حجاب

پادکست مقاله | 🡇 noicon

حجاب؛ مفهومی دینی-فرهنگی ناظر به پوشش‌ زن در بستر روابط اجتماعی با مردان بیگانه.

حجاب، اصطلاحی دینی-فرهنگی بوده که به پوشش زن در هنگام مواجهه با مردان بیگانه ربط دارد و در تمدن‌های باستانی مانند یونان، روم، ایران، مصر و بین‌النهرین و همچنین در ادیان ابراهیمی و آیین زرتشت از پیشینۀ دیرینه برخوردار است. اسلام نیز با تکمیل و عمق‌بخشی به آن، غایتی والاتر مبنی بر دورکردن نگاه ابزاری از زن و فراهم‌ساختن حضور شایسته او در اجتماع را دنبال کرده است. این مفهوم با مفاهیمی چون پوشش، عفاف و حیا پیوند دارد، هرچند هر یک دارای معنای متمایزی هستند؛ عفاف به صفتی درونی و حیا به نیرویی باطنی اشاره دارد که حجاب بازتاب بیرونی آنها تلقی می‌شود. با وجود این، حجاب در جهان معاصر فراتر از یک حکم شرعی فردی، به نمادی در گفتمان سیاسی و اجتماعی تبدیل شده و در برخی کشورهای غربی با محدودیت‌های قانونی و در برخی کشورهای اسلامی با الزام یا ممانعت همراه بوده است. در ایران نیز حجاب از نشانه‌های نجابت و منزلت زنان در سنت پیش از اسلام به‌شمار می‌رفت، با ورود اسلام اهمیت شرعی یافت، در دوره پهلوی سیاست کشف حجاب را تجربه کرد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی به نماد هویت زن ایرانی تبدیل شد. امروزه جامعه ایران تنوع و تکثر در شیوه‌های پوشش زنان را تجربه می‌کند و موضوع حجاب در کنار ابعاد دینی و فرهنگی، به یکی از محورهای گفتمان سیاسی و اجتماعی و موضوعی چندبعدی مرتبط با هویت، فرهنگ و تحولات رسانه‌ای تبدیل شده است.

مفهوم‌شناسی

معنای لغوی

«حجاب» واژۀ عربی است که در کاربردهای لغوی، به مانع، پوشش، وسیلۀ پوشیدن، حائل و آنچه میان دو چیز فاصله می‌افکند، اطلاق می‌شود. در لسان‌العرب، «حجاب» به‌معنای «پوشش» دانسته شده و زن محجوبه به زنی گفته می‌شود که با پوشش، خود را پوشیده داشته است. همچنین حجاب نامی است برای آنچه با آن میان دو چیز حائل ایجاد می‌شود و جمع آن «حُجُب» است. در فرهنگ‌های فارسی نیز برای این واژه معانی‌ای چون پرده، ستر، نقاب، روی‌بند، برقع و چادری که زنان سر تا پای خود را با آن می‌پوشانند، ذکر شده است. در لسان‌العرب، افزون بر این، معانی زیر نیز به‌عنوان یکی از معانی حجاب آمده است: منتهای زمین سنگلاخ ریگ‌زار، بلندی کوه، نور و روشنایی آفتاب یا کنارۀ آن، هر حایل میان دو چیز، و مردن در حال شرک.

معنای اصطلاحی

حجاب‌ در اصطلاح عمومی یک رفتاری اجتماعی به شمار می‌رود نه فردی؛ به این معنا که شخص عاقل و مکلف، در حضور جمع و هنگام مواجهه با دیگران، از حیث پوشش، الزامات و محدودیت‌هایی را می‌پذیرد که میزان و حدود آن در فرهنگ‌ها، ادیان و جوامع گوناگون متفاوت است؛ اما در باور دین‌داران، الزامات، محدودیت‌ها و هنجارهای حضور در اجتماع را دین تعیین می‌کند. در اسلام، معنای اصطلاحی حجاب همان پوشش مخصوص زنان است و گاه به‌معنای پرده و حاجز نیز به کار می‌رود.در اصطلاح فقهی، حجاب نوعی پوشش است که زنان در معاشرت با نامحرم، بدن خود را پوشانده و از جلوه‌گری و خودنمایی اجتناب می‌کنند؛ در این کاربرد، مقصود از حجاب پوشش ویژه‌ای برای زنان است که مانع نگاه نامحرمان به زن یا مانع انگیزش تمایل جنسی مردان باشد. اما در متون قدیم فقهی و حدیثی، هنگام بحث از پوشش، بیشتر واژۀ سِتر به کار رفته است تا واژۀ حجاب؛ از این جهت، کاربرد واژۀ حجاب برای پوشش زنان، اصطلاحی است که بیشتر در دورۀ معاصر رواج یافته است. بر پایۀ شواهد تاریخی نیز حجاب در میان ملت‌ها و آیین‌های گوناگون نوعی خاص از پوشش بوده که بدن زن را از نگاه مرد بیگانه پنهان می‌ساخته است؛ این پوشش در برخی ملل مانند یونان، ایران باستان و هند بسیار پررنگ و سخت‌گیرانه بوده و حتی در یونان، حضور زنان در اجتماع مشروط به رعایت کامل حجاب بوده است. در اصطلاح عرفانی نیز حجاب بر مانع و حائلی میان بنده و حق، عاشق و معشوق، طالب و مطلوب، دیدۀ بنده و جمال حق، دل بنده و تجلیات حق، یا دل عبد و برخی مدرکات اطلاق می‌شود، هرچند از جنس کواشف و معارف باشد.

