ع) در کتابخانه‌های جهان». خبرگزاری تسنیم. ۲۸ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
- شوشتری، محمدتقی (۱۴۳۰). قَضاءُ أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب علیه‌السلام. نجف: المکتبه الحیدریه.
- شهرانی فراهانی، زهرا (۱۳۸۶). «علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه ها و القاب». سفینه. چهارم (چهاردهم): ۶۵-۸۴.
- شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (۱۴۱۵). الملل و النحل. به کوشش محمدسید کیلانی. بیروت: دار المعرفه.
- شهرستانی، سیدعلی (۱۴۳۰). منع تدوین الحدیث: قراءة فی منهجة الفکر واصول مدرستی الحدیث عند المسلمین. قم: مؤسسه الرافد.
- شهریار، محمدحسین (۱۳۸۶). دیوان شهریار. تهران: زرین، نگارستان کتاب.
- شهیدی، سیدجعفر (۱۳۸۰). زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع). تهران: مرکز نشر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- شيعی سبزواری بيهقی، حسن بن حسین (۱۳۸۰). غايه المرام فی فضايل علی و اولاده الكرام عليهم‌السلام، میراث حدیث شیعه، دفتر ششم. به کوشش علیرضا هزار. قم: دار الحديث.
- صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۶). الامالی. تهران: کتابچی.
- صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا(ع). به کوشش مهدی لاجوردی. تهران: جهان.
- صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه (۱۳۹۵). کمال‌الدین و تمام النعمه. قم: دار الکتب الاسلامیه.
- صفار، محمد بن حسن (۱۴۰۲). بصائر الدرجات. به کوشش جواد قیومی اصفهانی. قم: مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم).
- صولتی، قدرت (۱۳۷۷). معارفی از تشیع در مثنوی معنوی. تهران: ابرون.
- طباطبايی، محمدحسین (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
- طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۷۶). قرآن در اسلام. به کوشش محمدباقر بهبودی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
- طبرسی، احمد بن علی (۱۴۲۴). الاحتجاج. به کوشش جعفر سبحانی تبریزی، ابراهیم بهادری، محمد هادی به. قم: سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه.
- طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. به کوشش محمدجواد بلاغی. تهران: ناصر خسرو.
- طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۹۰). إعلام الوری بأعلام الهدی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
- طبری، محمد بن جریر (۱۴۱۳). دلائل الإمامه. قم: بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی.
- طبری، محمد بن جریر (۱۳۶۲). تاریخ الطبری (تاریخ الرسل و الملوک). ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده. تهران: اساطیر.
- طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الامم و الملوک. ترجمهٔ عباس معروفی. به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: دار التراث.
- طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۴). الأمالی. قم: دار الثقافه.
- طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۵). رجال طوسی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
- طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۸). مصباح المتهجد. بیروت: چاپ علاءالدین اعلمی.
- طهماسبی، اصغر (۱۴۰۱). «واکاوی راهکارهای اجرایی نمودن اقتصاد مقاومتی مبتنی بر فرهنگ علوی». آیین علوی. دوم (یکم): ۲۳-۴۸.
- «فراخوان چهارمین کنگره بین‌المللی «امام علی(ع)؛ انسان ۲۵۰ ساله در افق تمدن نوین اسلامی»». خبرگزاری ایکنا. ۳ اسفند ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- فردوسی، ابوالقاسم (۱۳۷۵). شاهنامه فردوسی. به کوشش سعید حمیدیان. تهران: قطره. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۵۹۵-۸۱۳-۶.
- فرطوسی، صلاح مهدی (۱۳۹۳). تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع). ترجمهٔ حسین طه‌نیا. تهران: مشعر.
- فضلی، حجت‌اله (۱۳۸۶). «سیره قضایی امام علی(ع)». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
- «فعالیت‌های بین‌المللی ستاد بزرگداشت سال امام علی(ع) اعلام شد». خبرگزاری ایرنا. ۲۰ شهریور ۱۳۷۹. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- فقهی‌زاده، عبدالهادی؛ تاجیک، الهه (۱۳۹۳). «مرجعیت علمی امام علی(ع) در گستره علوم دینی». پژوهش‌های نهج‌البلاغه. چهاردهم (چهلم): ۴۹-۷۴.
