پرش به محتوا

امام علی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۳۱: خط ۳۱:
'''امام علی؛''' علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان.
'''امام علی؛''' علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان.


علی بن ابی‌طالب مشهور به امام علی و امیرالمؤمنین (۱۳ رجب سال ۲۳ پیش از هجرت – ۲۱ رمضان سال ۴۰ق)، از صحابه، راویان حدیث و کاتبان وحی و از نزدیک‌ترین یاران پیامبر بود. بنا بر گزارش شیعه و شماری از منابع اهل‌سنت، علی در کعبه زاده شد و نخستین مردی بود که به پیامبر ایمان آورد. شیعیان او را نخستین امام و جانشین پیامبر می‌دانند و اهل‌سنت او را چهارمین خلیفه از خلفای راشدین به‌شمار می‌آورند. او پس از رحلت پیامبر در تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی نقش داشت و در سال ۳۵ق به خلافت رسید. دوران خلافت او با سه جنگ داخلی جمل، صفین و نهروان همراه شد و در سال ۴۰ق در مسجد کوفه به دست عبدالرحمن بن ملجم مرادی به شهادت رسید. نهج‌البلاغه، مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او، از مهم‌ترین منابع مرتبط با میراث فکری و ادبی اوست و سخنان و آموزه‌های منسوب به وی در حوزه‌هایی مانند کلام، فقه، تفسیر، قرائت، نحو، فصاحت و بلاغت بازتاب یافته است.  
علی بن ابی‌طالب مشهور به امام علی و امیرالمؤمنین (۱۳ رجب سال ۲۳ پیش از هجرت – ۲۱ رمضان سال ۴۰ق)، از صحابه، راویان حدیث و کاتبان وحی و از نزدیک‌ترین یاران پیامبر بود. بنا بر گزارش شیعه و شماری از منابع اهل‌سنت، علی در کعبه زاده شد و نخستین مردی بود که به پیامبر ایمان آورد. شیعیان او را نخستین امام و جانشین پیامبر می‌دانند و اهل‌سنت او را چهارمین خلیفه از خلفای راشدین به‌شمار می‌آورند. او پس از رحلت پیامبر در تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی نقش داشت و در سال ۳۵ق به خلافت رسید. دوران خلافت او با سه جنگ داخلی جمل، صفین و نهروان همراه شد و در سال ۴۰ق در مسجد کوفه به دست عبدالرحمن بن ملجم مرادی به شهادت رسید. نهج‌البلاغه، مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او، از مهم‌ترین منابع مرتبط با میراث فکری و ادبی اوست و سخنان و آموزه‌های منسوب به وی در حوزه‌هایی مانند کلام، فقه، تفسیر، قرائت، نحو، فصاحت و بلاغت بازتاب یافته است. شخصیت و سیره امام علی افزون بر جایگاه تاریخی و کلامی، در فرهنگ و تمدن ایرانی-اسلامی بازتاب گسترده‌ای یافته است. از آیین‌های مردمی ولادت و شهادت تا هنرهای تجسمی، ادبیات، موسیقی، معماری و نام‌گذاری فضاهای شهری، همه و همه نشان از پیوند عمیق این شخصیت با هویت فرهنگی و دینی جامعه ایرانی دارد. مقاله حاضر می‌کوشد با رویکردی یکپارچه، میان سیره تاریخی-کلامی امام علی و بازتاب فرهنگی او در ایران پیوند برقرار کند و از تفکیک مصنوعی این دو حوزه بپرهیزد.  


== '''زندگی‌نامه''' ==
== '''زندگی‌نامه و جایگاه تاریخی''' ==


=== تولد و نسب ===
=== تولد و نسب ===
خط ۴۳: خط ۴۳:
=== نام، کنیه و القاب ===
=== نام، کنیه و القاب ===
نام او، علی است و کنیه‌های مشهور او ابوالحسن و ابوتراب است.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۳|ج=}}</ref> دیگر کنیه‌های او ابوالحسین، ابوالسبطین، ابوالریحانتین و ابوالائمه است.<ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۸۲|ک=دانشنامه امیرالمؤمنین|ص=۳۰۸|ج=۱۴}}</ref> از میان ۵۹۰ لقب امیرالمؤمین،<ref>{{پک|ثابتی|۱۳۷۷|ک=القاب و صفات مولای متقیان|ص=|ج=}}</ref><ref>{{پک|شکوهی قوچانی|۱۳۸۵|ک=اسماء و القاب امیرالمومنین|ص=|ج=}}</ref> حیدر، اسدالله، مرتضی، هادی، صدیق و فارق مشهورترین آنها هستند<ref>{{پک|شهرانی فراهانی|۱۳۸۶|ک=سفینه|ف=علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه‌ها و القاب|ص=۶۵-۸۲}}</ref> و القابی مانند امیرالمؤمنین، یعسوب‌الدین، قسیم‌النار و الجنه، ابوتراب و اسدالله به‌عنوان عناوینی با دلالت‌های اعتقادی و فضیلتی تفسیر شده‌اند و برخی از منابع آنها را مرتبط با افضلیت و امامت امام علی دانسته‌اند.<ref name=":0213">{{پک|ميرزابابايی|افتخاری‌پور|۱۴۰۴|ک=مدینه العلم کاظمیه|ف=تحلیل القاب امام علی علیه‌السلام و نقش آن‌ها در اثبات افضلیت ایشان در منابع حدیثی شیعه و عامه|ص=۴۰}}</ref>
نام او، علی است و کنیه‌های مشهور او ابوالحسن و ابوتراب است.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۳|ج=}}</ref> دیگر کنیه‌های او ابوالحسین، ابوالسبطین، ابوالریحانتین و ابوالائمه است.<ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۸۲|ک=دانشنامه امیرالمؤمنین|ص=۳۰۸|ج=۱۴}}</ref> از میان ۵۹۰ لقب امیرالمؤمین،<ref>{{پک|ثابتی|۱۳۷۷|ک=القاب و صفات مولای متقیان|ص=|ج=}}</ref><ref>{{پک|شکوهی قوچانی|۱۳۸۵|ک=اسماء و القاب امیرالمومنین|ص=|ج=}}</ref> حیدر، اسدالله، مرتضی، هادی، صدیق و فارق مشهورترین آنها هستند<ref>{{پک|شهرانی فراهانی|۱۳۸۶|ک=سفینه|ف=علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه‌ها و القاب|ص=۶۵-۸۲}}</ref> و القابی مانند امیرالمؤمنین، یعسوب‌الدین، قسیم‌النار و الجنه، ابوتراب و اسدالله به‌عنوان عناوینی با دلالت‌های اعتقادی و فضیلتی تفسیر شده‌اند و برخی از منابع آنها را مرتبط با افضلیت و امامت امام علی دانسته‌اند.<ref name=":0213">{{پک|ميرزابابايی|افتخاری‌پور|۱۴۰۴|ک=مدینه العلم کاظمیه|ف=تحلیل القاب امام علی علیه‌السلام و نقش آن‌ها در اثبات افضلیت ایشان در منابع حدیثی شیعه و عامه|ص=۴۰}}</ref>
== فضائل و ویژگی‌های امام علی ==
جایگاه،<ref>{{پک/بن|علی۲۱۰|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=عظمت جایگاه امیرالمؤمنین(ع) در قیامت براساس منابع اهل‌سنت}}</ref> فضایل و ویژگی‌های علی بن ابی‌طالب در آیات قرآن، روایات و گزارش‌های تاریخی بازتاب یافته است. بنابر منابع شیعه و برخی منابع اهل‌سنت بیش از ۳۰۰ آیه درباره علی نازل شده یا به او ارتباط داشته است<ref>{{پک|گنجی شافعی|۱۴۰۴|ک=کفایة الطالب|ص=۲۳۱|ج=}}</ref> و شمار آیاتی که با فضائل او مرتبط دانسته شده، حدود ۱۴۰ آیه ذکر شده است. اختلاف مفسران عمدتاً درباره تعیین مصداق آیات، شأن نزول و میزان دلالت آنها بر فضیلت، ولایت یا امامت علی است.<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۱۱|ج=۱}}</ref> در برخی روایات منقول از پیامبر، فضایل علی بن ابی‌طالب بسیار گسترده دانسته شده و نقل، نوشتن، نگاه کردن و گوش دادن به آنها دارای فضیلت شمرده شده است.<ref>{{پک|ابن‌شاذان|۱۴۰۷|ک=مائة منقبة|ص=۱۷۷|ج=}}</ref> این فضایل به دو دسته اختصاصی و مشترک با دیگر اهل‌بیت تقسیم شده‌اند که انتساب برخی از این آیات به امام علی یا اهل‌بیت، در تفسیر و حدیث میان مذاهب اسلامی یکسان است.<ref>{{پک|بیاضی|۱۳۸۴|ک=الصراط المستقیم|ص=۱۵۱-۲۹۸|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|شرف‌الدین|۱۴۱۶|ک=المراجعات|ص=۲۶۲-۲۶۳|ج=}}</ref> از جمله فضایل اختصاصی منسوب به امام علی، آیه ولایت،<ref>{{پک|طباطبایی|۱۴۱۷|ک=المیزان فی تفسیر القرآن|ص=۲۵|ج=۶}}</ref> لیله‌المبیت و نزول آیه شِراء،<ref>{{پک|ابن‌ ابی‌الحدید|۱۴۰۴|ک=شرح نهج‌البلاغه|ص=۲۶۲|ج=۱۳}}</ref> آیه تبلیغ،<ref>{{پک|سیوطی|۱۴۰۴|ک=الدر المنثور|ص=۲۹۸|ج=۲}}</ref> آیه اِکمال،<ref>{{پک|امینی|۱۳۶۸|ک=الغدیر|ص=۱۱۵|ج=۲}}</ref> آیه صالح‌المؤمنین،<ref>{{پک|طباطبایی|۱۴۱۷|ک=المیزان فی تفسیر القرآن|ص=۳۳۲|ج=۱۹}}</ref> آیه اِنفاق،<ref>{{پک|ابن‌عساكر|۱۴۱۵|ک=تاريخ مدينة دمشق|ص=۳۵۸|ج=۴۲}}</ref> آیه نجوا،<ref>{{پک|طبرسی|۱۳۷۲|ک=مجمع البیان|ص=۳۸۰|ج=۹}}</ref> آیه وُدّ،<ref>{{پک|قمی|۱۴۰۴|ک=تفسیر القمی|ص=۵۶|ج=۲}}</ref> احادیث غدیر، منزلت،<ref>{{پک|ابن‌حنبل|۱۴۳۳|ک=فضائل امیرالمؤمنین|ص=۱۹۷ و ۱۵۶|ج=}}</ref> مدینه العلم،<ref>{{پک|قمی|۱۴۰۴|ک=تفسیر القمی|ص=۶۸|ج=۱}}</ref> یوم الدار،<ref>{{پک|سیوطی|۱۴۰۴|ک=الدر المنثور|ص=۹۷|ج=۵}}</ref> وصایت،<ref>{{پک|ابن‌عساكر|۱۴۱۵|ک=تاريخ مدينة دمشق|ص=۳۹۲|ج=۴۲}}</ref><ref>{{پک|آل‌کاظمی|۱۴۱۵|ک=امام علی در قرآن|ص=۱۴۱-۱۴۲ و ۱۴۵|ج=}}</ref> ولایت، علی مَع الحَق،<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۶|ک=الامالی|ص=۲ و ۸۹|ج=}}</ref> طیر مشوی،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۳۵۵|ج=۳۸}}</ref> رایَت،<ref>{{پک|بخاری|۱۴۲۲|ک=صحیح‌ البخاری|ص=۱۸، حدیث ۳۷۰۱ و ۳۷۰۲|ج=۵}}</ref> شجره،<ref>{{پک|حاکم نیشابوری|۱۴۱۱|ک=مستدرک علی الصحیحین|ص=۲۶۳، حدیث ۲۹۴۹|ج=۲}}</ref> تشبیه،<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۲۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|نسائی|۱۳۸۰|ک=خصائص أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب (رضي‌الله‌عنه)|ص=۹۳|ج=}}</ref> لا فَتَى إِلّا عَلِی،<ref>{{پک|طبری|۱۳۸۷|ک=تاریخ الامم و الملوک|ص=۵۱۴|ج=۲}}</ref> قسیم النار و الجنه<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون اخبار الرضا(ع)|ص=۲۷ و ۸۶|ج=۲}}</ref> و ماجرای خاتم‌بخشی<ref>{{پک|طباطبایی|۱۴۱۷|ک=المیزان فی تفسیر القرآن|ص=۲۵|ج=۶}}</ref><ref>{{پک|سیوطی|۱۴۰۴|ک=الدر المنثور|ص=۲۹۳|ج=۲}}</ref> است. آیه صادقین،<ref>{{پک|حلی|۱۴۱۳|ک=کشف المراد|ص=۳۷۱|ج=}}</ref> آیه خیر البریه،<ref>{{پک|سیوطی|۱۴۰۴|ک=الدر المنثور|ص=۳۷۹|ج=۶}}</ref> آیه مباهله،<ref>{{پک|طبرسی|۱۳۷۲|ک=مجمع البیان|ص=۷۶۴|ج=۲}}</ref> آیه تطهیر،<ref>{{پک|طبرسی|۱۳۷۲|ک=مجمع البیان|ص=۵۶۰|ج=۸}}</ref> آیه مودّت،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۲۳۲|ج=۲۳}}</ref> آیه اولی‌الامر،<ref>{{پک|عیاشی|۱۳۸۰|ک=تفسیر عیاشی|ص=۲۵۱-۲۵۲|ج=۱}}</ref> آیه اطعام،<ref>{{پک|زمخشری|۱۴۰۷|ک=الکشاف|ص=۶۷۰|ج=۴}}</ref> آیه اهل‌الذکر،<ref>{{پک|حسکانی|۱۴۱۱|ک=شواهد التنزیل|ص=۴۳۲|ج=۱}}</ref> آیه نصر،<ref>{{پک|مکارم شیرازی|۱۳۸۶|ک=آیات ولایت در قرآن|ص=۳۰۷ و ۳۱۲|ج=}}</ref> احادیث ثقلین،<ref>{{پک|ترمذی|۱۴۱۹|ک=سنن‌ التزمذی|ص=۶۶۲-۶۶۳|ج=۵}}</ref> کساء،<ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۷۹|ک=اهل‌بیت(ع) در قرآن و حدیث|ص=۳۸|ج=۱}}</ref> سفینه نوح<ref>{{پک|حاکم نیشابوری|۱۴۱۱|ک=مستدرک علی الصحیحین|ص=۳۷۳، حدیث ۳۳۱۲|ج=۲}}</ref> و لوح<ref>{{پک|کلینی|۱۴۰۷|ک=الکافی|ص=۵۰|ج=۶}}</ref> نیز در شمار فضایل مشترک او با دیگر اهل‌بیت قرار گرفته‌اند.
در دوره اُمویان، گزارش‌هایی از محدودیت در نقل و نشر فضایل امام علی وجود دارد. بر پایه این گزارش‌ها، برخی افرادی که فضایل او را نقل می‌کردند با مجازات‌هایی مانند قتل یا زندان مواجه می‌شدند.<ref name=":5">{{پک|ابن‌ ابی‌الحدید|۱۴۰۴|ک=شرح نهج‌البلاغه|ص=۲۷|ج=۱}}</ref> همچنین در دوره معاویه، در برابر نقل فضایل امام علی، به نقل یا جعل فضایل برای خلفای سه‌گانه تشویق می‌شد.<ref>{{پک|ابن‌ ابی‌الحدید|۱۴۰۴|ک=شرح نهج‌البلاغه|ص=۴۴-۴۵|ج=۱۱}}</ref> در دوره‌های بعد، درباره اعتبار برخی از روایات و آیات مرتبط با فضایل امام علی نیز اختلاف نظر وجود داشت. ابن‌تیمیه<ref>{{پک|ابن‌تیمیه|۱۴۰۶|ک=منهاج السنه النبویه|ص=۵۰-۸۶ و ۱۲۶-۱۲۲ و ۱۶۸-۱۶۴|ج=۸}}</ref> و شماری از عالمان پس از او، از جمله ابن‌کثیر دمشقی<ref>{{پک|ابن‌کثیر|۱۴۰۷|ک=البدایه و النهایه|ص=۳۵۷-۳۵۸|ج=۷}}</ref> و ابن‌قیم جوزی برخی از این گزارش‌ها را ضعیف یا جعلی دانسته‌اند.<ref>{{پک|ابن‌قیم جوزیه|۱۳۹۰|ک=المنار المنیف|ص=۵۷|ج=}}</ref> در مقابل، عالمان شیعه و اهل‌سنت فضایل بسیاری از امام علی نقل کرده‌اند و کتاب‌های مستقلی درباره فضائل او نوشته‌اند.<ref>{{پک|آقابزرگ تهرانی|۱۴۰۳|ک=الذریعه|ص=۲۵۳-۲۵۶ و ۲۱: ۱۰۳ و ۲۴: ۴۲۱|ج=۱۶}}</ref><ref>{{پک|نوری كيذقانی|حسینی|۱۳۹۲|ک=فضايل امام علي عليه‌السلام در منابع اهل‌سنت|ص=|ج=}}</ref>
در راستای ویژگی‌های جسمانی، علی بن ابی‌طالب مردی میانه‌بالا با چشمانی سیاه و گشاده، ابروهایی کشیده و پیوسته، چهره‌ای گندمگون، ریشی انبوه و شانه‌هایی پهن توصیف شده و اندامی نیرومند برای او گزارش شده است.<ref>{{پک|امین|۱۳۷۶|ک=سیره معصومان|ص=۱۳|ج=۲}}</ref> درباره قدرت بدنی او نیز گزارش شده است که با هرکس مبارزه می‌کرد، او را بر زمین می‌زد.<ref>{{پک|ابن‌قتیبه دینوری|۱۴۰۷|ک=المعارف|ص=۱۲۱|ج=}}</ref> عبادت‌پیشگی، زهد، ساده‌زیستی،<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۸۶ و ۲۹۶|ج=۱}}</ref> نجابت، جوانمردی،<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۵۳|ج=۱}}</ref> شجاعت، حق‌طلبی، خوش‌خلقی و تقوا<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۸۵، ۲۸۸-۲۹۰، ۲۹۲و ۲۹۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|سیوطی|۱۴۰۴|ک=الدر المنثور|ص=۳۷۹|ج=۶}}</ref> از جمله ویژگی‌های اخلاقی گزارش‌شده درباره امام علی است.<ref>{{پک|افضلی|۱۳۹۲|ک=پژوهشنامه نهج‌البلاغه|ف=امام علی(ع) و نهج‌البلاغه از نگاه «ریمون قسیس» شاعر مسیحی معاصر لبنانی|ص=۸۵}}</ref>


== ادوار زندگی امام علی ==
== ادوار زندگی امام علی ==
خط ۵۷: خط ۵۰:


* '''دوران مکه:''' علی در آغاز بعثت در حدود ده‌سالگی، نخستین مردی بود که به اسلام گروید<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۹ و ۳۵-۳۴|ج=۱}}</ref> و همراه محمد نماز خواند.<ref>{{پک|ابن‌اثیر|۱۳۹۹|ک=الکامل فی التاریخ|ص=۵۷|ج=۲}}</ref> در ماجرای دعوت از خویشاوندان معروف به یوم‌الانذار یا یوم‌الدار در سال سوم بعثت، وی از محمد حمایت کرد و بنابر گزارش‌ها، محمد او را برادر، وصی و جانشین خود خواند.<ref>{{پک|معادیخواه|۱۳۷۷|ک=تاریخ اسلام (عصر بعثت)|ص=۸۰|ج=}}</ref> وی در دوران محاصره بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب نیز حضور داشت. در آستانه هجرت به مدینه، شب لیلةالمبیت، علی برای حفظ جان محمد در بستر او خوابید<ref>{{پک|شهیدی|۱۳۸۰|ک=زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)|ص=۱۴|ج=۸}}</ref> و چند روز بعد، پس از ادای امانت‌های محمد، همراه با خانواده و گروهی از مسلمانان به مدینه هجرت کرد.<ref>{{پک|معادیخواه|۱۳۷۷|ک=تاریخ اسلام (عصر بعثت)|ص=۱۵۵-۱۵۸|ج=}}</ref>
* '''دوران مکه:''' علی در آغاز بعثت در حدود ده‌سالگی، نخستین مردی بود که به اسلام گروید<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۹ و ۳۵-۳۴|ج=۱}}</ref> و همراه محمد نماز خواند.<ref>{{پک|ابن‌اثیر|۱۳۹۹|ک=الکامل فی التاریخ|ص=۵۷|ج=۲}}</ref> در ماجرای دعوت از خویشاوندان معروف به یوم‌الانذار یا یوم‌الدار در سال سوم بعثت، وی از محمد حمایت کرد و بنابر گزارش‌ها، محمد او را برادر، وصی و جانشین خود خواند.<ref>{{پک|معادیخواه|۱۳۷۷|ک=تاریخ اسلام (عصر بعثت)|ص=۸۰|ج=}}</ref> وی در دوران محاصره بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب نیز حضور داشت. در آستانه هجرت به مدینه، شب لیلةالمبیت، علی برای حفظ جان محمد در بستر او خوابید<ref>{{پک|شهیدی|۱۳۸۰|ک=زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)|ص=۱۴|ج=۸}}</ref> و چند روز بعد، پس از ادای امانت‌های محمد، همراه با خانواده و گروهی از مسلمانان به مدینه هجرت کرد.<ref>{{پک|معادیخواه|۱۳۷۷|ک=تاریخ اسلام (عصر بعثت)|ص=۱۵۵-۱۵۸|ج=}}</ref>
* '''هجرت به مدینه:''' پس از هجرت پیامبر به مدینه، در جریان عقد اخوت میان مسلمانان، پیامبر علی را برادر خود معرفی کرد.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۴|ج=}}</ref> حضور علی در رویدادهای سیاسی، نظامی و اجتماعی جامعه اسلامی در دوره رسالت نیز در منابع مختلف گزارش شده است.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۳۴۴|ج=۲}}</ref> امام علی در غزوات و سریه‌های صدر اسلام حضور داشت و در ۱۱ مورد از ۲۹ غزوه پیامبر ازجمله بدر، احد، خندق، بنی‌قریظه، بنی‌مصطلق، خیبر، فتح مکه، حنین و طائف پرچم‌دار بود.<ref name=":02">{{پک|روحی برندق|احمدی|۱۳۹۷|ک=تاریخ اسلام|ف=تحلیل روایی تاریخیِ پرچم داری امیرمؤمنان علی(ع) در غزوات پیامبر اکرم(ص)|ص=۳۰}}</ref> او در همه غزوات، جز غزوه تبوک، همراه پیامبر بود<ref>{{پک|ابن‌سعد|۱۴۱۸|ک=الطبقات الکبرى|ص=۲۴|ج=۳}}</ref> و در این غزوه، پیامبر او را در مدینه جانشین خود قرار داد و حدیث منزلت را درباره جایگاه او بیان کرد.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۴-۲۶|ج=}}</ref> علاوه بر حضور در غزوات، مسئولیت‌هایی نیز در امور سیاسی و اداری داشت. ازجمله؛ پیمان صلح حدیبیه را کتابت کرد. در فتح مکه حضور داشت و در شکستن بت‌های کعبه به پیامبر کمک کرد. در همان سال، مأمور ابلاغ آیات برائت به مشرکان مکه شد و در مباهله با نجران نیز همراه پیامبر و خانواده حضور یافت. در سال دهم هجری، به فرمان پیامبر برای دعوت به اسلام و رسیدگی به امور مسلمانان به یمن رفت و سپس در مکه به پیامبر در حجةالوداع پیوست.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۳-۲۶|ج=}}</ref> پس از بازگشت از [[حج]]، واقعهٔ [[غدیر خم]] رخ داد.<ref>{{پک|امینی|۱۳۶۸|ک=الغدیر|ص=مبحث غدیر|ج=۱-۲}}</ref> بر پایهٔ روایات شیعه، پیامبر در آن علی را به جانشین خود معرفی کرد<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=اوائل المقالات|ص=۳۵|ج=}}</ref> و این رویداد به غدیر شهرت یافت.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۴-۲۶|ج=}}</ref>
* '''هجرت به مدینه:''' پس از هجرت پیامبر به مدینه، در جریان عقد اخوت میان مسلمانان، پیامبر علی را برادر خود معرفی کرد.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۴|ج=}}</ref> حضور علی در رویدادهای سیاسی، نظامی و اجتماعی جامعه اسلامی در دوره رسالت نیز در منابع مختلف گزارش شده است.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۳۴۴|ج=۲}}</ref> امام علی در غزوات و سریه‌های صدر اسلام حضور داشت و در ۱۱ مورد از ۲۹ غزوه پیامبر ازجمله بدر، احد، خندق، بنی‌قریظه، بنی‌مصطلق، خیبر، فتح مکه، حنین و طائف پرچم‌دار بود.<ref name=":02">{{پک|روحی برندق|احمدی|۱۳۹۷|ک=تاریخ اسلام|ف=تحلیل روایی تاریخیِ پرچم داری امیرمؤمنان علی(ع) در غزوات پیامبر اکرم(ص)|ص=۳۰}}</ref> او در همه غزوات، جز غزوه تبوک، همراه پیامبر بود<ref>{{پک|ابن‌سعد|۱۴۱۸|ک=الطبقات الکبرى|ص=۲۴|ج=۳}}</ref> و در این غزوه، پیامبر او را در مدینه جانشین خود قرار داد و حدیث منزلت را درباره جایگاه او بیان کرد.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۴-۲۶|ج=}}</ref> علاوه بر حضور در غزوات، مسئولیت‌هایی نیز در امور سیاسی و اداری داشت. ازجمله؛ پیمان صلح حدیبیه را کتابت کرد. در فتح مکه حضور داشت و در شکستن بت‌های کعبه به پیامبر کمک کرد. در همان سال، مأمور ابلاغ آیات برائت به مشرکان مکه شد و در مباهله با نجران نیز همراه پیامبر و خانواده حضور یافت. در سال دهم هجری، به فرمان پیامبر برای دعوت به اسلام و رسیدگی به امور مسلمانان به یمن رفت و سپس در مکه به پیامبر در حجةالوداع پیوست.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۳-۲۶|ج=}}</ref> پس از بازگشت از [[حج]]، واقعهٔ [[غدیر خم]] رخ داد.<ref>{{پک|امینی|۱۳۶۸|ک=الغدیر|ص=مبحث غدیر|ج=۱-۲}}</ref> بر پایهٔ روایات شیعه، پیامبر در آن علی را به جانشین خود معرفی کرد<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=اوائل المقالات|ص=۳۵|ج=}}</ref> و این رویداد به غدیر شهرت یافت.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۴-۲۶|ج=}}</ref> دوران امامت امام علی پس از رحلت پیامبر اسلام آغاز شد و تا شهادت او ادامه یافت.<ref>{{پک|طبری|۱۳۸۷|ک=تاریخ الامم و الملوک|ص=۲۷۹|ج=۲}}</ref> در این دوره، افزون بر اداره حکومت و مواجهه با منازعات داخلی،<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۴۳۶-۴۵۳ و ۴۷۵-۴۵۶ و ۴۸۸-۴۷۶|ج=۱}}</ref> موضوعاتی مانند اخلاق، کرامت انسانی، عدالت، آزادی، صبر و همبستگی اجتماعی بازتاب یافته است.<ref>{{پک|زمانی محجوب|۱۴۰۳|ک=قرآن، فرهنگ و تمدن|ف=مولفه‌های تمدن‌ساز در سیره امام علی(ع) با رویکرد قرآنی|ص=۴۶}}</ref>


