امام علی

پادکست مقاله | 🡇 noicon

امام علی؛ علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان.

علی بن ابی‌طالب مشهور به امام علی و امیرالمؤمنین (۱۳ رجب سال ۲۳ پیش از هجرت – ۲۱ رمضان سال ۴۰ق)، از صحابه، راویان حدیث و کاتبان وحی و از نزدیک‌ترین یاران پیامبر بود. بنا بر گزارش شیعه و شماری از منابع اهل‌سنت، علی در کعبه زاده شد و نخستین مردی بود که به پیامبر ایمان آورد. شیعیان او را نخستین امام و جانشین پیامبر می‌دانند و اهل‌سنت او را چهارمین خلیفه از خلفای راشدین به‌شمار می‌آورند. او پس از رحلت پیامبر در تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی نقش داشت و در سال ۳۵ق به خلافت رسید. دوران خلافت او با سه جنگ داخلی جمل، صفین و نهروان همراه شد و در سال ۴۰ق در مسجد کوفه به دست عبدالرحمن بن ملجم مرادی به شهادت رسید. نهج‌البلاغه، مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او، از مهم‌ترین منابع مرتبط با میراث فکری و ادبی اوست و سخنان و آموزه‌های منسوب به وی در حوزه‌هایی مانند کلام، فقه، تفسیر، قرائت، نحو، فصاحت و بلاغت بازتاب یافته است.

زندگی‌نامه

تولد و خانواده

پدر او ابی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب و مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بود. بر پایه این منابع، ازدواج ابوطالب و فاطمه بنت اسد نخستین ازدواج میان زن و مردی از بنی‌هاشم بود و علی نخستین فردی بود که از سوی پدر و مادر هاشمی محسوب می‌شود. علی بن ابی‌طالب، بنابر منابع تاریخی، روز جمعه ۱۳ رجب، سی سال پس از عام الفیل، در کعبه در شهر مکه متولد شد. او در شش‌سالگی به خانه پیامبر اکرم رفت و تحت سرپرستی او بزرگ شد.

ازدواج و فرزندان

امام علی با فاطمه زهرا، دختر پیامبر اکرم، در سال دوم هجرت ازدواج کرد. درباره زمان این ازدواج، گزارش‌های متفاوتی نقل شده و ۱ ذی‌الحجه سال دوم هجری، ماه شوال و ۲۱ محرم از تاریخ‌های ذکرشده در منابع است. حاصل این ازدواج پنج فرزند به نام‌های حسن، حسین، زینب، ام‌کلثوم و محسن بود که بنابر گزارش‌های شیعه، محسن پیش از تولد سقط شد. امام علی در دوران زندگی با فاطمه‌زهرا همسر دیگری اختیار نکرد. پس از درگذشت او، ازدواج‌های دیگری برای او گزارش شده است؛ ازجمله با فاطمه بنت حِزام، مشهور به اُمّ‌البنین، که چهار پسر به نام‌های عباس، عثمان، جعفر و عبدالله داشت. همچنین خَوله حنفیه از همسران او بود که محمد حنفیه فرزند اوست. از برخی همسران امام علی نیز فرزندانی گزارش شده است. شیخ مفید در کتاب الارشاد، نام فرزندان امام را به طور کامل ذکر کرده است.

نام، کنیه و القاب

نام او، علی است و کنیه‌های مشهور او ابوالحسن و ابوتراب است. دیگر کنیه‌های او ابوالحسین، ابوالسبطین، ابوالریحانتین و ابوالائمه است. در منابع روایی و تاریخی از شیعه و اهل‌سنت، بیش از ۲۰۰، بیش از ۳۰۰ و حتی تا ۵۹۰ لقب برای او ذکر شده است که امیرالمؤمنین، حیدر، اسدالله، مرتضی، هادی، صدیق و فاروق از مشهورترین آن‌ها هستند و برخی از این القاب، مانند امیرالمؤمنین، یعسوب‌الدین، قسیم‌النار و الجنه، ابوتراب و اسدالله به‌عنوان عناوینی با دلالت‌های اعتقادی و فضیلتی تفسیر شده‌اند و برخی از منابع آنها را مرتبط با افضلیت و امامت امام علی دانسته‌اند. درباره تعداد و منشأ نام‌ها، القاب و شهرت‌های گوناگون او نیز عناوین مختلفی در آثار پراکنده آمده است و تفاوت آنها لزوماً به معنای تعارض نیست؛ هر یک از این عناوین به صفت یا ویژگی خاصی اشاره دارد.

ویژگی‌ها

در منابع تاریخی و روایی، امام علی مردی میانه‌بالا با چشمانی سیاه و گشاده، ابروهایی کشیده و پیوسته، چهره‌ای گندمگون، ریشی انبوه و شانه‌هایی پهن توصیف شده و اندامی نیرومند برای او گزارش شده است. درباره تعبیر بطین نیز گزارش‌های متفاوتی وجود دارد؛ در برخی منابع، این واژه به ویژگی جسمانی و در برخی دیگر به فراوانی دانش تفسیر شده است. درباره قدرت بدنی او نیز گزارش شده است که با هرکس مبارزه می‌کرد، او را بر زمین می‌زد. عبادت‌پیشگی، زهد، ساده‌زیستی، نجابت، جوانمردی، شجاعت، حق‌طلبی، خوش‌خلقی و تقوا از جمله ویژگی‌های اخلاقی و فردی گزارش‌شده درباره امام علی است. فصاحت و دانش نیز در منابع اسلامی از ویژگی‌های او دانسته شده است.

ادوار زندگی امام علی

زندگی امام علی را می‌توان به چند بخش تقسیم کرد. او از کودکی در کنار پیامبر پرورش یافت و در دوره‌های مختلف زندگی پیامبر با او همراه بود. در منابع، از پیروی علی از پیامبر، الگو قرار دادن او و پایبندی به اطاعت از وی یاد شده است.

دوران پیامبر اسلام

• دوران مکه: علی در آغاز بعثت، در حدود ده‌سالگی، نخستین مردی بود که اسلام آورد و با پیامبر نماز خواند. در ماجرای دعوت خویشاوندان نزدیک پیامبر، معروف به یوم‌الانذار یا یوم‌الدار، که در سال سوم بعثت رخ داد، از پیامبر حمایت کرد. در گزارش‌های این واقعه، پیامبر علی را برادر، وصی و جانشین خود معرفی کرده است. علی در دوره محاصره بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب نیز در کنار پیامبر بود. پس از درگذشت ابوطالب، حدود سه سال پیش از هجرت، فشار بر مسلمانان افزایش یافت و پیامبر تصمیم به هجرت گرفت. علی در شب ۱ ربیع‌الاول سال چهاردهم بعثت، معروف به لیلةالمبیت، در بستر پیامبر خوابید و پس از اداکردن دیون و امانت‌های او، چند روز بعد همراه فاطمه، فاطمه بنت اسد و گروهی دیگر به مدینه هجرت کرد.
• هجرت به مدینه: پس از هجرت پیامبر به مدینه، در جریان عقد اخوت میان مسلمانان، پیامبر علی را برادر خود معرفی کرد. حضور علی در رویدادهای سیاسی، نظامی و اجتماعی جامعه اسلامی در دوره رسالت نیز در منابع مختلف گزارش شده است.
• فعالیت‌ها و جنگ‌ها: امام علی در غزوات و سریه‌های صدر اسلام حضور داشت و در همه غزوات، جز غزوه تبوک، همراه پیامبر بود. بر اساس گزارش‌های روایی و تاریخی، علی در ۱۱ مورد از ۲۹ غزوه پیامبر پرچم‌دار بود. همچنین در میان ۹ غزوه مهمی که به نبرد انجامید، از جمله بدر، احد، خندق، بنی‌قریظه، بنی‌مصطلق، خیبر، فتح مکه، حنین و طائف، در ۶ نبرد این مسئولیت را بر عهده داشت. در غزوه تبوک، پیامبر او را در مدینه جانشین خود قرار داد و در پاسخ به نگرانی او درباره شایعات، حدیث منزلت را درباره جایگاه او بیان کرد.
• مأموریت‌های سیاسی و اداری: علاوه بر حضور در غزوات، مسئولیت‌هایی نیز در امور سیاسی و اداری داشت. ازجمله؛ پیمان صلح حدیبیه را کتابت کرد. در فتح مکه حضور داشت و در شکستن بت‌های کعبه به پیامبر کمک کرد. در همان سال، مأمور ابلاغ آیات برائت به مشرکان مکه شد و در مباهله با نجران نیز همراه پیامبر، فاطمه، حسن و حسین حضور یافت. در سال دهم هجری، به فرمان پیامبر برای دعوت به اسلام و رسیدگی به امور مسلمانان به یمن رفت و سپس در مکه به پیامبر در حجةالوداع پیوست.
• غدیر خم: پس از بازگشت از حج، واقعهٔ غدیر خم رخ داد. بر پایهٔ روایات شیعه، پیامبر در آن علی را به جانشینی و وصایت خود معرفی کرد و این رویداد به غدیر شهرت یافت.