- «فهرست ۳۰ کتاب در مورد "اميرالمؤمنين علي (علیه‌السلام)"». وب‌سایت پایگاه امام علی(ع). ۲۸ آذر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- فیض کاشانی، محمدمحسن (۱۴۰۶). الوافی. اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین.
- قبانچی، سیدحسن (۱۴۲۱). مسند الامام علی. به کوشش شیخ طاهر اسلامی. بیروت: مؤسسة الاعلی.
- «قديمی‌ترين خط كوفی منسوب به امام علی(ع) است». خبرگزاری ایکنا. ۵ آبان ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «قدیمی‌ترین نسخ خطی منسوب به امام علی(ع) و غدیر در موزه حرم رضوی رونمایی شد». خبرگزاری قدس آنلاین. ۱۴ مرداد ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
- «قدیمی‌ترین نسخه‌های خطی با محوریت امام علی(ع) در کتابخانه رضوی رونمایی شد». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۵ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
- قرشی، باقر شریف (۱۴۰۹). حياه الامام زين العابدين(ع). بیروت: دار الأضواء.
- قطبی، هادی (۱۳۸۹). «علی(ع) در آیینه قرآن». فرهنگ کوثر. سیزدهم (هشتاد و یکم).
- قمی، علی بن ابراهیم (۱۴۰۴). تفسیر القمی. به کوشش طیب موسوی جزائری. قم: دار الکتاب.
- قمی، عباس (۱۴۱۶). الفصول العلیه فی المناقب المرتضویه. بحرین: مکتبه فخراوی.
- قمی، شاذان بن جبرئیل (۱۴۲۳). الروضه فی فضائل امیرالمؤمنین. به کوشش علی شکرچی. قم: مکتبه الامین.
- قمی، عباس (۱۳۷۱). منتهی الآمال. قم: هجرت.
- عالیپور، صدیقه؛ انصاری مقدم، مجتبی؛ کریمی‌نیا، محمدمهدی (۱۴۰۰). «سیره اقتصادی امام علی(علیه‌السلام) در الگوی تولید و مصرف مدبرانه». پژوهش و مطالعات علوم اسلامی. سوم (بیست و نهم): ۸۴-۹۵.
- عاملی، سیدجعفر مرتضی (۱۳۹۴). الصحیح من سیرة الامام علی(ع). قم: مرکز نشر و ترجمه آثار علامه محقق.
- عباس، قیصر (۱۴۰۳). «بررسی تاریخی شخصیت و زندگانی همسران حضرت امام علی علیه‌السلام». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی امام خمینی(ره) - مدرسه عالی تاریخ و ادیان.
- عبدالمجید، ناصری (۱۳۸۲). «سیری در زندگانی امام اول شیعیان». شیعه‌شناسی. اول (سوم و چهارم): ۴۳-۵۸.
- عبدالهی، محسن (۱۴۰۳). «شناخت حرکت جهادی در تبیین آزادی و آزادی سیاسی در اسلام با محوریت سیره علوی». تفسیر متون وحیانی. پنجم (هفتم): ۷۳-۹۲.
- عجمی، حمید (۱۳۷۹). «خط «معلی» از یک «علی» آغاز شد». گلستان قرآن. اول (سیزدهم): ۱۹-۲۶.
- عسکری، موسی (۱۴۰۲). «سیره‌ای امام علی(ع) در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه». معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی. چهارم (شانزدهم): ۹۹-۱۳۴.
- عطار نیشابوری، فریدالدین محمد (۱۳۳۹). الهی نامه. به کوشش فؤاد روحانی. تهران: کتابفروشی زوار تهران شاه آباد.
- عطار نیشابوری، فریدالدین محمد (۱۳۵۶). مصیبت نامه. به کوشش وصال نورانی. تهران: زوّار.
- عطار نیشابوری، فریدالدین محمد (۱۳۵۶). منطق الطیر (مقامات الطیور). به کوشش سیدصادق گوهرین. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- «عظمت جایگاه امیرالمؤمنین(ع) در قیامت براساس منابع اهلسنت». خبرگزاری ایکنا. ۲۴ فروردین ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۱۴ شهریور ۱۴۰۵.