=== دوران امامت ===
=== دوران خلافت ===
دوران امامت امام علی پس از رحلت پیامبر اسلام آغاز شد و تا شهادت او ادامه یافت.<ref>{{پک|طبری|۱۳۸۷|ک=تاریخ الامم و الملوک|ص=۲۷۹|ج=۲}}</ref> در این دوره، افزون بر اداره حکومت و مواجهه با منازعات داخلی،<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۴۳۶-۴۵۳ و ۴۷۵-۴۵۶ و ۴۸۸-۴۷۶|ج=۱}}</ref> موضوعاتی مانند اخلاق، کرامت انسانی، عدالت، آزادی، صبر و همبستگی اجتماعی بازتاب یافته است.<ref>{{پک|زمانی محجوب|۱۴۰۳|ک=قرآن، فرهنگ و تمدن|ف=مولفه‌های تمدن‌ساز در سیره امام علی(ع) با رویکرد قرآنی|ص=۴۶}}</ref>
 
=== دوران انتخاب خلفای راشدین ===


==== '''دوره خلافت ابوبکر''' ====
==== '''دوره خلافت ابوبکر''' ====
خط ۸۲: خط ۷۲:
* '''اصحاب، کارگزاران و فرماندهان:''' در منابع رجالی و پژوهشی، شمار زیادی از اصحاب، راویان و کارگزاران امام علی معرفی شده‌اند؛ در ''رجال طوسی'' حدود ۴۶۰ نفر،<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۵|ک=رجال|ص=۵۷|ج=}}</ref> در ''اصحاب امام علی'' ۱۱۰۰ نفر<ref>{{پک|ناظم‌زاده قمی|۱۳۸۵|ک=اصحاب امام علی(ع)|ص=|ج=}}</ref> و در ''اصحاب الامام امیرالمؤمنین'' ۱۴۰۱ نفر از یاران و راویان آن حضرت ثبت شده‌اند.<ref>{{پک|امینی نجفی|۱۴۱۲|ک=اصحاب الامام امیرالمؤمنین(ع)|ص=|ج=}}</ref> شمار دقیق اصحاب ایرانی امام در منابع تاریخی مشخص نیست؛ بااین‌حال، پیوند ایرانیان با اهل‌بیت را می‌توان از زمان او مشاهده کرد. افرادی مانند سلمان فارسی و میثم تمّار در شمار یاران ایرانی او بودند.<ref>{{پک/بن|علی۱۰۰|ک=وب‌سایت اندیشه برتر-مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه|ف=نقش شخصیت‌های ایرانی در گسترش تشیع}}</ref> کارگزاران علی بن ابی‌طالب در یازده دسته؛ استانداران و فرمانداران، کاتبان و دبیران، گردآوران زکات، مسئولان خراج/مالیات، مسئولان بیت‌المال، بازرسان، نیروهای اطلاعاتی، شُرطَةُ الخَمیس، حاجبان و دربانان، ناظران بازار و قضات جای می‌گرفتند.<ref>{{پک|زین|۱۹۹۴|ک=الامام علی بن ابی‌طالب و تجربه الحکم|ص=۲۸|ج=}}</ref> فرمانداران او را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: گروهی که برای مناطق بزرگ و حساس منصوب می‌شدند و اختیارات گسترده‌ای داشتند و گروهی که مسئولیت مناطق کوچک‌تر را بر عهده داشتند.<ref>{{پک|معینی‌نیا|۱۳۷۹|ک=سیره اداری امام علی(ع) در دوران خلافت|ص=۹۳-۹۶ و ۲۲۴|ج=}}</ref> اختیارات گسترده برخی فرمانداران شامل امور نظامی، قضاوت، اجرای حدود، سرپرستی حجاج، جنگ با دشمن و جمع‌آوری خراج و غنایم بود. بر اساس گزارش‌های تاریخی، امام در برخی موارد اختیارات گسترده‌ای به کارگزاران خود واگذار می‌کرد تا اداره امور با کارآیی و سرعت بیشتری انجام شود.<ref>{{پک|معینی‌نیا|۱۳۷۹|ک=سیره اداری امام علی(ع) در دوران خلافت|ص=۹۳-۹۶|ج=}}</ref> درصد بالایی از فرمانداران امام علی از اهل یمن بودند.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=اطلس شیعه|ص=۶۰|ج=}}</ref> همچنین بر اساس برخی گزارش‎‌ها حدود یک‌سوم از انتصابات حکومتی امام علی به جوانان اختصاص داشته است.<ref name=":0210">{{پک|مطهری|پردل|۱۳۹۸|ک=علوم سیاسی|ف=جوان‌گرایی در حکومت امام علی(ع)|ص=۱۴۴}}</ref>
* '''اصحاب، کارگزاران و فرماندهان:''' در منابع رجالی و پژوهشی، شمار زیادی از اصحاب، راویان و کارگزاران امام علی معرفی شده‌اند؛ در ''رجال طوسی'' حدود ۴۶۰ نفر،<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۵|ک=رجال|ص=۵۷|ج=}}</ref> در ''اصحاب امام علی'' ۱۱۰۰ نفر<ref>{{پک|ناظم‌زاده قمی|۱۳۸۵|ک=اصحاب امام علی(ع)|ص=|ج=}}</ref> و در ''اصحاب الامام امیرالمؤمنین'' ۱۴۰۱ نفر از یاران و راویان آن حضرت ثبت شده‌اند.<ref>{{پک|امینی نجفی|۱۴۱۲|ک=اصحاب الامام امیرالمؤمنین(ع)|ص=|ج=}}</ref> شمار دقیق اصحاب ایرانی امام در منابع تاریخی مشخص نیست؛ بااین‌حال، پیوند ایرانیان با اهل‌بیت را می‌توان از زمان او مشاهده کرد. افرادی مانند سلمان فارسی و میثم تمّار در شمار یاران ایرانی او بودند.<ref>{{پک/بن|علی۱۰۰|ک=وب‌سایت اندیشه برتر-مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه|ف=نقش شخصیت‌های ایرانی در گسترش تشیع}}</ref> کارگزاران علی بن ابی‌طالب در یازده دسته؛ استانداران و فرمانداران، کاتبان و دبیران، گردآوران زکات، مسئولان خراج/مالیات، مسئولان بیت‌المال، بازرسان، نیروهای اطلاعاتی، شُرطَةُ الخَمیس، حاجبان و دربانان، ناظران بازار و قضات جای می‌گرفتند.<ref>{{پک|زین|۱۹۹۴|ک=الامام علی بن ابی‌طالب و تجربه الحکم|ص=۲۸|ج=}}</ref> فرمانداران او را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: گروهی که برای مناطق بزرگ و حساس منصوب می‌شدند و اختیارات گسترده‌ای داشتند و گروهی که مسئولیت مناطق کوچک‌تر را بر عهده داشتند.<ref>{{پک|معینی‌نیا|۱۳۷۹|ک=سیره اداری امام علی(ع) در دوران خلافت|ص=۹۳-۹۶ و ۲۲۴|ج=}}</ref> اختیارات گسترده برخی فرمانداران شامل امور نظامی، قضاوت، اجرای حدود، سرپرستی حجاج، جنگ با دشمن و جمع‌آوری خراج و غنایم بود. بر اساس گزارش‌های تاریخی، امام در برخی موارد اختیارات گسترده‌ای به کارگزاران خود واگذار می‌کرد تا اداره امور با کارآیی و سرعت بیشتری انجام شود.<ref>{{پک|معینی‌نیا|۱۳۷۹|ک=سیره اداری امام علی(ع) در دوران خلافت|ص=۹۳-۹۶|ج=}}</ref> درصد بالایی از فرمانداران امام علی از اهل یمن بودند.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=اطلس شیعه|ص=۶۰|ج=}}</ref> همچنین بر اساس برخی گزارش‎‌ها حدود یک‌سوم از انتصابات حکومتی امام علی به جوانان اختصاص داشته است.<ref name=":0210">{{پک|مطهری|پردل|۱۳۹۸|ک=علوم سیاسی|ف=جوان‌گرایی در حکومت امام علی(ع)|ص=۱۴۴}}</ref>


== سیره و اندیشه ==
=== شهادت و محل دفن ===
امام علی در [[۱۹ رمضان]] سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر [[عبدالرحمن ابن‌ملجم مرادی]] در [[مسجد کوفه]] مجروح شد و دو روز بعد، در [[۲۱ رمضان]]، در ۶۳ سالگی به [[شهادت]] رسید.<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۳۲۰|ج=۱}}</ref> این رویداد پس از جنگ نهروان و در شرایطی رخ داد که امام علی برای رویارویی دوباره با معاویه درصدد بسیج مردم عراق بود.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۹۱|ک=گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه|ص=۵۳-۵۴|ج=}}</ref> بنابر منابع تاریخی، سه تن از خوارج برای کشتن امام علی، معاویه بن ابی‌سفیان و عمرو بن عاص توافق کرده بودند و ابن‌ملجم مأمور کشتن امام علی شد.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۹۱|ک=گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه|ص=۵۵|ج=}}</ref> بر اساس روایات، علی بن ابی‌طالب پیش از درگذشت درباره غسل، کفن، نماز و دفن خود سفارش کرد<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۵|ج=۳۶}}</ref> و از امام حسن و امام حسین خواست در قصاص ابن‌ملجم بیش از یک ضربه به او نزنند.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=نامه ۴۷|ج=}}</ref> امام پس از شهادت بنا بر وصیتش،<ref>{{پک|باقری|۱۳۹۶|ک=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر(عج)|ف=بررسی ابعاد سیاسی اجتماعی وصیت‌نامه امام علی(ع) به امام حسن(ع)|ص=۷}}</ref> به‌وسیله امام حسن، امام حسین، محمد بن حنفیه و با همراهی عبدالله بن جعفر،<ref name=":422">{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۲۷-۲۸|ج=۱}}</ref> به‌صورت شبانه و مخفیانه در غریین دفن شد و قبر او حدود یک قرن پنهان ماند.<ref>{{پک|ثقی کوفی|۱۳۵۳|ک=الغارات|ص=۸۳۵-۸۳۷|ج=۲}}</ref>
 
حرم امام علی در نجف است. پس از افول امویان، محل قبر آشکار شد و بر اساس گزارش‌های تاریخی، امام صادق در دوره عباسیان آن را زیارت و به شیعیان معرفی کرد؛ هرچند درباره زمان دقیق آشکار شدن قبر اختلاف است.<ref>{{پک|حکیم|۱۳۴۷|ک=المفصل فی تاریخ النجف الأشرف|ص=۲۹-۳۱|ج=۲}}</ref> زیارتگاهی منسوب به امام علی در مزار شریف افغانستان نیز به زیارت سخی معروف است.<ref>{{پک|خواندمیر|۱۳۸۰|ک=حبیب السیر|ص=۱۷۲-۱۷۴|ج=۴}}</ref> حرم نجف در دوره‌های عباسیان، دیلمیان، ایلخانیان، صفویان و افشاریان توسعه، بازسازی و تزیین شد.<ref>{{پک|فرطوسی|۱۳۹۳|ک=تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)|ص=۲۹۰-۳۵۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|عقیلی|۱۴۰۴|ک=علم و تمدن در اسلام|ف=تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی(ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)|ص=۷۸-۸۰}}</ref> بنای کنونی آن شامل روضه و ضریح،<ref>{{پک|فرطوسی|۱۳۹۳|ک=تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)|ص=۴۲۲-۴۲۵ و ۴۳۷-۴۳۴|ج=}}</ref> رواق‌ها، ایوان‌ها، صحن، مناره‌ها،<ref>{{پک|فرطوسی|۱۳۹۳|ک=تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)|ص=۳۸۷-۴۱۳|ج=}}</ref> حسینیه صحن، مسجد الرأس، مدرسه علوم دینی و مقام امام صادق است.<ref>{{پک|علوی|۱۳۸۹|ک=راهنمای مصور سفر زیارتی عراق|ص=۱۲۰-۱۲۳|ج=}}</ref> برخی بناهای پیرامون آن، مانند مسجد عمران بن شاهین،<ref>{{پک|علوی|۱۳۸۹|ک=راهنمای مصور سفر زیارتی عراق|ص=۱۱۹|ج=}}</ref> مسجد الخضراء،<ref>{{پک|علوی|۱۳۸۹|ک=راهنمای مصور سفر زیارتی عراق|ص=۱۲۱|ج=}}</ref> حسینیه آل‌زینی، کتابخانه الروضه و تکیه بکتاشیه،<ref>{{پک|فرطوسی|۱۳۹۳|ک=تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)|ص=۳۷۴-۳۷۵ و ۳۷۹|ج=}}</ref> در جریان توسعه حرم و خیابان‌های اطراف از میان رفته‌اند.<ref>{{پک|فرطوسی|۱۳۹۳|ک=تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)|ص=۳۶۲-۳۷۰|ج=}}</ref> شماری از عالمان و مراجع شیعه نیز در حرم دفن شده‌اند.<ref>{{پک|مجلسی|۱۳۸۴|ک=حیوة القلوب|ص=۲۲۳|ج=۱}}</ref> در دوره معاصر، با اجرای طرح صحن حضرت فاطمه، مساحت حرم به ۱۴۰ هزار مترمربع رسید<ref>{{پک|علوی|۱۳۸۹|ک=راهنمای مصور سفر زیارتی عراق|ص=۱۲۶|ج=}}</ref> و طرح‌های مرمت، مقاوم‌سازی و توسعه آن اجرا شد.<ref>{{پک/بن|علی۰۵|ک=وب‌سایت ستاد بازسازی عتبات عالیات|ف=زیرسازی، مقاوم‌سازی و سنگ‌کاری کف و دیوار اطراف ضریح مطهر امام علی(علیه‌السلام)}}</ref> حرم امام علی در شکل‌گیری بافت شهری نجف و مناسبات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی آن اثرگذار بوده است. از دوره صفوی، با تقویت ارتباط ایران و عراق و توسعه حرم‌های شیعی، زیارت، مهاجرت طلاب و مراکز علمی و اقتصادی پیرامون حرم گسترش یافت و این ارتباط در دوره‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد.<ref>{{پک|عقیلی|۱۴۰۴|ک=علم و تمدن در اسلام|ف=تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی(ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)|ص=۸۶-۸۷}}</ref>
 
== فضایل و جایگاه دینی امام علی ==
 
=== فضائل در قرآن و روایات ===
جایگاه،<ref>{{پک/بن|علی۲۱۰|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=عظمت جایگاه امیرالمؤمنین(ع) در قیامت براساس منابع اهل‌سنت}}</ref> فضایل و ویژگی‌های علی بن ابی‌طالب در آیات قرآن، روایات و گزارش‌های تاریخی بازتاب یافته است. بنابر منابع شیعه و برخی منابع اهل‌سنت بیش از ۳۰۰ آیه درباره علی نازل شده یا به او ارتباط داشته است<ref>{{پک|گنجی شافعی|۱۴۰۴|ک=کفایة الطالب|ص=۲۳۱|ج=}}</ref> و شمار آیاتی که با فضائل او مرتبط دانسته شده، حدود ۱۴۰ آیه ذکر شده است. اختلاف مفسران عمدتاً درباره تعیین مصداق آیات، شأن نزول و میزان دلالت آنها بر فضیلت، ولایت یا امامت علی است.<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۱۱|ج=۱}}</ref> در برخی روایات منقول از پیامبر، فضایل علی بن ابی‌طالب بسیار گسترده دانسته شده و نقل، نوشتن، نگاه کردن و گوش دادن به آنها دارای فضیلت شمرده شده است.<ref>{{پک|ابن‌شاذان|۱۴۰۷|ک=مائة منقبة|ص=۱۷۷|ج=}}</ref> این فضایل به دو دسته اختصاصی و مشترک با دیگر اهل‌بیت تقسیم شده‌اند که انتساب برخی از این آیات به امام علی یا اهل‌بیت، در تفسیر و حدیث میان مذاهب اسلامی یکسان است.<ref>{{پک|بیاضی|۱۳۸۴|ک=الصراط المستقیم|ص=۱۵۱-۲۹۸|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|شرف‌الدین|۱۴۱۶|ک=المراجعات|ص=۲۶۲-۲۶۳|ج=}}</ref> از جمله فضایل اختصاصی منسوب به امام علی، آیه ولایت،<ref>{{پک|طباطبایی|۱۴۱۷|ک=المیزان فی تفسیر القرآن|ص=۲۵|ج=۶}}</ref> لیله‌المبیت و نزول آیه شِراء،<ref>{{پک|ابن‌ ابی‌الحدید|۱۴۰۴|ک=شرح نهج‌البلاغه|ص=۲۶۲|ج=۱۳}}</ref> آیه تبلیغ،<ref>{{پک|سیوطی|۱۴۰۴|ک=الدر المنثور|ص=۲۹۸|ج=۲}}</ref> آیه اِکمال،<ref>{{پک|امینی|۱۳۶۸|ک=الغدیر|ص=۱۱۵|ج=۲}}</ref> آیه صالح‌المؤمنین،<ref>{{پک|طباطبایی|۱۴۱۷|ک=المیزان فی تفسیر القرآن|ص=۳۳۲|ج=۱۹}}</ref> آیه اِنفاق،<ref>{{پک|ابن‌عساكر|۱۴۱۵|ک=تاريخ مدينة دمشق|ص=۳۵۸|ج=۴۲}}</ref> آیه نجوا،<ref>{{پک|طبرسی|۱۳۷۲|ک=مجمع البیان|ص=۳۸۰|ج=۹}}</ref> آیه وُدّ،<ref>{{پک|قمی|۱۴۰۴|ک=تفسیر القمی|ص=۵۶|ج=۲}}</ref> احادیث غدیر، منزلت،<ref>{{پک|ابن‌حنبل|۱۴۳۳|ک=فضائل امیرالمؤمنین|ص=۱۹۷ و ۱۵۶|ج=}}</ref> مدینه العلم،<ref>{{پک|قمی|۱۴۰۴|ک=تفسیر القمی|ص=۶۸|ج=۱}}</ref> یوم الدار،<ref>{{پک|سیوطی|۱۴۰۴|ک=الدر المنثور|ص=۹۷|ج=۵}}</ref> وصایت،<ref>{{پک|ابن‌عساكر|۱۴۱۵|ک=تاريخ مدينة دمشق|ص=۳۹۲|ج=۴۲}}</ref><ref>{{پک|آل‌کاظمی|۱۴۱۵|ک=امام علی در قرآن|ص=۱۴۱-۱۴۲ و ۱۴۵|ج=}}</ref> ولایت، علی مَع الحَق،<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۶|ک=الامالی|ص=۲ و ۸۹|ج=}}</ref> طیر مشوی،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۳۵۵|ج=۳۸}}</ref> رایَت،<ref>{{پک|بخاری|۱۴۲۲|ک=صحیح‌ البخاری|ص=۱۸، حدیث ۳۷۰۱ و ۳۷۰۲|ج=۵}}</ref> شجره،<ref>{{پک|حاکم نیشابوری|۱۴۱۱|ک=مستدرک علی الصحیحین|ص=۲۶۳، حدیث ۲۹۴۹|ج=۲}}</ref> تشبیه،<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمال‌الدین و تمام النعمه|ص=۲۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|نسائی|۱۳۸۰|ک=خصائص أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب (رضي‌الله‌عنه)|ص=۹۳|ج=}}</ref> لا فَتَى إِلّا عَلِی،<ref>{{پک|طبری|۱۳۸۷|ک=تاریخ الامم و الملوک|ص=۵۱۴|ج=۲}}</ref> قسیم النار و الجنه<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون اخبار الرضا(ع)|ص=۲۷ و ۸۶|ج=۲}}</ref> و ماجرای خاتم‌بخشی<ref>{{پک|طباطبایی|۱۴۱۷|ک=المیزان فی تفسیر القرآن|ص=۲۵|ج=۶}}</ref><ref>{{پک|سیوطی|۱۴۰۴|ک=الدر المنثور|ص=۲۹۳|ج=۲}}</ref> است. آیه صادقین،<ref>{{پک|حلی|۱۴۱۳|ک=کشف المراد|ص=۳۷۱|ج=}}</ref> آیه خیر البریه،<ref>{{پک|سیوطی|۱۴۰۴|ک=الدر المنثور|ص=۳۷۹|ج=۶}}</ref> آیه مباهله،<ref>{{پک|طبرسی|۱۳۷۲|ک=مجمع البیان|ص=۷۶۴|ج=۲}}</ref> آیه تطهیر،<ref>{{پک|طبرسی|۱۳۷۲|ک=مجمع البیان|ص=۵۶۰|ج=۸}}</ref> آیه مودّت،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۲۳۲|ج=۲۳}}</ref> آیه اولی‌الامر،<ref>{{پک|عیاشی|۱۳۸۰|ک=تفسیر عیاشی|ص=۲۵۱-۲۵۲|ج=۱}}</ref> آیه اطعام،<ref>{{پک|زمخشری|۱۴۰۷|ک=الکشاف|ص=۶۷۰|ج=۴}}</ref> آیه اهل‌الذکر،<ref>{{پک|حسکانی|۱۴۱۱|ک=شواهد التنزیل|ص=۴۳۲|ج=۱}}</ref> آیه نصر،<ref>{{پک|مکارم شیرازی|۱۳۸۶|ک=آیات ولایت در قرآن|ص=۳۰۷ و ۳۱۲|ج=}}</ref> احادیث ثقلین،<ref>{{پک|ترمذی|۱۴۱۹|ک=سنن‌ التزمذی|ص=۶۶۲-۶۶۳|ج=۵}}</ref> کساء،<ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۷۹|ک=اهل‌بیت(ع) در قرآن و حدیث|ص=۳۸|ج=۱}}</ref> سفینه نوح<ref>{{پک|حاکم نیشابوری|۱۴۱۱|ک=مستدرک علی الصحیحین|ص=۳۷۳، حدیث ۳۳۱۲|ج=۲}}</ref> و لوح<ref>{{پک|کلینی|۱۴۰۷|ک=الکافی|ص=۵۰|ج=۶}}</ref> نیز در شمار فضایل مشترک او با دیگر اهل‌بیت قرار گرفته‌اند.
 