دوران امامت

دوران امامت امام علی پس از رحلت پیامبر اسلام آغاز شد و تا شهادت او ادامه یافت. در منابع شیعه، اقدامات پیامبر درباره امامت و ولایت علی بن ابی‌طالب از نخستین دعوت علنی آغاز شده و تا روزهای پایانی زندگی او ادامه یافته است. از جمله این موارد، معرفی علی به‌عنوان خلیفه و جانشین، واقعه غدیر خم در ۱۸ ذی‌الحجه در بازگشت از حجةالوداع و درخواست دوات و قلم در روزهای پایانی زندگی پیامبر برای نوشتن وصیتی است که مسلمانان پس از او گمراه نشوند. در دیدگاه شیعه درباره امامت علی، سیاست با ولایت دینی پیوند دارد و حقانیت و شایستگی اهل‌بیت و افضلیت و اعلمیت آنان برای تصدی امامت، به نص پیامبر نسبت داده می‌شود.

سقیفه و مسئله جانشینی

پیامبر اسلام در سال ۱۱ق درگذشت. در دیدگاه شیعه، پس از رحلت پیامبر، علی به امامت رسید؛ در منابع اهل‌سنت، گروهی از صحابه در سقیفه بنی‌ساعده گرد آمدند و ابوبکر را به خلافت برگزیدند. چگونگی شکل‌گیری خلافت ابوبکر و جایگاه علی در مسئله جانشینی پیامبر از موضوعات مورد اختلاف در منابع تاریخی و کلامی است. علی هنگام درگذشت پیامبر به غسل، کفن و دفن او مشغول بود و در اجتماع سقیفه حضور نداشت. پس از آن، درباره موضع او نسبت به خلافت ابوبکر گزارش‌های متفاوتی نقل شده است. در برخی منابع، از احتجاج علی با شماری از صحابه درباره حق خود در خلافت و خودداری اولیه او از بیعت سخن گفته شده است. در منابع اهل‌سنت، خلافت ابوبکر بر پایه بیعت شماری از صحابه و سپس بیعت عمومی مسلمانان گزارش شده و درباره زمان و چگونگی بیعت علی نیز روایت‌های متفاوتی وجود دارد.

دوره خلافت ابوبکر

در برخی منابع تاریخی، از نارضایتی علی از بیعت با ابوبکر، مراجعه به خانه او برای گرفتن بیعت، درگیری، آسیب‌دیدن فاطمه و سقط محسن گزارش شده است. پس از رحلت پیامبر، ابوبکر فدک را در اختیار گرفت. فاطمه زهرا درباره آن دادخواهی کرد و ابوبکر از واگذاری آن خودداری کرد. برخی منابع اهل‌سنت به در اختیار گرفتن فدک، اعتراض فاطمه زهرا و درخواست حق خود، پاسخ ابوبکر و ناراحتی او از این موضوع اشاره کرده‌اند و برخی منابع نیز با نقل روایت‌های مختلف، جزئیات بیشتری آورده‌اند. در برخی منابع، این اقدام در چارچوب اجتهاد و صلاحیت خلیفه تفسیر شده است. علی در دوره خلافت ابوبکر در برخی امور جامعه و حکومت همکاری داشت و در مسائل علمی، فقهی و قضایی مورد مراجعه قرار می‌گرفت. درباره این همکاری، برداشت‌های متفاوتی در منابع وجود دارد؛ برخی آن را همکاری برای حفظ مصالح عمومی و وحدت جامعه اسلامی دانسته‌اند و برخی منابع شیعه، با وجود استمرار اختلاف درباره مسئله خلافت، از سکوت و مدارا برای جلوگیری از گسترش اختلاف میان مسلمانان سخن گفته‌اند. علی همچنین در کنار حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و صحابه، به تفسیر قرآن، تبیین احکام، پاسخ‌گویی به مسائل فقهی و اعتقادی و تربیت شاگردان ادامه داد.

دوره خلافت عمر

پس از درگذشت ابوبکر در سال ۱۳ق، عمر بن خطاب به وصیت او به خلافت رسید. عمر در دوره خلافت خود با اصحاب مشورت می‌کرد، اما خود را ملزم به پذیرش نظر آنان نمی‌دانست. او در چند موضوع، از جمله مسائل قضایی، تعیین تکلیف زمین‌های فتح‌شده عراق و تعیین هجرت پیامبر به‌عنوان مبدأ تاریخ اسلامی، نظر علی را ترجیح داد. علی نیز در حل مسائل سیاسی، قضایی و دینی حکومت مشارکت می‌کرد. در منابع، از عمر بن خطاب نقل شده است که علی را در امر قضاوت برتر از دیگران می‌دانست و تعابیری مانند «لولا علی لهلک عمر»، «أطل الله بقائک» و «أیّدک الله» را خطاب به او به کار می‌برد. در دوره خلافت عمر، سیاست منع تدوین و کتابت حدیث ادامه یافت. بسیاری از نویسندگان شیعه، هدف این ممنوعیت را جلوگیری از انتشار احادیث مربوط به فضائل امام علی و فرزندان او دانسته‌اند.

شورای شش‌نفره و دوره خلافت عثمان

خلیفه دوم برای تعیین جانشین، روش دیگری را در پیش گرفت. بنا بر برخی گزارش‌ها، او با اشاره به اینکه انتخاب ابوبکر بر پایه نظر عمومی مسلمانان صورت نگرفته بود، تعیین خلیفه را به مشورت مسلمانان واگذار کرد. بر این اساس، شورایی شش‌نفره متشکل از علی بن ابی‌طالب، عثمان بن عفان، طلحه بن عبیدالله، زبیر بن عوام، سعد بن ابی‌وقاص و عبدالرحمن بن عوف تشکیل شد تا اعضای آن با مشورت یکدیگر، خلیفه را از میان خود انتخاب کنند. در نهایت عثمان به خلافت رسید و تا سال ۳۵ق حکومت کرد. پس از آغاز خلافت عثمان، نارضایتی‌ها و اعتراض‌ها به‌تدریج و بر اثر عوامل مختلف گسترش یافت. این اعتراض‌ها سرانجام به شورشی گسترده، محاصره خانه عثمان و کشته‌شدن او انجامید. بر اساس منابع روایی شیعه و اهل‌سنت، علی در دوره خلافت عثمان نیز او را نصیحت می‌کرد و از خیرخواهی نسبت به او دریغ نداشت. هنگامی که عثمان در محاصره بود، علی راه‌هایی برای حل بحران پیشنهاد کرد و آب و آذوقه نیز برای او فراهم کرد. بر اساس برخی منابع اهل‌سنت، امام حسن و امام حسین نیز به دستور علی از خانه عثمان محافظت می‌کردند.

خلافت امام علی

علی در ذی‌الحجه سال ۳۵ق، پس از کشته‌شدن عثمان، به خلافت رسید و بیشتر صحابه در مدینه با او بیعت کردند. بنابر گزارش‌ها، او در آغاز به‌دلیل نابسامانی‌های سیاسی و اجتماعی جامعه از پذیرش خلافت خودداری می‌کرد و ترجیح می‌داد مشاور باشد. با این‌حال، گروهی از نزدیکان عثمان و برخی صحابه، که به قاعدین معروف شدند، از بیعت با او خودداری کردند. علی پس از آغاز خلافت، مدینه را مرکز حکومت قرار داد؛ اما پس از جنگ جمل، مرکز حکومت را به کوفه منتقل کرد و این شهر تا پایان خلافت او مرکز سیاسی و اداری حکومت بود.

• جنگ‌ها: در دوره خلافت علی، سه جنگ داخلی جمل، صفین و نهروان رخ داد که به‌ترتیب با ناکثین، قاسطین و خوارج، درگرفت. جنگ جمل در سال ۳۶ق در بصره میان علی و مخالفان خلافت او رخ داد. جنگ صفین در سال ۳۷ق میان علی و معاویه روی داد و پس از آن مسئله حکمیت مطرح شد. حکمیت به مخالفت عملی گروهی از یاران علی انجامید. این گروه که خوارج یا مارقین نامیده شدند، بعداً با علی جنگیدند و جنگ نهروان در سال ۳۸ق میان آنان و سپاه او رخ داد.
• روابط خارجی: علی پس از آغاز خلافت، جریر بن عبدالله بجلی را نزد معاویه در شام فرستاد تا او را به بیعت و پذیرش خلافت دعوت کند و از طریق گفت‌وگو از رویارویی نظامی جلوگیری شود. با ادامه مخالفت معاویه، این تلاش به نتیجه نرسید و در نهایت جنگ صفین رخ داد.