- عقیلی، سیداحمد (۱۴۰۴). «تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی(ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)». علم و تمدن در اسلام. هفتم (بیست و پنجم): ۷۱-۹۰.
- علوی، احمد (۱۳۸۹). راهنمای مصور سفر زیارتی عراق. قم: معروف.
- «علی مع الحق و الحق مع علی». وب‌سایت کانون هنری شیعی. ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- عیاشی، محمد بن مسعود (۱۳۸۰). تفسیر عیاشی. به کوشش سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: المطبعة العلمیه.
- «غدیر ۱۴۰۴؛ تجلی اراده ملی برای انتقام و اقتدار». خبرگزاری تسنیم. ۲۴ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- غریب، مامون (۱۹۹۷). خلافه عثمان بن عفان. قاهره: مرکز الکتاب للنشر.
- غلام علی خمسه، مجتبی (۱۴۰۳). «تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه». کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران: ۱۶۹۰-۱۷۰۰.
- «کتابشناسی امام علی علیه‌السلام». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
- کدیور، سلمان (۱۳۹۹). پس از بیست سال. تهران: شهرستان ادب.
- کراجکی، ابوالفتح (۱۴۲۷). الرساله العلویه فی فضل أمیرالمؤمنین علیه‌السلام علی سائر البریه. قم: دلیل ما.
- کربن، هانری (۱۳۹۸). چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی اسلام ایرانی. ترجمهٔ انشاءالله رحمتی. تهران: سوفیا.
- کفعمی، ابراهیم بن علی (۱۳۴۹). المصباح - جنة الأمان الواقية و جنة الإيمان الباقية. نجف: دارالکتب العلمیة.
- کفعمی، ابراهیم بن علی‌عامل (۱۴۱۷). البلد الامین و الدرع الحصین. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
- «کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین(ع)، گام نخست تمدن‌سازی علوی است». خبرگزاری رسمی حوزه. ۸ بهمن ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- «کنگره بین‌المللی نهج‌البلاغه "انسان در تراز نهج‌البلاغه"». وب‌سایت سیلیویکا. ۲۵ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- گراوند، محمد؛ امرایی، مجتبی (۱۳۹۹). «جایگاه علم و عالمان در سیره امام علی(ع)». بصیرت و تربیت اسلامی. هفدهم (پنجاه و دوم): ۱۵۱-۱۶۸.
- گنجی شافعی، محمد بن یوسف (۱۳۶۲). کفایه الطالب فی مناقب علی بن أبی‌طالب. تهران: دار إحیاء تراث أهل‌البیت علیهم‌السلام.
- گیلک حکیم‌آبادی، محمد تقی (۱۳۸۰). «امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصاد». کتاب نقد. ششم (نوزدهم): ۱۱۶-۱۷۷.
- گنجی شافعی، محمد بن یوسف (۱۴۰۴). کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب. به کوشش محمدهادی امینی. تهران: دار احیاء التراث اهل‌البیت.
- «ماجرای سبّ امام علی(ع) چه بود؟/ مروری بر صفحه‌ای غم‌انگیز از تاریخ با «دشنام»». خبرگزاری تسنیم. ۲۲ فروردین ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
- مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الأنوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
- مجلسی، محمدباقر (۱۴۲۳). زاد المعاد. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
- مجلسی، محمدباقر (۱۳۸۴). حیوة القلوب. قم: سرور.
- «مجموعه مقالات اولین همایش بین‌المللی تربیت معنوی و سلامت معنوی از منظر امام علی(ع)». وب‌سایت سیلیویکا. ۲۶ خرداد ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- «مجموعه مقالات اولین همایش ملی فرماندهی و مدیریت از منظر امیرالمؤمنین امام علی(ع)». وب‌سایت سیلیویکا. ۱۱ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- «مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی غدیر و مقاومت». وب‌سایت سیلیویکا. ۱۱ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- «مجموعه مقالات دومین همایش ملی نهج‌البلاغه در آراء و اندیشه‌های اسلام‌شناسان». وب‌سایت سیلیویکا. ۵ شهریور ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- «مجموعه مقالات سومین کنگره بین‌المللی امام علی(ع) پژوهی بامعرفی جایزه جهانی امام علی علیه‌السلام». وب‌سایت سیلیویکا. ۲۲ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۸۲). دانشنامه امیرالمؤمنین عليه‌السلام بر پايه قرآن، حديث و تاريخ. ترجمهٔ مهدی مهريزی. قم: دار الحدیث.
- محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۹۱). گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین. قم: دار الحدیث.
- محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۷۹). اهل‌بیت(ع) در قرآن و حدیث. ترجمهٔ رضا شیخی و حمیدرضا آژیر. قم: دار الحدیث.
- «مراسم جشن میلاد امام علی در کشورهای مختلف برگزار شد». خبرگزاری مهر. ۱۹ تیر ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- «مراسم رونمایی از مجموعه مقالات همایش غدیر و پوستر همایش بین‌المللی غدیر در میراث عارفان مسلمان برگزار گردید». وب‌سایت دانشگاه ادیان و مذاهب. ۳۱ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- «مرور آثاری که با موضوع غدیر خلق شدند؛ تماشای ولایت علی از چشم هنرمندان». خبرگزاری مهر. ۱۴ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- مسعودی، علی بن حسین (۱۳۸۷). مروج الذهب و معادن الجواهر. به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید. بیروت: بی‌نا.
- مصباح، کاظم (۱۳۸۸). «تحلیل قرآنی سیره سیاسی اجتماعی امام علی (ع)». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشکده اصول دین قم.
- مصفا، مظاهر (۱۳۸۹). متن کامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی. تهران: روزنه.
- مطهری، مرتضی (۱۳۹۰). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
- مطهری، حمیدرضا؛ پردل، محمدجواد (۱۳۹۸). «جوان‌گرایی در حکومت امام علی(ع)». علوم سیاسی. بیست و دوم (هشتاد و پنجم): ۹۵-۱۱۸.
- معاديخواه، عبدالمجيد (۱۳۷۷). تاریخ اسلام (عصر بعثت). تهران: ذره.
- «معجزات امام علی علیه‌السلام». وب‌سایت خبر آنلاین. ۱۴ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۲ شهریور ۱۴۰۵.
- معرفت، محمدهادی (۱۳۸۰). «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت». کتاب نقد. ششم (هجدهم).
- «معرفی رمان «قدیس» در مورد امام علی علیه‌السلام». وب‌سایت مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت علیهم‌السلام. ۶ اردیبهشت ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
- معروف حسنی، هاشم (۱۳۸۹). زندگی دوازده امام. ترجمهٔ محمد مقدس. تهران: امیرکبیر.
- معمار، ثریا (۱۳۹۵). «تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)». شیعه‌شناسی. دوازدهم (چهل و هفتم): ۴۷-۷۸.
- معین الاسلام، مریم (۱۳۸۸). «سیره عبادی امیرالمؤمنین علیه‌السّلام». اندیشه‌های قرآنی متفکران معاصر. ششم (پنجاه و هشتم): ۴۱-۴۸.
- معینی‌نیا، مریم (۱۳۷۹). سیره اداری امام علی(ع) در دوران خلافت. تهران: چاپ و نشر بین‌الملل.
- مفید، محمد بن نعمان (۱۴۱۳). اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
- مفید، محمد بن نعمان (۱۴۱۴). تفضیل أمیرالمؤمنین. بیروت: دار المفید.
- مفید، محمد بن نعمان (۱۳۶۴). الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. ترجمهٔ محمدباقر ساعدی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
- مفید نیشابوری، عبدالرحمن بن احمد (۱۴۱۴). الأربعين عن الأربعين: فی فضائل علي أميرالمؤمنين عليه‌السلام. به کوشش محمدباقر محمودی. تهران: وزاره الثقافه و الإرشاد الإسلامي، مؤسسه الطبع و النشر.
- مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۶). آیات ولایت در قرآن. قم: نسل جوان.
- منتظرالقائم، اصغر (۱۳۹۳). «سیر تحول نقش امامان شیعه در احیای تئوری امامت الهی». تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی. پنجم (چهاردهم): ۵۱-۷۰.
- منتظرالقائم، اصغر (۱۳۹۶). تاریخ امامت. قم: دفتر نشر معارف.
- منقری، نصر بن مزاحم (۱۳۸۲). وقعه صفین. به کوشش عبدالسلام محمد هارون. قاهره: المؤسسه العربیه الحدیثه.