=== محدودیت‌های تاریخی در نقل فضایل ===
در دوره اُمویان، گزارش‌هایی از محدودیت در نقل و نشر فضایل امام علی وجود دارد. بر پایه این گزارش‌ها، برخی افرادی که فضایل او را نقل می‌کردند با مجازات‌هایی مانند قتل یا زندان مواجه می‌شدند.<ref name=":5">{{پک|ابن‌ ابی‌الحدید|۱۴۰۴|ک=شرح نهج‌البلاغه|ص=۲۷|ج=۱}}</ref> همچنین در دوره معاویه، در برابر نقل فضایل امام علی، به نقل یا جعل فضایل برای خلفای سه‌گانه تشویق می‌شد.<ref>{{پک|ابن‌ ابی‌الحدید|۱۴۰۴|ک=شرح نهج‌البلاغه|ص=۴۴-۴۵|ج=۱۱}}</ref> در دوره‌های بعد، درباره اعتبار برخی از روایات و آیات مرتبط با فضایل امام علی نیز اختلاف نظر وجود داشت. ابن‌تیمیه<ref>{{پک|ابن‌تیمیه|۱۴۰۶|ک=منهاج السنه النبویه|ص=۵۰-۸۶ و ۱۲۶-۱۲۲ و ۱۶۸-۱۶۴|ج=۸}}</ref> و شماری از عالمان پس از او، از جمله ابن‌کثیر دمشقی<ref>{{پک|ابن‌کثیر|۱۴۰۷|ک=البدایه و النهایه|ص=۳۵۷-۳۵۸|ج=۷}}</ref> و ابن‌قیم جوزی برخی از این گزارش‌ها را ضعیف یا جعلی دانسته‌اند.<ref>{{پک|ابن‌قیم جوزیه|۱۳۹۰|ک=المنار المنیف|ص=۵۷|ج=}}</ref> در مقابل، عالمان شیعه و اهل‌سنت فضایل بسیاری از امام علی نقل کرده‌اند و کتاب‌های مستقلی درباره فضائل او نوشته‌اند.<ref>{{پک|آقابزرگ تهرانی|۱۴۰۳|ک=الذریعه|ص=۲۵۳-۲۵۶ و ۲۱: ۱۰۳ و ۲۴: ۴۲۱|ج=۱۶}}</ref><ref>{{پک|نوری كيذقانی|حسینی|۱۳۹۲|ک=فضايل امام علي عليه‌السلام در منابع اهل‌سنت|ص=|ج=}}</ref>
 
=== ویژگی‌های جسمانی و اخلاقی ===
در راستای ویژگی‌های جسمانی، علی بن ابی‌طالب مردی میانه‌بالا با چشمانی سیاه و گشاده، ابروهایی کشیده و پیوسته، چهره‌ای گندمگون، ریشی انبوه و شانه‌هایی پهن توصیف شده و اندامی نیرومند برای او گزارش شده است.<ref>{{پک|امین|۱۳۷۶|ک=سیره معصومان|ص=۱۳|ج=۲}}</ref> درباره قدرت بدنی او نیز گزارش شده است که با هرکس مبارزه می‌کرد، او را بر زمین می‌زد.<ref>{{پک|ابن‌قتیبه دینوری|۱۴۰۷|ک=المعارف|ص=۱۲۱|ج=}}</ref> عبادت‌پیشگی، زهد، ساده‌زیستی،<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۸۶ و ۲۹۶|ج=۱}}</ref> نجابت، جوانمردی،<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۵۳|ج=۱}}</ref> شجاعت، حق‌طلبی، خوش‌خلقی و تقوا<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۸۵، ۲۸۸-۲۹۰، ۲۹۲و ۲۹۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|سیوطی|۱۴۰۴|ک=الدر المنثور|ص=۳۷۹|ج=۶}}</ref> از جمله ویژگی‌های اخلاقی گزارش‌شده درباره امام علی است.<ref>{{پک|افضلی|۱۳۹۲|ک=پژوهشنامه نهج‌البلاغه|ف=امام علی(ع) و نهج‌البلاغه از نگاه «ریمون قسیس» شاعر مسیحی معاصر لبنانی|ص=۸۵}}</ref>
 
== سیره و اندیشه علوی ==
سیره علوی به شیوه رفتار علی بن ابی‌طالب در عرصه‌های فردی و اجتماعی و در تعامل با خدا، خانواده و جامعه اشاره دارد.<ref>{{پک|ناظم‌زاده قمی|۱۳۷۹|ک=سیمای پرفروغ: پژوهشی پیرامون فضایل و مناقب امیرالمؤمنین علی(ع)|ص=۱۷۱|ج=}}</ref>
سیره علوی به شیوه رفتار علی بن ابی‌طالب در عرصه‌های فردی و اجتماعی و در تعامل با خدا، خانواده و جامعه اشاره دارد.<ref>{{پک|ناظم‌زاده قمی|۱۳۷۹|ک=سیمای پرفروغ: پژوهشی پیرامون فضایل و مناقب امیرالمؤمنین علی(ع)|ص=۱۷۱|ج=}}</ref>


خط ۹۵: خط ۱۰۱:
* '''سیره خانوادگی:''' در گزارش‌های تاریخی، بر توجه علی به تأمین معیشت خانواده،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۳۲|ج=۷۵}}</ref> کار برای کسب درآمد و کمک به نیازمندان تأکید شده است.<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۴|ک=الأمالی|ص=۶۱۶|ج=}}</ref><ref>{{پک|طبری|۱۴۱۳|ک=دلائل الإمامه|ص=۱۴۴|ج=}}</ref> در زمینه تربیت فرزندان، وی بر رعایت حقوق متقابل والدین و فرزند، نام‌گذاری نیکو، آموزش متناسب با شرایط زمانه، و سنت‌هایی چون عقیقه تأکید داشت.<ref>{{پک|ابن‌شعبه حرّانی|۱۳۸۷|ک=تحف العقول|ص=۱۰۹|ج=}}</ref> شیوه تربیتی او مبتنی بر تکریم شخصیت، تشویق و پرهیز از سخت‌گیریِ نامعقول، تحقیر و تنبیه بدنی بود.<ref>{{پک|شریفی|۱۴۰۴|ک=معارف اسلامی و علوم تربیتی|ف=شیوه‌های تربیت فرزند از دیدگاه امام علی(ع)|ص=۶۳}}</ref> نامه‌های اخلاقی او به فرزندانش از جمله نامه به حسن در نهج‌البلاغه از منابع مهم در بررسی دیدگاه‌های تربیتی اوست. همچنین حمایت از خویشاوندان و صله رحم از دیگر ویژگی‌های گزارش‌شده در سیره خانوادگی اوست.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۲۳ و ۱۳۹ و ۱۴۲ و نامه ۳۱|ج=}}</ref> همچنین در بررسی دیدگاه امام علی دربارهٔ زنان، افزون بر حضور اجتماعی زنان در عرصه‌های گوناگون مانند صحنه‌های سیاسی، نظامی، علمی و فرهنگی در دوران حکومت امام<ref>{{پک|یوسفیان|۱۳۹۴|ک=معارف اسلامی|ف=بررسی عرصه‌های حضور زنان در دوره حکومت امام علی علیه‌السلام|ص=۹۶}}</ref> و سخنان منسوب به زن در نهج‌البلاغه، امام با وجود سنت جاهلیت، به شخصیت و مقام زن احترام گذاشته و زن را مظهر جمال و عطوفت الهی معرفی کرده است.<ref>{{پک|عفت|۱۴۰۱|ک=تاریخنامه اسلام|ف=جایگاه زن در سیره امام علی(ع) با تأکید بر نهج البلاغه|ص=۹}}</ref>
* '''سیره خانوادگی:''' در گزارش‌های تاریخی، بر توجه علی به تأمین معیشت خانواده،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۳۲|ج=۷۵}}</ref> کار برای کسب درآمد و کمک به نیازمندان تأکید شده است.<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۴|ک=الأمالی|ص=۶۱۶|ج=}}</ref><ref>{{پک|طبری|۱۴۱۳|ک=دلائل الإمامه|ص=۱۴۴|ج=}}</ref> در زمینه تربیت فرزندان، وی بر رعایت حقوق متقابل والدین و فرزند، نام‌گذاری نیکو، آموزش متناسب با شرایط زمانه، و سنت‌هایی چون عقیقه تأکید داشت.<ref>{{پک|ابن‌شعبه حرّانی|۱۳۸۷|ک=تحف العقول|ص=۱۰۹|ج=}}</ref> شیوه تربیتی او مبتنی بر تکریم شخصیت، تشویق و پرهیز از سخت‌گیریِ نامعقول، تحقیر و تنبیه بدنی بود.<ref>{{پک|شریفی|۱۴۰۴|ک=معارف اسلامی و علوم تربیتی|ف=شیوه‌های تربیت فرزند از دیدگاه امام علی(ع)|ص=۶۳}}</ref> نامه‌های اخلاقی او به فرزندانش از جمله نامه به حسن در نهج‌البلاغه از منابع مهم در بررسی دیدگاه‌های تربیتی اوست. همچنین حمایت از خویشاوندان و صله رحم از دیگر ویژگی‌های گزارش‌شده در سیره خانوادگی اوست.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۲۳ و ۱۳۹ و ۱۴۲ و نامه ۳۱|ج=}}</ref> همچنین در بررسی دیدگاه امام علی دربارهٔ زنان، افزون بر حضور اجتماعی زنان در عرصه‌های گوناگون مانند صحنه‌های سیاسی، نظامی، علمی و فرهنگی در دوران حکومت امام<ref>{{پک|یوسفیان|۱۳۹۴|ک=معارف اسلامی|ف=بررسی عرصه‌های حضور زنان در دوره حکومت امام علی علیه‌السلام|ص=۹۶}}</ref> و سخنان منسوب به زن در نهج‌البلاغه، امام با وجود سنت جاهلیت، به شخصیت و مقام زن احترام گذاشته و زن را مظهر جمال و عطوفت الهی معرفی کرده است.<ref>{{پک|عفت|۱۴۰۱|ک=تاریخنامه اسلام|ف=جایگاه زن در سیره امام علی(ع) با تأکید بر نهج البلاغه|ص=۹}}</ref>


== ابعاد فرهنگی و آیینی امام علی ==
== معنویت، کرامت و زیارت ==


=== سیره فرهنگی ===
=== سیره فرهنگی ===
خط ۱۳۲: خط ۱۳۸:
'''روایات و احادیث:''' در منابع حدیثی اهل‌سنت، شمار روایات منقول از امام علی را ۵۳۷ حدیث دانستند.<ref name=":1">{{پک|مجلسی|۱۴۲۳|ک=زاد المعاد|ص=۴۲۸|ج=}}</ref> در منابع شیعه، سیدحسن قبانچی در ''مسند الإمام علی'' روایات او را از منابع شیعه و اهل‌سنت گرد آورده و شمار آنها را بیش از ۱۱٬۴۵۱ روایت دانسته است.<ref name=":2">{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۳۶۵-۴۰۵|ج=۱}}</ref> همچنین در برخی پایگاه‌های جامع حدیثی شیعه، ۱۷٬۴۳۱ روایت به امام علی نسبت داده شده است.<ref name=":3">{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۴۷|ج=}}</ref>
'''روایات و احادیث:''' در منابع حدیثی اهل‌سنت، شمار روایات منقول از امام علی را ۵۳۷ حدیث دانستند.<ref name=":1">{{پک|مجلسی|۱۴۲۳|ک=زاد المعاد|ص=۴۲۸|ج=}}</ref> در منابع شیعه، سیدحسن قبانچی در ''مسند الإمام علی'' روایات او را از منابع شیعه و اهل‌سنت گرد آورده و شمار آنها را بیش از ۱۱٬۴۵۱ روایت دانسته است.<ref name=":2">{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۳۶۵-۴۰۵|ج=۱}}</ref> همچنین در برخی پایگاه‌های جامع حدیثی شیعه، ۱۷٬۴۳۱ روایت به امام علی نسبت داده شده است.<ref name=":3">{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۴۷|ج=}}</ref>


== شهادت ==
== امام علی در فرهنگ ایرانی-اسلامی ==
امام علی در [[۱۹ رمضان]] سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر [[عبدالرحمن ابن‌ملجم مرادی]] در [[مسجد کوفه]] مجروح شد و دو روز بعد، در [[۲۱ رمضان]]، در ۶۳ سالگی به [[شهادت]] رسید.<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۳۲۰|ج=۱}}</ref> این رویداد پس از جنگ نهروان و در شرایطی رخ داد که امام علی برای رویارویی دوباره با معاویه درصدد بسیج مردم عراق بود.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۹۱|ک=گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه|ص=۵۳-۵۴|ج=}}</ref> بنابر منابع تاریخی، سه تن از خوارج برای کشتن امام علی، معاویه بن ابی‌سفیان و عمرو بن عاص توافق کرده بودند و ابن‌ملجم مأمور کشتن امام علی شد.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۹۱|ک=گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه|ص=۵۵|ج=}}</ref> بر اساس روایات، علی بن ابی‌طالب پیش از درگذشت درباره غسل، کفن، نماز و دفن خود سفارش کرد<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۵|ج=۳۶}}</ref> و از امام حسن و امام حسین خواست در قصاص ابن‌ملجم بیش از یک ضربه به او نزنند.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=نامه ۴۷|ج=}}</ref> امام پس از شهادت بنا بر وصیتش،<ref>{{پک|باقری|۱۳۹۶|ک=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر(عج)|ف=بررسی ابعاد سیاسی اجتماعی وصیت‌نامه امام علی(ع) به امام حسن(ع)|ص=۷}}</ref> به‌وسیله امام حسن، امام حسین، محمد بن حنفیه و با همراهی عبدالله بن جعفر،<ref name=":422">{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۲۷-۲۸|ج=۱}}</ref> به‌صورت شبانه و مخفیانه در غریین دفن شد و قبر او حدود یک قرن پنهان ماند.<ref>{{پک|ثقی کوفی|۱۳۵۳|ک=الغارات|ص=۸۳۵-۸۳۷|ج=۲}}</ref>


== حرم ==
=== جایگاه فرهنگی و نمادین ===
حرم امام علی در نجف است. پس از افول امویان، محل قبر آشکار شد و بر اساس گزارش‌های تاریخی، امام صادق در دوره عباسیان آن را زیارت و به شیعیان معرفی کرد؛ هرچند درباره زمان دقیق آشکار شدن قبر اختلاف است.<ref>{{پک|حکیم|۱۳۴۷|ک=المفصل فی تاریخ النجف الأشرف|ص=۲۹-۳۱|ج=۲}}</ref> زیارتگاهی منسوب به امام علی در مزار شریف افغانستان نیز به زیارت سخی معروف است.<ref>{{پک|خواندمیر|۱۳۸۰|ک=حبیب السیر|ص=۱۷۲-۱۷۴|ج=۴}}</ref> حرم نجف در دوره‌های عباسیان، دیلمیان، ایلخانیان، صفویان و افشاریان توسعه، بازسازی و تزیین شد.<ref>{{پک|فرطوسی|۱۳۹۳|ک=تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)|ص=۲۹۰-۳۵۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|عقیلی|۱۴۰۴|ک=علم و تمدن در اسلام|ف=تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی(ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)|ص=۷۸-۸۰}}</ref> بنای کنونی آن شامل روضه و ضریح،<ref>{{پک|فرطوسی|۱۳۹۳|ک=تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)|ص=۴۲۲-۴۲۵ و ۴۳۷-۴۳۴|ج=}}</ref> رواق‌ها، ایوان‌ها، صحن، مناره‌ها،<ref>{{پک|فرطوسی|۱۳۹۳|ک=تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)|ص=۳۸۷-۴۱۳|ج=}}</ref> حسینیه صحن، مسجد الرأس، مدرسه علوم دینی و مقام امام صادق است.<ref>{{پک|علوی|۱۳۸۹|ک=راهنمای مصور سفر زیارتی عراق|ص=۱۲۰-۱۲۳|ج=}}</ref> برخی بناهای پیرامون آن، مانند مسجد عمران بن شاهین،<ref>{{پک|علوی|۱۳۸۹|ک=راهنمای مصور سفر زیارتی عراق|ص=۱۱۹|ج=}}</ref> مسجد الخضراء،<ref>{{پک|علوی|۱۳۸۹|ک=راهنمای مصور سفر زیارتی عراق|ص=۱۲۱|ج=}}</ref> حسینیه آل‌زینی، کتابخانه الروضه و تکیه بکتاشیه،<ref>{{پک|فرطوسی|۱۳۹۳|ک=تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)|ص=۳۷۴-۳۷۵ و ۳۷۹|ج=}}</ref> در جریان توسعه حرم و خیابان‌های اطراف از میان رفته‌اند.<ref>{{پک|فرطوسی|۱۳۹۳|ک=تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)|ص=۳۶۲-۳۷۰|ج=}}</ref> شماری از عالمان و مراجع شیعه نیز در حرم دفن شده‌اند.<ref>{{پک|مجلسی|۱۳۸۴|ک=حیوة القلوب|ص=۲۲۳|ج=۱}}</ref> در دوره معاصر، با اجرای طرح صحن حضرت فاطمه، مساحت حرم به ۱۴۰ هزار مترمربع رسید<ref>{{پک|علوی|۱۳۸۹|ک=راهنمای مصور سفر زیارتی عراق|ص=۱۲۶|ج=}}</ref> و طرح‌های مرمت، مقاوم‌سازی و توسعه آن اجرا شد.<ref>{{پک/بن|علی۰۵|ک=وب‌سایت ستاد بازسازی عتبات عالیات|ف=زیرسازی، مقاوم‌سازی و سنگ‌کاری کف و دیوار اطراف ضریح مطهر امام علی(علیه‌السلام)}}</ref> حرم امام علی در شکل‌گیری بافت شهری نجف و مناسبات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی آن اثرگذار بوده است. از دوره صفوی، با تقویت ارتباط ایران و عراق و توسعه حرم‌های شیعی، زیارت، مهاجرت طلاب و مراکز علمی و اقتصادی پیرامون حرم گسترش یافت و این ارتباط در دوره‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد.<ref>{{پک|عقیلی|۱۴۰۴|ک=علم و تمدن در اسلام|ف=تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی(ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)|ص=۸۶-۸۷}}</ref>
 
== '''امام''' '''علی در فرهنگ ایرانیان''' <ref group="دیدگاه">این خوب است، ولی درستر این است که از ابتدا مقاله با همین رویکرد نگارش شود. تا نیازی به ایجاد عنوان جدید اصلا نباشد. الان مقاله مرکب از دو قسمت مجرا است. در قسمت نخست کاملا مباحث کلامی و تاریخی مطرح شده و در قسمت دوم تجلی امام علی در فرهنگ ایرانی اسلامی. قسمت اول خیلی برجسته هم شده است. در حالیکه مقصود ما آن قسمت به آن تفصیل نیست؛ چون در جای دیگر بحث شده است. نویسنده اگر بتواند مطالب بخش اول و دوم را با همدیگر تلفیق کند و با رویکرد فرهنگی و اجتماعی امام علی را بنویسد خیلی عالی میشود. همان مباحث تاریخی و کلامی را هم با رویکرد اسلامی ایرانی نگارش شود. تا کسی به ما گیر ندهد که شما دو مقاله را در یک مقاله گنجانده اید. اساسا فلسفه بازنگاری این مقالات هم از همین جهت است. چون قبلا مباحث تاریخی نگارش شده بود. مقالات ما باید از مقالات ویکی های دیگر تمایز خود را حفظ کند. تمایز ما هم در همین بعد سبک زندگی، فرهنگی و اجتماعی و پیوند تمدنی است. </ref> ==
در فرهنگ عامه ایران، نام و شخصیت امام علی در آیین‌ها و باورهای مردمی، از جمله کاربرد عبارت‌هایی مانند یا علی و یا علی مدد، با یاری‌رسانی و توان‌بخشی پیوند یافته است.<ref>{{پک/بن|علی۲۴|ک=وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان|ف=یاری‌رسانی نام امام علی(ع) در فرهنگ ایرانی}}</ref>
در فرهنگ عامه ایران، نام و شخصیت امام علی در آیین‌ها و باورهای مردمی، از جمله کاربرد عبارت‌هایی مانند یا علی و یا علی مدد، با یاری‌رسانی و توان‌بخشی پیوند یافته است.<ref>{{پک/بن|علی۲۴|ک=وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان|ف=یاری‌رسانی نام امام علی(ع) در فرهنگ ایرانی}}</ref>


خط ۱۷۹: خط ۱۸۱:
بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام علی، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی و مذهبی برگزار می‌شود؛ از جمله؛ پویش سه‌گانه نذر قربانی، اطعام علوی، به عشق علی،<ref>{{پک/بن|علی۱۱|ک=پایگاه خبری تحلیلی تابناک|ف=اجرای پویش‌های سه‌گانه در دهه ولایت و امامت}}</ref> پویش هم‌بستگی و امدادرسانی خادمان حرم امام علی،<ref>{{پک/بن|علی۱۲|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=آغاز پویش هم‌بستگی خادمان حرم امام علی(ع) با ملت ایران}}</ref> سومین پویش ملی من شیعه علی‌ام،<ref>{{پک/بن|علی۱۶|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=آغاز سومین پویش ملی «من شیعه علی‌ام»}}</ref> پویش ملی در پناه علی علیه‌السلام،<ref>{{پک/بن|علی۱۹|ک=خبرگزاری بسیج|ف=پویش ملی «در پناه علی علیه‌السلام» توسط رئیس سازمان بسیج مستضعفین رونمایی شد}}</ref> پویش سراسری جشن ملی بیعت با علی در ۳۱ استان کشور،<ref>{{پک/بن|علی۲۱|ک=وب‌سایت گیتی آنلاین|ف=برگزاری پویش سراسری «جشن ملی بیعت با علی(ع)» در ۳۱ استان کشور / مشارکت بیش از ۱۱۰۰ نوجوان و مددجو}}</ref> پویش به نام پدر،<ref>{{پک/بن|علی۱۳|ک=وب‌سایت اصلی آستان قدس رضوی|ف=برگزاری پویش «به نام پدر» جهت آزادی پدران دارای جرایم غیرعمد از زندان}}</ref> پویش دُرّ نجف،<ref>{{پک/بن|علی۱۴|ک=پایگاه خبری کانون نیوز|ف=برگزاری پویش درّ نجف با هدف ترویج گفتمان حضرت علی علیه‌السلام}}</ref> پویش به حرمت حضرت علی می‌بخشم،<ref>{{پک/بن|علی۱۵|ک=خبرگزاری برنا|ف=آغاز پویش به حرمت حضرت علی(ع) می‌بخشم در سراسر کشور}}</ref> پویش حرمت مولا،<ref>{{پک/بن|علی۱۷|ک=خبرگزاری مهر|ف=همه به سوگ مولا دعوتید/ پویش بزرگ «حرمت مولا» در مازندران}}</ref> پویش مردمی علی یاوران در ۳۰ استان،<ref>{{پک/بن|علی۱۸|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=برگزاری پویش مردمی «علی یاوران» در ۳۰ استان / توزیع ۱۳۰ هزار پرس غذا میان نیازمندان}}</ref> پویش به حساب علی.<ref>{{پک/بن|علی۲۰|ک=خبرگزاری مهر|ف=راه‌اندازی پویش «به حساب علی(ع)» در شهرستان فسا}}</ref>
بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام علی، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی و مذهبی برگزار می‌شود؛ از جمله؛ پویش سه‌گانه نذر قربانی، اطعام علوی، به عشق علی،<ref>{{پک/بن|علی۱۱|ک=پایگاه خبری تحلیلی تابناک|ف=اجرای پویش‌های سه‌گانه در دهه ولایت و امامت}}</ref> پویش هم‌بستگی و امدادرسانی خادمان حرم امام علی،<ref>{{پک/بن|علی۱۲|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=آغاز پویش هم‌بستگی خادمان حرم امام علی(ع) با ملت ایران}}</ref> سومین پویش ملی من شیعه علی‌ام،<ref>{{پک/بن|علی۱۶|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=آغاز سومین پویش ملی «من شیعه علی‌ام»}}</ref> پویش ملی در پناه علی علیه‌السلام،<ref>{{پک/بن|علی۱۹|ک=خبرگزاری بسیج|ف=پویش ملی «در پناه علی علیه‌السلام» توسط رئیس سازمان بسیج مستضعفین رونمایی شد}}</ref> پویش سراسری جشن ملی بیعت با علی در ۳۱ استان کشور،<ref>{{پک/بن|علی۲۱|ک=وب‌سایت گیتی آنلاین|ف=برگزاری پویش سراسری «جشن ملی بیعت با علی(ع)» در ۳۱ استان کشور / مشارکت بیش از ۱۱۰۰ نوجوان و مددجو}}</ref> پویش به نام پدر،<ref>{{پک/بن|علی۱۳|ک=وب‌سایت اصلی آستان قدس رضوی|ف=برگزاری پویش «به نام پدر» جهت آزادی پدران دارای جرایم غیرعمد از زندان}}</ref> پویش دُرّ نجف،<ref>{{پک/بن|علی۱۴|ک=پایگاه خبری کانون نیوز|ف=برگزاری پویش درّ نجف با هدف ترویج گفتمان حضرت علی علیه‌السلام}}</ref> پویش به حرمت حضرت علی می‌بخشم،<ref>{{پک/بن|علی۱۵|ک=خبرگزاری برنا|ف=آغاز پویش به حرمت حضرت علی(ع) می‌بخشم در سراسر کشور}}</ref> پویش حرمت مولا،<ref>{{پک/بن|علی۱۷|ک=خبرگزاری مهر|ف=همه به سوگ مولا دعوتید/ پویش بزرگ «حرمت مولا» در مازندران}}</ref> پویش مردمی علی یاوران در ۳۰ استان،<ref>{{پک/بن|علی۱۸|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=برگزاری پویش مردمی «علی یاوران» در ۳۰ استان / توزیع ۱۳۰ هزار پرس غذا میان نیازمندان}}</ref> پویش به حساب علی.<ref>{{پک/بن|علی۲۰|ک=خبرگزاری مهر|ف=راه‌اندازی پویش «به حساب علی(ع)» در شهرستان فسا}}</ref>


== '''آثار و پژوهش‌ها درباره امام علی''' ==
== '''پژوهش‌ها و آثار درباره امام علی''' ==
 
=== نسخه‌های خطی ===
حدود ۵۹۰ نسخه خطی از آثار منسوب به امام علی به زبان‌های عربی و فارسی در مرکز نسخ خطی کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد که مشتمل بر احادیث و روایات از این امام همام است. نهج‌البلاغه و ترجمه و شروح آن، غُرَرُ الحِکَم و دُرَرُ الکَلِم، دعای صباح و دعای سیفی، از جمله این آثار است.<ref>{{پک/بن|علی۶۱|ک=وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان|ف=قدیمی‌ترین نسخه‌های خطی با محوریت امام علی(ع) در کتابخانه رضوی رونمایی شد}}</ref> یک نسخه خطی ۵۰۸ ساله با محتوای مناجات منظوم منسوب به علی همزمان با ایام عید غدیر در کتابخانه حرم مطهر رضوی رونمایی شد.<ref>{{پک/بن|علی۵۹|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=نسخه خطی ۵۰۸ ساله مناجات نامه منسوب به امام علی در مشهد رونمایی شد}}</ref> از دیگر نمونه‌های شاخص، قدیمی‌ترین نسخه خطی نهج‌البلاغه در آستان قدس رضوی مربوط به نیمه نخست قرن پنجم هجری،<ref>{{پک/بن|علی۶۳|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=جزئیاتی از قدیمی‌ترین نسخ خطی نهج‌البلاغه}}</ref> نسخه ۳۴۴ ساله مناقب مرتضوی<ref>{{پک/بن|علی۶۴|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=نسخه ۳۴۴ ساله خطی «مناقب مرتضوی» در مدح امام علی (ع) رونمایی شد}}</ref> و مصحف منسوب به امام علی است که در گنجینه‌های نسخه‌های خطی آستان قدس رضوی نگهداری می‌شوند.<ref>{{پک/بن|علی۶۵|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=بررسی مصحف منسوب به امام علی(ع) در شورای عالی قرآن}}</ref> همچنین بر اساس فهرست معجم‌الآثار المخطوطه، حدود ۲۰ هزار نسخه خطی در ۶ هزار عنوان درباره امام علی در کتابخانه‌های جهان شناسایی و معرفی شده است. این نسخه‌ها به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی و اردو هستند و بیشتر آنها در ایران نگهداری می‌شوند؛ در این طرح، نمونه‌هایی از نسخه‌های مرتبط با امام علی در آلمان و بوسنی و هرزگوین نیز شناسایی شده است.<ref>{{پک/بن|علی۶۲|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=شناسنامه‌دار شدن ۲۰ هزار نسخه خطی مرتبط با حضرت علی(ع) در کتابخانه‌های جهان}}</ref>
حدود ۵۹۰ نسخه خطی از آثار منسوب به امام علی به زبان‌های عربی و فارسی در مرکز نسخ خطی کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد که مشتمل بر احادیث و روایات از این امام همام است. نهج‌البلاغه و ترجمه و شروح آن، غُرَرُ الحِکَم و دُرَرُ الکَلِم، دعای صباح و دعای سیفی، از جمله این آثار است.<ref>{{پک/بن|علی۶۱|ک=وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان|ف=قدیمی‌ترین نسخه‌های خطی با محوریت امام علی(ع) در کتابخانه رضوی رونمایی شد}}</ref> یک نسخه خطی ۵۰۸ ساله با محتوای مناجات منظوم منسوب به علی همزمان با ایام عید غدیر در کتابخانه حرم مطهر رضوی رونمایی شد.<ref>{{پک/بن|علی۵۹|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=نسخه خطی ۵۰۸ ساله مناجات نامه منسوب به امام علی در مشهد رونمایی شد}}</ref> از دیگر نمونه‌های شاخص، قدیمی‌ترین نسخه خطی نهج‌البلاغه در آستان قدس رضوی مربوط به نیمه نخست قرن پنجم هجری،<ref>{{پک/بن|علی۶۳|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=جزئیاتی از قدیمی‌ترین نسخ خطی نهج‌البلاغه}}</ref> نسخه ۳۴۴ ساله مناقب مرتضوی<ref>{{پک/بن|علی۶۴|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=نسخه ۳۴۴ ساله خطی «مناقب مرتضوی» در مدح امام علی (ع) رونمایی شد}}</ref> و مصحف منسوب به امام علی است که در گنجینه‌های نسخه‌های خطی آستان قدس رضوی نگهداری می‌شوند.<ref>{{پک/بن|علی۶۵|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=بررسی مصحف منسوب به امام علی(ع) در شورای عالی قرآن}}</ref> همچنین بر اساس فهرست معجم‌الآثار المخطوطه، حدود ۲۰ هزار نسخه خطی در ۶ هزار عنوان درباره امام علی در کتابخانه‌های جهان شناسایی و معرفی شده است. این نسخه‌ها به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی و اردو هستند و بیشتر آنها در ایران نگهداری می‌شوند؛ در این طرح، نمونه‌هایی از نسخه‌های مرتبط با امام علی در آلمان و بوسنی و هرزگوین نیز شناسایی شده است.<ref>{{پک/بن|علی۶۲|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=شناسنامه‌دار شدن ۲۰ هزار نسخه خطی مرتبط با حضرت علی(ع) در کتابخانه‌های جهان}}</ref>