مفاهیم‌ مرتبط

پوشش: پوشش در کاربرد عمومی و جامعه‌شناختی، افزون بر لباس و ظاهر فرد، پدیده‌ای چندوجهی است که بخشی از سبک زندگی و بازتاب‌دهندۀ ترجیحات، انتخاب‌ها و هویت افراد به شمار می‌رود. در این معنا، پوشش در عرصه‌هایی چون اوقات فراغت، نوع موسیقی، آرایش و ظاهر بروز می‌یابد و به‌عنوان بازنمایی هویت، بازی نشانه‌ها، بازنمود فرا واقعیت، مدیریت میل و لذت و بخشی از فرآیند مدیریت بدن تحلیل می‌شود. پوشش همچنین از سیالیت و نسبی‌بودن برخوردار است و در بازاندیشی در ارزش‌های اجتماعی، بازنمایی گروه‌های مرجع و حتی ابراز مقاومت نقش دارد. در برابر این، حجاب زنان تنها به پوشش خاص محدود نمی‌شود؛ بلکه طیف وسیعی از ژست‌ها و رفتارها را شامل می‌شود؛ از پوشش کامل اندام (به‌استثنای مواضع خاص) تا نحوۀ گفت‌وگو، نگاه، راه‌رفتن، حمل زیورآلات و آرایش که تحقق حداکثری آن به اموری چون جنس و رنگ لباس، ترکیب اجزاء، تناسب آن با موقعیت سنی فرد و نوع دوخت نیز ارتباط می‌یابد و فقدان پوشش و ژست‌های متناسب با معیارهای شرعی، «بی‌حجابی» خوانده می‌شود. با این تفاوت معنایی، در بسیاری از آثار محققان دربارۀ حجاب، این دو واژه به‌صورت مترادف به کار رفته و مرزهای مفهومی آن دو چندان روشن نشده است.

عفاف: عفاف اصطلاحی دینی-فرهنگی است که در فارسی به‌معنای پاکدامنی و قرارگرفتن انسان در چارچوبی مشخص از نظر رفتاری است، به‌گونه‌ای که تعامل و ارتباط خود را بر اساس آن تنظیم کند. این عفاف ممکن است جنبۀ روانی، اجتماعی، عاطفی یا رفتاری داشته باشد. حجاب و عفاف در اصل معنای بازداشتن و ایجاد مانع، مفهومی مشترک دارند؛ اما عفاف به صفتی درونی و بازداشتن غرایز سرکش نفس اشاره دارد، در حالی که حجاب به پوشش ظاهری در برابر نامحرمان مربوط می‌شود. از این‌رو، میان آن دو پیوستگی دائمی و ناگزیر وجود ندارد؛ ممکن است حجاب ظاهری باشد ولی عفاف باطنی نباشد، یا عفاف بدون حجاب ظاهری تصور شود. با این حال، در آموزه‌های دینی، حجاب بازتاب بیرونی عفاف و یکی از نشانگرهای آن شناخته می‌شود و این دو به‌صورت متقابل بر یکدیگر اثر می‌گذارند.

حیا: حیا نیرویی درونی و یکی از ریشه‌های پذیرش حجاب است و حجاب نیز مظهر بیرونی و برخاسته از آن به شمار می‌رود. این دو بر یکدیگر اثر متقابل دارند؛ افزایش حیا به تقویت حجاب می‌انجامد و گسترش حجاب نیز به تقویت حیا کمک می‌کند. با این حال، رابطۀ آن دو از نوع عموم و خصوص من وجه است؛ زیرا ممکن است فردی حجاب ظاهری داشته باشد اما از حیای باطنی بی‌بهره باشد و یا بی‌حجاب باشد اما از حیا و پاکدامنی برخوردار باشد.

خاستگاه حجاب

برخی نویسندگان حجاب را نتیجه نابرابری‌های اجتماعی یا جریانات ظالمانه دانسته و تفاوتی میان حجاب اسلامی و غیراسلامی قائل نمی‌شوند. این دیدگاه‌ها عوامل پیدایش حجاب را به عواملی چون ریاضت و رهبانیت، نبود امنیت و عدالت اجتماعی، سلطهٔ مرد و استثمار زن، حسادت و خودخواهی مرد و برخی مسائل روانی نسبت می‌دهند. در نگاهی دیگر این عوامل یا هیچ نقشی در پیدایش حجاب نداشته‌اند یا تنها در نظام‌های غیراسلامی مطرح بوده‌اند. از این نگاه، ریشهٔ اصلی حجاب در تدبیر غریزی و فطری زن نهفته است؛ زیرا او با درک و هوش طبیعی خود، پوشش مناسب را وسیله‌ای برای حفظ ارزش و جایگاه اجتماعی خود و پاسخ به نیازهای روانی و زیستی خود قرار داده است. بر این اساس، ویژگی‌هایی چون حیا، عفاف و پوشش، به‌عنوان ابزارهایی برای صیانت موقعیت زن و ایجاد توازن در روابط زن و مرد در اجتماع انسانی هستند.