- «موسوعة الإمام أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب علیه‌السلام». وب‌سایت کتابخانه مجازی الفبا. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
- موسوی بجنوردی، سیدمحمد؛ صفایی، راحله (۱۳۸۸). «حقوق متقابل مردم و حکومت اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع)». پژوهشنامه متین. یازدهم (چهل و چهارم): ۱-۲۶.
- مولوی، جلال‌الدین محمد (۱۳۷۵). مثنوی معنوی (بر اساس نسخه قونیه). به کوشش عبدالکریم سروش. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- مولوی، جلال‌الدین محمد (۱۳۷۶). کلیات شمس تبریزی. به کوشش و به انضمام شرح حال مولوی به قلم بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: امیرکبیر.
- مهدوی‌راد، محمدعلی؛ غروی، سعیده (۱۳۹۱). «ملاک ارزیابی کارگزاران در نهج‌البلاغه». علوم حدیث. هفدهم (شصت و سوم): ۸۶-۱۱۰.
- «مهمونی ۱۰ کیلومتری غدیر با شعار بیعت در امتداد بعثت». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۴ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
- ميرزابابايی، سيدمحمدطاها؛ افتخاری‌پور، محمدعلی (۱۴۰۴). «تحلیل القاب امام علی علیه‌السلام و نقش آنها در اثبات افضلیت ایشان در منابع حدیثی شیعه و عامه». مدینه العلم کاظمیه. سوم (هفتم): ۴۰-۵۸.
- ناصر خسرو (۱۳۳۵). دیوان اشعار حکیم ناصر خسرو قبادیانی. به کوشش مهدی سهیلی. تهران: مؤسسه مطبوعاتی امیرکبیر، کتابفروشی ابن‌سینا، کتابفروشی تأیید اصفهان.
- ناظم‌زاده قمی، سیداصغر (۱۳۷۹). سیمای پرفروغ: پژوهشی پیرامون فضایل و مناقب امیرالمؤمنین علی(ع). قم: کوثر ولایت.
- ناظم‌زاده قمی، سیداصغر (۱۳۸۵). اصحاب امام علی. قم: بوستان کتاب.
- «نام «علی» در کدام کشورها بیشترین طرفدار را دارد؟». خبرگزاری ایسنا. ۱۴ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «نام علی و القاب علی(ع) بیشترین انتخاب ایرانیان برای نام فرزندان». وب‌سایت مگ‌ایران. ۲۶ آبان ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «نام علی(ع) و فاطمه(س) بيشترين نام مساجد كشور». خبرگزاری ایکنا. ۱ شهریور ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «نامگذاری بیش از دو و نیم میلیون نفر در کشور با نام علی». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۱۳ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «نام‌ها و لقب‌های امام علی(ع) کدام‌اند و نسب ایشان به چه فردی می‌رسد و آیا در موارد یاد شده، گزارش‌ها». وب‌سایت راسخون. ۷ آذر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۱ شهریور ۱۴۰۵.
- «نامی که بر ستون تاریخ حک شد/ رد پای علی(ع) در هنر و معماری ایران». خبرگزاری ایمنا. ۲۴ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
- نجمی، محمدصادق (۱۳۷۶). «صحیفه امیرمؤمنان(ع) قدیم‌ترین سند حدیثی موجود در میان مسلمانان». علوم حدیث. دوم (سوم): ۴۱-۶۰.
- نسائی، احمد (۱۳۸۰). خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب. تهران: آفاق.
- «نسخه خطی ۵۰۸ ساله مناجات نامه منسوب به امام علی در مشهد رونمایی شد». خبرگزاری ایرنا. ۱۲ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
- «نسخه ۳۴۴ ساله خطی «مناقب مرتضوی» در مدح امام علی (ع) رونمایی شد». خبرگزاری تسنیم. ۳ بهمن ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
- نظامی، الیاس بن یوسف (۱۳۸۰). دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی. به کوشش سعید نفیسی. تهران: فروغی.
- نظامی، الیاس بن یوسف (۱۳۹۹). شرفنامه. به کوشش بهروز ثروتیان. تهران: ميراثبان.
- «نقش شخصیت‌های ایرانی در گسترش تشیع». وب‌سایت اندیشه برتر-مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه. ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۵.