همچنین در ادب فارسی، منظومه‌های دینی درباره امام علی بخشی از میراث منظوم فارسی را تشکیل می‌دهند و از نظر ادبی، تاریخی و زبانی بررسی شده‌اند.<ref name=":027">{{پک|بگ‌جانی|دبیران|۱۳۸۹|ک=مطالعات و تحقیقات ادبی|ف=کتاب‌شناسی منظومه‌های دینی درباره امام علی(ع)|ص=۴۷-۶۴}}</ref> آثار پژوهشی و خواندنی متعددی ازجمله کتاب، مقاله، پایان‌نامه نیز درباره زندگی، سیره، اندیشه و شخصیت او پدید آمده است.<ref>{{پک/بن|علی۶۷|ک=وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان|ف=۱۰ کتاب خواندنی درباره امام علی}}</ref><ref>{{پک|عاملی|۱۳۹۴|ک=الصحیح من سیرة الامام علی(ع)|ص=|ج=}}</ref> در کنار این آثار و دانشنامه‌های تخصصی و عمومی متعددی درباره امام علی منتشر شده‌اند که ابعاد گوناگون زندگی، سیره، فضایل، اندیشه، سیاست، اخلاق، حقوق، اقتصاد، علم و مسائل اجتماعی مربوط به او را بررسی می‌کنند.<ref name=":16" /><ref>{{پک|زارع بیدکی|۱۳۸۱|ک=پیام بهارستان|ف=معرفی کتاب مرجع (دانشنامه امام علی(ع))|ص=۲۳}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۶۹|ک=وب‌سایت کتابخانه مجازی الفبا|ف=موسوعة الإمام أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب علیه‌السلام}}</ref><ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۱|ک=گزیده دانش‌نامه امیرالمؤمنین|ص=۱۳|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۶۸|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=دانشنامه جامع موضوعی و الفبايی امام علی(ع) منتشر شد}}</ref> این مطالعات در حوزه ادبیات نیز با آثاری همچون ''علی‌نامه''، از نخستین منظومه‌های شناخته‌شده حماسه شیعی<ref>{{پک/بن|علی۷۰|ک=وب‌سایت مشرق نیوز|ف=چطور حماسه امیرالمومنین(ع) در قرن پنجم جای شاهنامه را گرفت/کدکنی: "علی نامه" کمال شعر شیعی است}}</ref> و همچنین رمان‌ها و داستان‌هایی با موضوع امام علی ادامه یافته است.<ref>{{پک/بن|علی۶۶|ک=وب‌سایت مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت علیهم‌السلام|ف=معرفی رمان «قدیس» در مورد امام علی علیه‌السلام}}</ref><ref>{{پک|کدیور|۱۳۹۹|ک=پس از بیست سال|ص=|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۷۲|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=ماجرای سبّ امام علی(ع) چه بود؟/ مروری بر صفحه‌ای غم‌انگیز از تاریخ با «دشنام»}}</ref> مجموعه آثار دیگری نیز با موضوع علی بن ابی‌طالب نگارش یافته‌اند.<ref>{{پک/بن|علی۷۱|ک=پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=کتابشناسی امام علی علیه‌السلام}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۷۷|ک=وب‌سایت پایگاه امام علی(ع)|ف=فهرست ۳۰ کتاب در مورد "اميرالمؤمنين علي (‌علیه‌السلام)"}}</ref>
=== پژوهشی و ادبی ===
در ادب فارسی، منظومه‌های دینی درباره امام علی بخشی از میراث منظوم فارسی را تشکیل می‌دهند و از نظر ادبی، تاریخی و زبانی بررسی شده‌اند.<ref name=":027">{{پک|بگ‌جانی|دبیران|۱۳۸۹|ک=مطالعات و تحقیقات ادبی|ف=کتاب‌شناسی منظومه‌های دینی درباره امام علی(ع)|ص=۴۷-۶۴}}</ref> آثار پژوهشی و خواندنی متعددی ازجمله کتاب، مقاله، پایان‌نامه نیز درباره زندگی، سیره، اندیشه و شخصیت او پدید آمده است.<ref>{{پک/بن|علی۶۷|ک=وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان|ف=۱۰ کتاب خواندنی درباره امام علی}}</ref><ref>{{پک|عاملی|۱۳۹۴|ک=الصحیح من سیرة الامام علی(ع)|ص=|ج=}}</ref> در کنار این آثار و دانشنامه‌های تخصصی و عمومی متعددی درباره امام علی منتشر شده‌اند که ابعاد گوناگون زندگی، سیره، فضایل، اندیشه، سیاست، اخلاق، حقوق، اقتصاد، علم و مسائل اجتماعی مربوط به او را بررسی می‌کنند.<ref name=":16" /><ref>{{پک|زارع بیدکی|۱۳۸۱|ک=پیام بهارستان|ف=معرفی کتاب مرجع (دانشنامه امام علی(ع))|ص=۲۳}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۶۹|ک=وب‌سایت کتابخانه مجازی الفبا|ف=موسوعة الإمام أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب علیه‌السلام}}</ref><ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۱|ک=گزیده دانش‌نامه امیرالمؤمنین|ص=۱۳|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۶۸|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=دانشنامه جامع موضوعی و الفبايی امام علی(ع) منتشر شد}}</ref> این مطالعات در حوزه ادبیات نیز با آثاری همچون ''علی‌نامه''، از نخستین منظومه‌های شناخته‌شده حماسه شیعی<ref>{{پک/بن|علی۷۰|ک=وب‌سایت مشرق نیوز|ف=چطور حماسه امیرالمومنین(ع) در قرن پنجم جای شاهنامه را گرفت/کدکنی: "علی نامه" کمال شعر شیعی است}}</ref> و همچنین رمان‌ها و داستان‌هایی با موضوع امام علی ادامه یافته است.<ref>{{پک/بن|علی۶۶|ک=وب‌سایت مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت علیهم‌السلام|ف=معرفی رمان «قدیس» در مورد امام علی علیه‌السلام}}</ref><ref>{{پک|کدیور|۱۳۹۹|ک=پس از بیست سال|ص=|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۷۲|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=ماجرای سبّ امام علی(ع) چه بود؟/ مروری بر صفحه‌ای غم‌انگیز از تاریخ با «دشنام»}}</ref> مجموعه آثار دیگری نیز با موضوع علی بن ابی‌طالب نگارش یافته‌اند.<ref>{{پک/بن|علی۷۱|ک=پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=کتابشناسی امام علی علیه‌السلام}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۷۷|ک=وب‌سایت پایگاه امام علی(ع)|ف=فهرست ۳۰ کتاب در مورد "اميرالمؤمنين علي (‌علیه‌السلام)"}}</ref>


=== همایش‌ها و کنگره‌ها ===
در دهه‌های اخیر نیز برگزاری همایش‌ها و کنگره‌های ملی و بین‌المللی،<ref>{{پک/بن|علی۸۷|ک=وب‌سایت سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران-میلان|ف=هشتمین کنفرانس امام علی(ع) با موضوع «عدالت از منظر امام علی(ع)»}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۹۰|ک=وب‌سایت مرکز تبیان|ف=همایش «امام علی(ع)، الگوی عدالت، شجاعت و حکمت در دوران معاصر» از سوی مرکز تبیان در کابل}}</ref> زمینه دیگری برای بررسی ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، هنری، اخلاقی و تمدن‌ساز سیره و اندیشه امام علی فراهم کرده است؛<ref>{{پک/بن|علی۹۷|ک=خبرگزاری رسمی حوزه|ف=کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین(ع)، گام نخست تمدن‌سازی علوی است}}</ref> این رویدادها در ایران و دیگر کشورها<ref>{{پک/بن|علی۸۳|ک=خبرگزاری صدا و سیما|ف=همایش بین‌المللی امام علی(ع) در هند}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۹۲|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=همايش بين‌المللی نهج‌البلاغه در هند برگزار شد}}</ref> برگزار شده و موضوعاتی همچون حکومت علوی،<ref>{{پک/بن|علی۸۴|ک=خبرگزاری رسمی حوزه|ف=همایش بین‌المللی حکومت علوی نگاهی پس از ۱۴ قرن}}</ref> سیره علوی،<ref name=":16">{{پک/بن|علی۷۸|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=فراخوان چهارمین کنگره بین‌المللی «امام علی(ع)؛ انسان ۲۵۰ ساله در افق تمدن نوین اسلامی»}}</ref><ref name=":11">{{پک/بن|علی۷۹|ک=وب‌سایت سیلیویکا|ف=مجموعه مقالات سومین کنگره بین‌المللی امام علی(ع) پژوهی بامعرفی جایزه جهانی امام علی علیه‌السلام}}</ref> نهج‌البلاغه،<ref name=":12">{{پک/بن|علی۸۱|ک=وب‌سایت سیلیویکا|ف=کنگره بین‌المللی نهج‌البلاغه "انسان در تراز نهج‌البلاغه"}}</ref> حکمرانی،<ref name=":14">{{پک/بن|علی۸۵|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=اختتامیه چهارمین کنگره بین‌المللی «راه نجات، نهج‌البلاغه و حکمرانی علوی» در اصفهان}}</ref> مقاومت و غدیر،<ref>{{پک/بن|علی۹۳|ک=وب‌سایت سیلیویکا|ف=انتشار مقالات دومین کنگره بین‌المللی راهکارهای گسترش فرهنگ غدیر و ترویج نهج‌البلاغه با تأکید بر آداب و سنن اجتماعی واقعه غدیر}}</ref><ref name=":15">{{پک/بن|علی۹۵|ک=وب‌سایت سیلیویکا|ف=مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی غدیر و مقاومت}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۹۴|ک=وب‌سایت دانشگاه ادیان و مذاهب|ف=مراسم رونمایی از مجموعه مقالات همایش غدیر و پوستر همایش بین‌المللی غدیر در میراث عارفان مسلمان برگزار گردید}}</ref> تربیت معنوی،<ref>{{پک/بن|علی۸۰|ک=وب‌سایت سیلیویکا|ف=مجموعه مقالات اولین همایش بین‌المللی تربیت معنوی و سلامت معنوی از منظر امام علی(ع)}}</ref> مدیریت، فرماندهی و دیگر ابعاد شخصیت و میراث او را دربرگرفته‌اند.<ref>{{پک/بن|علی۹۶|ک=وب‌سایت سیلیویکا|ف=مجموعه مقالات دومین همایش ملی نهج‌البلاغه در آراء و اندیشه‌های اسلام‌شناسان}}</ref> همچنین در سال ۱۳۷۹ش، همایش‌های بین‌المللی و منطقه‌ای درباره امام علی در چند کشور، برگزاری همایش جهانی عدالت و علی و ترجمه و توزیع کلمات قصار ''نهج‌البلاغه'' به ۱۲ زبان اعلام شد.<ref>{{پک/بن|علی۸۲|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=فعالیت‌های بین‌المللی ستاد بزرگداشت سال امام علی(ع) اعلام شد}}</ref>
در دهه‌های اخیر نیز برگزاری همایش‌ها و کنگره‌های ملی و بین‌المللی،<ref>{{پک/بن|علی۸۷|ک=وب‌سایت سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران-میلان|ف=هشتمین کنفرانس امام علی(ع) با موضوع «عدالت از منظر امام علی(ع)»}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۹۰|ک=وب‌سایت مرکز تبیان|ف=همایش «امام علی(ع)، الگوی عدالت، شجاعت و حکمت در دوران معاصر» از سوی مرکز تبیان در کابل}}</ref> زمینه دیگری برای بررسی ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، هنری، اخلاقی و تمدن‌ساز سیره و اندیشه امام علی فراهم کرده است؛<ref>{{پک/بن|علی۹۷|ک=خبرگزاری رسمی حوزه|ف=کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین(ع)، گام نخست تمدن‌سازی علوی است}}</ref> این رویدادها در ایران و دیگر کشورها<ref>{{پک/بن|علی۸۳|ک=خبرگزاری صدا و سیما|ف=همایش بین‌المللی امام علی(ع) در هند}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۹۲|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=همايش بين‌المللی نهج‌البلاغه در هند برگزار شد}}</ref> برگزار شده و موضوعاتی همچون حکومت علوی،<ref>{{پک/بن|علی۸۴|ک=خبرگزاری رسمی حوزه|ف=همایش بین‌المللی حکومت علوی نگاهی پس از ۱۴ قرن}}</ref> سیره علوی،<ref name=":16">{{پک/بن|علی۷۸|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=فراخوان چهارمین کنگره بین‌المللی «امام علی(ع)؛ انسان ۲۵۰ ساله در افق تمدن نوین اسلامی»}}</ref><ref name=":11">{{پک/بن|علی۷۹|ک=وب‌سایت سیلیویکا|ف=مجموعه مقالات سومین کنگره بین‌المللی امام علی(ع) پژوهی بامعرفی جایزه جهانی امام علی علیه‌السلام}}</ref> نهج‌البلاغه،<ref name=":12">{{پک/بن|علی۸۱|ک=وب‌سایت سیلیویکا|ف=کنگره بین‌المللی نهج‌البلاغه "انسان در تراز نهج‌البلاغه"}}</ref> حکمرانی،<ref name=":14">{{پک/بن|علی۸۵|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=اختتامیه چهارمین کنگره بین‌المللی «راه نجات، نهج‌البلاغه و حکمرانی علوی» در اصفهان}}</ref> مقاومت و غدیر،<ref>{{پک/بن|علی۹۳|ک=وب‌سایت سیلیویکا|ف=انتشار مقالات دومین کنگره بین‌المللی راهکارهای گسترش فرهنگ غدیر و ترویج نهج‌البلاغه با تأکید بر آداب و سنن اجتماعی واقعه غدیر}}</ref><ref name=":15">{{پک/بن|علی۹۵|ک=وب‌سایت سیلیویکا|ف=مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی غدیر و مقاومت}}</ref><ref>{{پک/بن|علی۹۴|ک=وب‌سایت دانشگاه ادیان و مذاهب|ف=مراسم رونمایی از مجموعه مقالات همایش غدیر و پوستر همایش بین‌المللی غدیر در میراث عارفان مسلمان برگزار گردید}}</ref> تربیت معنوی،<ref>{{پک/بن|علی۸۰|ک=وب‌سایت سیلیویکا|ف=مجموعه مقالات اولین همایش بین‌المللی تربیت معنوی و سلامت معنوی از منظر امام علی(ع)}}</ref> مدیریت، فرماندهی و دیگر ابعاد شخصیت و میراث او را دربرگرفته‌اند.<ref>{{پک/بن|علی۹۶|ک=وب‌سایت سیلیویکا|ف=مجموعه مقالات دومین همایش ملی نهج‌البلاغه در آراء و اندیشه‌های اسلام‌شناسان}}</ref> همچنین در سال ۱۳۷۹ش، همایش‌های بین‌المللی و منطقه‌ای درباره امام علی در چند کشور، برگزاری همایش جهانی عدالت و علی و ترجمه و توزیع کلمات قصار ''نهج‌البلاغه'' به ۱۲ زبان اعلام شد.<ref>{{پک/بن|علی۸۲|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=فعالیت‌های بین‌المللی ستاد بزرگداشت سال امام علی(ع) اعلام شد}}</ref>


نسخهٔ ۲۵ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۰۱


امام علی؛ علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان.

علی بن ابی‌طالب مشهور به امام علی و امیرالمؤمنین (۱۳ رجب سال ۲۳ پیش از هجرت – ۲۱ رمضان سال ۴۰ق)، از صحابه، راویان حدیث و کاتبان وحی و از نزدیک‌ترین یاران پیامبر بود. بنا بر گزارش شیعه و شماری از منابع اهل‌سنت، علی در کعبه زاده شد و نخستین مردی بود که به پیامبر ایمان آورد. شیعیان او را نخستین امام و جانشین پیامبر می‌دانند و اهل‌سنت او را چهارمین خلیفه از خلفای راشدین به‌شمار می‌آورند. او پس از رحلت پیامبر در تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی نقش داشت و در سال ۳۵ق به خلافت رسید. دوران خلافت او با سه جنگ داخلی جمل، صفین و نهروان همراه شد و در سال ۴۰ق در مسجد کوفه به دست عبدالرحمن بن ملجم مرادی به شهادت رسید. نهج‌البلاغه، مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او، از مهم‌ترین منابع مرتبط با میراث فکری و ادبی اوست و سخنان و آموزه‌های منسوب به وی در حوزه‌هایی مانند کلام، فقه، تفسیر، قرائت، نحو، فصاحت و بلاغت بازتاب یافته است. شخصیت و سیره امام علی افزون بر جایگاه تاریخی و کلامی، در فرهنگ و تمدن ایرانی-اسلامی بازتاب گسترده‌ای یافته است. از آیین‌های مردمی ولادت و شهادت تا هنرهای تجسمی، ادبیات، موسیقی، معماری و نام‌گذاری فضاهای شهری، همه و همه نشان از پیوند عمیق این شخصیت با هویت فرهنگی و دینی جامعه ایرانی دارد. مقاله حاضر می‌کوشد با رویکردی یکپارچه، میان سیره تاریخی-کلامی امام علی و بازتاب فرهنگی او در ایران پیوند برقرار کند و از تفکیک مصنوعی این دو حوزه بپرهیزد.

زندگی‌نامه و جایگاه تاریخی

تولد و نسب

علی بن ابی‌طالب در روز جمعه[۱][۲] ۱۳ رجب سال ۳۰ عام‌الفیل، درون کعبه در شهر مکه متولد شد.[۳] پدرش ابوطالب بن عبدالمطلب[۴] و مادرش فاطمه بنت اسد بودند.[۵] پیوند این دو، نخستین ازدواج میان زن و مردی از طایفه بنی‌هاشم بود و از این رو، علی نخستین فردی است که از سوی پدر و مادر، هاشمی محسوب می‌شود.[۶] وی از شش‌سالگی به خانه محمد رفت و تحت سرپرستی او پرورش یافت.[۷][۸]

ازدواج و فرزندان

امام علی با فاطمه زهرا، دختر پیامبر اکرم، در سال دوم هجرت ازدواج کرد. حاصل این ازدواج چهار فرزند به نام‌های حسن، حسین، زینب، ام‌کلثوم بود.[۹] امام علی در زمان حیات فاطمه، همسر دیگری اختیار نکرد. پس از درگذشت او، وی ازدواج‌های دیگری داشت؛ از جمله با فاطمه بنت حِزام مشهور به اُمّ‌البنین که از او صاحب چهار پسر به نام‌های عباس، عثمان، جعفر و عبدالله شد و خَوله حنفیه که مادر محمد حنفیه است.[۱۰] او از دیگر همسران خود نیز فرزندانی داشت.[۱۱][۱۲]

نام، کنیه و القاب

نام او، علی است و کنیه‌های مشهور او ابوالحسن و ابوتراب است.[۱۳] دیگر کنیه‌های او ابوالحسین، ابوالسبطین، ابوالریحانتین و ابوالائمه است.[۱۴] از میان ۵۹۰ لقب امیرالمؤمین،[۱۵][۱۶] حیدر، اسدالله، مرتضی، هادی، صدیق و فارق مشهورترین آنها هستند[۱۷] و القابی مانند امیرالمؤمنین، یعسوب‌الدین، قسیم‌النار و الجنه، ابوتراب و اسدالله به‌عنوان عناوینی با دلالت‌های اعتقادی و فضیلتی تفسیر شده‌اند و برخی از منابع آنها را مرتبط با افضلیت و امامت امام علی دانسته‌اند.[۱۸]

ادوار زندگی امام علی

زندگی امام علی را می‌توان به چند بخش تقسیم کرد.[۱۹]

دوران پیامبر اسلام

  • دوران مکه: علی در آغاز بعثت در حدود ده‌سالگی، نخستین مردی بود که به اسلام گروید[۲۰] و همراه محمد نماز خواند.[۲۱] در ماجرای دعوت از خویشاوندان معروف به یوم‌الانذار یا یوم‌الدار در سال سوم بعثت، وی از محمد حمایت کرد و بنابر گزارش‌ها، محمد او را برادر، وصی و جانشین خود خواند.[۲۲] وی در دوران محاصره بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب نیز حضور داشت. در آستانه هجرت به مدینه، شب لیلةالمبیت، علی برای حفظ جان محمد در بستر او خوابید[۲۳] و چند روز بعد، پس از ادای امانت‌های محمد، همراه با خانواده و گروهی از مسلمانان به مدینه هجرت کرد.[۲۴]
  • هجرت به مدینه: پس از هجرت پیامبر به مدینه، در جریان عقد اخوت میان مسلمانان، پیامبر علی را برادر خود معرفی کرد.[۲۵] حضور علی در رویدادهای سیاسی، نظامی و اجتماعی جامعه اسلامی در دوره رسالت نیز در منابع مختلف گزارش شده است.[۲۶] امام علی در غزوات و سریه‌های صدر اسلام حضور داشت و در ۱۱ مورد از ۲۹ غزوه پیامبر ازجمله بدر، احد، خندق، بنی‌قریظه، بنی‌مصطلق، خیبر، فتح مکه، حنین و طائف پرچم‌دار بود.[۲۷] او در همه غزوات، جز غزوه تبوک، همراه پیامبر بود[۲۸] و در این غزوه، پیامبر او را در مدینه جانشین خود قرار داد و حدیث منزلت را درباره جایگاه او بیان کرد.[۲۹] علاوه بر حضور در غزوات، مسئولیت‌هایی نیز در امور سیاسی و اداری داشت. ازجمله؛ پیمان صلح حدیبیه را کتابت کرد. در فتح مکه حضور داشت و در شکستن بت‌های کعبه به پیامبر کمک کرد. در همان سال، مأمور ابلاغ آیات برائت به مشرکان مکه شد و در مباهله با نجران نیز همراه پیامبر و خانواده حضور یافت. در سال دهم هجری، به فرمان پیامبر برای دعوت به اسلام و رسیدگی به امور مسلمانان به یمن رفت و سپس در مکه به پیامبر در حجةالوداع پیوست.[۳۰] پس از بازگشت از حج، واقعهٔ غدیر خم رخ داد.[۳۱] بر پایهٔ روایات شیعه، پیامبر در آن علی را به جانشین خود معرفی کرد[۳۲] و این رویداد به غدیر شهرت یافت.[۳۳] دوران امامت امام علی پس از رحلت پیامبر اسلام آغاز شد و تا شهادت او ادامه یافت.[۳۴] در این دوره، افزون بر اداره حکومت و مواجهه با منازعات داخلی،[۳۵] موضوعاتی مانند اخلاق، کرامت انسانی، عدالت، آزادی، صبر و همبستگی اجتماعی بازتاب یافته است.[۳۶]

دوران خلافت

دوره خلافت ابوبکر

خلافت ابوبکر بر پایه بیعت شماری از صحابه و سپس بیعت عمومی مسلمانان و نارضایتی علی از بیعت با ابوبکر،[۳۷][۳۸] مراجعه به خانه او برای گرفتن بیعت، درگیری، آسیب‌دیدن فاطمه و سقط محسن[۳۹] گزارش شده است.[۴۰][۴۱] پس از رحلت پیامبر، ابوبکر فدک را در اختیار گرفت. فاطمه زهرا درباره آن دادخواهی کرد و ابوبکر از واگذاری آن خودداری کرد.[۴۲][۴۳] برخی منابع اهل‌سنت به در اختیار گرفتن فدک، اعتراض فاطمه زهرا و درخواست حق خود، پاسخ ابوبکر و ناراحتی او از این موضوع اشاره کرده‌اند[۴۴] و برخی منابع نیز با نقل روایت‌های مختلف، جزئیات بیشتری آورده‌اند.[۴۵] در برخی منابع، این اقدام در چارچوب اجتهاد و صلاحیت خلیفه تفسیر شده است.[۴۶] علی در دوره خلافت ابوبکر در برخی امور جامعه و حکومت همکاری داشت و در مسائل علمی، فقهی و قضایی مورد مراجعه قرار می‌گرفت. درباره این همکاری، برداشت‌های متفاوتی در منابع وجود دارد؛ برخی آن را همکاری برای حفظ مصالح عمومی و وحدت جامعه اسلامی دانسته‌اند و برخی منابع شیعه، با وجود استمرار اختلاف درباره مسئله خلافت، از سکوت و مدارا برای جلوگیری از گسترش اختلاف میان مسلمانان سخن گفته‌اند.[۴۷] علی همچنین در کنار حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و صحابه،[۴۸] به تفسیر قرآن، تبیین احکام، پاسخ‌گویی به مسائل فقهی و اعتقادی و تربیت شاگردان ادامه داد.[۴۹]