ویژگی‌های حکومت امام علی

در برخی پژوهش‌ها، آثار و پیامدهای حکومت علی در دو حوزه بررسی شده است. حوزه نخست شامل تعیین حدود آزادی فرد و جامعه، نقش مردم، مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان، صراحت حاکم در برابر مردم، پاسخ‌گویی دولتمردان و کارگزاران، معیارهای ارزیابی حکومت‌ها، عدالت، امکان تحقق جامعه عادلانه و توجه به افکار عمومی است. حوزه دوم به تلقی از دولت، معیارهای شایسته‌سالاری در گزینش کارگزاران، اداره نظام‌مند امور، پاسخ‌گویی در سلسله‌مراتب اداری و حکومت به‌عنوان وسیله‌ای برای خدمت مربوط می‌شود.

سیره و اندیشه

سیره علوی به شیوه رفتار علی بن ابی‌طالب در عرصه‌های فردی و اجتماعی و در تعامل با خدا، خانواده و جامعه اشاره دارد. در منابع و پژوهش‌های اسلامی، موضوعاتی مانند اخلاق، کرامت انسانی، آزادی، صبر و همبستگی اجتماعی از مؤلفه‌های سیره او دانسته شده‌اند.

• سیره سیاسی: سیره سیاسی او در شیوه اداره حکومت و اعمال قدرت سیاسی با اصولی چون صدق‌محوری، حق و قانون‌محوری، انتقادپذیری، شایسته‌محوری، مردم‌سالاری، انسان‌محوری، پایبندی به اصول اخلاقی و احترام به آزادی‌های معقول همراه بود. تغییرات، گزینش و نظارت بر کارگزاران شایسته و توانمند و عدم توجه به وابستگی‌های قومی و قبیله‌ای، انضباط اداری، توجه ویژه به نیروهای مسلح، قاطعیت در برابر تخلف، اجرای عدالت و مشورت از شیوه‌های اداره حکومت او بود. آشناکردن کارگزاران با شیوه زمامداری و نحوه رفتار با مردم، حفظ سنت‌های پسندیده و توجه به شایستگی، امانت‌داری، تجربه، توانایی مدیریتی، تخصص و تربیت اسلامی در گزینش آنان از دیگر موارد مورد توجه او بود. عدالت در اداره حکومت با برابری، انصاف و پرهیز از تبعیض همراه بود. مشورت با افراد شایسته، باتجربه و خیرخواه و پرهیز از تصمیم‌گیری فردی نیز از شیوه‌های تصمیم‌گیری حکومت بود. اصلاح و تقویت قضات عادل و آموزش دادرسان نیز مورد توجه قرار داشت. در برخی منابع و دیدگاه‌های علوی، وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی از اصول مورد تأکید دانسته شده است. این دیدگاه، وحدت را در تعالیم اسلام دارای جایگاه اساسی می‌داند و اتحاد و همبستگی مسلمانان، حفظ عزت و قدرت جامعه اسلامی، بهره‌مندی از خیرات و برکات و مصونیت در برابر دشمنان را به وحدت مسلمانان مرتبط می‌کند. نامه‌ها و فرمان‌های او، به‌ویژه مجموعه گردآمده در نهج‌البلاغه، از منابع مهم شناخت شیوه حکومت‌داری اوست.
  • سیره اجتماعی: سیره اجتماعی او به رفتار با مردم و گروه‌های اجتماعی و رعایت حقوق آنان مربوط بود. احترام به شخصیت افراد، حفظ آبروی مؤمن، توجه به یتیمان، کمک به فقرا و نیازمندان، همسایه‌داری، مهمان‌نوازی و امر به معروف و نهی از منکر از مصادیق گزارش‌شده در این زمینه است.
  1. عدالت اجتماعی و اقتصادی: عدالت اجتماعی و اقتصادی در سیره او با رعایت حقوق افراد و گروه‌های جامعه ارتباط داشت. برابری، انصاف، پرهیز از تبعیض، ساده‌زیستی، دوری از خویشاوندگرایی، مساوات در برخورداری از اموال عمومی و توجه به نیازهای افراد از جنبه‌های این سیره است. در برخی منابع، شایستگی نیز در تقسیم مسئولیت‌ها و حقوق اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است؛ ازاین‌رو، افراد از نظر توانایی، دانش و عملکرد یکسان شمرده نمی‌شدند.
  2. آزادی‌های اجتماعی و دینی: آزادی در اندیشه علوی به اختیار انسان در انتخاب و رفتار مربوط دانسته شده و آزادی اندیشه، بیان، عقیده، اجتماع و کار را دربرمی‌گیرد. گفت‌وگو و مناظره برای دستیابی به حقیقت و رفع سوءتفاهم نیز در گزارش‌های مربوط به رفتار او با مخالفان مطرح شده است. در برخی منابع، پیروان ادیان دیگر در حکومت اسلامی از امکان انجام شعائر و حمایت حکومت برخوردار دانسته شده‌اند و برای غیرمسلمانان نیز حقوق اجتماعی در نظر گرفته شده است. درباره ارتداد نیز در برخی دیدگاه‌ها، مجازات شدید به ارتدادی مربوط دانسته شده که با محاربه یا اقدام علیه جامعه اسلامی همراه باشد.

• سیره اقتصادی و مالی: سیره اقتصادی و مالی او به نحوه اداره منابع عمومی و حمایت از فعالیت اقتصادی مردم مربوط بود. عدالت اقتصادی، رعایت حقوق مالی مردم، آبادانی و رونق اقتصادی، تقسیم عادلانه بیت‌المال، توازن در مصرف، مبارزه با مفاسد اقتصادی، تشویق به کار، حمایت از فعالیت‌های اقتصادی، رفع موانع تولید، بازرسی و تنظیم بازار، آبادانی شهرها، توسعه کشاورزی، صنعت، تجارت و موقوفات از موضوعات گزارش‌شده در این زمینه است. در دریافت مالیات، زکات و خراج وضعیت مردم و تولید مورد توجه قرار می‌گرفت و بر رفتار مناسب مأموران، اجرای صحیح قوانین و پرهیز از افزایش فشار مالی بر مردم تأکید می‌شد. در برخی پژوهش‌های معاصر، اقداماتی مانند فقرزدایی، اشتغال‌زایی و تقویت تولید با مفهوم اقتصاد مقاومتی تطبیق داده شده است.
• سیره عبادی: علی بن ابی‌طالب عبادت را بر اساس انگیزه عبادت‌کننده به عبادت برای پاداش، عبادت از ترس کیفر و عبادت برای سپاسگزاری از خدا تقسیم کرده است. در منابع روایی، نماز، روزه‌داری و عبادت شبانه از اعمال عبادی او گزارش شده است.
• سیره علمی: در گزارش‌های مربوط به سیره علمی او، تشویق به فراگیری دانش، توجه به جایگاه عالمان و ترجیح علم بر مال مطرح شده است. علوم کلام، فقه، تفسیر، قرائت، نحو، فصاحت و بلاغت نیز در منابع به او منسوب شده‌اند. ابوالاسود دوئلی بصری و عبیدالله بن ابی‌رافع از شاگردان او دانسته شده‌اند و برخی دیگر نیز با یک یا چند واسطه از شاگردان او شمرده شده‌اند. تشکیل جلسات آموزشی، آموزش قرآن و فقه و سفارش کارگزاران به آموزش افراد بی‌سواد نیز در گزارش‌ها آمده است. در نگاه تربیتی منسوب به او، دانش با عمل و اصلاح رفتار ارتباط داشت و بر قرائت و تدبر در قرآن و عمل به آموزه‌های آن تأکید می‌شد.

• سیره فرهنگی: سیره فرهنگی او بر موضوعاتی مانند تقوا، عدالت، خردورزی، مسئولیت‌پذیری، اصلاح باورها و رفتارهای نادرست و تقویت ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی متمرکز بود. خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های او، به‌ویژه در نهج‌البلاغه، از منابع شناخت این بخش از سیره او هستند.
• سیره خانوادگی: در رفتار او با همسر، فرزندان و خویشاوندان، تأمین معیشت خانواده، کار و تلاش برای کسب درآمد و توجه به نیازمندان گزارش شده است. خدمت به خانواده و تأمین نیازهای همسر و فرزندان نیز دارای پاداش دانسته شده است. در تربیت فرزندان، بر حقوق متقابل والدین و فرزندان، نام‌گذاری نیک، آموزش و تربیت، توجه به تفاوت شرایط نسل‌ها، عقیقه و صدقه به مناسبت تولد تأکید می‌کرد. امام علی در به‌کارگیری شیوه‌های تربیت، اولویت را به تکریم شخصیت فرزند، تحسین و تشویق داده و از سخت‌گیری‌های غیرمعقول، توهین، تحقیر و تنبیه بدنی تا حد ممکن پرهیز گردد. توصیه‌های اخلاقی و تربیتی او به فرزندان، از جمله نامه به امام حسن در نهج‌البلاغه، از منابع این بخش است. صله رحم و حمایت از خویشاوندان نیز در گزارش‌ها مورد تأکید قرار گرفته است.