حجاب در تمدن‌های باستانی

تاریخچۀ حجاب در تمدن‌های باستانی نشان می‌دهد که معنای آن تنها به جامه‌ای ساده که بدن را می‌پوشاند محدود نمی‌شود؛ بلکه تدبیری است که بر پنهان‌داشتن بدن از دید مرد یا نامحرم دلالت دارد. این معنا در طول تاریخ و در میان تمدن‌های گوناگون، به‌صورت‌های مختلف نمود یافته است: برای مثال در یونان و روم باستان، زنان سر خود را می‌پوشاندند و صورتشان باز بود؛ اما هنگام رفتن به بازار، پوشاندن صورت نیز بر آنان لازم بود. در یونان، زنان فقط در صورتی می‌توانستند خویشان و دوستان خود را ملاقات کنند یا در جشن‌ها و تماشاخانه‌ها حضور یابند که به‌طور کامل در حجاب باشند. در آسیای صغیر و ایران نیز این تدبیر میان زنان رایج بود؛ زنان رومانی با چادری بلند تمام بدن را تا روی پاها می‌پوشاندند، چنان‌که برآمدگی‌های بدن نمایان نبود. در حدود ۱۱۱۲ سال پیش از میلاد، شاه تگلات فلازر اول، از شاهان آشوری، فرمانی صادر کرد که بر پایۀ آن، زنان ازدواج‌کرده در خیابان‌ها نباید سرشان باز باشد؛ دختران مردان آزاد باید پوشیده باشند و فاحشه‌ها نیز باید پوشیده باشند اما سرشان باز باشد. در آفریقا، تصاویر و نقش‌برجسته‌های مصری گویای وجود حجاب در این منطقه است؛ در ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد، دختران تمام بدن و پسران نیمۀ پایین بدن خود را می‌پوشاندند. در ۱۴۰۰ سال پیش از میلاد نیز در نقش‌برجستۀ فرعون مکارتیوس، او و همسر و دخترش قسمت پایین بدنشان را پوشانده بودند. در عراق و بین‌النهرین نیز آثاری از ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد بر جای مانده که زنی با تکه‌پارچه‌ای کوچک سر خود را پوشانده است؛ در ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد در سواحل مدیترانه و خاورمیانه، پوششی که نیمی از بدن یا تمام آن را بپوشاند وجود داشته است. در شرق دور نیز پوشش سراسری امری مسلم بوده است؛ بت‌پرستان هندی چیزی مانند چادر می‌پوشیدند که صورتشان را نمی‌پوشاند و در ژاپن، لباس بومی «کیمونو» با لایه‌های متعدد، بدن را می‌پوشاند.

حجاب در آیین‌های اعتقادی

در حوزه ادیان؛ حجاب، از احکام مشترک ادیان ابراهیمی شمرده می‌شود؛ بر پایه گزارش ویل دورانت، یهودیت تأکید جدی بر حجاب داشته و در صورت نقض قانون حجاب توسط زن، مرد می‌تواند بدون پرداخت مهریه او را طلاق دهد. در مسیحیت، حجاب امر الزامی تلقی شده و به زنان سفارش می‌شود که خود را از نامحرمان بپوشانند تا مردان آلوده به گناه نشوند. در دیگر آیین‌های اعتقادی نیز بر پوشش زنان تأکید شده است؛ از جمله: در آیین زرتشت حجاب امری فراتر از پوشش ظاهری، معطوف به تعالی روح و حرمت تن زنانه تفسیر می‌شود؛ زیرا حجاب، بدن انسان را از آلودگی‌های شهوت حفظ کرده و موجب تعادل میان قوای جسمی و روحی می‌شود؛ در این آیین حجاب نماد احترام به طبیعت و هماهنگی با هستی نیز هست و زنان با رعایت حجاب از طبیعت نیز محافظت می‌کنند.

تصویر زن رزتشتی در سفرنامه شاردن در زمان قاجار

جوادی آملی در این کتاب، زنان را تجسم حرمت و عفاف جامعه می‌داند.

حجاب در اسلام

در اسلام، حجاب و رعایت حریم محرم و نامحرم از ضروریات دین قلمداد می‌شود؛ اما بر اساس شواهد و اسناد تاریخی، اسلام آغازگر اصل حجاب نبوده، اما به پوشش رایج میان مردم نیز بسنده نکرده است؛ بلکه با تکمیل و عمق‌بخشی به آن، به‌غایتی والاتر در پس آن، رهنمون شده است؛ غایتی که علاوه‌بر فراهم‌ساختن امکان حضور زن در اجتماع، هرگونه نگاه ابزاری و جنسی را از او دور می‌کند. اسلام با غنابخشی به حجاب، در پی آن بوده است که زن، نه بر اساس جاذبه‌های ظاهری و جنسی، بلکه با اتکا به شخصیت، شایستگی‌ها و توانمندی‌های خود، جایگاهی شایسته در اجتماع بیابد و عرصۀ اجتماع محل فعالیت و کار باشد، نه محل آمیختگی با لذت‌جویی‌های جنسی.

مبانی

حجاب در اندیشۀ اسلامی بر مبانی اعتقادی و اخلاقی استوار است. در بعد اعتقادی، توحید بنیادین‌ترین پایه به شمار می‌رود و حجاب از الزامات سبک زندگی توحیدی است؛ زنان موحد اندام خویش را امانت الهی می‌دانند و رعایت حجاب را بندگی خدا و موجب تعالی خود می‌شمارند. باور به عدالت الهی نیز از پایه‌های حجاب است و رعایت آن از الزامات عدالت اجتماعی شمرده می‌شود، زیرا به تعادل جامعه مدد می‌رساند. باور به میعاد نیز حجاب را موجب نورانیت و رستگاری در آخرت می‌داند. در بعد اخلاقی، انسان فطرتاً گرایش به طهارت دارد و حجاب راهی برای دستیابی به آن و حفظ پاکدامنی و کرامت زن است. همچنین حجاب با جلب محبت الهی و مقدم داشتن فرمان خدا بر تمایلات غریزی، موجبات خشنودی او را فراهم می‌کند و با کنترل خودآرایی افراطی، گرایش به زیبایی را به سوی زیبایی‌های معنوی هدایت می‌کند.

احکام و ضوابط

در نگرش فقهی؛ هرچند حجاب برای زنان و مردان واجب است؛ منتها حجاب مردان به‌حکم اولی صرفا ستر عورتین است و اگر بر برهنگی بقیه اندام مرد، مفسده‌ای مترتب شود، به‌حکم ثانوی، پوشاندن آنها نیز واجب می‌شود؛ از این رو در ادبیات فقهی، مفهوم حجاب بیشتر ناظر به پوشش زنان است، حجاب از وظایف مهمی زنان، از مسائل ضروری اسلام و مورد اتفاق مذاهب اسلامی دانسته شده است. فقهای اهل سنت هرچند در موارد جزئی مثلا پوشاندن مچ دست یا صورت اختلاف نظر دارند؛ اما در باره اصل وجوب حجاب و پوشاندن بقیه اندام اتفاق نظر دارند. بر پایه پژوهش انجام شده، به اجماع فقهای شیعه و سنی، بر زنان واجب است که بدن و موی سر خود را از نامحرم بپوشانند.