دوره خلافت عمر

پس از درگذشت ابوبکر در سال ۱۳ق، عمر بن خطاب به وصیت او به خلافت رسید. عمر در دوره خلافت خود با اصحاب مشورت می‌کرد، اما خود را ملزم به پذیرش نظر آنان نمی‌دانست. او در چند موضوع، از جمله مسائل قضایی، تعیین تکلیف زمین‌های فتح‌شده عراق[۵۰] و تعیین هجرت پیامبر به‌عنوان مبدأ تاریخ اسلامی، نظر علی را ترجیح داد.[۵۱] علی نیز در حل مسائل سیاسی، قضایی و دینی حکومت مشارکت می‌کرد.[۵۲] در منابع، از عمر بن خطاب نقل شده است که علی را در امر قضاوت برتر از دیگران می‌دانست و تعابیری مانند «لولا علی لهلک عمر»،[۵۳] «أطل الله بقائک»[۵۴] و «أیّدک الله»[۵۵] را خطاب به او به کار می‌برد. در دوره خلافت عمر، سیاست منع تدوین و کتابت حدیث ادامه یافت.[۵۶] بسیاری از نویسندگان شیعه، هدف این ممنوعیت را جلوگیری از انتشار احادیث مربوط به فضائل امام علی و فرزندان او دانسته‌اند.[۵۷][۵۸]

شورای شش‌نفره و دوره خلافت عثمان

خلیفه دوم برای تعیین جانشین، روش دیگری را در پیش گرفت. بنا بر برخی گزارش‌ها، او با اشاره به اینکه انتخاب ابوبکر بر پایه نظر عمومی مسلمانان صورت نگرفته بود، تعیین خلیفه را به مشورت مسلمانان واگذار کرد.[۵۹] بر این اساس، شورایی شش‌نفره متشکل از علی بن ابی‌طالب، عثمان بن عفان، طلحه بن عبیدالله، زبیر بن عوام، سعد بن ابی‌وقاص و عبدالرحمن بن عوف تشکیل شد تا اعضای آن با مشورت یکدیگر، خلیفه را از میان خود انتخاب کنند.[۶۰] در نهایت عثمان به خلافت رسید و تا سال ۳۵ق حکومت کرد.[۶۱] پس از آغاز خلافت عثمان، نارضایتی‌ها و اعتراض‌ها به‌تدریج و بر اثر عوامل مختلف گسترش یافت.[۶۲][۶۳] این اعتراض‌ها سرانجام به شورشی گسترده، محاصره خانه عثمان و کشته‌شدن او انجامید.[۶۴] بر اساس منابع روایی شیعه و اهل‌سنت، علی در دوره خلافت عثمان نیز او را نصیحت می‌کرد و از خیرخواهی نسبت به او دریغ نداشت.[۶۵] هنگامی که عثمان در محاصره بود، علی راه‌هایی برای حل بحران پیشنهاد کرد و آب و آذوقه نیز برای او فراهم کرد. بر اساس برخی منابع اهل‌سنت،[۶۶] امام حسن و امام حسین نیز به دستور علی از خانه عثمان محافظت می‌کردند.[۶۷]

خلافت امام علی

علی در ذی‌الحجه سال ۳۵ق، پس از کشته‌شدن عثمان، به خلافت رسید و بیشتر صحابه در مدینه با او بیعت کردند.[۶۸] در دوره خلافت علی، سه جنگ داخلی جمل،[۶۹][۷۰] صفین[۷۱][۷۲] و نهروان[۷۳] رخ داد که به‌ترتیب با ناکثین، قاسطین و خوارج درگرفت.[۷۴] علی پس از آغاز خلافت، مدینه را مرکز حکومت قرار داد؛ اما پس از جنگ جمل، مرکز حکومت را به کوفه منتقل کرد و این شهر تا پایان خلافت او مرکز سیاسی و اداری حکومت بود.[۷۵] براساس پژوهش‌های معاصر، خلافت علی بن ابی‌طالب از نظر آثار و پیامدها به دو دستهٔ بدیع و تکاملی تقسیم شده است.[۷۶]

  • قضاوت و نظام قضایی: نظام قضایی او به شیوه اداره دادرسی و اجرای عدالت در مقام قاضی و حاکم مربوط بود.[۷۷] گزینش قضات، استقلال قضایی، پرهیز از ظلم و شکنجه، منع پیش‌داوری،[۷۸] رعایت اصول اخلاقی در رسیدگی به اتهام‌ها و مجازات مجرمان[۷۹] و صدور حکم بر پایه تحقیق و دلیل از موضوعات گزارش‌شده در این زمینه است. تأمین اقتصادی قضات برای پیشگیری از رشوه نیز مورد توجه قرار داشت.[۸۰] در دوره حکومت او زندان‌ها سازمان‌دهی شد و حبس در مواردی به‌عنوان مجازات به کار رفت. همچنین نهادهایی مانند مظالم، بیت‌القصص و تشکیلات شرطه ایجاد یا سازمان‌دهی شدند. در گزارش‌های مربوط به این سیره، اصلاح مجرم، رعایت اصل برائت[۸۱] و همراهی عدالت قضایی[۸۲] با عفو و احسان نیز مطرح شده است. در برخی پژوهش‌های معاصر، جبران خسارت بزه‌دیدگان، میانجی‌گری و حل اختلاف[۸۳] در نظام قضایی او با مفهوم عدالت ترمیمی تطبیق داده شده است.[۸۴]
  • سیاست نظامی: در گزارش‌های مربوط به جنگ‌های او، پیش از آغاز نبرد از طریق نامه، اعزام سفیر و گفت‌وگو با سران و افراد برای جلوگیری از جنگ اقدام می‌شد؛ پس از بی‌نتیجه ماندن این اقدامات نیز پیش از نبرد اتمام حجت می‌کرد و در برخی موارد دشمن از جنگ دست می‌کشید.[۸۵]
  • سیاست امنیتی و اطلاعاتی: در گزارش‌های مربوط به این بخش، حفظ امنیت داخلی، صیانت از مرزها، حفظ اطلاعات، آگاهی از وضعیت جامعه و مقابله با تهدیدها مطرح شده است. مخالفان تا زمانی که دست به توطئه، خشونت یا اقدامات تهدیدکننده امنیت نمی‌زدند، از آزادی برخوردار بودند و در صورت ارتکاب رفتار مجرمانه با آنان برخورد می‌شد. حفظ اسرار، شناخت نیرنگ‌ها و احتیاط در برابر دشمنان نیز از موضوعات مورد تأکید در این گزارش‌هاست.[۸۶] برخی پژوهش‌ها اختلافات داخلی، کمرنگ‌شدن ایمان و تعهد دینی، جنگ‌افروزی، قانون‌شکنی، غفلت از دشمن و فساد کارگزاران را از موانع امنیت در اندیشه او دانسته‌اند.[۸۷]
  • سیاست خارجی: سیاست خارجی او به روابط با حکومت‌ها و جوامع خارج از قلمرو حکومت مربوط بود. در گزارش‌های مربوط به این حوزه، دعوت و گفت‌وگو، مذاکره و دیپلماسی، مکاتبه، ارسال پیام و پیمان با طرف‌های غیرمتخاصم و ابزارهای اقتصادی مانند تألیف قلوب مطرح شده است.[۸۸] جنگ راهکار نخست نبود و پس از ناکامی روش‌های مسالمت‌آمیز مطرح می‌شد.[۸۹] اداره مناطق دوردست قلمرو اسلامی، از جمله مصر، یمن و شام، از طریق انتصاب کارگزاران و ارتباط با مرکز حکومت انجام می‌شد.[۹۰]
  • اصحاب، کارگزاران و فرماندهان: در منابع رجالی و پژوهشی، شمار زیادی از اصحاب، راویان و کارگزاران امام علی معرفی شده‌اند؛ در رجال طوسی حدود ۴۶۰ نفر،[۹۱] در اصحاب امام علی ۱۱۰۰ نفر[۹۲] و در اصحاب الامام امیرالمؤمنین ۱۴۰۱ نفر از یاران و راویان آن حضرت ثبت شده‌اند.[۹۳] شمار دقیق اصحاب ایرانی امام در منابع تاریخی مشخص نیست؛ بااین‌حال، پیوند ایرانیان با اهل‌بیت را می‌توان از زمان او مشاهده کرد. افرادی مانند سلمان فارسی و میثم تمّار در شمار یاران ایرانی او بودند.[۹۴] کارگزاران علی بن ابی‌طالب در یازده دسته؛ استانداران و فرمانداران، کاتبان و دبیران، گردآوران زکات، مسئولان خراج/مالیات، مسئولان بیت‌المال، بازرسان، نیروهای اطلاعاتی، شُرطَةُ الخَمیس، حاجبان و دربانان، ناظران بازار و قضات جای می‌گرفتند.[۹۵] فرمانداران او را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: گروهی که برای مناطق بزرگ و حساس منصوب می‌شدند و اختیارات گسترده‌ای داشتند و گروهی که مسئولیت مناطق کوچک‌تر را بر عهده داشتند.[۹۶] اختیارات گسترده برخی فرمانداران شامل امور نظامی، قضاوت، اجرای حدود، سرپرستی حجاج، جنگ با دشمن و جمع‌آوری خراج و غنایم بود. بر اساس گزارش‌های تاریخی، امام در برخی موارد اختیارات گسترده‌ای به کارگزاران خود واگذار می‌کرد تا اداره امور با کارآیی و سرعت بیشتری انجام شود.[۹۷] درصد بالایی از فرمانداران امام علی از اهل یمن بودند.[۹۸] همچنین بر اساس برخی گزارش‎‌ها حدود یک‌سوم از انتصابات حکومتی امام علی به جوانان اختصاص داشته است.[۹۹]

شهادت و محل دفن

امام علی در ۱۹ رمضان سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر عبدالرحمن ابن‌ملجم مرادی در مسجد کوفه مجروح شد و دو روز بعد، در ۲۱ رمضان، در ۶۳ سالگی به شهادت رسید.[۱۰۰] این رویداد پس از جنگ نهروان و در شرایطی رخ داد که امام علی برای رویارویی دوباره با معاویه درصدد بسیج مردم عراق بود.[۱۰۱] بنابر منابع تاریخی، سه تن از خوارج برای کشتن امام علی، معاویه بن ابی‌سفیان و عمرو بن عاص توافق کرده بودند و ابن‌ملجم مأمور کشتن امام علی شد.[۱۰۲] بر اساس روایات، علی بن ابی‌طالب پیش از درگذشت درباره غسل، کفن، نماز و دفن خود سفارش کرد[۱۰۳] و از امام حسن و امام حسین خواست در قصاص ابن‌ملجم بیش از یک ضربه به او نزنند.[۱۰۴] امام پس از شهادت بنا بر وصیتش،[۱۰۵] به‌وسیله امام حسن، امام حسین، محمد بن حنفیه و با همراهی عبدالله بن جعفر،[۱۰۶] به‌صورت شبانه و مخفیانه در غریین دفن شد و قبر او حدود یک قرن پنهان ماند.[۱۰۷]

حرم امام علی در نجف است. پس از افول امویان، محل قبر آشکار شد و بر اساس گزارش‌های تاریخی، امام صادق در دوره عباسیان آن را زیارت و به شیعیان معرفی کرد؛ هرچند درباره زمان دقیق آشکار شدن قبر اختلاف است.[۱۰۸] زیارتگاهی منسوب به امام علی در مزار شریف افغانستان نیز به زیارت سخی معروف است.[۱۰۹] حرم نجف در دوره‌های عباسیان، دیلمیان، ایلخانیان، صفویان و افشاریان توسعه، بازسازی و تزیین شد.[۱۱۰][۱۱۱] بنای کنونی آن شامل روضه و ضریح،[۱۱۲] رواق‌ها، ایوان‌ها، صحن، مناره‌ها،[۱۱۳] حسینیه صحن، مسجد الرأس، مدرسه علوم دینی و مقام امام صادق است.[۱۱۴] برخی بناهای پیرامون آن، مانند مسجد عمران بن شاهین،[۱۱۵] مسجد الخضراء،[۱۱۶] حسینیه آل‌زینی، کتابخانه الروضه و تکیه بکتاشیه،[۱۱۷] در جریان توسعه حرم و خیابان‌های اطراف از میان رفته‌اند.[۱۱۸] شماری از عالمان و مراجع شیعه نیز در حرم دفن شده‌اند.[۱۱۹] در دوره معاصر، با اجرای طرح صحن حضرت فاطمه، مساحت حرم به ۱۴۰ هزار مترمربع رسید[۱۲۰] و طرح‌های مرمت، مقاوم‌سازی و توسعه آن اجرا شد.[۱۲۱] حرم امام علی در شکل‌گیری بافت شهری نجف و مناسبات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی آن اثرگذار بوده است. از دوره صفوی، با تقویت ارتباط ایران و عراق و توسعه حرم‌های شیعی، زیارت، مهاجرت طلاب و مراکز علمی و اقتصادی پیرامون حرم گسترش یافت و این ارتباط در دوره‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد.[۱۲۲]

فضایل و جایگاه دینی امام علی

فضائل در قرآن و روایات

جایگاه،[۱۲۳] فضایل و ویژگی‌های علی بن ابی‌طالب در آیات قرآن، روایات و گزارش‌های تاریخی بازتاب یافته است. بنابر منابع شیعه و برخی منابع اهل‌سنت بیش از ۳۰۰ آیه درباره علی نازل شده یا به او ارتباط داشته است[۱۲۴] و شمار آیاتی که با فضائل او مرتبط دانسته شده، حدود ۱۴۰ آیه ذکر شده است. اختلاف مفسران عمدتاً درباره تعیین مصداق آیات، شأن نزول و میزان دلالت آنها بر فضیلت، ولایت یا امامت علی است.[۱۲۵] در برخی روایات منقول از پیامبر، فضایل علی بن ابی‌طالب بسیار گسترده دانسته شده و نقل، نوشتن، نگاه کردن و گوش دادن به آنها دارای فضیلت شمرده شده است.[۱۲۶] این فضایل به دو دسته اختصاصی و مشترک با دیگر اهل‌بیت تقسیم شده‌اند که انتساب برخی از این آیات به امام علی یا اهل‌بیت، در تفسیر و حدیث میان مذاهب اسلامی یکسان است.[۱۲۷][۱۲۸] از جمله فضایل اختصاصی منسوب به امام علی، آیه ولایت،[۱۲۹] لیله‌المبیت و نزول آیه شِراء،[۱۳۰] آیه تبلیغ،[۱۳۱] آیه اِکمال،[۱۳۲] آیه صالح‌المؤمنین،[۱۳۳] آیه اِنفاق،[۱۳۴] آیه نجوا،[۱۳۵] آیه وُدّ،[۱۳۶] احادیث غدیر، منزلت،[۱۳۷] مدینه العلم،[۱۳۸] یوم الدار،[۱۳۹] وصایت،[۱۴۰][۱۴۱] ولایت، علی مَع الحَق،[۱۴۲] طیر مشوی،[۱۴۳] رایَت،[۱۴۴] شجره،[۱۴۵] تشبیه،[۱۴۶][۱۴۷] لا فَتَى إِلّا عَلِی،[۱۴۸] قسیم النار و الجنه[۱۴۹] و ماجرای خاتم‌بخشی[۱۵۰][۱۵۱] است. آیه صادقین،[۱۵۲] آیه خیر البریه،[۱۵۳] آیه مباهله،[۱۵۴] آیه تطهیر،[۱۵۵] آیه مودّت،[۱۵۶] آیه اولی‌الامر،[۱۵۷] آیه اطعام،[۱۵۸] آیه اهل‌الذکر،[۱۵۹] آیه نصر،[۱۶۰] احادیث ثقلین،[۱۶۱] کساء،[۱۶۲] سفینه نوح[۱۶۳] و لوح[۱۶۴] نیز در شمار فضایل مشترک او با دیگر اهل‌بیت قرار گرفته‌اند.

محدودیت‌های تاریخی در نقل فضایل

در دوره اُمویان، گزارش‌هایی از محدودیت در نقل و نشر فضایل امام علی وجود دارد. بر پایه این گزارش‌ها، برخی افرادی که فضایل او را نقل می‌کردند با مجازات‌هایی مانند قتل یا زندان مواجه می‌شدند.[۱۶۵] همچنین در دوره معاویه، در برابر نقل فضایل امام علی، به نقل یا جعل فضایل برای خلفای سه‌گانه تشویق می‌شد.[۱۶۶] در دوره‌های بعد، درباره اعتبار برخی از روایات و آیات مرتبط با فضایل امام علی نیز اختلاف نظر وجود داشت. ابن‌تیمیه[۱۶۷] و شماری از عالمان پس از او، از جمله ابن‌کثیر دمشقی[۱۶۸] و ابن‌قیم جوزی برخی از این گزارش‌ها را ضعیف یا جعلی دانسته‌اند.[۱۶۹] در مقابل، عالمان شیعه و اهل‌سنت فضایل بسیاری از امام علی نقل کرده‌اند و کتاب‌های مستقلی درباره فضائل او نوشته‌اند.[۱۷۰][۱۷۱]

ویژگی‌های جسمانی و اخلاقی

در راستای ویژگی‌های جسمانی، علی بن ابی‌طالب مردی میانه‌بالا با چشمانی سیاه و گشاده، ابروهایی کشیده و پیوسته، چهره‌ای گندمگون، ریشی انبوه و شانه‌هایی پهن توصیف شده و اندامی نیرومند برای او گزارش شده است.[۱۷۲] درباره قدرت بدنی او نیز گزارش شده است که با هرکس مبارزه می‌کرد، او را بر زمین می‌زد.[۱۷۳] عبادت‌پیشگی، زهد، ساده‌زیستی،[۱۷۴] نجابت، جوانمردی،[۱۷۵] شجاعت، حق‌طلبی، خوش‌خلقی و تقوا[۱۷۶][۱۷۷] از جمله ویژگی‌های اخلاقی گزارش‌شده درباره امام علی است.[۱۷۸]

سیره و اندیشه علوی

سیره علوی به شیوه رفتار علی بن ابی‌طالب در عرصه‌های فردی و اجتماعی و در تعامل با خدا، خانواده و جامعه اشاره دارد.[۱۷۹]

  • سیره سیاسی: سیره سیاسی او در شیوه اداره حکومت و اعمال قدرت سیاسی با اصولی چون صدق‌محوری، حق و قانون‌محوری، انتقادپذیری، شایسته‌محوری، مردم‌سالاری، انسان‌محوری، پایبندی به اصول اخلاقی و احترام به آزادی‌های معقول همراه بود.[۱۸۰] تغییرات، گزینش و نظارت بر کارگزاران شایسته[۱۸۱] و توانمند و عدم توجه به وابستگی‌های قومی و قبیله‌ای،[۱۸۲] انضباط اداری، توجه ویژه به نیروهای مسلح،[۱۸۳] قاطعیت در برابر تخلف، اجرای عدالت و مشورت از شیوه‌های اداره حکومت او بود.[۱۸۴] آشناکردن کارگزاران با شیوه زمامداری و نحوه رفتار با مردم،[۱۸۵] حفظ سنت‌های پسندیده و توجه به شایستگی، امانت‌داری، تجربه، توانایی مدیریتی، تخصص و تربیت اسلامی در گزینش آنان از دیگر موارد مورد توجه او بود.[۱۸۶][۱۸۷] عدالت در اداره حکومت با برابری، انصاف و پرهیز از تبعیض همراه بود.[۱۸۸][۱۸۹] مشورت با افراد شایسته، باتجربه و خیرخواه و پرهیز از تصمیم‌گیری فردی نیز از شیوه‌های تصمیم‌گیری حکومت بود.[۱۹۰] اصلاح و تقویت قضات عادل و آموزش دادرسان نیز مورد توجه قرار داشت.[۱۹۱] در برخی منابع و دیدگاه‌های علوی، وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی از اصول مورد تأکید دانسته شده است. این دیدگاه، وحدت را در تعالیم اسلام دارای جایگاه اساسی می‌داند و اتحاد و همبستگی مسلمانان، حفظ عزت و قدرت جامعه اسلامی، بهره‌مندی از خیرات و برکات و مصونیت در برابر دشمنان را به وحدت مسلمانان مرتبط می‌کند.[۱۹۲] نامه‌ها و فرمان‌های او، به‌ویژه مجموعه گردآمده در نهج‌البلاغه، از منابع مهم شناخت شیوه حکومت‌داری اوست.[۱۹۳]
    • سیره اجتماعی: سیره اجتماعی او به رفتار با مردم و گروه‌های اجتماعی و رعایت حقوق آنان مربوط بود. احترام به شخصیت افراد، حفظ آبروی مؤمن، توجه به یتیمان، کمک به فقرا و نیازمندان، همسایه‌داری، مهمان‌نوازی و امر به معروف و نهی از منکر از مصادیق گزارش‌شده در این زمینه است.[۱۹۴]
    1. عدالت اجتماعی و اقتصادی: عدالت اجتماعی و اقتصادی در سیره او با رعایت حقوق افراد و گروه‌های جامعه ارتباط داشت. برابری، انصاف، پرهیز از تبعیض، ساده‌زیستی، دوری از خویشاوندگرایی، مساوات در برخورداری از اموال عمومی و توجه به نیازهای افراد از جنبه‌های این سیره است. در برخی منابع، شایستگی نیز در تقسیم مسئولیت‌ها و حقوق اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است؛ ازاین‌رو، افراد از نظر توانایی، دانش و عملکرد یکسان شمرده نمی‌شدند.[۱۹۵][۱۹۶]
    2. آزادی‌های اجتماعی و دینی: آزادی در اندیشه علوی به اختیار انسان در انتخاب و رفتار مربوط دانسته شده و آزادی اندیشه، بیان، عقیده، اجتماع و کار را دربرمی‌گیرد.[۱۹۷] گفت‌وگو و مناظره برای دستیابی به حقیقت و رفع سوءتفاهم نیز در گزارش‌های مربوط به رفتار او با مخالفان مطرح شده است.[۱۹۸] در برخی منابع، پیروان ادیان دیگر در حکومت اسلامی از امکان انجام شعائر و حمایت حکومت برخوردار دانسته شده‌اند و برای غیرمسلمانان نیز حقوق اجتماعی در نظر گرفته شده است. درباره ارتداد نیز در برخی دیدگاه‌ها، مجازات شدید به ارتدادی مربوط دانسته شده که با محاربه یا اقدام علیه جامعه اسلامی همراه باشد.[۱۹۹]
  • سیره اقتصادی و مالی: سیره اقتصادی و مالی او به نحوه اداره منابع عمومی و حمایت از فعالیت اقتصادی مردم مربوط بود. عدالت اقتصادی، رعایت حقوق مالی مردم، آبادانی و رونق اقتصادی، تقسیم عادلانه بیت‌المال، توازن در مصرف،[۲۰۰] مبارزه با مفاسد اقتصادی، تشویق به کار، حمایت از فعالیت‌های اقتصادی، رفع موانع تولید، بازرسی و تنظیم بازار،[۲۰۱] آبادانی شهرها،[۲۰۲] توسعه کشاورزی،[۲۰۳] صنعت، تجارت[۲۰۴] و موقوفات[۲۰۵] از موضوعات گزارش‌شده در این زمینه است. در دریافت مالیات، زکات و خراج وضعیت مردم و تولید مورد توجه قرار می‌گرفت و بر رفتار مناسب مأموران، اجرای صحیح قوانین و پرهیز از افزایش فشار مالی بر مردم تأکید می‌شد.[۲۰۶] در برخی پژوهش‌های معاصر، اقداماتی مانند فقرزدایی، اشتغال‌زایی و تقویت تولید با مفهوم اقتصاد مقاومتی تطبیق داده شده است.[۲۰۷]
  • سیره عبادی: علی بن ابی‌طالب عبادت را بر اساس انگیزه عبادت‌کننده به عبادت برای پاداش، عبادت از ترس کیفر و عبادت برای سپاسگزاری از خدا تقسیم کرده است.[۲۰۸][۲۰۹] در منابع روایی، نماز،[۲۱۰] روزه‌داری و عبادت شبانه از اعمال عبادی او گزارش شده است.[۲۱۱]
  • سیره علمی: در گزارش‌های مربوط به سیره علمی او، تربیت شاگردان،[۲۱۲] انتقال و تبیین آموزه‌های اسلامی و روایت دانش‌های دینی،[۲۱۳][۲۱۴] تشویق به فراگیری دانش، توجه به جایگاه عالمان و ترجیح علم بر مال مطرح شده است.[۲۱۵] علوم کلام، فقه، تفسیر، قرائت، نحو، فصاحت و بلاغت نیز در منابع به او منسوب شده‌اند.[۲۱۶] تشکیل جلسات آموزشی، آموزش قرآن و فقه و سفارش کارگزاران به آموزش افراد بی‌سواد نیز در گزارش‌ها آمده است.[۲۱۷] در نگاه تربیتی منسوب به او، دانش با عمل و اصلاح رفتار ارتباط داشت و بر قرائت و تدبر در قرآن و عمل به آموزه‌های آن تأکید می‌شد.[۲۱۸]
  • سیره خانوادگی: در گزارش‌های تاریخی، بر توجه علی به تأمین معیشت خانواده،[۲۱۹] کار برای کسب درآمد و کمک به نیازمندان تأکید شده است.[۲۲۰][۲۲۱] در زمینه تربیت فرزندان، وی بر رعایت حقوق متقابل والدین و فرزند، نام‌گذاری نیکو، آموزش متناسب با شرایط زمانه، و سنت‌هایی چون عقیقه تأکید داشت.[۲۲۲] شیوه تربیتی او مبتنی بر تکریم شخصیت، تشویق و پرهیز از سخت‌گیریِ نامعقول، تحقیر و تنبیه بدنی بود.[۲۲۳] نامه‌های اخلاقی او به فرزندانش از جمله نامه به حسن در نهج‌البلاغه از منابع مهم در بررسی دیدگاه‌های تربیتی اوست. همچنین حمایت از خویشاوندان و صله رحم از دیگر ویژگی‌های گزارش‌شده در سیره خانوادگی اوست.[۲۲۴] همچنین در بررسی دیدگاه امام علی دربارهٔ زنان، افزون بر حضور اجتماعی زنان در عرصه‌های گوناگون مانند صحنه‌های سیاسی، نظامی، علمی و فرهنگی در دوران حکومت امام[۲۲۵] و سخنان منسوب به زن در نهج‌البلاغه، امام با وجود سنت جاهلیت، به شخصیت و مقام زن احترام گذاشته و زن را مظهر جمال و عطوفت الهی معرفی کرده است.[۲۲۶]