• سیره قضایی: سیره قضایی او به شیوه اداره دادرسی و اجرای عدالت در مقام قاضی و حاکم مربوط بود. گزینش قضات، استقلال قضایی، پرهیز از ظلم و شکنجه، منع پیش‌داوری، رعایت اصول اخلاقی در رسیدگی به اتهام‌ها و مجازات مجرمان و صدور حکم بر پایه تحقیق و دلیل از موضوعات گزارش‌شده در این زمینه است. تأمین اقتصادی قضات برای پیشگیری از رشوه نیز مورد توجه قرار داشت. در دوره حکومت او زندان‌ها سازمان‌دهی شد و حبس در مواردی به‌عنوان مجازات به کار رفت. همچنین نهادهایی مانند مظالم، بیت‌القصص و تشکیلات شرطه ایجاد یا سازمان‌دهی شدند. در گزارش‌های مربوط به این سیره، اصلاح مجرم، رعایت اصل برائت و همراهی عدالت قضایی با عفو و احسان نیز مطرح شده است. در برخی پژوهش‌های معاصر، جبران خسارت بزه‌دیدگان، میانجی‌گری و حل اختلاف در سیره قضایی او با مفهوم عدالت ترمیمی تطبیق داده شده است.
• سیره نظامی: در گزارش‌های مربوط به جنگ‌های او، پیش از آغاز نبرد از طریق نامه، اعزام سفیر و گفت‌وگو با سران و افراد برای جلوگیری از جنگ اقدام می‌شد؛ پس از بی‌نتیجه ماندن این اقدامات نیز پیش از نبرد اتمام حجت می‌کرد و در برخی موارد دشمن از جنگ دست می‌کشید.
• سیره امنیتی و اطلاعاتی: در گزارش‌های مربوط به این بخش، حفظ امنیت داخلی، صیانت از مرزها، حفظ اطلاعات، آگاهی از وضعیت جامعه و مقابله با تهدیدها مطرح شده است. مخالفان تا زمانی که دست به توطئه، خشونت یا اقدامات تهدیدکننده امنیت نمی‌زدند، از آزادی برخوردار بودند و در صورت ارتکاب رفتار مجرمانه با آنان برخورد می‌شد. حفظ اسرار، شناخت نیرنگ‌ها و احتیاط در برابر دشمنان نیز از موضوعات مورد تأکید در این گزارش‌هاست. برخی پژوهش‌ها اختلافات داخلی، کمرنگ‌شدن ایمان و تعهد دینی، جنگ‌افروزی، قانون‌شکنی، غفلت از دشمن و فساد کارگزاران را از موانع امنیت در اندیشه او دانسته‌اند.
• سیاست خارجی: سیاست خارجی او به روابط با حکومت‌ها و جوامع خارج از قلمرو حکومت مربوط بود. در گزارش‌های مربوط به این حوزه، دعوت و گفت‌وگو، مذاکره و دیپلماسی، مکاتبه، ارسال پیام و پیمان با طرف‌های غیرمتخاصم و ابزارهای اقتصادی مانند تألیف قلوب مطرح شده است. جنگ راهکار نخست نبود و پس از ناکامی روش‌های مسالمت‌آمیز مطرح می‌شد. اداره مناطق دوردست قلمرو اسلامی، از جمله مصر، یمن و شام، از طریق انتصاب کارگزاران و ارتباط با مرکز حکومت انجام می‌شد.

دیدگاه دربارهٔ زنان

در بررسی دیدگاه امام علی دربارهٔ زنان، افزون بر حضور اجتماعی زنان در عرصه‌های گوناگون مانند صحنه‌های سیاسی، نظامی، علمی و فرهنگی در دوران حکومت امام و سخنان منسوب به او در نهج‌البلاغه، برخی پژوهشگران بر توجه به قرآن و سیرهٔ عملی وی تأکید کرده‌اند. در قرآن، زن و مرد از نظر کرامت انسانی و مسئولیت دینی مشترک‌اند و نمونه‌هایی از توانایی فکری و مدیریتی زنان نیز گزارش شده است. در مقابل، شماری از سخنان منسوب به امام علی دربارهٔ زنان، از جمله تعابیر مربوط به نقصان ایمان و عقل و توصیه به پرهیز از مشورت با زنان، از نظر سند، معنا و زمینهٔ صدور محل بحث و تفسیرهای متفاوت بوده است. از مهم‌ترین این موارد، خطبه‌ای است که پس از جنگ جمل در بصره نقل شده و در آن از نقصان ایمان، حظوظ و عقول زنان سخن گفته می‌شود. در این خطبه، برای نقصان ایمان به ترک نماز و روزه در ایام خاص، برای نقصان بهره به تفاوت در سهم ارث و برای نقصان عقل به حکم شهادت دو زن در برابر یک مرد استناد شده است. دربارهٔ مقصود از این تعابیر اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی شارحان آن را ناظر به تفاوت‌های شرعی یا طبیعی میان زنان و مردان دانسته‌اند و برخی پژوهشگران، میان تفاوت در احکام و کاستی ذاتی در توانایی عقلانی تفکیک کرده‌اند. سید محمدحسین فضل‌الله نیز با استناد به شواهد قرآنی، از جمله داستان ملکه سبا، دلالت این تعابیر بر ناتوانی عقلانی زنان را نپذیرفته است. در برخی روایات منسوب به امام علی نیز از مشورت با زنان نهی شده و در برخی دیگر دربارهٔ مشارکت آنان در حکومت سخن گفته شده است. این روایات در منابع مختلف با تفاوت‌هایی در متن و انتساب نقل شده و دربارهٔ اعتبار سند و گسترهٔ دلالت آنها اختلاف نظر وجود دارد. محمدمهدی شمس‌الدین این روایات را برای اثبات عدم صلاحیت عمومی زنان برای مسئولیت‌های سیاسی کافی نمی‌داند و برخی دیگر نیز آنها را با توجه به شرایط تاریخی و اجتماعی زمان صدور تفسیر کرده‌اند. ازاین‌رو، در ارزیابی این روایات، میان حکم شرعی، توصیهٔ اخلاقی، تعابیر بلاغی و سخنان ناظر به شرایط یا اشخاص خاص تفکیک شده و تعمیم آنها به‌عنوان حکمی کلی دربارهٔ ارزش انسانی یا صلاحیت اجتماعی و سیاسی زنان محل اختلاف دانسته شده است.

دیدگاه‌ها درباره امام علی

علی در قرآن

از مجموع آیات قرآن، آیات مختص به امیرالمؤمنین را می‌توان به دو دسته آیات امامت خاصه و آیات فضائل تقسیم کرد. شماری از آیات مانند آیه تبلیغ، ولایت، اولی‌الامر، صادقین و قربی برای بیان جایگاه علی در امامت خاصهٔ او مورد استناد قرار گرفته‌اند. بنابر منابع شیعه و برخی منابع اهل‌سنت بیش از ۳۰۰ آیه درباره علی نازل شده یا به او ارتباط داشته است. در برخی منابع نیز شمار آیاتی که با فضائل او مرتبط دانسته شده، حدود ۱۴۰ آیه ذکر شده است. اختلاف مفسران عمدتاً درباره تعیین مصداق آیات، شأن نزول و میزان دلالت آنها بر فضیلت، ولایت یا امامت علی است.

علی در حدیث

در منابع حدیثی شیعه و اهل‌سنت، روایات متعددی درباره جایگاه و فضائل علی بن ابی‌طالب نقل شده است هرچند درباره سند، مضمون و دلالت آنها دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. از مشهورترین این روایات می‌توان به حدیث غدیر، حدیث منزلت و حدیث ثقلین اشاره کرد. در دانشنامه امیرالمؤمنین حدود ۱۰۰ روایت و حدیث درباره ولایت امام علی جمع‌آوری شده است. در منابع شیعه، شماری از این روایات در ارتباط با امامت و جانشینی علی تفسیر شده‌اند؛ در منابع اهل‌سنت نیز این احادیث نقل شده‌اند، اما درباره معنای آنها، به‌ویژه دلالت حدیث غدیر بر خلافت و جانشینی پیامبر، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.