آثار

در منابع دینی پیشگیری از طمع‌ورزی افراد بیمار دل، شناخته شدن زنان عفیف و ایجاد مصونیت برای آنان، پاکی دل از وسوسه‌های شیطانی، تضمین سلامت روانی جامعه، حفظ زیبایی و طراوت زن، صیانت از مقام و منزلت زن، تسریع در ازدواج دختران، افزایش محبوبیت مردان در برابر زنان، تضمین سلامت جسمانی، حضور سالم در اجتماع، حفظ و استحکام نظام خانواده، افزایش بهره‌وری اقتصادی، کاهش هزینه‌های مدگرایی، حفظ هویت اسلامی و مبارزه با تهاجم فرهنگی، احساس ارزشمندی، افزایش اعتماد به نفس و تحکیم بنیان خانوادۀ انسانی، از آثار حجاب دانسته شده است.

رویکردهای نظری به حجاب

جامعه‌شناختی: در این رویکرد حجاب به‌مثابه کنش نمادین و حامل معانی، ارزش‌ها و بازتاب‌دهنده هویت فرد است و شامل زبان بدن، مدیریت بدن و آرایش ظاهری بدن نیز می‌شود. گیدنز، خودآرايی را با پويايی زن مرتبط دانسته و پوشاک را وسیله مهمی برای پنهانسازی يا آشکارسازی وجوه مختلـف زنـدگی شخصی می‌داند، به عقیده بوردیو، سبک پوشش و آرايش از نشانه‌های کلیدي تمایز هويتی شمرده می‌شود. در جوامع اسلامی که حجاب به‌عنوان هنجار اجتماعی تلقی می‌شود، بی‌حجابی، هنجار شکنی به‌شمار می‌آید.

روانشناختی و دینی: در رویکرد دینی و روان‌شناختی بر فطری‌بودن حیا و شرم از برهنگی تأکید شده و حجاب تقاضای نهفته در ساختار روانی زنانه شمرده می‌شود. از این منظر، نیاز به خودآرایی و میل به جذب دیگران مهم‌ترین محرک زندگی زنان به‌شمار می‌آید. خودآرایی افراطی، موجب بروز اختلالات روانی در زن، آسیب دیدن اخلاق جنسی و رواج مصرف‌ زدگی در جامعه می‌شود. از منظر برخی روانشناسان، رعایت حجاب نقش مهمی در تعدیل میل خودآرایی زنان داشته و موجب تعادل در نظام شخصیتی زن و ثبات اجتماعی می‌شود.

حجاب و مد

از منظر برخی پژوهشگران، ترکیب حجاب شرعی با مد روز، امکان تنوع در پوشش را برای زنان مسلمان فراهم کرده است. صنعت مد، رسانه‌ها و چهره‌های تأثیرگذار در شبکه‌های اجتماعی نیز با معرفی الگوهای گوناگون حجاب، در شکل‌گیری و گسترش «مد حجاب» نقش داشته‌اند. با وجود تعارض برخی ترندهای مد با اصول شرعی، شماری از زنان مسلمان حجاب مد را افزون بر تکلیف دینی، وسیله‌ای برای بیان هویت و سلیقه شخصی خود می‌دانند. از این منظر، تعامل میان مد و حجاب، چالش‌ها و فرصت‌هایی را در زمینه انتخاب و سبک پوشش زنان ایجاد کرده است. به گزارش برخی پژوهشگران، شماری از زنان مسلمان از پوشش اسلامی، برای بازنمایی هویت زن مسلمان در جهان معاصر استفاده می‌کنند. بر پایه برخی گزارش‌ها،حجاب اسلامی به الگویی مورد توجه در صنعت مد غربی از جمله در بریتانیا تبدیل شده است.

حجاب در کشورهای جهان

به باور برخی پژوهشگران، حجاب در دنیای معاصر فراتر از یک حکم شرعی فردی، به نمادی در گفتمان سیاسی و اجتماعی زنان مسلمان تبدیل شده است. از این منظر، برخی کشورهای غربی با رویکردی سیاسی به حجاب، محدودیت‌های برای آن وضع کرده‌اند و در این کشورها قانونی به نام قانون منع حجاب وجود دارد. برای مثال فرانسه در ۲۰۰۴م استفاده از حجاب و نمادهای مذهبی را برای بانوان منع کرد و در ۲۰۱۰م استفاده از روبند را مشمول مجازات دانست. در آلمان نیز دادگاه فدرال، اعمال برخی محدودیت‌ها درباره حجاب را مجاز دانسته است. در بریتانیا، به‌ویژه پس از ۲۰۰۱م برخی مدارس محدودیت‌های برای پوشش اسلامی اعمال کرده‌اند در هلند و ایتالیا نیز استفاده از پوشش کامل صورت در اماکن عمومی ممنوع است. در برخی دیگر از کشورهای اروپایی نیز محدودیت‌های برای حضور دانش‌آموزان محجبه در مدارس گزارش شده است. هم‌چنین آمریکا و برخی دیگر از کشورهای غربی، قوانین سخت‌گیرانه‌ای علیه استفاده از حجاب در محیط دانشگاه وضع کرده‌‌اند که مجازات آن اخراج است. بر پایۀ تحقیقات جدید، زنان محجبه در کشورهای اروپایی از جمله هلند، آلمان و اسپانیا به‌شدت در معرض نژادپرستی و تبعیض شغلی قرار دارند و ۶۵درصد از زنان مسلمانی که عکس محجبه خود را به رزومه ضمیمه می‌کنند، بدون تماس برای مصاحبه رد می‌شوند. این در حالی است که تا پیش از سدۀ بیستم، حجاب در بسیاری از کشورهای غربی از جمله انگلستان، اسپانیا و فرانسه امری رایج و پذیرفته‌شده به شمار می‌رفت؛ زنان موی خود را زیر روسری و سرپوش پنهان می‌کردند، از چادر و شنل بلند برای پوشاندن اندام استفاده می‌کردند و برای پنهان‌ماندن اندام، زیردامنی‌های متعدد به تن می‌کردند.