معنویت، کرامت و زیارت

سیره فرهنگی

سیره فرهنگی او بر موضوعاتی مانند تقوا، عدالت، خردورزی، مسئولیت‌پذیری، اصلاح باورها و رفتارهای نادرست و تقویت ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی متمرکز است.[۲۲۷]

کرامات

گزارش‌های متعددی دربارهٔ کرامات منسوب به امام علی در آثاری همچون ۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی،[۲۲۸] در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی[۲۲۹] و در متون عرفانی، از جمله گزارش‌هایی دربارهٔ دیدن امام علی در خواب و رؤیاهای صوفیه،[۲۳۰] بازتاب یافته است. ردّالشمس به‌معنای بازگرداندن خورشید،[۲۳۱] سفر شهودی امام علی و برخی یاران او به کوه قاف با سوارشدن بر پاره‌های ابر،[۲۳۲] سخن گفتن زمین با امام علی، کندن صخره‌ای بزرگ از زمین، تبدیل سنگ‌ریزه‌ها به جواهر، توقف زلزله، پرده‌برداری از بهشت و جهنم و شفای بیماران، از جمله مواردی است که در منابع مختلف به علی بن ابی‌طالب نسبت داده شده است.[۲۳۳]

توسل و زیارت

در منابع شیعه، زیارت امام علی و توسل به او در سیره معصومان مورد توجه قرار گرفته است و زیارت بزرگان دین، به‌ویژه پیامبر و اهل‌بیت، وسیله‌ای برای ارتباط معنوی، یادآوری آرمان‌ها و اعتقادات آنان و تداوم راه ایشان دانسته شده است. در روایات و سیره ائمه، برای زیارت امام علی فضیلت‌هایی نقل شده است. در برخی روایات نیز زیارت مزار امام علی زیارت آدم و نوح و پناهگاهی برای دردمندان معرفی شده است. امام سجاد در زیارت امین‌الله، امام علی را امین‌الله فی ارضه و حجته علی عباده خوانده و او را وسیله و واسطه خود نزد خداوند دانسته و از خداوند شفاعت او، رهایی از آتش، عقل کامل، قلب پاک، عمل صالح، صبر، شکر و رضایت از تقدیر الهی را درخواست کرده است. همچنین بر اساس این گزارش‌ها، در زیارت امام علی بر شناخت جایگاه او، توسل و شفاعت‌خواهی، و درخواست نیازهای معنوی از خداوند تأکید شده است.[۲۳۴] برخی مضامین زیارت امیرالمؤمنین در منابع اهل‌سنت نیز با گزارش‌هایی درباره فضائل، فداکاری، جهاد، جایگاه دینی و نسبت او با پیامبر بازتاب یافته است.[۲۳۵]

دیدگاه‌ها درباره امام علی

دیدگاه شیعه

در دیدگاه شیعه درباره امامت علی، سیاست با ولایت دینی پیوند دارد و حقانیت و شایستگی اهل‌بیت، مفترض‌الاطاعه‌بودن،[۲۳۶] افضلیت و اعلمیت آنان برای تصدی امامت، به نص پیامبر نسبت داده می‌شود.[۲۳۷][۲۳۸] حکومت او تنها حکومت مشروع پس از رحلت پیامبر دانسته شده است.[۲۳۹] از آثار شیعی درباره امام علی می‌توان به التحصین،[۲۴۰] الرساله العلویه فی فضل امیرالمؤمنین،[۲۴۱] الروضه فی فضائل امیرالمؤمنین،[۲۴۲] الصحیح من سیره الامام علی،[۲۴۳] الصحیفه العلویه و التحفه المرتضویه،[۲۴۴] الغارات،[۲۴۵] الفصول العلیه فی المناقب المرتضویه،[۲۴۶] المراتب فی فضائل امیرالمؤمنین،[۲۴۷] الیقین باختصاص مولانا علی بامرة المؤمنین،[۲۴۸] تفضیل امیرالمؤمنین،[۲۴۹] خصائص الائمه،[۲۵۰] خصائص الوحی المبین،[۲۵۱] طرف من الانباء و المناقب،[۲۵۲] عمده عیون صحاح الاخبار فی مناقب امام الابرار،[۲۵۳] غایه المرام فی فضائل علی و اولاده الکرام،[۲۵۴] فرحه الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین،[۲۵۵] قضاء امیرالمؤمنین،[۲۵۶] وقعه صفین[۲۵۷] و کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین[۲۵۸] اشاره کرد.

دیدگاه اهل‌سنت

در منابع حدیثی، تفسیری و تاریخی اهل‌سنت، در مورد فضایل، ویژگی‌های اخلاقی و اقدامات امام علی، به‌ویژه دلالت حدیث غدیر بر خلافت و جانشینی پیامبر، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.[۲۵۹][۲۶۰] این مطالب در سه محور آیات مرتبط با امام علی، فضایل منقول درباره او و اقدامات و سیره عملی وی بررسی شده است.[۲۶۱] از احمد بن حنبل، پیشوای مذهب حنبلی، نقل شده است که فضایل نقل‌شده درباره امام علی درباره هیچ‌یک از صحابه به این اندازه گزارش نشده است.[۲۶۲] اهل‌سنت جانشینی پیامبر را حاصل انتخاب مسلمانان می‌دانند.[۲۶۳] برخی متکلمان اهل‌سنت، سیاست و حکومت امام علی در شرایط آن دوره را با تعابیری مانند معجزه توصیف کرده‌اند.[۲۶۴] با شهادت امام علی، دوره‌ای که در اندیشه اهل‌سنت خلافت راشدین نامیده می‌شود،[۲۶۵] پایان یافت. در اندیشه سیاسی اهل‌سنت، این دوره الگوی حکومت مطلوب دانسته شده و پس از آن، از پدیدآمدن بدعت‌ها سخن گفته شده است.[۲۶۶] در منابع اهل‌سنت نیز آثار متعددی درباره امام علی ازجمله مائه منقبه،[۲۶۷] الجوهرة فی نسب الإمام علی و آله،[۲۶۸] المعیار و الموازنه در برتری امیرالمؤمنین علیه‌السلام[۲۶۹]، جواهر المطالب فی مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب،[۲۷۰] خصائص امیرالمؤمنین،[۲۷۱] فضائل امیرالمؤمنین،[۲۷۲] مقتل الإمام امیرالمؤمنین،[۲۷۳] مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب،[۲۷۴][۲۷۵][۲۷۶] مناقب مرتضوی[۲۷۷] و کفایه الطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب[۲۷۸] تألیف شده است.

دیدگاه غیرمسلمانان

برخی نویسندگان و صاحب‌نظران غیرمسلمان در آثار خود به شخصیت و میراث فکری امام علی پرداخته‌اند. جرج جرداق بر کرامت انسان، آزادی، برابری، عدالت و مبارزه با ستم و فقر تأکید کرده است.[۲۷۹] کارلایل بر شجاعت، جوانمردی و عدالت‌خواهی او تمرکز داشته و کارا دوو، او را شخصیتی روحانی، عارف و رنج‌دیده توصیف کرده است. جبران خلیل جبران بر روحانیت، عظمت و بینش معنوی امام علی تأکید کرده است. میخائیل نعیمه بیشتر به فصاحت، ژرفای اندیشه، توانایی ادبی، ایمان، عدالت‌خواهی و حمایت از ستمدیدگان او پرداخته است.[۲۸۰] شبلی شمیل نیز امام علی را شخصیتی استثنایی و بی‌مانند در تاریخ شرق و غرب دانسته است.[۲۸۱]

آثار

آثار مکتوب و منسوب

مصحف امام علی: بنا بر روایات، نسخه‌ای از قرآن بود که امام علی پس از درگذشت پیامبر آن را گردآوری کرد و سوره‌ها را بر اساس ترتیب نزول تنظیم نمود؛ این مصحف امروزه در دسترس نیست.[۲۸۲][۲۸۳] در برخی روایات، شأن نزول آیات[۲۸۴] و ناسخ و منسوخ نیز در حاشیه آن ثبت شده بود[۲۸۵] و بنابر باور شیعیان، این مصحف در اختیار امامان شیعه قرار داشته و اکنون نزد امام مهدی است.[۲۸۶]

نوشتار اصلی: نهج البلاغه

نهج‌البلاغه: مهم‌ترین میراث مکتوب برجای‌مانده از امام علی، نهج‌البلاغه است؛ مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او که در میان عالمان شیعه و اهل‌سنت جایگاه ویژه‌ای یافته و شرح‌ها و تفسیرهای فراوانی بر آن نگاشته شده است. از مشهورترین خطبه‌های این کتاب می‌توان به خطبه شقشقیه، درباره رخدادهای پس از رحلت پیامبر و مسئله خلافت، خطبه قاصعه، درباره توحید، آفرینش و رابطه انسان با خدا، و خطبه همام،[۲۸۷] در توصیف ویژگی‌های پرهیزگاران، اشاره کرد. نهج‌البلاغه تاکنون به ۱۷ زبان دنیا ترجمه شده است.[۲۸۸]

صحیفه‌ها و نامه‌ها: صحیفه امیرمؤمنین از کهن‌ترین نوشته‌های حدیثی منسوب به علی بن ابی‌طالب است که در منابع شیعه و اهل‌سنت گزارش شده و بخشی از احکام و روایات آن، از جمله درباره دیات و برخی احکام فقهی، در منابع حدیثی نقل شده است. این صحیفه در منابع به علی نسبت داده شده و درباره نسبت آن با کتاب علی و جامعه دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.[۲۸۹] نامه به امام حسن، با مضامین اخلاقی و تربیتی، و نامه به مالک اشتر، مشهور به عهدنامه مالک، درباره اصول حکومت‌داری، عدالت و شیوه اداره جامعه، از مهم‌ترین نامه‌های امام به‌شمار می‌روند.[۲۹۰]

کتاب‌ها: امام علی در طول زندگی خود آثاری پدید آورد یا آثاری به وی منسوب شده است که از جمله آنها کتاب جَفْر و جامعه،[۲۹۱] صحیفه امام علی، الملاحم یا صحیفه الدوله و دیوان شعر را می‌توان نام برد. همچنین شماری از آثار فقهی و قضایی که به روایت یا املای او و توسط اصحابش تدوین شده‌اند شامل القضایا و الاحکام، السنن و الاحکام و القضایا، قضایا امیرالمؤمنین، کتاب فی فنون الفقه، کتاب فی نکات الحیوانات، کتاب میثم تمار و کتاب الدیات است.[۲۹۲]

دعا و روایات

دعا و مناجات: در منابع دعایی، دعاها و مناجات‌های منسوب به امام علی در آثاری همچون کتب ادعیه ثبت شده‌اند. از جمله آنها می‌توان به استغفار هفتادبندی،[۲۹۳] حرز یمانی،[۲۹۴][۲۹۵] دعای صباح،[۲۹۶][۲۹۷] دعای صنمی قریش،[۲۹۸] دعای عشرات،[۲۹۹] دعای مشلول،[۳۰۰] دعای کمیل،[۳۰۱] مناجات شعبانیه،[۳۰۲] الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة،[۳۰۳] مناجات امام علی در مسجد کوفه[۳۰۴] و مناجات منظوم امام علی[۳۰۵] اشاره کرد.

روایات و احادیث: در منابع حدیثی اهل‌سنت، شمار روایات منقول از امام علی را ۵۳۷ حدیث دانستند.[۳۰۶] در منابع شیعه، سیدحسن قبانچی در مسند الإمام علی روایات او را از منابع شیعه و اهل‌سنت گرد آورده و شمار آنها را بیش از ۱۱٬۴۵۱ روایت دانسته است.[۳۰۷] همچنین در برخی پایگاه‌های جامع حدیثی شیعه، ۱۷٬۴۳۱ روایت به امام علی نسبت داده شده است.[۳۰۸]

امام علی در فرهنگ ایرانی-اسلامی

جایگاه فرهنگی و نمادین

در فرهنگ عامه ایران، نام و شخصیت امام علی در آیین‌ها و باورهای مردمی، از جمله کاربرد عبارت‌هایی مانند یا علی و یا علی مدد، با یاری‌رسانی و توان‌بخشی پیوند یافته است.[۳۰۹]

بزرگداشت و آیین‌های مردمی

آیین‌های ولادت

سالروز ولادت امام علی در ایران با برگزاری آیین‌های مذهبی و فرهنگی مانند آذین‌بندی و چراغانی مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، بقاع متبرکه و حرم‌ها و نیز شعرخوانی، مولودی‌خوانی و توزیع شیرینی، شربت و نذورات مردمی همراه است.[۳۱۰] آیین‌های گرامیداشت میلاد امام علی شامل برگزاری همایش‌های علمی، فرهنگی و ترویجی، جشنواره‌های هنری، شب‌های شعر علوی، مسابقات حفظ خطبه غدیر و کتاب‌خوانی، نمایشگاه‌های محصولات فرهنگی و مراسم جشن در امامزاده‌ها و بقاع متبرکه است. همچنین در این مناسبت، پویش‌های اجتماعی و فرهنگی، اهدای بسته‌های معیشتی و بهداشتی به مناطق کم‌برخوردار، اهدای هدیه به والدین فرزندانی با نام علی، تجلیل از فعالان فضای مجازی و خانواده‌های شهدا و دیگر برنامه‌های فرهنگی برگزار می‌شود.[۳۱۱] همزمان با سیزدهم رجب، از سوی رایزنی‌های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در کشورهای مختلف به مناسبت ولادت علی بن ابی‌طالب با حضور ایرانیان مقیم، شخصیت‌های علمی، فرهنگی و دینی و شماری از شاعران برجسته از شهرهای مختلف مراسم و جشن‌هایی برگزار کردند.[۳۱۲][۳۱۳] همچنین روز پدر یا روز مرد در ایران، ۱۳ رجب، سالروز ولادت امام علی بن ابی‌طالب است و پس از پیروزی انقلاب اسلامی به این عنوان در تقویم ایران ثبت شد. این مناسبت در فرهنگ‌های مختلف با هدف گرامیداشت پدران و قدردانی از آنان برگزار می‌شود و در ایران تعطیل رسمی است.[۳۱۴]

آیین‌های شهادت

در سالروز شهادت، به‌ویژه از شب نوزدهم تا بیست‌وسوم رمضان و هم‌زمان با شب‌های قدر، آیین‌های سوگواری شامل سینه‌زنی و زنجیرزنی، سخنرانی، روضه‌خوانی و نوحه‌سرایی در مساجد، حسینیه‌ها، تکایا، بقاع متبرکه و محافل عمومی و خانوادگی برگزار می‌شود و اطعام روزه‌داران و نیازمندان و توزیع نذری و افطاری نیز از برنامه‌های این ایام است. در برخی مناطق ایران، تعطیلی کسب‌وکار و فعالیت‌های کشاورزی از شب شهادت تا شام غریبان، از جمله رها کردن آب مزارع و باغ‌ها به صورت مشاع برای بهره‌مندی دیگر موجودات، از سنت‌های مرتبط با این مناسبت به شمار می‌رود.[۳۱۵]

غدیر

آیین دیدار سادات یکی از رسوم ایرانی در روز عید غدیرخم است.در این روز، سادات به مردم، به‌ویژه مهمانان خود، عیدی می‌دهند. این عیدی معمولاً اسکناس‌های نو است که با مُهرِ القاب امام علی و نام شخص مُهر شده‌اند.[۳۱۶] در ایران، در دوره صفویه، عید غدیر از اعیاد رسمی شیعیان و از ارکان هویت جمعی آنان بود.[۳۱۷] امروزه نیز عید غدیر در جمهوری اسلامی ایران تعطیل رسمی است. همچنین این روز در برخی شهرهای عراق، از جمله کربلا، نجف و ذی‌قار، تعطیل رسمی است.[۳۱۸] در برخی شهرها، عید غدیر نیز با برگزاری جشن‌های مردمی و خیابانی، مهمانی‌های کیلومتری، برپایی موکب‌های پذیرایی و فرهنگی، اطعام و توزیع نذری و اجرای برنامه‌های فرهنگی و هنری در نقاط مختلف کشور گرامی داشته می‌شود. علاوه براین، مراسم عید غدیر در سال ۱۴۰۴ش، تجلی اراده ملی مردم ایران برای انتقام و اقتدار از رژیم اسرائیل بود.[۳۱۹][۳۲۰] ایرانیان در سال ۱۴۰۵ش به رسم سال‌های گذشته در روز عید غدیر، مهمانی ۱۰ کیلومتری غدیر را با شعار بیعت در امتداد بعثت برگزار کردند.[۳۲۱]

همچنین در برخی مناطق، برگزاری مراسم عقد و ازدواج به‌صورت نمادین یا جمعی و بزرگداشت پدران آسمانی در این مناسبت گزارش شده است.[۳۲۲] فرهنگ‌سرای اندیشه همزمان با عید غدیر، با اجرای پویش مجازی برادرانه تلاش کرد ضمن احیای سنت عقد اخوت میان شیعیان و دوستداران اهل‌بیت، روحیه همبستگی و اتحاد میان مسلمانان جهان را تقویت کند.[۳۲۳]

بازتاب فرهنگی و هنری

  • خوشنویسی: قدیمی‌ترین خوشنویسی‌های منسوب به امام علی در موزه‌های جهان، با خط کوفی بر پوست آهو گزارش شده است.[۳۲۴] از آثار مرتبط می‌توان به تابلوی غدیر؛ ولایت حضرت امام علی، آیه اطاعت اثر علی طه و آثار ولایت امیرالمؤمنین اثر مسعود نجابتی،[۳۲۵][۳۲۶] ها علی بشر کیف بشر،[۳۲۷] السلام علیک یا امیرالمؤمنین،[۳۲۸] علی مع الحق و الحق مع علی اثر علی رضاییان[۳۲۹] و فرازی از مناجات‌نامه امام علی اثر حمیدرضا ابراهیمی اشاره کرد.[۳۳۰] حمید عجمی نیز در ۱۳۷۸ش خط مُعَلّی را ابداع کرد که نام آن برگرفته از امام علی است.[۳۳۱]
  • هنرهای تجسمی: از نمونه‌های بازتاب امام علی در نگارگری، نقاشی قهوه‌خانه‌ای شبیه غدیر خم با قدمت ۱۶۵ سال است که در سال ۱۲۷۷ق به سفارش سهراب‌خان تقدسی از رجال دوره قاجار، به‌دست استاد حاجی فارسی نقاشی و خوشنویسی کتیبه‌های آن به خط احمد بن‌شیخ حسین‌المشهدی اجرا شد؛ این اثر پس از اتمام به حرم فاطمه معصومه اهدا و در اوایل دهه ۱۳۷۰ش به موزه حرم منتقل شد.[۳۳۲][۳۳۳] تابلوهای محمود فرشچیان است که چهار صحنه از زندگی امام را در آثار مولود کعبه، یتیم‌نوازی یا پناه، غدیر خم و شهادت به تصویر کشیده است.[۳۳۴][۳۳۵] از دیگر آثار می‌توان به نقاشی بیعت، کمال دین، فهذا علی و بعثت در غدیر اثر حسن روح‌الامین، نقاشی جشن ولایت، اکمال دین و مجموعه خط نگاره اذان اثر رضا بدرالسماء، کتیبه غدیری اثر مسعود نجابتی، نقاشی غدیر اثر زنده‌یاد حبیب‌الله صادقی در پیوند میان غدیر و انتظار و ظهور، تابلوی نقاشی غدیر خم اثر علی بحرینی، نقاشی علی پرچم هدایت اثر صابر شیخ‌رضایی اشاره کرد.[۳۳۶] تابلوی گل‌ومرغ و مینیاتور خوشنویسی‌شده غدیر؛ ولایت حضرت امام علی با تکنیک اکریلیک و گواش، اثر رضا بدرالسماء (نقاش)، سیدمسعود آقامیری (مذهب) و سیدرسول آقامیری (خوشنویس)، و تابلوی ولایت حضرت علی اثر حسین رزاقی به سبک مینیاتور و تکنیک اکریلیک در سال ۱۳۷۵ش در مشهد، همچنین تابلوی واقعه غدیرخم اثر سید فضل‌الله هاشمی با تکنیک رنگ‌وروغن روی چوب در سال ۱۳۸۶ش، از آثار غدیریه موزه حرم مطهر رضوی هستند.[۳۳۷] در سال ۱۳۹۹ش، در نمایشگاه جلوه امیرالمؤمنین در آثار نقاشی پشت شیشه، ۱۴ اثر با موضوع امام علی از دوره قاجار تا دوره معاصر توسط هنرمندان به تصویر کشیده شد.[۳۳۸] نمایشگاه آیینه افلاک نیز در ۱۴۰۳ش، ۲۰۰ اثر نقاشی، خوشنویسی، نقاشی‌خط، نقاشی قهوه‌خانه‌ای، حجم و گرافیک با موضوع امام علی را ارائه کرد.[۳۳۹]
  • موسیقی و سرود: شخصیت امام علی در موسیقی و سرود ایران، در قالب موسیقی متن و تیتراژ، آلبوم‌ها و قطعات آیینی بازتاب یافته است. از آثار شاخص این حوزه امام علی، ساخته فرهاد فخرالدینی با صدای صدیق تعریف، ماه غریبستان با صدای محمد اصفهانی، امیر عشق و حضرت خورشید و مجموعه‌ای از قطعات با موضوع امام علی است که توسط خوانندگان و آهنگسازان مختلف تولید و اجرا شده‌اند.[۳۴۰]
  • ادبیات و شعر: بازتاب شخصیت و جایگاه امام علی در شعر فارسی، از دوره‌های نخستین ادب فارسی تا روزگار معاصر، در آثار شاعران و نویسندگان مختلف دیده می‌شود. از جمله این شاعران می‌توان به ابوالقاسم فردوسی در شاهنامه،[۳۴۱] ابوالحسن کسایی مروزی،[۳۴۲] ناصر خسرو قبادیانی،[۳۴۳] سنائی غزنوی،[۳۴۴] نظامی گنجوی،[۳۴۵][۳۴۶] عطار نیشابوری،[۳۴۷][۳۴۸][۳۴۹] مُصلِح‌الدین سعدی،[۳۵۰] جلال‌الدین محمد مولوی،[۳۵۱][۳۵۲][۳۵۳] امیر فخرالدین محمود ابن‌یمین،[۳۵۴] شمس‌الدین محمد حافظ،[۳۵۵] سید محمدحسین شهریار،[۳۵۶] محمدحسین غروی اصفهانی (کمپانی)،[۳۵۷] محمد اقبال لاهوری[۳۵۸] و باذل مشهدی[۳۵۹] اشاره کرد. مضامین مرتبط با امام علی در شعر فارسی، موضوعاتی مانند ولایت، غدیر، فضایل و سیره، عدالت، شجاعت و جایگاه معنوی او را دربرمی‌گیرد و در قالب‌هایی مانند قصیده، غزل، مثنوی و رباعی بازتاب یافته است. شهریار نیز با سروده همای رحمت از شناخته‌شده‌ترین شاعران معاصر در این زمینه است. ازجمله؛[۳۶۰]
علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را
که به ماسوا فکندی همه سایه هما را
دل اگر خداشناسی همه در رخ علی بین
به علی شناختم من به خدا قسم خدا را


  • سینما، تلویزیون و رادیو: در سینما و تلویزیون، فیلم اینجا شهر دیگری است و مجموعه تلویزیونی امام علی از آثار مرتبط با زندگی و دوران امام علی‌اند. در تئاتر نیز نمایش‌های مجلس ضربت خوردن، توبه نمی‌کنم، مهر و آیینه‌ها و زمان سکوت برای زندگان و نمایشنامه‌های امیر و پل با موضوع امام علی اجرا شده‌اند.[۳۶۱] رسانه ملی نیز برنامه‌ها و آثار مناسبتی متعددی درباره امام علی تولید و پخش کرده است.[۳۶۲] در رادیوهای ایران، فرهنگ، معارف، تهران، قرآن و جوان نیز برنامه‌های مناسبتی، مستند، گفت‌وگو، نمایش و درس‌گفتارهایی درباره زندگی، سیره، فضایل و اندیشه او تولید شده است که از جمله آنها ماه شب‌های کوفه، ماه محراب، گفت نپوش، سجده سرخ، خانه بدون علی، پلک تر عشق، از محراب تا معراج و من غدیری‌ام است.[۳۶۳]
  • معماری: نام و جایگاه امام علی در معماری مذهبی و تاریخی ایران، به‌ویژه در کتیبه‌ها، کاشی‌کاری، گچ‌بری، محراب‌ها، گنبدها و ایوان‌ها بازتاب یافته است. مسجد جامع اصفهان، مسجد کبود تبریز، مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی و برخی بناهای مذهبی کاشان، یزد، کرمان، خراسان و مشهد از نمونه‌های آن‌اند. این بازتاب در سکه‌ها، نگارگری و کتاب‌آرایی نیز دیده می‌شود و موضوعاتی مانند غدیر و ذوالفقار در نگارگری ایرانی، به‌ویژه از دوره صفوی، بازنمایی شده است. همچنین نام امام علی در کتیبه‌ها و تزیینات برخی زیارتگاه‌ها، از جمله حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه و شاهچراغ، به‌کار رفته است.[۳۶۴]

نام‌گذاری فرزندان

اسامی و القاب علی بیشترین انتخاب نام ایرانیان برای فرزندان پسر بوده است.[۳۶۵] بر اساس داده‌های پایگاه اطلاعات جمعیتی سازمان ثبت احوال کشور، نام علی با بیش از ۲٫۵ میلیون نفر، علیرضا با ۹۴۱ هزار نفر و امیرعلی با ۴۸۱ هزار نفر از رایج‌ترین نام‌های مرتبط با نام امام علی در ایران هستند. در ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۴ نیز ۷۷۳۲ نوزاد با نام علی، ۶۳۹۷ نوزاد با نام امیرعلی و ۲۲۴۰ نوزاد با نام علیرضا نام‌گذاری شده‌اند.[۳۶۶]