فضائل

فضایل و ویژگی‌های علی بن ابی‌طالب در آیات قرآن، روایات و گزارش‌های تاریخی بازتاب یافته است. در برخی روایات منقول از پیامبر، فضایل علی بن ابی‌طالب بسیار گسترده دانسته شده و نقل، نوشتن، نگاه کردن و گوش دادن به آنها دارای فضیلت شمرده شده است. در منابع اسلامی، این فضایل به دو دسته اختصاصی و مشترک با دیگر اهل‌بیت تقسیم شده‌اند که انتساب برخی از این آیات به امام علی یا اهل‌بیت، در تفسیر و حدیث میان مذاهب اسلامی یکسان است. ازجمله فضایل اختصاصی منسوب به امام علی، آیه ولایت، لیله‌المبیت و نزول آیه شِراء، آیه تبلیغ، آیه اِکمال، آیه صالح‌المؤمنین، آیه اِنفاق، آیه نجوا، آیه وُدّ، احادیث غدیر، منزلت، مدینه العلم، یوم الدار، وصایت، ولایت، علی مَع الحَق، طیر مشوی، رایَت، شجره، تشبیه، لا فَتَى إِلّا عَلِی، قسیم النار و الجنه و ماجرای خاتم‌بخشی است. آیه صادقین، آیه خیر البریه، آیه مباهله، آیه تطهیر، آیه مودّت، آیه اولی‌الامر، آیه اطعام، آیه اهل‌الذکر، آیه نصر، احادیث ثقلین، کساء، سفینه نوح و لوح نیز در شمار فضایل مشترک او با دیگر اهل‌بیت قرار گرفته‌اند.

در دوره اُمویان، گزارش‌هایی از محدودیت در نقل و نشر فضایل امام علی وجود دارد. بر پایه این گزارش‌ها، برخی افرادی که فضایل او را نقل می‌کردند با مجازات‌هایی مانند قتل یا زندان مواجه می‌شدند. همچنین در دوره معاویه، در برابر نقل فضایل امام علی، به نقل یا جعل فضایل برای خلفای سه‌گانه تشویق می‌شد. در دوره‌های بعد، درباره اعتبار برخی از روایات و آیات مرتبط با فضایل امام علی نیز اختلاف نظر وجود داشت. ابن‌تیمیه و شماری از عالمان پس از او، از جمله ابن‌کثیر دمشقی و ابن‌قیم جوزی برخی از این گزارش‌ها را ضعیف یا جعلی دانسته‌اند. در مقابل، عالمان شیعه و اهل‌سنت فضایل بسیاری از امام علی نقل کرده‌اند و کتاب‌های مستقلی درباره فضائل او نوشته‌اند.

دیدگاه شیعه

در دیدگاه شیعه، علی بن ابی‌طالب پس از پیامبر برترین، باتقواترین و داناترین انسان و جانشین برحق او دانسته می‌شود. دلایل امامت او در برخی موارد به‌صراحت بر امامت و ولایت او پس از پیامبر دلالت دارند و در برخی موارد، بدون اشاره مستقیم به امامت و ولایت، فضایل او را بیان می‌کنند. از نظر شیعه، علی به فرمان خدا و با تصریح پیامبر، جانشین بلافصل رسول خدا است و واقعه غدیر خم از مهم‌ترین مستندات این اعتقاد به شمار می‌رود. به باور شیعیان، خلافت علی بن ابی‌طالب در ۱۹ ذی‌الحجه سال ۳۵ق تحقق دیرهنگام جانشینی او بود که پیامبر در چند موقعیت بر آن تأکید کرده بود. بر اساس این دیدگاه، علی تنها خلیفه برحق پس از پیامبر است و عنوان امیرالمؤمنین برای او شایسته دانسته می‌شود. همچنین حکومت او تنها حکومت مشروع پس از رحلت پیامبر دانسته شده است. متکلمان شیعه برای این اعتقاد به دلایل عقلی و نقلی استناد کرده‌اند. از مهم‌ترین این دلایل، عصمت، اعلمیت، مفترض‌الاطاعه‌بودن، افضلیت، عدم صلاحیت دیگران برای امامت، معجزات، استخلاف بر مدینه، نصوص جلی بر امامت امام علی و روایات و احادیث است.

دیدگاه اهل‌سنت

در منابع شیعه و اهل‌سنت، فضایل، ویژگی‌های اخلاقی و اقدامات امام علی در منابع حدیثی، تفسیری و تاریخی بازتاب یافته است. این مطالب در سه محور آیات مرتبط با امام علی، فضایل منقول درباره او و اقدامات و سیره عملی وی بررسی شده است. از احمد بن حنبل، پیشوای مذهب حنبلی، نقل شده است که فضایل نقل‌شده درباره امام علی درباره هیچ‌یک از صحابه به این اندازه گزارش نشده است. اهل‌سنت جانشینی پیامبر را حاصل انتخاب مسلمانان می‌دانند. برخی متکلمان اهل‌سنت، سیاست و حکومت امام علی در شرایط آن دوره را با تعابیری مانند معجزه توصیف کرده‌اند. با شهادت امام علی، دوره‌ای که در اندیشه اهل‌سنت خلافت راشدین نامیده می‌شود، پایان یافت. در اندیشه سیاسی اهل‌سنت، این دوره الگوی حکومت مطلوب دانسته شده و پس از آن، از پدیدآمدن بدعت‌ها سخن گفته شده است.

دیدگاه غیرمسلمانان

برخی نویسندگان و صاحب‌نظران غیرمسلمان در آثار خود به شخصیت و میراث فکری امام علی پرداخته‌اند. جرج جرداق بر کرامت انسان، آزادی، برابری، عدالت و مبارزه با ستم و فقر تأکید کرده است. کارلایل بر شجاعت، جوانمردی و عدالت‌خواهی او تمرکز داشته و کارا دوو، او را شخصیتی روحانی، عارف و رنج‌دیده توصیف کرده است. جبران خلیل جبران بر روحانیت، عظمت و بینش معنوی امام علی تأکید کرده است. میخائیل نعیمه بیشتر به فصاحت، ژرفای اندیشه، توانایی ادبی، ایمان، عدالت‌خواهی و حمایت از ستمدیدگان او پرداخته است. شبلی شمیل نیز امام علی را شخصیتی استثنایی و بی‌مانند در تاریخ شرق و غرب دانسته است.

آثار

آثار مکتوب و منسوب

مصحف امام علی: بنا بر روایات، نسخه‌ای از قرآن بود که امام علی پس از درگذشت پیامبر آن را گردآوری کرد و سوره‌ها را بر اساس ترتیب نزول تنظیم نمود؛ این مصحف امروزه در دسترس نیست. در برخی روایات، شأن نزول آیات و ناسخ و منسوخ نیز در حاشیه آن ثبت شده بود و بنابر باور شیعیان، این مصحف در اختیار امامان شیعه قرار داشته و اکنون نزد امام مهدی است.

نوشتار اصلی: نهج البلاغه

نهج‌البلاغه: مهم‌ترین میراث مکتوب برجای‌مانده از امام علی، نهج‌البلاغه است؛ مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او که در میان عالمان شیعه و اهل‌سنت جایگاه ویژه‌ای یافته و شرح‌ها و تفسیرهای فراوانی بر آن نگاشته شده است. از مشهورترین خطبه‌های این کتاب می‌توان به خطبه شقشقیه، درباره رخدادهای پس از رحلت پیامبر و مسئله خلافت، خطبه قاصعه، درباره توحید، آفرینش و رابطه انسان با خدا، و خطبه همام، در توصیف ویژگی‌های پرهیزگاران، اشاره کرد. نهج‌البلاغه تاکنون به ۱۷ زبان دنیا ترجمه شده است.

صحیفه‌ها و نامه‌ها: صحیفه امیرمؤمنین از کهن‌ترین نوشته‌های حدیثی منسوب به علی بن ابی‌طالب است که در منابع شیعه و اهل‌سنت گزارش شده و بخشی از احکام و روایات آن، از جمله درباره دیات و برخی احکام فقهی، در منابع حدیثی نقل شده است. این صحیفه در منابع به علی نسبت داده شده و درباره نسبت آن با کتاب علی و جامعه دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. نامه به امام حسن، با مضامین اخلاقی و تربیتی، و نامه به مالک اشتر، مشهور به عهدنامه مالک، درباره اصول حکومت‌داری، عدالت و شیوه اداره جامعه، از مهم‌ترین نامه‌های امام به‌شمار می‌روند.