در برخی کشورهای اسلامی؛ مانند مصر، تونس، اردن، مراکش، ترکیه، آذربایجان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان و عربستان، نیز محدودیت‌هایی برای رعایت حجاب وجود دارد، این محدودیت‌ها در برخی موارد شامل ممانعت از ورود زنان و دختران محجبه به مدارس، دانشگاه‌ها و مناصب دولتی می‌شود. در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، رعایت حجاب حداکثری اجباری است. در مقابل، در کشورهای مانند پاکستان، بنگلادش، اندونزی، قانون عامی برای حجاب وجود ندارد و انتخاب نوع پوشش به افراد واگذار شده است.

نوع و سبک حجاب در کشورهای اسلامی نیز متفاوت است؛ در افغانستان استفاده از برقع‌های سبک و رنگی رایج است؛ در نیجریه، روسری‌های هماهنگ با لباس‌ استفاده می‌شود؛ در امارات، عمان و قطر، برقع، یا روسری همراه با لباس‌های بلند رواج دارد. زنان مصری علاقه به پوشیه و لباس‌های رنگی دارند؛ زنان اندونزی بیشتر از جلباب، کت و لباس‌های گشاد استفاده می‌کنند؛ زنان پاکستانی و هندی بیشتر از لباس‌های رنگی، روسری بزرگ و لباس‌های بلند استفاده می‌کنند. در قبرس، نوعی روسری سفید، متأثر از سنت‌های محلی رواج دارد. در ایران، در کنار تنوع پوشش، چادر به‌عنوان حجاب برتر تلقی می‌شود.

حجاب در ایران

به گزارش برخی پژوهشگران، در سنت ایران، حجاب از نشانه‌های نجابت و منزلت زنان به‌شمار می‌رفت. با ورود اسلام، حجاب اهمیت شرعی نیز یافت. منابع تاریخی همچنین از تداوم برخی شیوه‌های پوشش پیش از اسلام در قرون اولیه اسلامی و رواج لباس‌های فاخر و سنتی در میان زنان ایرانی حکایت دارند. بر اساس گزارش‌های تاریخی، در عصر قاجار به‌ویژه از دوران محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، گسترش روابط فرهنگی با غرب زمینه ورود و رواج تدریجی پوشش اروپایی در ایران را فراهم کرد. پژوهشگران، دوره رضاشاه را از مقاطع مهمی تحول در الگوی پوشش زنان ایرانی دانسته‌اند؛ سیاست کشف حجاب در این دوره با هدف تغییر الگوی پوشش زنان اجرا شد و حجاب اسلامی در گفتمان رسمی حکومت، نماد عقب‌ماندگی معرفی می‌شد. البته جامعه ایران به‌ویژه بانوان با این قانون با جدیت مقابله کردند. در دوره محمدرضا شاه، الزام قانونی کشف حجاب برداشته شد؛ با این حال، مطبوعات حکومتی همچنان از قانون کشف حجاب حمایت می‌کردند.

بر مبنای منابع تاریخی، حجاب در نهضت ۳۰ تیر ۱۳۳۰ش. ملی‌شدن صنعت نفت و قیام ۱۵ خرداد، تبدیل به مسئله‌ای هویتی ایرانیان شد و انقلاب اسلامی نیز «انقلاب حجاب» نام گرفت. با پیروزی انقلاب اسلامی، حجاب فراتر از حکم شرعی، تبدیل به نماد هویت زن ایرانی شد؛ نمادی که همزمان وی را از محدودیت‌های سنتی و آسیب‌های مدرنیته دور می‌کرد. در گفتمان انقلاب اسلامی، هرچند «چادر» به‌عنوان حجاب برتر معرفی شد؛ اما محدود به آن نماند و انواع دیگری از پوشش‌‌های اسلامی نیز مورد پذیرش قرار گرفت.

بازنمایی حجاب در ادبیات و هنر

• ادبیات شعری، شاعرانی همچون فردوسی، حافظ، محتشم کاشانی و دیگر شاعران برجسته فارسی، حجاب را تحسین کرده‌اند؛ سعدی در یکی از اشعارش، زن را تشبیه به ماه کرده و از او خواسته است؛ چهره زیبایش را بپوشاند تا در معرض دید همگان نباشد. در میان شاعران معاصر نیز بسیاری از جمله نسیم شمال، نطنزی طباطبایی، اسماعیل دهقان، امیری فیروزکوهی، نوری تویسرکانی، برقعی و برخی دیگر از شاعران معاصر برای ترویج فرهنگ عفاف و حجاب، اشعاری سروده‌اند.
• ادبیات نثری؛ حجاب در ادبیات نثری نیز بازتاب یافته است و آثاری همچون «جانِ فیروزه جان»، «ترگل»، «دختران آفتاب»، «خاطرات سفیر» و «ستاره‌ها چیدنی نیستند» بخشی از این آثار در موضوع حجاب به‌شمار می‌روند.

• هنرهای نمایشی؛ در حوزه تولیدات نمایشی نیز آثاری با موضوع یا محوریت حجاب تولید شده است، از جمله این آثار می‌توان به: «ساعت جادویی»، «چارقد بی‌بی»، «مستوره» و «ما همه مسؤلیم» اشاره کرد. برخی دیگر؛ مانند «کلاه پهلوی» به بازنمایی رویدادهای مرتبط با حجاب در تاریخ معاصر ایران به‌ویژه دوره پهلوی پرداخته‌اند. همچنین شماری از این آثار با محوریت زنان موفق و محجبه تولید شده‌اند که به‌طور غیر مستقیم به‌ ترویج و بازنمایی حجاب می‌پردازند که از آن جمله می‌توان به «ناریا» «کیمیا» و «ستایش» اشاره کرد.