نام علی در فرهنگ اسلامی و به‌ویژه در جامعه ایران، افزون بر یک نام شخصی، با شخصیت امام، مفاهیمی چون فضیلت، عدالت، شجاعت و معنویت و نیز هویت دینی و فرهنگی پیوند یافته است. این نام در کشورهای مسلمان نیز رواج گسترده دارد و در خارج از جهان اسلام نیز تا حدی با مهاجرت مسلمانان و انتقال فرهنگی مرتبط دانسته شده است. از منظر جامعه‌شناختی، استمرار و گستردگی نام علی را می‌توان بازتابی از نام‌گذاری به‌عنوان کنشی هویتی و نمادین دانست که در آن، برکت‌جویی، تعلق دینی، پیوند با سنت خانوادگی و انتقال ارزش‌ها میان نسل‌ها نقش دارد؛ در عین حال، کوتاهی، خوش‌آوایی و امکان ترکیب آن با نام‌های دیگر نیز به رواج و ماندگاری آن در جوامع گوناگون کمک کرده است.[۳۶۷]

نام‌گذاری فضاهای شهری

نام امام علی در ایران برای شماری از مساجد، حسینیه، کانون فرهنگی هنری، معابر، بزرگراه‌ها، میدان‌ها، مراکز آموزشی و درمانی و دیگر فضاهای عمومی به‌کار رفته است. بر اساس آمار ثبت‌شده در نرم‌افزار مسجد‌یاب در سال ۱۳۹۶ش، ۱٬۴۸۲ مسجد و حسینیه در ایران به نام امام علی یا القاب او، از جمله امیرالمؤمنین، علی‌بن‌ابی‌طالب و حیدر کرار، نام‌گذاری شده‌اند؛ این نام پس از امام حسین در رتبه دوم نام‌گذاری مساجد و حسینیه‌ها قرار دارد.[۳۶۸] همچنین بر اساس آمار اعلام‌شده در سال ۱۴۰۱ش، در ایران ۱٬۰۶۴ کانون فرهنگی هنری، ۱٬۱۳۷ مسجد و ۶۵۸ مجموعه مسجد و کانون فرهنگی هنری به صورت مشترک با نام یا القاب امام علی فعالیت می‌کنند.[۳۶۹] علاوه براین، از نمونه‌های شاخص سایر فضاهای شهری می‌توان به بزرگراه امام علی در تهران،[۳۷۰] میدان امام علی در اصفهان،[۳۷۱] بلوار امام علی در پردیسان قم،[۳۷۲] خیابان امام علی[۳۷۳] و دانشگاه افسری امام علی ارتش[۳۷۴] اشاره کرد. همچنین مراکز درمانی متعددی در شهرهای مختلف با این نام فعالیت می‌کنند.[۳۷۵][۳۷۶]

پویش‌های مردمی

بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام علی، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی و مذهبی برگزار می‌شود؛ از جمله؛ پویش سه‌گانه نذر قربانی، اطعام علوی، به عشق علی،[۳۷۷] پویش هم‌بستگی و امدادرسانی خادمان حرم امام علی،[۳۷۸] سومین پویش ملی من شیعه علی‌ام،[۳۷۹] پویش ملی در پناه علی علیه‌السلام،[۳۸۰] پویش سراسری جشن ملی بیعت با علی در ۳۱ استان کشور،[۳۸۱] پویش به نام پدر،[۳۸۲] پویش دُرّ نجف،[۳۸۳] پویش به حرمت حضرت علی می‌بخشم،[۳۸۴] پویش حرمت مولا،[۳۸۵] پویش مردمی علی یاوران در ۳۰ استان،[۳۸۶] پویش به حساب علی.[۳۸۷]

پژوهش‌ها و آثار درباره امام علی

نسخه‌های خطی

حدود ۵۹۰ نسخه خطی از آثار منسوب به امام علی به زبان‌های عربی و فارسی در مرکز نسخ خطی کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد که مشتمل بر احادیث و روایات از این امام همام است. نهج‌البلاغه و ترجمه و شروح آن، غُرَرُ الحِکَم و دُرَرُ الکَلِم، دعای صباح و دعای سیفی، از جمله این آثار است.[۳۸۸] یک نسخه خطی ۵۰۸ ساله با محتوای مناجات منظوم منسوب به علی همزمان با ایام عید غدیر در کتابخانه حرم مطهر رضوی رونمایی شد.[۳۸۹] از دیگر نمونه‌های شاخص، قدیمی‌ترین نسخه خطی نهج‌البلاغه در آستان قدس رضوی مربوط به نیمه نخست قرن پنجم هجری،[۳۹۰] نسخه ۳۴۴ ساله مناقب مرتضوی[۳۹۱] و مصحف منسوب به امام علی است که در گنجینه‌های نسخه‌های خطی آستان قدس رضوی نگهداری می‌شوند.[۳۹۲] همچنین بر اساس فهرست معجم‌الآثار المخطوطه، حدود ۲۰ هزار نسخه خطی در ۶ هزار عنوان درباره امام علی در کتابخانه‌های جهان شناسایی و معرفی شده است. این نسخه‌ها به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی و اردو هستند و بیشتر آنها در ایران نگهداری می‌شوند؛ در این طرح، نمونه‌هایی از نسخه‌های مرتبط با امام علی در آلمان و بوسنی و هرزگوین نیز شناسایی شده است.[۳۹۳]

پژوهشی و ادبی

در ادب فارسی، منظومه‌های دینی درباره امام علی بخشی از میراث منظوم فارسی را تشکیل می‌دهند و از نظر ادبی، تاریخی و زبانی بررسی شده‌اند.[۳۹۴] آثار پژوهشی و خواندنی متعددی ازجمله کتاب، مقاله، پایان‌نامه نیز درباره زندگی، سیره، اندیشه و شخصیت او پدید آمده است.[۳۹۵][۳۹۶] در کنار این آثار و دانشنامه‌های تخصصی و عمومی متعددی درباره امام علی منتشر شده‌اند که ابعاد گوناگون زندگی، سیره، فضایل، اندیشه، سیاست، اخلاق، حقوق، اقتصاد، علم و مسائل اجتماعی مربوط به او را بررسی می‌کنند.[۳۹۷][۳۹۸][۳۹۹][۴۰۰][۴۰۱] این مطالعات در حوزه ادبیات نیز با آثاری همچون علی‌نامه، از نخستین منظومه‌های شناخته‌شده حماسه شیعی[۴۰۲] و همچنین رمان‌ها و داستان‌هایی با موضوع امام علی ادامه یافته است.[۴۰۳][۴۰۴][۴۰۵] مجموعه آثار دیگری نیز با موضوع علی بن ابی‌طالب نگارش یافته‌اند.[۴۰۶][۴۰۷]

همایش‌ها و کنگره‌ها

در دهه‌های اخیر نیز برگزاری همایش‌ها و کنگره‌های ملی و بین‌المللی،[۴۰۸][۴۰۹] زمینه دیگری برای بررسی ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، هنری، اخلاقی و تمدن‌ساز سیره و اندیشه امام علی فراهم کرده است؛[۴۱۰] این رویدادها در ایران و دیگر کشورها[۴۱۱][۴۱۲] برگزار شده و موضوعاتی همچون حکومت علوی،[۴۱۳] سیره علوی،[۳۹۷][۲۵۲] نهج‌البلاغه،[۲۵۳] حکمرانی،[۲۵۴] مقاومت و غدیر،[۴۱۴][۴۱۵][۴۱۶] تربیت معنوی،[۴۱۷] مدیریت، فرماندهی و دیگر ابعاد شخصیت و میراث او را دربرگرفته‌اند.[۴۱۸] همچنین در سال ۱۳۷۹ش، همایش‌های بین‌المللی و منطقه‌ای درباره امام علی در چند کشور، برگزاری همایش جهانی عدالت و علی و ترجمه و توزیع کلمات قصار نهج‌البلاغه به ۱۲ زبان اعلام شد.[۴۱۹]