کتاب‌ها: امام علی در طول زندگی خود آثاری پدید آورد یا آثاری به وی منسوب شده است که از جمله آنها کتاب جَفْر و جامعه، صحیفه امام علی، الملاحم یا صحیفه الدوله و دیوان شعر را می‌توان نام برد. همچنین شماری از آثار فقهی و قضایی که به روایت یا املای او و توسط اصحابش تدوین شده‌اند شامل القضایا و الاحکام، السنن و الاحکام و القضایا، قضایا امیرالمؤمنین، کتاب فی فنون الفقه، کتاب فی نکات الحیوانات، کتاب میثم تمار و کتاب الدیات است.

دعا و روایات

دعا و مناجات: در منابع دعایی، دعاها و مناجات‌های منسوب به امام علی در آثاری همچون کتب ادعیه ثبت شده‌اند. از جمله آنها می‌توان به استغفار هفتادبندی، حرز یمانی، دعای صباح، دعای صنمی قریش، دعای عشرات، دعای مشلول، دعای کمیل، مناجات شعبانیه، الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة، مناجات امام علی در مسجد کوفه و مناجات منظوم امام علی اشاره کرد.

روایات و احادیث: در منابع حدیثی اهل‌سنت، شمار روایات منقول از امام علی را ۵۳۷ حدیث دانستند. در منابع شیعه، سیدحسن قبانچی در مسند الإمام علی روایات او را از منابع شیعه و اهل‌سنت گرد آورده و شمار آنها را بیش از ۱۱٬۴۵۱ روایت دانسته است. همچنین در برخی پایگاه‌های جامع حدیثی شیعه، ۱۷٬۴۳۱ روایت به امام علی نسبت داده شده است.

میراث فکری

میراث فکری امام علی به نقش او در انتقال و تبیین آموزه‌های اسلامی و روایت دانش‌های دینی مربوط است. در منابع شیعه و اهل‌سنت، گزارش‌هایی از آگاهی او از آموزه‌های پیامبر و مراجعه برخی صحابه به او برای پرسش‌های دینی آمده است. این گزارش‌ها از جایگاه علمی او در میان مسلمانان نخستین حکایت دارد. روایت‌ها و آموزه‌های منسوب به امام علی در حوزه‌هایی مانند سنت نبوی، تفسیر و علوم قرآن، فقه، کلام و عقاید و برخی دانش‌های ادبی بازتاب یافته است. در منابع فریقین، از نقش او در پاسخ‌گویی به مسائل دینی و انتقال آموزه‌های نبوی به نسل‌های بعد نیز یاد شده است. بخشی از این آموزه‌ها از طریق فرزندان او و دیگر عالمان مسلمان منتقل شده و در منابع و دانش‌های اسلامی بازتاب یافته است.

کرامات

گزارش‌های متعددی دربارهٔ کرامات منسوب به امام علی در آثاری همچون ۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی، در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی و در متون عرفانی، از جمله گزارش‌هایی دربارهٔ دیدن امام علی در خواب و رؤیاهای صوفیه، بازتاب یافته است. ردّالشمس به‌معنای بازگرداندن خورشید، سفر شهودی امام علی و برخی یاران او به کوه قاف با سوارشدن بر پاره‌های ابر، سخن گفتن زمین با امام علی، کندن صخره‌ای بزرگ از زمین، تبدیل سنگ‌ریزه‌ها به جواهر، توقف زلزله، پرده‌برداری از بهشت و جهنم و شفای بیماران، از جمله مواردی است که در منابع مختلف به علی بن ابی‌طالب نسبت داده شده است.

توسل و زیارت

در منابع شیعه، زیارت امام علی و توسل به او در سیره معصومان مورد توجه قرار گرفته است و زیارت بزرگان دین، به‌ویژه پیامبر و اهل‌بیت، وسیله‌ای برای ارتباط معنوی، یادآوری آرمان‌ها و اعتقادات آنان و تداوم راه ایشان دانسته شده است. در روایات و سیره ائمه، برای زیارت امام علی فضیلت‌هایی نقل شده است. در برخی روایات نیز زیارت مزار امام علی زیارت آدم و نوح و پناهگاهی برای دردمندان معرفی شده است. امام سجاد در زیارت امین‌الله، امام علی را امین‌الله فی ارضه و حجته علی عباده خوانده و او را وسیله و واسطه خود نزد خداوند دانسته و از خداوند شفاعت او، رهایی از آتش، عقل کامل، قلب پاک، عمل صالح، صبر، شکر و رضایت از تقدیر الهی را درخواست کرده است. همچنین بر اساس این گزارش‌ها، در زیارت امام علی بر شناخت جایگاه او، توسل و شفاعت‌خواهی، و درخواست نیازهای معنوی از خداوند تأکید شده است. برخی مضامین زیارت امیرالمؤمنین در منابع اهل‌سنت نیز با گزارش‌هایی درباره فضائل، فداکاری، جهاد، جایگاه دینی و نسبت او با پیامبر بازتاب یافته است.

اصحاب، کارگزاران و فرماندهان

در منابع رجالی و پژوهشی، شمار زیادی از اصحاب، راویان و کارگزاران امام علی معرفی شده‌اند؛ در رجال طوسی حدود ۴۶۰ نفر، در اصحاب امام علی ۱۱۰۰ نفر و در اصحاب الامام امیرالمؤمنین ۱۴۰۱ نفر از یاران و راویان آن حضرت ثبت شده‌اند. شمار دقیق اصحاب ایرانی امام در منابع تاریخی مشخص نیست؛ بااین‌حال، پیوند ایرانیان با اهل‌بیت را می‌توان از زمان او مشاهده کرد. افرادی مانند سلمان فارسی و میثم تمّار در شمار یاران ایرانی او بودند.

کارگزاران علی بن ابی‌طالب در یازده دسته؛ استانداران و فرمانداران، کاتبان و دبیران، گردآوران زکات، مسئولان خراج/مالیات، مسئولان بیت‌المال، بازرسان، نیروهای اطلاعاتی، شُرطَةُ الخَمیس، حاجبان و دربانان، ناظران بازار و قضات جای می‌گرفتند. فرمانداران او را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: گروهی که برای مناطق بزرگ و حساس منصوب می‌شدند و اختیارات گسترده‌ای داشتند و گروهی که مسئولیت مناطق کوچک‌تر را بر عهده داشتند. اختیارات گسترده برخی فرمانداران شامل امور نظامی، قضاوت، اجرای حدود، سرپرستی حجاج، جنگ با دشمن و جمع‌آوری خراج و غنایم بود. بر اساس گزارش‌های تاریخی، امام در برخی موارد اختیارات گسترده‌ای به کارگزاران خود واگذار می‌کرد تا اداره امور با کارآیی و سرعت بیشتری انجام شود. درصد بالایی از فرمانداران امام علی از اهل یمن بودند. همچنین بر اساس برخی گزارش‎‌ها حدود یک‌سوم از انتصابات حکومتی امام علی به جوانان اختصاص داشته است.

شهادت و حرم

شهادت

امام علی در ۱۹ رمضان سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر عبدالرحمن ابن‌ملجم مرادی در مسجد کوفه مجروح شد و دو روز بعد، در ۲۱ رمضان، در ۶۳ سالگی به شهادت رسید. این رویداد پس از جنگ نهروان و در شرایطی رخ داد که امام علی برای رویارویی دوباره با معاویه درصدد بسیج مردم عراق بود. بنابر منابع تاریخی، سه تن از خوارج برای کشتن امام علی، معاویه بن ابی‌سفیان و عمرو بن عاص توافق کرده بودند و ابن‌ملجم مأمور کشتن امام علی شد. بر اساس روایات، علی بن ابی‌طالب پیش از درگذشت درباره غسل، کفن، نماز و دفن خود سفارش کرد و از امام حسن و امام حسین خواست در قصاص ابن‌ملجم بیش از یک ضربه به او نزنند. امام پس از شهادت بنا بر وصیتش، به‌وسیله امام حسن، امام حسین، محمد بن حنفیه و با همراهی عبدالله بن جعفر، به‌صورت شبانه و مخفیانه در غریین دفن شد و قبر او حدود یک قرن پنهان ماند.

وصیت‌نامه

در این وصیت‌نامه که امام علی مخاطب آن امام حسن، امام حسین، همه فرزندان و خاندان او و کسانی هستند که تا قیامت این وصیت به آنان می‌رسد، در ابعاد سیاسی و اجتماعی، پس از سفارش به رعایت تقوای الهی، پرهیز از دنیاگرایی، حق‌محوری و انجام دادن کارها با امید دریافت پاداش الهی، بر دشمنی و خصومت با ستمگر و حمایت و یاری مظلوم تأکید شده است. ارکان و اصول تربیتی آن نیز شامل برنامه زندگی انسان‌ها و اهداف تعلیم و تربیت است. این وصیت‌نامه حسد، دلبستگی به دنیا و رشد یافتن هواهای نفسانی را از مهم‌ترین موانع تربیت و امید به خدا را مهم‌ترین نکته تربیتی می‌داند.