• هنرهای تجسمی؛ برخی از آثار هنرهای تجسمی ایران باستان، از جمله سنگ‌نگاره‌های تخت جمشید، حاکی از اهمیت حجاب در فرهنگ ایرانی است.

حجاب در جامعه معاصر

تنوع و تغییر

جامعه ایرانی به‌ویژه در سال‌های اخیر جلوه‌ای از تکثر و تنوع در انتخاب و شیوه‌های پوشش زنان را تجربه می‌کند. بسیاری از بانوان همچنان به چادر، روسری یا مقنعه وفادار مانده‌اند و این پوشش‌ها را نمود کامل عفاف و هویت دینی خود می‌دانند؛ درحالی‌که برخی، سبک‌های دیگری را برگزیده‌اند که هرچند نوآوری و خلاقیت فردی در آن رخ می‌نماید اما سیر تحولی متفاوتی را از فرهنگ دیرین خود سپری می‌کند؛ به‌گونه‌ای که زنان امروزی ضمن توجه به پوشش اسلامی، از رنگ‌ها، طرح‌ها و بافت‌های نو بهره می‌برند و حضور متفاوتی در جامعه دارند. این امر علاوه‌بر آنکه بازتاب ذوق و سلیقه ایرانی و نشانه‌ای از تحول فرهنگی است، نشان‌دهنده ظرفیت تعامل هم‌زمان با هویت بومی و روندهای جهانی است.

حجاب‌استایل

برخی کارشناسان فرهنگی بر این باورند که در طراحی و مد لباس بانوان، ضمن وفاداری به سنت‌های اصیل و فرهنگ غنی ایرانی - اسلامی، باید سازگاری با اقتضائات عصر و کارآمدی عملی نیز در نظر گرفته شود. تغییرات در سبک پوشش، زمینه‌ساز دگرگونی در سبک زندگی ملی محسوب می‌شود. پوشش، بازتاب عینی شخصیت، منزلت و شئون فرهنگی هر فرد و جامعه است و غفلت از مبانی ایرانی و اسلامی در این عرصه، بی‌تردید به فروپاشی انسجام فرهنگی می‌انجامد. چنان‌که ممکن است صورت و ظاهر حجاب در جامعه برقرار بماند، اما حقیقت و معنا و بن‌مایه اصیل آن آسیب ببیند؛ خطری که امروزه با نمود پدیده‌هایی همچون حجاب‌استایل‌ها، بیش از پیش احساس می‌شود و البته امکان بهره‌برداری صحیح از آن در تولید و طراحی مد پوشش بانوی ایرانی وجود دارد.

به‌ نظر برخی محققان ترکیب حجاب اسلامی با مد روز، فرصت تازه‌ای برای زنان مسلمان ایجاد کرده است تا در عین پایبندی به ارزش‌های دینی، از زیبایی و تنوع در پوشش نیز بهره‌مند شوند. صنعت مد، رسانه‌ها و اینفلوئنسرها با معرفی مدل‌های متنوع حجاب، نقش مهمی در گسترش «مد حجاب» دارند. با وجود برخی تعارض‌ها میان برخی ترندهای مد و اصول شرعی، بسیاری از زنان حجاب را ابزاری برای بیان هویت و سلیقه شخصی خود می‌دانند. بدین ترتیب، تعامل میان مد و حجاب، چالش‌ها و فرصت‌هایی را پیش روی زنان مسلمان قرار داده و امکان انتخابی خلاق و هویت‌محور را برای آنان فراهم ساخته است.

حجاب در گفتمان‌های سیاسی

در سال‌های اخیر، موضوع حجاب در ایران فراتر از یک حکم شرعی و فرهنگی، به یکی از محورهای اصلی گفتمان سیاسی و اجتماعی تبدیل شده است. برای مثال پس از درگذشت مهسا امینی در بازداشت پلیس در شهریور ۱۴۰۱ش این موضوع ابعاد تازه‌ای پیدا کرد و بر اساس برخی گزارش‌ها، گرایش به بی‌حجابی در بخش‌هایی از جامعه افزایش یافت. از دیدگاه برخی تحلیلگران، رواج بی‌حجابی فراتر از یک چالش اخلاقی و فردی، به موضوعی چندوجهی و مرتبط با عناصر هویتی تبدیل شده و می‌تواند در زمرۀ پروژه‌های کلان جنگ ترکیبی برای گسست وحدت و انسجام ملی و تضعیف امنیت پایدار قرار گیرد. برخی نیز معتقدند این پدیده به‌صورت سازمان‌یافته و با کمک عوامل داخلی در حال گسترش است و از یک‌سو با هدف قرار دادن هستۀ مرکزی جامعه، یعنی خانواده، و ترویج فردگرایی افراطی، دوقطبی‌هایی را بازتولید می‌کند که نتیجۀ آن فرسایش قدرت ملی در برابر فشارهای خارجی است و از سوی دیگر، موجب تضعیف انگیزۀ نیروهای مدافع نظام می‌شود. در چنین فضایی، تغییر نگرش‌ها نسبت به حجاب و کاهش یا افزایش پایبندی به آن، تنها تابع الزام قانونی نیست، بلکه به تحولات فرهنگی، اقتصادی و رسانه‌ای نیز بستگی دارد. برای مثال شعارهای حجاب اختیاری و کمپین‌هایی مانند چهارشنبه‌های سفید، دختران خیابان انقلاب و آزادی‌های یواشکی که گفته می‌شود با حمایت خارجی شکل گرفتند، نمونه‌هایی از تلاش برای براندازی نظام به بهانۀ مبارزه با حجاب اجباری است. همزمان، عواملی چون تهاجم فرهنگی، شبهه‌پراکنی رسانه‌ای، تلقی نادرست از امر به معروف و نهی از منکر، برخوردهای خشن و کینه‌مآبانه، نبود برنامه بلندمدت فرهنگی، موازی‌کاری نهادها و نبود لباس مناسب و ارزان‌قیمت، به تضعیف حجاب در جامعه انجامیده است. احساس ظلم تاریخی زنان همراه با اغراق‌های فمینیستی نیز به نارضایتی و فاصله‌گرفتن آنان از نمادهای زنانه‌ای چون حجاب منجر شده و جامعه ایران را با هویتی متعارض مواجه ساخته که هم‌زمان بر بی‌حجابی و ضرورت حجاب تأکید دارد.