پانویس

  1. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۵ و ۸.
  2. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۷۳.
  3. ↑ طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ۱:‎ ۱۵۳.
  4. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۵.
  5. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۲.
  6. ↑ جمعی از نویسندگان (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد)، دانشنامه امام علی(ع)، ۸:‎ ۶۸.
  7. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۵۵.
  8. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۳۱.
  9. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۳۵۱.
  10. ↑ محمدی ری‌شهری، اهل‌بیت(ع) در قرآن و حدیث، ۱:‎ ۱۰۸.
  11. ↑ عباس، «بررسی تاریخی شخصیت و زندگانی همسران حضرت امام علی علیه‌السلام»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، ۱.
  12. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۳۵۴.
  13. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۳.
  14. ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امیرالمؤمنین، ۱۴:‎ ۳۰۸.
  15. ↑ ثابتی، القاب و صفات مولای متقیان.
  16. ↑ شکوهی قوچانی، اسماء و القاب امیرالمومنین.
  17. ↑ شهرانی فراهانی، «علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه‌ها و القاب»، سفینه، ۶۵-۸۲.
  18. ↑ ميرزابابايی و افتخاری‌پور، «تحلیل القاب امام علی علیه‌السلام و نقش آن‌ها در اثبات افضلیت ایشان در منابع حدیثی شیعه و عامه»، مدینه العلم کاظمیه، ۴۰.
  19. ↑ خلیلیان، «امام علی(ع) و پیروی از پیامبر(ص)»، فرهنگ کوثر، ۶۴.
  20. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۹ و ۳۵-۳۴.
  21. ↑ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۲:‎ ۵۷.
  22. ↑ معادیخواه، تاریخ اسلام (عصر بعثت)، ۸۰.
  23. ↑ شهیدی، زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)، ۸:‎ ۱۴.
  24. ↑ معادیخواه، تاریخ اسلام (عصر بعثت)، ۱۵۵-۱۵۸.
  25. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۴.
  26. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۳۴۴.
  27. ↑ روحی برندق و احمدی، «تحلیل روایی تاریخیِ پرچم داری امیرمؤمنان علی(ع) در غزوات پیامبر اکرم(ص)»، تاریخ اسلام، ۳۰.
  28. ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبرى، ۳:‎ ۲۴.
  29. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۴-۲۶.
  30. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۳-۲۶.
  31. ↑ امینی، الغدیر، ۱-۲:‎ مبحث غدیر.
  32. ↑ مفید، اوائل المقالات، ۳۵.
  33. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۴-۲۶.
  34. ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۲:‎ ۲۷۹.
  35. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۳۶-۴۵۳ و ۴۷۵-۴۵۶ و ۴۸۸-۴۷۶.
  36. ↑ زمانی محجوب، «مولفه‌های تمدن‌ساز در سیره امام علی(ع) با رویکرد قرآنی»، قرآن، فرهنگ و تمدن، ۴۶.
  37. ↑ ابن‌قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ۱:‎ ۱۴.
  38. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۵۳.
  39. ↑ اربلی، کشف الغمه، ۲:‎ ۶۷.
  40. ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱:‎ ۱۰۹.
  41. ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۲:‎ ۳۰۸.
  42. ↑ رهبر، «فدک، نماد مظلومیّت اهل بیت(علیهم السلام)»، میقات حج، ۱۶۶-۱۷۸.
  43. ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱:‎ ۳۱۴.
  44. ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۳:‎ ۲۰۷-۲۰۸.
  45. ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۴۴-۴۶.
  46. ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱:‎ ۲۲۲.
  47. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۳۴۷.
  48. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۶۰-۶۱.
  49. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۸۰.
  50. ↑ جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۲۹ و ۸۷.
  51. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۳۵۹.
  52. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۲۹۶ و ۳۵۹-۳۵۸.
  53. ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۲:‎ ۱۰۰.
  54. ↑ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ۱۳۷.
  55. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱:‎ ۳۱۱.
  56. ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۳:‎ ۶۱۶.
  57. ↑ شهرستانی، منع تدوین الحدیث، ۵۶.
  58. ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۷:‎ ۴۳۳.
  59. ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبرى، ۳:‎ ۳۴۴.
  60. ↑ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ۱۲۹.
  61. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۴۶-۵۰.
  62. ↑ ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۷:‎ ۱۷۱.
  63. ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۲:‎ ۱۷۳.
  64. ↑ غریب، خلافه عثمان بن عفان، ۱۰۳ و ۱۰۶-۱۰۵.
  65. ↑ اداک و حسینی، «موضع‌گیری‌های امام علی(ع) در برابر سیاست‌های عثمان بن عفان در دوران خلافت»، مسکویه، ۷-۲۶.
  66. ↑ ابن‌قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ۱:‎ ۵۷-۵۸ و ۶۴.
  67. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۵۰-۵۳.
  68. ↑ طبری، تاریخ طبری، ۴:‎ ۴۲۷-۴۳۱.
  69. ↑ طبری، تاریخ طبری، ۴:‎ ۴۵۱-۴۵۴ و ۵۰۷ و ۵۱۱ و ۵۳۴.
  70. ↑ زبیدی، تاج العروس، ۳:‎ ۲۷۳.
  71. ↑ ابن‌اعثم کوفی، الفتوح، ۳:‎ ۱۶۳.
  72. ↑ منقری، وقعه صفین، ۵۵ و ۶۰-۵۹ و ۶۷-۶۶.
  73. ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱:‎ ۱۳۵.
  74. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۳۶-۴۵۳ و ۴۷۵-۴۵۶ و ۴۸۸-۴۷۶.
  75. ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۵۴.
  76. ↑ امینی و دشتی، «پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی(ع)»، پژوهش‌نامه علوی، ۲۷-۲۸.
  77. ↑ عسکری، «سیره‌ای امام علی(ع) در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه»، معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی، ۹۹.
  78. ↑ فضلی، «سیره قضایی امام علی(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، ۱۷۳-۱۷۹.
  79. ↑ پرهیزکاری، «اصول اخلاقی برخورد با متهم در سیره‌ی قضایی امام علی علیه‌السلام»، پژوهش‌نامه اخلاق، ۱۳۳.
  80. ↑ عسکری، «سیره‌ای امام علی(ع) در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه»، معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی، ۹۹.
  81. ↑ فضلی، «سیره قضایی امام علی(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، ۱۷۳-۱۷۹.
  82. ↑ ولیدی، «بررسی مصادیق برجسته عدالت قضایی در سیره امام علی(ع)»، نامه علوم انسانی، ۲۶۳.
  83. ↑ فضلی، «سیره قضایی امام علی(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، ۱۷۳-۱۷۹.
  84. ↑ عسکری، «سیره‌ای امام علی(ع) در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه»، معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی، ۹۹.
  85. ↑ حاجی‌زاده، «جایگاه جنگ در مواجهه با دشمن در سیره نظامی امام علی(ع)»، جستارهای تاریخ اسلام، ۱۳۹.
  86. ↑ دری نجف‌آبادی، «نگاهى به امنیت از منظر امیرمؤمنان(ع)»، حکومت اسلامی، بدون صفحه.
  87. ↑ اکبری، «سیره امنیتی و اطلاعاتی امام علی(ع)»، فرهنگ پژوهش، ۱۲.
  88. ↑ سجادی، «سیاست خارجى دولت اسلامى از دیدگاه امام على(ع)»، علوم سیاسى، بدون صفحه.
  89. ↑ سجادی، «سیاست خارجى دولت اسلامى از دیدگاه امام على(ع)»، علوم سیاسى، بدون صفحه.
  90. ↑ شهیدی، زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)، ۸:‎ ۲۵.
  91. ↑ طوسی، رجال، ۵۷.
  92. ↑ ناظم‌زاده قمی، اصحاب امام علی(ع).
  93. ↑ امینی نجفی، اصحاب الامام امیرالمؤمنین(ع).
  94. ↑ «نقش شخصیت‌های ایرانی در گسترش تشیع»، وب‌سایت اندیشه برتر-مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.
  95. ↑ زین، الامام علی بن ابی‌طالب و تجربه الحکم، ۲۸.
  96. ↑ معینی‌نیا، سیره اداری امام علی(ع) در دوران خلافت، ۹۳-۹۶ و ۲۲۴.
  97. ↑ معینی‌نیا، سیره اداری امام علی(ع) در دوران خلافت، ۹۳-۹۶.
  98. ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۶۰.
  99. ↑ مطهری و پردل، «جوان‌گرایی در حکومت امام علی(ع)»، علوم سیاسی، ۱۴۴.
  100. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۳۲۰.
  101. ↑ جعفریان، گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه، ۵۳-۵۴.
  102. ↑ جعفریان، گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه، ۵۵.
  103. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۳۶:‎ ۵.
  104. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۴۷.
  105. ↑ باقری، «بررسی ابعاد سیاسی اجتماعی وصیت‌نامه امام علی(ع) به امام حسن(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر(عج)، ۷.
  106. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۲۷-۲۸.
  107. ↑ ثقی کوفی، الغارات، ۲:‎ ۸۳۵-۸۳۷.
  108. ↑ حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ۲:‎ ۲۹-۳۱.
  109. ↑ خواندمیر، حبیب السیر، ۴:‎ ۱۷۲-۱۷۴.
  110. ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۲۹۰-۳۵۱.
  111. ↑ عقیلی، «تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی(ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)»، علم و تمدن در اسلام، ۷۸-۸۰.
  112. ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۴۲۲-۴۲۵ و ۴۳۷-۴۳۴.
  113. ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۳۸۷-۴۱۳.
  114. ↑ علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۲۰-۱۲۳.
  115. ↑ علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۱۹.
  116. ↑ علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۲۱.
  117. ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۳۷۴-۳۷۵ و ۳۷۹.
  118. ↑ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۳۶۲-۳۷۰.
  119. ↑ مجلسی، حیوة القلوب، ۱:‎ ۲۲۳.
  120. ↑ علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۲۶.
  121. ↑ «زیرسازی، مقاوم‌سازی و سنگ‌کاری کف و دیوار اطراف ضریح مطهر امام علی(علیه‌السلام)»، وب‌سایت ستاد بازسازی عتبات عالیات.
  122. ↑ عقیلی، «تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی(ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)»، علم و تمدن در اسلام، ۸۶-۸۷.
  123. ↑ «عظمت جایگاه امیرالمؤمنین(ع) در قیامت براساس منابع اهل‌سنت»، خبرگزاری ایکنا.
  124. ↑ گنجی شافعی، کفایة الطالب، ۲۳۱.
  125. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۱.
  126. ↑ ابن‌شاذان، مائة منقبة، ۱۷۷.
  127. ↑ بیاضی، الصراط المستقیم، ۱:‎ ۱۵۱-۲۹۸.
  128. ↑ شرف‌الدین، المراجعات، ۲۶۲-۲۶۳.
  129. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۶:‎ ۲۵.
  130. ↑ ابن‌ ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۳:‎ ۲۶۲.
  131. ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۲:‎ ۲۹۸.
  132. ↑ امینی، الغدیر، ۲:‎ ۱۱۵.
  133. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۹:‎ ۳۳۲.
  134. ↑ ابن‌عساكر، تاريخ مدينة دمشق، ۴۲:‎ ۳۵۸.
  135. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۹:‎ ۳۸۰.
  136. ↑ قمی، تفسیر القمی، ۲:‎ ۵۶.
  137. ↑ ابن‌حنبل، فضائل امیرالمؤمنین، ۱۹۷ و ۱۵۶.
  138. ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱:‎ ۶۸.
  139. ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۵:‎ ۹۷.
  140. ↑ ابن‌عساكر، تاريخ مدينة دمشق، ۴۲:‎ ۳۹۲.
  141. ↑ آل‌کاظمی، امام علی در قرآن، ۱۴۱-۱۴۲ و ۱۴۵.
  142. ↑ صدوق، الامالی، ۲ و ۸۹.
  143. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۳۸:‎ ۳۵۵.
  144. ↑ بخاری، صحیح‌ البخاری، ۵:‎ ۱۸، حدیث ۳۷۰۱ و ۳۷۰۲.
  145. ↑ حاکم نیشابوری، مستدرک علی الصحیحین، ۲:‎ ۲۶۳، حدیث ۲۹۴۹.
  146. ↑ صدوق، کمال‌الدین و تمام النعمه، ۱:‎ ۲۵.
  147. ↑ نسائی، خصائص أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب (رضي‌الله‌عنه)، ۹۳.
  148. ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۲:‎ ۵۱۴.
  149. ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۲:‎ ۲۷ و ۸۶.
  150. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۶:‎ ۲۵.
  151. ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۲:‎ ۲۹۳.
  152. ↑ حلی، کشف المراد، ۳۷۱.
  153. ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۶:‎ ۳۷۹.
  154. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۲:‎ ۷۶۴.
  155. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۸:‎ ۵۶۰.
  156. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۲۳:‎ ۲۳۲.
  157. ↑ عیاشی، تفسیر عیاشی، ۱:‎ ۲۵۱-۲۵۲.
  158. ↑ زمخشری، الکشاف، ۴:‎ ۶۷۰.
  159. ↑ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱:‎ ۴۳۲.
  160. ↑ مکارم شیرازی، آیات ولایت در قرآن، ۳۰۷ و ۳۱۲.
  161. ↑ ترمذی، سنن‌ التزمذی، ۵:‎ ۶۶۲-۶۶۳.
  162. ↑ محمدی ری‌شهری، اهل‌بیت(ع) در قرآن و حدیث، ۱:‎ ۳۸.
  163. ↑ حاکم نیشابوری، مستدرک علی الصحیحین، ۲:‎ ۳۷۳، حدیث ۳۳۱۲.
  164. ↑ کلینی، الکافی، ۶:‎ ۵۰.
  165. ↑ ابن‌ ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱:‎ ۲۷.
  166. ↑ ابن‌ ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۱:‎ ۴۴-۴۵.
  167. ↑ ابن‌تیمیه، منهاج السنه النبویه، ۸:‎ ۵۰-۸۶ و ۱۲۶-۱۲۲ و ۱۶۸-۱۶۴.
  168. ↑ ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۷:‎ ۳۵۷-۳۵۸.
  169. ↑ ابن‌قیم جوزیه، المنار المنیف، ۵۷.
  170. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۶:‎ ۲۵۳-۲۵۶ و ۲۱: ۱۰۳ و ۲۴: ۴۲۱.
  171. ↑ نوری كيذقانی و حسینی، فضايل امام علي عليه‌السلام در منابع اهل‌سنت.
  172. ↑ امین، سیره معصومان، ۲:‎ ۱۳.
  173. ↑ ابن‌قتیبه دینوری، المعارف، ۱۲۱.
  174. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۸۶ و ۲۹۶.
  175. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۵۳.
  176. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۸۵، ۲۸۸-۲۹۰، ۲۹۲و ۲۹۵.
  177. ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۶:‎ ۳۷۹.
  178. ↑ افضلی، «امام علی(ع) و نهج‌البلاغه از نگاه «ریمون قسیس» شاعر مسیحی معاصر لبنانی»، پژوهشنامه نهج‌البلاغه، ۸۵.
  179. ↑ ناظم‌زاده قمی، سیمای پرفروغ: پژوهشی پیرامون فضایل و مناقب امیرالمؤمنین علی(ع)، ۱۷۱.
  180. ↑ سبحانی تبریزی، «امام علی(ع) و اصول سیاست»، کتاب نقد، ۳۶-۴۸.
  181. ↑ شهیدی، زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)، ۸:‎ ۲۶.
  182. ↑ ابن‌شعبه حرّانی، تحف العقول، ۱۳۷.
  183. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.
  184. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۴۱.
  185. ↑ ثواقب، «امام علی(ع) کارگزاران حکومت و راهکارهای اصلاحات»، حکومت اسلامی، ۱۴۷.
  186. ↑ پورطهماسبی و تاجور، «ویژگی‌ها و وظایف کارگزاران در نهج‌البلاغه»، پژوهش‌نامه علوی، ۲۱ و ۴۱-۳۹.
  187. ↑ دلشاد تهرانی، امین ناجی و باقرپور، «اصول عزل و نصب کارگزاران با رویکرد اندیشه سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه»، مدیریت سازمان­‌های دولتی، ۱۴۴-۱۴۵.
  188. ↑ معمار، «تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)»، شیعه‌شناسی، ۷۴.
  189. ↑ غلام علی خمسه، «تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه»، کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۶۹۸-۱۶۹۹.
  190. ↑ معرفت، «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت»، کتاب نقد، بدون صفحه.
  191. ↑ موسوی بجنورد و صفایی، «حقوق متقابل مردم و حکومت اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع)»، پژوهشنامه متین، ۱۶.
  192. ↑ سلطانی و مکه، «وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی در سیره امام امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام)»، پژوهشنامه مذاهب اسلامی، ۴۰.
  193. ↑ مهدوی‌راد و غروی، «ملاک ارزیابی کارگزاران در نهج‌البلاغه»، علوم حدیث، ۸۶.
  194. ↑ مصباح، «تحلیل قرآنی سیره سیاسی اجتماعی امام علی(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشکده اصول دین قم، ۵.
  195. ↑ معمار، «تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)»، شیعه‌شناسی، ۷۴.
  196. ↑ غلام علی خمسه، «تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه»، کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۶۹۸-۱۶۹۹.
  197. ↑ معرفت، «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت»، کتاب نقد، بدون صفحه.
  198. ↑ عبدالهی، «شناخت حرکت جهادی در تبیین آزادی و آزادی سیاسی در اسلام با محوریت سیره علوی»، تفسیر متون وحیانی، ۸۳.
  199. ↑ معرفت، «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت»، کتاب نقد، بدون صفحه.
  200. ↑ عالیپور، انصاری مقدم و کریمی‌نیا، «سیره اقتصادی امام علی(علیه‌السلام) در الگوی تولید و مصرف مدبرانه»، پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، ۸۴.
  201. ↑ گیلک حکیم‌آبادی، «امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصادی»، کتاب نقد، ۱۶۴-۱۶۵.
  202. ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۲:‎ ۲۰۳.
  203. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۹۰:‎ ۴۷.
  204. ↑ کلینی، الکافی، ۵:‎ ۱۱۳ و ۳۱۹.
  205. ↑ خشنودی و منتظرالقائم، «بررسی و توضیح جایگاه موقوفات امام علی(ع)»، شیعه‌شناسی، ۲۲۷.
  206. ↑ گیلک حکیم‌آبادی، «امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصادی»، کتاب نقد، ۱۶۴-۱۶۵.
  207. ↑ طهماسبی، «واکاوی راهکارهای اجرایی نمودن اقتصاد مقاومتی مبتنی بر فرهنگ علوی»، آیین علوی، ۲۳-۲۴.
  208. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، کلمه ۲۳۷.
  209. ↑ فیض کاشانی، الوافی، ۴:‎ ۳۶۱.
  210. ↑ معین الاسلام، «سیره عبادی امیرالمؤمنین علیه‌السّلام»، اندیشه‌های قرآنی متفکران معاصر، ۴۷.
  211. ↑ قرشی، حياه الامام زين العابدين(ع)، ۱:‎ ۱۴۵.
  212. ↑ گراوند و امرایی، «جایگاه علم و عالمان در سیره امام علی(ع)»، بصیرت و تربیت اسلامی، ۱۵۱ و ۱۶۶.
  213. ↑ فقهی‌زاده و تاجیک، «مرجعیت علمی امام علی(ع) در گستره علوم دینی»، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، ۴۹.
  214. ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۶:‎ ۳۷۹.
  215. ↑ گراوند و امرایی، «جایگاه علم و عالمان در سیره امام علی(ع)»، بصیرت و تربیت اسلامی، ۱۵۱ و ۱۶۶.
  216. ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱:‎ ۱۴-۲۷.
  217. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۶۷.
  218. ↑ یاسمی، «سیره فرهنگی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرکز پیام نور تهران، ۲۲۴-۲۳۶.
  219. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۷۵:‎ ۳۲.
  220. ↑ طوسی، الأمالی، ۶۱۶.
  221. ↑ طبری، دلائل الإمامه، ۱۴۴.
  222. ↑ ابن‌شعبه حرّانی، تحف العقول، ۱۰۹.
  223. ↑ شریفی، «شیوه‌های تربیت فرزند از دیدگاه امام علی(ع)»، معارف اسلامی و علوم تربیتی، ۶۳.
  224. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۲۳ و ۱۳۹ و ۱۴۲ و نامه ۳۱.
  225. ↑ یوسفیان، «بررسی عرصه‌های حضور زنان در دوره حکومت امام علی علیه‌السلام»، معارف اسلامی، ۹۶.
  226. ↑ عفت، «جایگاه زن در سیره امام علی(ع) با تأکید بر نهج البلاغه»، تاریخنامه اسلام، ۹.
  227. ↑ یاسمی، «سیره فرهنگی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرکز پیام نور تهران، ۲۲۴-۲۳۶.
  228. ↑ «۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی(ع )، عباس عزیزى»، وب‌سایت کتابخانه الکترونیکی انهار.
  229. ↑ آریا و داداش‌زاده، «بررسی کرامات امام علی(ع) در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی»، مطالعات ادبیات تطبیقی، ۵۲۷.
  230. ↑ داداش‌زاده، آریا و ابراهیم، «بررسی کرامات امام علی(ع) و تصویر ایشان در خواب‌ها و رویاهای صوفیه در متون عرفانی»، عرفان اسلامی، ۱۶۳.
  231. ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امیرالمؤمنین، ۱۲:‎ ۳۹-۴۰.
  232. ↑ کربن، چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی اسلام ایرانی، ۴، بخش اول:‎ ۳۸۰.
  233. ↑ «معجزات امام علی علیه‌السلام»، وب‌سایت خبر آنلاین.
  234. ↑ رجبی، «زیارت امیرالمؤمنین(ع) در سیره معصومین(علیهم‌السلام)»، فرهنگ کوثر، بدون صفحه.
  235. ↑ «نگاهی به زیارت امیرالمؤمنین(ع) با تکیه بر منابع اهل‌سنت»، خبرگزاری ایکنا.
  236. ↑ اسلامی‌ علی‌آبادی، امداد و غفوری‌نژاد، «بازنمایی شواهد تشیع اعتقادی در نیمه‌ی اول قرن اول»، پژوهشنامه امامیه، ۱۷۷.
  237. ↑ منتظرالقائم، «سیر تحول نقش امامان شیعه در احیای تئوری امامت الهی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ۵۸.
  238. ↑ ربّانی گلپایگانی، «امامت امام علی علیه‌السلام»، دانشنامه کلام اسلامی، ۴۵۵-۴۵۸.
  239. ↑ هالم، تشیع، ۲۷-۲۸ و ۳۱.
  240. ↑ ابن‌طاووس، التحصین.
  241. ↑ کراجکی، الرساله العلویه.
  242. ↑ قمی، الروضه في فضائل أميرالمؤمنين علی بن أبی‌طالب علیه‌السلام.
  243. ↑ عاملی، الصحیح من سیره الامام علی(ع).
  244. ↑ سماهیجی، صحیفه علویه.
  245. ↑ ثقی کوفی، الغارات.
  246. ↑ قمی، الفصول العلیه فی المناقب المرتضویه.
  247. ↑ بُستی، المراتب فی فضائل امیرالمؤمنین.
  248. ↑ ابن‌طاووس، الیقین باختصاص مولانا علی بامرة المؤمنین.
  249. ↑ مفید، تفضیل امیرالمؤمنین.
  250. ↑ سیدرضی، خصائص الائمه.
  251. ↑ ابن‌بطریق، خصائص الوحی المبین.
  252. ↑ ۲۵۲٫۰ ۲۵۲٫۱ «مجموعه مقالات سومین کنگره بین‌المللی امام علی(ع) پژوهی بامعرفی جایزه جهانی امام علی علیه‌السلام»، وب‌سایت سیلیویکا.
  253. ↑ ۲۵۳٫۰ ۲۵۳٫۱ «کنگره بین‌المللی نهج‌البلاغه "انسان در تراز نهج‌البلاغه"»، وب‌سایت سیلیویکا.
  254. ↑ ۲۵۴٫۰ ۲۵۴٫۱ «اختتامیه چهارمین کنگره بین‌المللی «راه نجات، نهج‌البلاغه و حکمرانی علوی» در اصفهان»، خبرگزاری ایکنا.
  255. ↑ حسنی، فرحه الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین.
  256. ↑ شوشتری، قَضاءُ أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب علیه‌السلام.
  257. ↑ منقری، وقعه صفین.
  258. ↑ حلی، کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین.
  259. ↑ «حقانیت امام علی علیه‌السلام از منابع روایی اهل‌سنت»، وب‌سایت الشیعه.
  260. ↑ مفید نیشابوری، الأربعين عن الأربعين: فی فضائل علي أميرالمؤمنين عليه‌السلام.
  261. ↑ بستانی و جعفرنژاد، «گزیده‌ای از فضایل امام علی(ع) از دیدگاه مفسرین و محدثین اهل‌سنت»، شیعه‌شناسی، ۱۱۱.
  262. ↑ حاکم نیشابوری، مستدرک علی الصحیحین، ۳:‎ ۱۱۶.
  263. ↑ ایجی، شرح المواقف، ۸:‎ ۳۵۴.
  264. ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۳:‎ ۲۶۲.
  265. ↑ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۳:‎ ۱۹۰-۱۹۱.
  266. ↑ جعفریان، تاریخ تحول دولت و خلافت، ۱۶۸.
  267. ↑ ابن‌شاذان، مائة منقبة.
  268. ↑ تلمسانی، الجوهره، ۵.
  269. ↑ اسکافی، المعیار و الموازنه در برتری امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام.
  270. ↑ باعونی شافعی، جواهر المطالب فی مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب.
  271. ↑ نسائی، خصائص أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب (رضي‌الله‌عنه).
  272. ↑ ابن‌حنبل، فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب.
  273. ↑ ابن ابی‌الدنیا، مقتل الإمام أميرالمؤمنين عليه‌السلام.
  274. ↑ ابن‌مغازلی، مناقب الإمام علی بن أبی‌طالب عليه‌السلام.
  275. ↑ اخطب خوارزم، المناقب للخوارزمی.
  276. ↑ ابن‌مردویه، مناقب علی بن أبی‌طالب عليه‌السلام و ما نزل من القرآن فی علی.
  277. ↑ ترمذی، مناقب مرتضوی.
  278. ↑ گنجی شافعی، کفایه الطالب فی مناقب علی بن أبی‌طالب.
  279. ↑ جرداق، امام علی(ع) صدای عدالت انسانی، ۱-۲:‎ ۲۱-۲۲.
  280. ↑ جرداق، امام علی(ع) صدای عدالت انسانی، ۳-۵:‎ ۱۰۵۵-۱۰۵۶ و ۱۰۵۷-۱۰۵۹ و ۱۰۶۱.
  281. ↑ جرداق، شرح المواقف، ۱:‎ ۳۵.
  282. ↑ طباطبایی، قرآن در اسلام، ۱۱۳.
  283. ↑ ابن ندیم، الفهرست، ۳۰.
  284. ↑ صفار، بصائر الدرجات، ۱۹۳.
  285. ↑ رامیار، تاریخ قرآن، ۳۷۰-۳۷۱.
  286. ↑ خرمشاهی، قرآن ‎پژوهی، ۲:‎ ۴۶۹.
  287. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۳ و ۱۹۲ و ۱۹۳.
  288. ↑ «نهج‌البلاغه را به ۱۷ زبان ترجمه کرده‌ایم»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  289. ↑ نجمی، «صحیفه امیرمؤمنان(ع) قدیم‌ترین سند حدیثی موجود در میان مسلمانان»، علوم حدیث، ۴۱-۶۰.
  290. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۳۱ و ۵۳.
  291. ↑ کلینی، الکافی، ۶:‎ ۵۰.
  292. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۳-۱۴.
  293. ↑ کفعمی، البلد الامین، ۳۶.
  294. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۹۲:‎ ۲۴۰ و ۲۴۶.
  295. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۲:‎ ۲۳۵ و ۶: ۱۹۰.
  296. ↑ حسینی، «ترجمه دعای صباح»، ۲۳۱.
  297. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۳:‎ ۲۵۲-۲۵۶.
  298. ↑ کفعمی، المصباح - جنه الامان الواقيه و جنه الايمان الباقيه، ۵۵۲.
  299. ↑ ابن‌طاووس، جمال الاسبوع، ۴۵۳-۴۶۴.
  300. ↑ کفعمی، البلد الامین، ۳۳۷.
  301. ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ۵۸۴.
  302. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۹۱:‎ ۹۷.
  303. ↑ سماهیجی، صحیفه علویه، ۱۶.
  304. ↑ کفعمی، البلد الامین، ۳۱۹-۳۲۰.
  305. ↑ مجلسی، زاد المعاد، ۴۲۸.
  306. ↑ مجلسی، زاد المعاد، ۴۲۸.
  307. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۳۶۵-۴۰۵.
  308. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۴۷.
  309. ↑ «یاری‌رسانی نام امام علی(ع) در فرهنگ ایرانی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  310. ↑ «آیین‌های جشن میلاد امام علی(ع) و روز بزرگداشت مقام پدر»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  311. ↑ «اجرای ده‌ها ویژه‌برنامه به مناسبت سالروز ولادت امیرالمومنین علی(ع)»، خبرگزاری شبستان.
  312. ↑ «مراسم جشن میلاد امام علی در کشورهای مختلف برگزار شد»، خبرگزاری مهر.
  313. ↑ «برگزاری جشن میلاد حضرت علی(ع) در مركز اسلامی انگلیس در لندن»، خبرگزاری ایرنا.
  314. ↑ «تاریخ روز پدر ۱۴۰۲، روز مرد و ولادت حضرت علی(ع)»، خبرگزاری ایمنا.
  315. ↑ «آیین‌های سوگواری شهادت امام علی(ع) برگزار شد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  316. ↑ باریکانی، «بررسی مردم شناختی جنبه‌های مختلف برگزاری اعیاد مذهبی در کلانشهرها (مورد مطالعه کلانشهر تهران)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی (واحد تهران مرکزی)، ۱۰۳.
  317. ↑ نیک‌زاد و حمزه، «تشیع و تاریخ اجتماعی ایرانیان در عصر صفوی»، شیعه‌پژوهی، ۱۳۱.
  318. ↑ «نگاهی به پیشینه جشن و سرور شیعیان در عید غدیر خم»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی.
  319. ↑ «غدیر ۱۴۰۴؛ تجلی اراده ملی برای انتقام و اقتدار»، خبرگزاری تسنیم.
  320. ↑ «جزئیات مهمانی ۱۰ کیلومتری عید غدیر در خیابان ولی‌عصر(عج)»، خبرگزاری تسنیم.
  321. ↑ «مهمونی ۱۰ کیلومتری غدیر با شعار بیعت در امتداد بعثت»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  322. ↑ «آیین‌های جشن میلاد امام علی(ع) و روز بزرگداشت مقام پدر»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  323. ↑ «احیای سنت غدیریِ «عقد اخوت» در پویش «برادرانه»»، خبرگزاری شبستان.
  324. ↑ «قديمی‌ترين خط كوفی منسوب به امام علی(ع) است»، خبرگزاری ایکنا.
  325. ↑ «قدیمی‌ترین نسخ خطی منسوب به امام علی(ع) و غدیر در موزه حرم رضوی رونمایی شد»، خبرگزاری قدس آنلاین.
  326. ↑ «مرور آثاری که با موضوع غدیر خلق شدند؛ تماشای ولایت علی از چشم هنرمندان»، خبرگزاری مهر.
  327. ↑ «ها علی بشر کیف بشر»، وب‌سایت کانون هنری شیعی.
  328. ↑ «السلام علیک یا امیرالمؤمنین»، وب‌سایت کانون هنری شیعی.
  329. ↑ «علی مع الحق و الحق مع علی»، وب‌سایت کانون هنری شیعی.
  330. ↑ «خلق اثر خوشنویسی با ناخن به مناسبت میلاد حضرت علی(ع)»، خبرگزاری صدا و سیما فارس.
  331. ↑ عجمی، «خط «معلی» از یک «علی» آغاز شد»، گلستان قرآن، ۱۹.
  332. ↑ «تابلوی نقاشی ۱۶۵ ساله غدیری در موزه حرم حضرت معصومه»، خبرگزاری ایسنا.
  333. ↑ «مرور آثاری که با موضوع غدیر خلق شدند؛ تماشای ولایت علی از چشم هنرمندان»، خبرگزاری مهر.
  334. ↑ «یادی از چند اثر ادبی و هنری معاصر، با موضوع امیرمؤمنان(ع) / هنر ِ وصف علی(ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  335. ↑ «امام علی(ع) در ۴ تابلوی فرشچیان + تصاویر»، خبرگزاری ایسنا.
  336. ↑ «مرور آثاری که با موضوع غدیر خلق شدند؛ تماشای ولایت علی از چشم هنرمندان»، خبرگزاری مهر.
  337. ↑ «قدیمی‌ترین نسخ خطی منسوب به امام علی(ع) و غدیر در موزه حرم رضوی رونمایی شد»، خبرگزاری قدس آنلاین.
  338. ↑ «نمایش نقاشی‌های پشت شیشه در نمایشگاه «جلوه امیرالمؤمنین»»، وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا.
  339. ↑ «نمایشگاه «آیینه افلاک» همزمان با دهه ولایت برگزار می‌شود»، خبرگزاری ایسنا.
  340. ↑ «نواهایی که در سایه «ماه غریبستان» ماندگار شدند/ارادت به «امیرعشق»»، خبرگزاری مهر.
  341. ↑ فردوسی، شاهنامه فردوسی، ۱:‎ ۱۹-۲۰.
  342. ↑ «۲ شعر از کسایی در ستایش امام علی(ع)»، خبرگزاری ایسنا.
  343. ↑ ناصر خسرو، دیوان اشعار حکیم ناصر خسرو قبادیانی، ۴۹-۵۰ و ۱۰۴-۱۰۳ و ۱۵۸ و ۲۱۸.
  344. ↑ سنائی غزنوی، دیوان حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنائی غزنوی، ۴۶۷-۴۷۱.
  345. ↑ نظامی، شرفنامه، ۳۵.
  346. ↑ نظامی، دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی، ۳۴۹.
  347. ↑ عطار نیشابوری، مصیبت‌ نامه، ۳۴-۳۶.
  348. ↑ عطار نیشابوری، الهی نامه، ۲۲-۲۳.
  349. ↑ عطار نیشابوری، منطق الطیر، ۲۶.
  350. ↑ مصفا، متن کامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی، ۶۷۹-۶۸۰.
  351. ↑ مولوی، مثنوی معنوی، دفتر اول، ۱۶۴–۱۶۶، ابیات ۳۷۲۷–۳۷۷۸ و ۱۶۶–۱۶۷، ابیات ۳۷۷۹–۳۷۹۳ و ۱۶۷–۱۶۸، ابیات ۳۷۹۴–۳۸۳۸ و دفتر ششم، ۱۰۹۳–۱۰۹۴، ابیات ۴۵۳۷–۴۵۵۱.
  352. ↑ مولوی، کلیات شمس تبریزی، رباعیات، شماره ۳۰۰ و ۳۰۴.
  353. ↑ صولتی، معارفی از تشیع در مثنوی معنوی، ۱۶۱-۱۶۳ و ۱۶۶-۱۶۵.
  354. ↑ ابن‌يمين، دیوان اشعار ابن‌یمین، ۱۰-۱۱ و ۳۲-۳۱ و ۴۰-۳۹ و ۴۵-۴۴ و ۳۵۵.
  355. ↑ حافظ، دیوان حافظ، ۳۰۱.
  356. ↑ شهریار، دیوان شهریار، ۱:‎ ۹۸ و ۶۱۶-۶۱۵.
  357. ↑ اصفهانی، کلیات دیوان‌ کمپانی‌، ۳۵-۳۸.
  358. ↑ اقبال لاهوري، كليات اشعار فارسي علامه اقبال لاهوري، ۱۱۴-۱۱۶.
  359. ↑ باذل مشهدی، حمله حیدری.
  360. ↑ شهریار، دیوان شهریار، ۱:‎ ۹۸.
  361. ↑ «آثار نمایشی و تصویری امام علی(ع)؛ نگاهی به چهار دهه کم‌کاری»، وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا.
  362. ↑ «ویژه‌های رسانه ملی؛ از ولادت امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) و روز پدر تا گرامیداشت سردار دل‌ها»، وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا.
  363. ↑ «خبرهای کوتاه رادیو و تلویزیون| 15 سریال رادیویی برای آنتن رمضانی»، خبرگزاری تسنیم.
  364. ↑ «نامی که بر ستون تاریخ حک شد/ رد پای علی(ع) در هنر و معماری ایران»، خبرگزاری ایمنا.
  365. ↑ «نام علی و القاب علی(ع) بیشترین انتخاب ایرانیان برای نام فرزندان»، وب‌سایت مگ‌ایران.
  366. ↑ «نامگذاری بیش از دو و نیم میلیون نفر در کشور با نام علی»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
  367. ↑ «نام «علی» در کدام کشورها بیشترین طرفدار را دارد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  368. ↑ «نام علی(ع) و فاطمه(س) بيشترين نام مساجد كشور»، خبرگزاری ایکنا.
  369. ↑ «روایت آماری از مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری منتسب به نام و القاب امام علی(ع)»، خبرگزاری شبستان.
  370. ↑ «بزرگراه امام علی(ع) از فرجام تا پل آغاز در تهران افتتاح شد»، خبرگزاری ایرنا.
  371. ↑ «افتتاح رسمی میدان امام علی(ع) اصفهان با حضور رئیس مجلس شورای اسلامی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  372. ↑ «بلوار امام علی(ع) پردیسان قم ‌بازگشایی شد»، خبرگزاری تسنیم.
  373. ↑ «خیابان امام علی(ع) شهرضا بعد از ۱۳ سال افتتاح می‌شود»، خبرگزاری فارس.
  374. ↑ «دانشگاه افسری امام علی(ع)، انسان‌سازترین دانشگاه کشور»، خبرگزاری صدا و سیما.
  375. ↑ «بهره‌برداری از ۲۱۱ طرح/ بیمارستان امیرالمومنین رسماْ افتتاح می‌شود»، خبرگزاری مهر.
  376. ↑ «بیمارستان امیرالمؤمنین(ع) اصفهان در شرایط کرونایی»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
  377. ↑ «اجرای پویش‌های سه‌گانه در دهه ولایت و امامت»، پایگاه خبری تحلیلی تابناک.
  378. ↑ «آغاز پویش هم‌بستگی خادمان حرم امام علی(ع) با ملت ایران»، خبرگزاری ایکنا.
  379. ↑ «آغاز سومین پویش ملی «من شیعه علی‌ام»»، خبرگزاری ایرنا.
  380. ↑ «پویش ملی «در پناه علی علیه‌السلام» توسط رئیس سازمان بسیج مستضعفین رونمایی شد»، خبرگزاری بسیج.
  381. ↑ «برگزاری پویش سراسری «جشن ملی بیعت با علی(ع)» در ۳۱ استان کشور / مشارکت بیش از ۱۱۰۰ نوجوان و مددجو»، وب‌سایت گیتی آنلاین.
  382. ↑ «برگزاری پویش «به نام پدر» جهت آزادی پدران دارای جرایم غیرعمد از زندان»، وب‌سایت اصلی آستان قدس رضوی.
  383. ↑ «برگزاری پویش درّ نجف با هدف ترویج گفتمان حضرت علی علیه‌السلام»، پایگاه خبری کانون نیوز.
  384. ↑ «آغاز پویش به حرمت حضرت علی(ع) می‌بخشم در سراسر کشور»، خبرگزاری برنا.
  385. ↑ «همه به سوگ مولا دعوتید/ پویش بزرگ «حرمت مولا» در مازندران»، خبرگزاری مهر.
  386. ↑ «برگزاری پویش مردمی «علی یاوران» در ۳۰ استان / توزیع ۱۳۰ هزار پرس غذا میان نیازمندان»، خبرگزاری ایکنا.
  387. ↑ «راه‌اندازی پویش «به حساب علی(ع)» در شهرستان فسا»، خبرگزاری مهر.
  388. ↑ «قدیمی‌ترین نسخه‌های خطی با محوریت امام علی(ع) در کتابخانه رضوی رونمایی شد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  389. ↑ «نسخه خطی ۵۰۸ ساله مناجات نامه منسوب به امام علی در مشهد رونمایی شد»، خبرگزاری ایرنا.
  390. ↑ «جزئیاتی از قدیمی‌ترین نسخ خطی نهج‌البلاغه»، خبرگزاری تسنیم.
  391. ↑ «نسخه ۳۴۴ ساله خطی «مناقب مرتضوی» در مدح امام علی (ع) رونمایی شد»، خبرگزاری تسنیم.
  392. ↑ «بررسی مصحف منسوب به امام علی(ع) در شورای عالی قرآن»، خبرگزاری تسنیم.
  393. ↑ «شناسنامه‌دار شدن ۲۰ هزار نسخه خطی مرتبط با حضرت علی(ع) در کتابخانه‌های جهان»، خبرگزاری تسنیم.
  394. ↑ بگ‌جانی و دبیران، «کتاب‌شناسی منظومه‌های دینی درباره امام علی(ع)»، مطالعات و تحقیقات ادبی، ۴۷-۶۴.
  395. ↑ «۱۰ کتاب خواندنی درباره امام علی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  396. ↑ عاملی، الصحیح من سیرة الامام علی(ع).
  397. ↑ ۳۹۷٫۰ ۳۹۷٫۱ «فراخوان چهارمین کنگره بین‌المللی «امام علی(ع)؛ انسان ۲۵۰ ساله در افق تمدن نوین اسلامی»»، خبرگزاری ایکنا.
  398. ↑ زارع بیدکی، «معرفی کتاب مرجع (دانشنامه امام علی(ع))»، پیام بهارستان، ۲۳.
  399. ↑ «موسوعة الإمام أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب علیه‌السلام»، وب‌سایت کتابخانه مجازی الفبا.
  400. ↑ محمدی ری‌شهری، گزیده دانش‌نامه امیرالمؤمنین، ۱۳.
  401. ↑ «دانشنامه جامع موضوعی و الفبايی امام علی(ع) منتشر شد»، خبرگزاری ایکنا.
  402. ↑ «چطور حماسه امیرالمومنین(ع) در قرن پنجم جای شاهنامه را گرفت/کدکنی: "علی نامه" کمال شعر شیعی است»، وب‌سایت مشرق نیوز.
  403. ↑ «معرفی رمان «قدیس» در مورد امام علی علیه‌السلام»، وب‌سایت مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت علیهم‌السلام.
  404. ↑ کدیور، پس از بیست سال.
  405. ↑ «ماجرای سبّ امام علی(ع) چه بود؟/ مروری بر صفحه‌ای غم‌انگیز از تاریخ با «دشنام»»، خبرگزاری تسنیم.
  406. ↑ «کتابشناسی امام علی علیه‌السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  407. ↑ «فهرست ۳۰ کتاب در مورد "اميرالمؤمنين علي (‌علیه‌السلام)"»، وب‌سایت پایگاه امام علی(ع).
  408. ↑ «هشتمین کنفرانس امام علی(ع) با موضوع «عدالت از منظر امام علی(ع)»»، وب‌سایت سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران-میلان.
  409. ↑ «همایش «امام علی(ع)، الگوی عدالت، شجاعت و حکمت در دوران معاصر» از سوی مرکز تبیان در کابل»، وب‌سایت مرکز تبیان.
  410. ↑ «کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین(ع)، گام نخست تمدن‌سازی علوی است»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  411. ↑ «همایش بین‌المللی امام علی(ع) در هند»، خبرگزاری صدا و سیما.
  412. ↑ «همايش بين‌المللی نهج‌البلاغه در هند برگزار شد»، خبرگزاری ایرنا.
  413. ↑ «همایش بین‌المللی حکومت علوی نگاهی پس از ۱۴ قرن»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  414. ↑ «انتشار مقالات دومین کنگره بین‌المللی راهکارهای گسترش فرهنگ غدیر و ترویج نهج‌البلاغه با تأکید بر آداب و سنن اجتماعی واقعه غدیر»، وب‌سایت سیلیویکا.
  415. ↑ «مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی غدیر و مقاومت»، وب‌سایت سیلیویکا.
  416. ↑ «مراسم رونمایی از مجموعه مقالات همایش غدیر و پوستر همایش بین‌المللی غدیر در میراث عارفان مسلمان برگزار گردید»، وب‌سایت دانشگاه ادیان و مذاهب.
  417. ↑ «مجموعه مقالات اولین همایش بین‌المللی تربیت معنوی و سلامت معنوی از منظر امام علی(ع)»، وب‌سایت سیلیویکا.
  418. ↑ «مجموعه مقالات دومین همایش ملی نهج‌البلاغه در آراء و اندیشه‌های اسلام‌شناسان»، وب‌سایت سیلیویکا.
  419. ↑ «فعالیت‌های بین‌المللی ستاد بزرگداشت سال امام علی(ع) اعلام شد»، خبرگزاری ایرنا.

جستارهای وابسته

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع



برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=امام_علی&oldid=89212»