حرم

حرم امام علی در نجف محل دفن امام است و پس از افول اُمویان، محل قبر آشکار شد و بر اساس گزارش‌های تاریخی، امام صادق در دوره عباسیان آن را زیارت و به شیعیان معرفی کرد، هرچند درباره زمان دقیق آشکار شدن قبر اختلاف وجود دارد. در مزار شریف افغانستان نیز زیارتگاهی منسوب به امام علی وجود دارد که به زیارت سخی معروف است. آرامگاه در دوره‌های مختلف تاریخی توسعه و بازسازی شد و در دوره عباسیان، دیلمیان، ایلخانیان، صفویان و افشاریان اقداماتی برای ساخت، بازسازی یا تزیین آن انجام گرفت. بنای کنونی حرم شامل روضه و ضریح، رواق‌ها، ایوان‌ها، صحن، مناره‌ها، حسینیه صحن، مسجد الرأس، مدرسه علوم دینی و مقام امام صادق است. از بناهای پیرامون حرم که برخی از آن‌ها به‌علت توسعه خیابان‌های اطراف حرم و خود حرم از بین رفته است شامل مسجد عمران بن شاهین، مسجد الخضراء، حسینیه آل‌زینی، کتابخانه الروضه و تکیه فرقه بکتاشیه می‌باشد. در بخش‌های مختلف آن شمار زیادی از عالمان و مراجع شیعه دفن شده‌اند. فضای کلی حرم در دوره معاصر، با اجرای طرح صحن حضرت فاطمه تا ۱۴۰ هزار مترمربع گسترش یافته است. همچنین پروژه‌های مرمت، زیرسازی، مقاوم‌سازی، سنگ‌کاری و توسعه بخش‌های مختلف حرم اجرا شده است.

حرم امام علی در شکل‌گیری و دگرگونی بافت شهری نجف نیز از عوامل مؤثر بوده و در پیوند با بازار، قبرستان و نواحی مسکونی، بر مناسبات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و تمدنی شهر اثر گذاشته است. از دوره صفوی، با تقویت ارتباط ایران و عراق و توجه ایرانیان به ساخت، توسعه و تزیین حرم‌های شیعی، از جمله حرم امام علی، روند زیارت، مهاجرت طلاب و گسترش مراکز علمی و اقتصادی پیرامون حرم افزایش یافت و این ارتباط متقابل میان حرم و بافت شهری نجف در دوره‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد.

امام علی در فرهنگ ایرانیان

در فرهنگ عامه ایران، نام و شخصیت امام علی در آیین‌ها و باورهای مردمی، از جمله کاربرد عبارت‌هایی مانند یا علی و یا علی مدد، با یاری‌رسانی و توان‌بخشی پیوند یافته است.

بزرگداشت و آیین‌های مردمی

آیین‌های ولادت

سالروز ولادت امام علی در ایران با برگزاری آیین‌های مذهبی و فرهنگی مانند آذین‌بندی و چراغانی مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، بقاع متبرکه و حرم‌ها و نیز شعرخوانی، مولودی‌خوانی و توزیع شیرینی، شربت و نذورات مردمی همراه است. آیین‌های گرامیداشت میلاد امام علی شامل برگزاری همایش‌های علمی، فرهنگی و ترویجی، جشنواره‌های هنری، شب‌های شعر علوی، مسابقات حفظ خطبه غدیر و کتاب‌خوانی، نمایشگاه‌های محصولات فرهنگی و مراسم جشن در امامزاده‌ها و بقاع متبرکه است. همچنین در این مناسبت، پویش‌های اجتماعی و فرهنگی، اهدای بسته‌های معیشتی و بهداشتی به مناطق کم‌برخوردار، اهدای هدیه به والدین فرزندانی با نام علی، تجلیل از فعالان فضای مجازی و خانواده‌های شهدا و دیگر برنامه‌های فرهنگی برگزار می‌شود. همزمان با سیزدهم رجب، از سوی رایزنی‌های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در کشورهای مختلف به مناسبت ولادت علی بن ابی‌طالب با حضور ایرانیان مقیم، شخصیت‌های علمی، فرهنگی و دینی و شماری از شاعران برجسته از شهرهای مختلف مراسم و جشن‌هایی برگزار کردند. همچنین روز پدر یا روز مرد در ایران، ۱۳ رجب، سالروز ولادت امام علی بن ابی‌طالب است و پس از پیروزی انقلاب اسلامی به این عنوان در تقویم ایران ثبت شد. این مناسبت در فرهنگ‌های مختلف با هدف گرامیداشت پدران و قدردانی از آنان برگزار می‌شود و در ایران تعطیل رسمی است.

آیین‌های شهادت

در سالروز شهادت، به‌ویژه از شب نوزدهم تا بیست‌وسوم رمضان و هم‌زمان با شب‌های قدر، آیین‌های سوگواری شامل سینه‌زنی و زنجیرزنی، سخنرانی، روضه‌خوانی و نوحه‌سرایی در مساجد، حسینیه‌ها، تکایا، بقاع متبرکه و محافل عمومی و خانوادگی برگزار می‌شود و اطعام روزه‌داران و نیازمندان و توزیع نذری و افطاری نیز از برنامه‌های این ایام است. در برخی مناطق ایران، تعطیلی کسب‌وکار و فعالیت‌های کشاورزی از شب شهادت تا شام غریبان، از جمله رها کردن آب مزارع و باغ‌ها به صورت مشاع برای بهره‌مندی دیگر موجودات، از سنت‌های مرتبط با این مناسبت به شمار می‌رود.

غدیر

آیین دیدار سادات یکی از رسوم ایرانی در روز عید غدیرخم است.در این روز، سادات به مردم، به‌ویژه مهمانان خود، عیدی می‌دهند. این عیدی معمولاً اسکناس‌های نو است که با مُهرِ القاب امام علی و نام شخص مُهر شده‌اند. در ایران، در دوره صفویه، عید غدیر از اعیاد رسمی شیعیان و از ارکان هویت جمعی آنان بود. امروزه نیز عید غدیر در جمهوری اسلامی ایران تعطیل رسمی است. همچنین این روز در برخی شهرهای عراق، از جمله کربلا، نجف و ذی‌قار، تعطیل رسمی است. در برخی شهرها، عید غدیر نیز با برگزاری جشن‌های مردمی و خیابانی، مهمانی‌های کیلومتری، برپایی موکب‌های پذیرایی و فرهنگی، اطعام و توزیع نذری و اجرای برنامه‌های فرهنگی و هنری در نقاط مختلف کشور گرامی داشته می‌شود. علاوه براین، مراسم عید غدیر در سال ۱۴۰۴ش، تجلی اراده ملی مردم ایران برای انتقام و اقتدار از رژیم اسرائیل بود. ایرانیان در سال ۱۴۰۵ش به رسم سال‌های گذشته در روز عید غدیر، مهمانی ۱۰ کیلومتری غدیر را با شعار بیعت در امتداد بعثت برگزار کردند.

همچنین در برخی مناطق، برگزاری مراسم عقد و ازدواج به‌صورت نمادین یا جمعی و بزرگداشت پدران آسمانی در این مناسبت گزارش شده است. فرهنگ‌سرای اندیشه همزمان با عید غدیر، با اجرای پویش مجازی برادرانه تلاش کرد ضمن احیای سنت عقد اخوت میان شیعیان و دوستداران اهل‌بیت، روحیه همبستگی و اتحاد میان مسلمانان جهان را تقویت کند.