- «نگاهی به پیشینه جشن و سرور شیعیان در عید غدیر خم». وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی. ۱۸ تیر ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
- «نگاهی به زیارت امیرالمؤمنین(ع) با تکیه بر منابع اهلسنت». خبرگزاری ایکنا. ۱۳ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۵.
- «نمایش نقاشی‌های پشت شیشه در نمایشگاه «جلوه امیرالمؤمنین»». وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا. ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «نمایشگاه «آیینه افلاک» همزمان با دهه ولایت برگزار میشود». خبرگزاری ایسنا. ۲۷ خرداد ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «نواهایی که در سایه «ماه غریبستان» ماندگار شدند/ارادت به «امیرعشق»». خبرگزاری مهر. ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- نوری كيذقانی، مهدی؛ حسینی، مرتضی (۱۳۹۲). فضايل امام علي عليه‌السلام در منابع اهلسنت. قم: دفتر نشر معارف.
- «نهج‌البلاغه را به ۱۷ زبان ترجمه کرده‌ایم». خبرگزاری رسمی حوزه. ۱۹ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
- نیک‌زاد، علی‌اکبر؛ حمزه، حسین (۱۳۹۵). «تشیع و تاریخ اجتماعی ایرانیان در عصر صفوی». شیعه‌پژوهی. دوم (ششم): ۱۲۵-۱۵۰.
- ولیدی، محمدصالح (۱۳۷۹). «بررسی مصادیق برجسته عدالت قضایی در سیره امام علی(ع)». نامه علوم انسانی. اول (چهارم و پنجم): ۲۶۳-۳۰۲.
- «ویژه‌های رسانه ملی؛ از ولادت امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) و روز پدر تا گرامیداشت سردار دل‌ها». وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا. ۱۱ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
- «ها علی بشر کیف بشر». وب‌سایت کانون هنری شیعی. ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- هالم، هاینس (۱۳۸۹). تشیع. ترجمهٔ محمدتقی اکبری. قم: ادیان.
- «هشتمین کنفرانس امام علی(ع) با موضوع «عدالت از منظر امام علی(ع)»». وب‌سایت سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران-میلان. ۱۷ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- «همایش «امام علی(ع)، الگوی عدالت، شجاعت و حکمت در دوران معاصر» از سوی مرکز تبیان در کابل». وب‌سایت مرکز تبیان. ۲۵ دی ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- «همایش بین‌المللی امام علی(ع) در هند». خبرگزاری صدا و سیما. ۲۶ مرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- «همایش بین‌المللی حکومت علوی نگاهی پس از ۱۴ قرن». خبرگزاری رسمی حوزه. ۳ اردیبهشت ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- «همايش بين‌المللی نهج‌البلاغه در هند برگزار شد». خبرگزاری ایرنا. ۱۴ آبان ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
- «همه به سوگ مولا دعوتید/ پویش بزرگ «حرمت مولا» در مازندران». خبرگزاری مهر. ۱۲ فروردین ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «یادی از چند اثر ادبی و هنری معاصر، با موضوع امیرمؤمنان(ع) / هنر ِ وصف علی(ع)». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۵ خرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- «یاری‌رسانی نام امام علی(ع) در فرهنگ ایرانی». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۳۱ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
- یاسمی، طاهره (۱۳۸۹). «سیره فرهنگی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان تهران، مرکز پیام‌نور تهران.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق (۱۳۷۱). تاریخ یعقوبی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- یوسفیان، زهرا (۱۳۹۴). «بررسی عرصه‌های حضور زنان در دوره حکومت امام علی علیه‌السلام». معارف اسلامی. سیزدهم (صد و شانزدهم): ۹۱-۱۱۴.
- «۱۰ کتاب خواندنی درباره امام علی». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۷ تیر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
- «۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی(ع )، عباس عزیزى». وب‌سایت کتابخانه الکترونیکی انهار. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۵.
- «۲ شعر از کسایی در ستایش امام علی(ع)». خبرگزاری ایسنا. ۲۷ تیر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
| شاخه‌ها | |
|---|---|
| باورها و آموزه‌ها | |
| شخصیت‌های محوری | |
| رویدادها و مناسبت‌ها | |
| متون و احادیث | |
| آیین‌ها | |
| موضوعات مرتبط | |