منابع

• آقاجانی، نصرالله، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، معرفت کلامی، شماره ۳۲، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش.
• آیا تغییرات پوشش بانوان قبل و بعد از غائله ۱۴۰۱، معانی یکسان دارند؟»، وب‌سایت روزنامه ایران، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۴۰۲ش.
• ارتباط حجاب و حیا»، وب‌سایت گناه‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۴۰۴ش.
• انصاریان، حسین، عرفان اسلامی، قم، دارالعرفان، ۱۳۸۶ش.
• انواع حجاب در کشورهای مسلمان»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 21 تیر 1395ش.
• ایوبی، منصوره سادات، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، همایش ملی نگرش علمی و کاربردی به عفاف و حجاب، شماره ۳۱، ۱۳۹۶ش.
• بختیاری، فاطمه، هویت برتر، تهران، شورای فرهنگی-اجتماعی زنان، ۱۳۸۹ش.
• بصیرت‌منش، حمید، «روند کشف حجاب و واکنش روحانیان»، نشریه تاریخ معاصر ایران، شماره ۲، تابستان ۱۳۷۶ش.
• بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
• پرچکانی، زهره، «...عفاف، یعنی»، مجلۀ حدیث زندگی، شماره ۶، ۱۳۸۰ش.
• پرسش‌ها و پاسخ‌ها درباره احکام اجتماعی و سیاسی اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی، تاریخ درج مطلب: 5 خرداد 1380ش.
• تاجبخش، غلامرضا، «واکاوي جامعهشناختي پوشش دانشجويان»، دوفصلنامه علمي پژوهشي دين و سياست فرهنگي، شماره شانزدهم، بهار و تابستان 1400ش.
• تقوی باغبان، ملیحه، «بررسی انواع پوشش سر مردان و زنان در دوره صفوی»، ماهنامه پژوهش در هنر و علوم تخصصی، شماره پیاپی ۳۰، آبان ۱۳۹۹ش.
• ترنرویل، کاکس، روت، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاك زنان و مردان جهان، ترجمه بزرگمهر شیرین، تهران، نشر توس، تهران، 1397ش.
• جعفریان، رسول، داستان حجاب در ایران پیش از انقلاب، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۳ش.
• جریان شناسی پروژه حجاب اجباری/از چهارشنبه‌های سفید تا آزادی های یواشکی»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۲ تیر ۱۳۹۹ش.
• جمشیدی، مهدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، نشریه کیهان فرهنگی، شماره ۴۳۶، خرداد ۱۴۰۲ ش.
• جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، قم، اسراء، 1375ش.
• چال‌دره، طاهره، «حجاب در آیینه شعر معاصر»، دوفصلنامه تخصصی زبان و ادبیات فارسی، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
• چگونگی حجاب و پوشش زنان در کشورهای اسلامی»، وب‌سایت مرکز تخصصی پوشاک بانوان، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1405ش.
• حاتمی، سیما و رحیمی، فتح‌الله، «مبانی فلسفی مفهوم حجاب در سیر تحول غرب و اسلام»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، شماره ۴۳، بهار ۱۴۰۴ش.
• حبیبی، محمداسحاق، «نیم نگاهی به حجاب در ادیان الهی»، نشریه معرفت، شماره ۹۴، مهر ۱۳۸۴ش.
• حجاب از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت پرسمان دانشگاه‌هیان، تاریخ درج مطلب:16 بهمن 1404ش.
• حجاب در دین زرتشت: نمادی از پاکی، احترام و فروتنی»، وب‌سایت خبری تحلیلی ردنا، تاریخ بازدید مطلب: 22 مرداد 1405ش.
• حجاب»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید مطلب: 29 مرداد 1405ش.
• حسینی، «حجاب در آینه ادبیات کهن پارسی»، وب‌سایت خبرگزاری رسا، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار دانشجویان و اساتید دانشگاه‌های استان همدان»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ مراجعه: ۸ خرداد ۱۴۰۴ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، گزیده سخنان در مورد تهاجم فرهنگی، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۷۵ش.
• خلاصه داستان سریال تلویزیونی کلاه پهلوی»، وب‌سایت منظوم، تاریخ مراجعه: سوم تیر ۱۴۰۴ش.
• دانش‌مهر، حسین، و دیگران، «پوشش و معنای اجتماعی آن به میانجی سبک زندگی»، مجلۀ مطالعات اجتماعی-روان شناختی زنان، دورۀ ۱۷، شمارۀ ۱،۱۳۸۹ش.
• داودی، علی اصغر و امین، الهام، «حجاب، هویت زنامه و هژمونی ایدئولوژیک انقلاب اسلامی در گفتمان آیت‌الله خامنه‌ای»، نشریه مطالعات راهبردی بسیج، شماره ۹۹، تابستان ۱۴۰۲ش.
• داودی، «حجاب یک امر الزامی و شرعی است یا اخلاقی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• رابطه عفاف و حجاب»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• رایس، کلارا کولیور، زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان، ترجمه اسدالله آزاد، تهران، کتابدار، ۱۳۸۳ش.
• رجبی، عباس، «بررسی رابطهٔ حجاب با سلامت روانی»، مجلهٔ طهورا، شمارهٔ ۶، ۱۳۸۹ش.
• زارع، مرضیه و شادقزوینی، پریسا، «مطالعه هویت ایرانی در طراحی پوشاک زنان ایران»، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، شماره ۵۷، زمستان ۱۳۹۸ش.
• زائری، قاسم، «دیرینه‌شناسی بی‌حجابی در ایران»، نشریه زن در توسعه و سیاست، شماره ۲، ۱۳۹۳ش.
• زهرایی، محمدرضا، «حجاب استایل، تهدید یا فرصت»، مجله پیام زن، شماره مسلسل ۳۶۰، اسفند ۱۴۰۲ش.
• زیبایی‌نژاد، محمدرضا، «نظام اسلامی و مسئله پوشش زنان»، در نظام اسلامی و مسئله حجاب، سیدجعفر حق‌شناس، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، 1387ش.
• سالاری‌فر، محمدرضا، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، دو فصلنامهٔ مطالعات اسلام و روان‌شناسی، شمارهٔ ۲۱، ۱۳۹۶ش.
• سریال‌هایی که با نام زن ماندگار شدند»، وب‌سایتِ آی‌فیلم۲، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۴ش.
• سوزنچی، حسین، حجاب مدخلی برای کنش‌گری زن مسلمان، تهران، هیئت میثاق با شهدا، آذر ۱۴۰۱ش.
• شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره پنجم، شماره3، پاییز 1391ش.
• شجریان، مهدی، «فلسفه‌های حجاب و عدالت‌جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، سال 10، شماره 1، تابستان 1401ش.
• شرف‌الدین، سیدحسین، «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی بی‌حجابی»، نشریه فقه و علوم وابسته، شماره ۵۱–۵۲، ۱۳۸۶ش.
• شعبان‌پور، محمد و دیگران، «تحلیلی بر حجاب و عفاف از منظر قرآن با تکیه بر مصلحت در نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، اندیشه علامه طباطبایی، شماره ۶، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
• شعری برای حجاب»، وب‌سایت‌های حجاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• شوكتی، آیت و حاجی قاسملو، فاطمه، «حجاب در ملل، اديان و مذاهب»، مجلۀ زن و فرهنگ، شمارۀ 7، 1390ش.
• شیخ‌شعاعی، فهیمه، «جایگاه حجاب در ایران باستان و تقویت هویت فرهنگی ایران معاصر»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره ۴۸ و ۴۹، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
• صالحی، سیدعباس، «نظریه‌ها و راهبردها در حجاب و فعالیت‌های اجتماعی زنان»، نشریه حوزه، شماره 163-164، 1391ش.
• صدر، حسن، حقوق زنان در اسلام و اروپا، تهران، بانک ملی ایران، ۱۳۱۹ش.
• عفاف و حجاب»، وب‌سایت عماریار، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• علی‌مردی، مهناز و علی‌مردی، محمدمهدی، «حجاب و پوشش در ادیان زرتشت، یهود و مسیحیت»، معرفت ادیان، سال اول شمارهٔ سوم، تابستان ۱۳۸۹ش.
• غلامی، علی، مسئلهٔ حجاب در جمهوری اسلامی ایران (بررسی حقوقی - جامعه‌شناختی)، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۱ش.
• غلامی، علی، مسئله حجاب در غرب، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۱ش.
• غول‌های صنعت فشن، چطور دنیای پوشاک را می‌چرخانند؟»، پایگاه خبری اتاق بازرگانی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۳۹۵ش.
• غیرتمند، سعید و دیگران، «آثار فردی و اجتماعی حجاب و نقش آن در امنیت اجتماعی زنان»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۳ش.
• فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• فلاحی، رقیه، «حجاب در ایران باستان ـ نگاهی به تاریخچه حجاب و وقار»، مجله پی‌استور، اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• کاشی، عبدالرزاق، اصطلاحات الصوفیة، به کوشش محمدکمال ابراهیم جعفر، قم، ۱۳۷۰ش.
• کاظم‌پور، الهام و دیگران، «بررسی تحلیلی حجاب از دیدگاه ادیان سامی»، زن و مطالعات خانواده، شماره ۳۸، زمستان ۱۳۹۷ش.
• کاوسی، اسماعیل و قاضی، بهناز، «تأثیر مدرنیته بر تحولات حجاب بانوان در جامعه ایران»، نشریه پژوهشنامه، شماره ۷۴، تابستان ۱۳۹۰ش.
• کرمی جعفرلو، ملیحه و امامی، مرتضی، «رابطه حجاب با جایگاه معنوی زنان مسلمان از دیدگاه قرآن و حدیث»، نشریه معرفت، شماره ۱، بهار ۱۴۰۰ش.
• محمدی، علی، حجاب در ادیان الهی، قم، اشراق، 1373ش.
• محمدی جورکویه، «حجاب از پنجره فقه اسلامی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• محرومیت ۶۵ درصد زنان از کار به دلیل داشتن حجاب در کشورهای اروپایی»، خبرگزاری شبستان، ۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
• مصباح یزدی، محمدتقی، جامی از زلال کوثر، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی، 1402ش.
• مطهری، مرتضی، مسئله حجاب، قم، انتشارات صدرا، ۱۳۸۶ش.
• معرفی برنامه ناریا»، وب‌سایت شبکه یک سیما، تاریخ مراجعه: سوم تیر ۱۴۰۴ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، ادنا، ۱۳۸۶ش.
• موسوی، سید حسن، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۵ش.
• مهدوی، «بهترین کتاب در مورد حجاب»، وب‌سایت مجله اینترنتی فراکتاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• مهدی‌زاده، حسین، حجاب‌شناسی، قم، حوزه علمیه قم، ۱۳۸۲ش.
• نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام درباره قانون حجاب»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
• هلالیان، سعید، «اسرار معرفتیِ حجاب»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره ۲۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.