بازتاب فرهنگی و هنری

• خوشنویسی: قدیمی‌ترین خوشنویسی‌های منسوب به امام علی در موزه‌های جهان، با خط کوفی بر پوست آهو گزارش شده است. از آثار مرتبط می‌توان به تابلوی غدیر؛ ولایت حضرت امام علی، آیه اطاعت اثر علی طه و آثار ولایت امیرالمؤمنین اثر مسعود نجابتی، ها علی بشر کیف بشر، السلام علیک یا امیرالمؤمنین، علی مع الحق و الحق مع علی اثر علی رضاییان و فرازی از مناجات‌نامه امام علی اثر حمیدرضا ابراهیمی اشاره کرد. حمید عجمی نیز در ۱۳۷۸ش خط مُعَلّی را ابداع کرد که نام آن برگرفته از امام علی است.
• هنرهای تجسمی: از نمونه‌های بازتاب امام علی در نگارگری، نقاشی قهوه‌خانه‌ای شبیه غدیر خم با قدمت ۱۶۵ سال است که در سال ۱۲۷۷ق به سفارش سهراب‌خان تقدسی از رجال دوره قاجار، به‌دست استاد حاجی فارسی نقاشی و خوشنویسی کتیبه‌های آن به خط احمد بن‌شیخ حسین‌المشهدی اجرا شد؛ این اثر پس از اتمام به حرم فاطمه معصومه اهدا و در اوایل دهه ۱۳۷۰ش به موزه حرم منتقل شد. تابلوهای محمود فرشچیان است که چهار صحنه از زندگی امام را در آثار مولود کعبه، یتیم‌نوازی یا پناه، غدیر خم و شهادت به تصویر کشیده است. از دیگر آثار می‌توان به نقاشی بیعت، کمال دین، فهذا علی و بعثت در غدیر اثر حسن روح‌الامین، نقاشی جشن ولایت، اکمال دین و مجموعه خط نگاره اذان اثر رضا بدرالسماء، کتیبه غدیری اثر مسعود نجابتی، نقاشی غدیر اثر زنده‌یاد حبیب‌الله صادقی در پیوند میان غدیر و انتظار و ظهور، تابلوی نقاشی غدیر خم اثر علی بحرینی، نقاشی علی پرچم هدایت اثر صابر شیخ‌رضایی اشاره کرد. تابلوی گل‌ومرغ و مینیاتور خوشنویسی‌شده غدیر؛ ولایت حضرت امام علی با تکنیک اکریلیک و گواش، اثر رضا بدرالسماء (نقاش)، سیدمسعود آقامیری (مذهب) و سیدرسول آقامیری (خوشنویس)، و تابلوی ولایت حضرت علی اثر حسین رزاقی به سبک مینیاتور و تکنیک اکریلیک در سال ۱۳۷۵ش در مشهد، همچنین تابلوی واقعه غدیرخم اثر سید فضل‌الله هاشمی با تکنیک رنگ‌وروغن روی چوب در سال ۱۳۸۶ش، از آثار غدیریه موزه حرم مطهر رضوی هستند. در سال ۱۳۹۹ش، در نمایشگاه جلوه امیرالمؤمنین در آثار نقاشی پشت شیشه، ۱۴ اثر با موضوع امام علی از دوره قاجار تا دوره معاصر توسط هنرمندان به تصویر کشیده شد. نمایشگاه آیینه افلاک نیز در ۱۴۰۳ش، ۲۰۰ اثر نقاشی، خوشنویسی، نقاشی‌خط، نقاشی قهوه‌خانه‌ای، حجم و گرافیک با موضوع امام علی را ارائه کرد.
• موسیقی و سرود: شخصیت امام علی در موسیقی و سرود ایران، در قالب موسیقی متن و تیتراژ، آلبوم‌ها و قطعات آیینی بازتاب یافته است. از آثار شاخص این حوزه امام علی، ساخته فرهاد فخرالدینی با صدای صدیق تعریف، ماه غریبستان با صدای محمد اصفهانی، امیر عشق و حضرت خورشید و مجموعه‌ای از قطعات با موضوع امام علی است که توسط خوانندگان و آهنگسازان مختلف تولید و اجرا شده‌اند.
• ادبیات و شعر: بازتاب شخصیت و جایگاه امام علی در شعر فارسی، از دوره‌های نخستین ادب فارسی تا روزگار معاصر، در آثار شاعران و نویسندگان مختلف دیده می‌شود. از جمله این شاعران می‌توان به ابوالقاسم فردوسی در شاهنامه، ابوالحسن کسایی مروزی، ناصر خسرو قبادیانی، سنائی غزنوی، نظامی گنجوی، عطار نیشابوری، مُصلِح‌الدین سعدی، جلال‌الدین محمد مولوی، امیر فخرالدین محمود ابن‌یمین، شمس‌الدین محمد حافظ، سید محمدحسین شهریار، محمدحسین غروی اصفهانی (کمپانی)، محمد اقبال لاهوری و باذل مشهدی اشاره کرد. مضامین مرتبط با امام علی در شعر فارسی، موضوعاتی مانند ولایت، غدیر، فضایل و سیره، عدالت، شجاعت و جایگاه معنوی او را دربرمی‌گیرد و در قالب‌هایی مانند قصیده، غزل، مثنوی و رباعی بازتاب یافته است. شهریار نیز با سروده همای رحمت از شناخته‌شده‌ترین شاعران معاصر در این زمینه است. ازجمله؛

علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را

که به ماسوا فکندی همه سایه هما را

دل اگر خداشناسی همه در رخ علی بین

به علی شناختم من به خدا قسم خدا را

• سینما، تلویزیون و رادیو: در سینما و تلویزیون، فیلم اینجا شهر دیگری است و مجموعه تلویزیونی امام علی از آثار مرتبط با زندگی و دوران امام علی‌اند. در تئاتر نیز نمایش‌های مجلس ضربت خوردن، توبه نمی‌کنم، مهر و آیینه‌ها و زمان سکوت برای زندگان و نمایشنامه‌های امیر و پل با موضوع امام علی اجرا شده‌اند. رسانه ملی نیز برنامه‌ها و آثار مناسبتی متعددی درباره امام علی تولید و پخش کرده است. در رادیوهای ایران، فرهنگ، معارف، تهران، قرآن و جوان نیز برنامه‌های مناسبتی، مستند، گفت‌وگو، نمایش و درس‌گفتارهایی درباره زندگی، سیره، فضایل و اندیشه او تولید شده است که از جمله آنها ماه شب‌های کوفه، ماه محراب، گفت نپوش، سجده سرخ، خانه بدون علی، پلک تر عشق، از محراب تا معراج و من غدیری‌ام است.

• معماری: نام و جایگاه امام علی در معماری مذهبی و تاریخی ایران، به‌ویژه در کتیبه‌ها، کاشی‌کاری، گچ‌بری، محراب‌ها، گنبدها و ایوان‌ها بازتاب یافته است. مسجد جامع اصفهان، مسجد کبود تبریز، مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی و برخی بناهای مذهبی کاشان، یزد، کرمان، خراسان و مشهد از نمونه‌های آن‌اند. این بازتاب در سکه‌ها، نگارگری و کتاب‌آرایی نیز دیده می‌شود و موضوعاتی مانند غدیر و ذوالفقار در نگارگری ایرانی، به‌ویژه از دوره صفوی، بازنمایی شده است. همچنین نام امام علی در کتیبه‌ها و تزیینات برخی زیارتگاه‌ها، از جمله حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه و شاهچراغ، به‌کار رفته است.

نام‌گذاری فرزندان

اسامی و القاب علی بیشترین انتخاب نام ایرانیان برای فرزندان پسر بوده است. بر اساس داده‌های پایگاه اطلاعات جمعیتی سازمان ثبت احوال کشور، نام علی با بیش از ۲٫۵ میلیون نفر، علیرضا با ۹۴۱ هزار نفر و امیرعلی با ۴۸۱ هزار نفر از رایج‌ترین نام‌های مرتبط با نام امام علی در ایران هستند. در ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۴ نیز ۷۷۳۲ نوزاد با نام علی، ۶۳۹۷ نوزاد با نام امیرعلی و ۲۲۴۰ نوزاد با نام علیرضا نام‌گذاری شده‌اند.

نام علی در فرهنگ اسلامی و به‌ویژه در جامعه ایران، افزون بر یک نام شخصی، با شخصیت امام، مفاهیمی چون فضیلت، عدالت، شجاعت و معنویت و نیز هویت دینی و فرهنگی پیوند یافته است. این نام در کشورهای مسلمان نیز رواج گسترده دارد و در خارج از جهان اسلام نیز تا حدی با مهاجرت مسلمانان و انتقال فرهنگی مرتبط دانسته شده است. از منظر جامعه‌شناختی، استمرار و گستردگی نام علی را می‌توان بازتابی از نام‌گذاری به‌عنوان کنشی هویتی و نمادین دانست که در آن، برکت‌جویی، تعلق دینی، پیوند با سنت خانوادگی و انتقال ارزش‌ها میان نسل‌ها نقش دارد؛ در عین حال، کوتاهی، خوش‌آوایی و امکان ترکیب آن با نام‌های دیگر نیز به رواج و ماندگاری آن در جوامع گوناگون کمک کرده است.

نام‌گذاری فضاهای شهری

نام امام علی در ایران برای شماری از مساجد، حسینیه، کانون فرهنگی هنری، معابر، بزرگراه‌ها، میدان‌ها، مراکز آموزشی و درمانی و دیگر فضاهای عمومی به‌کار رفته است. بر اساس آمار ثبت‌شده در نرم‌افزار مسجد‌یاب در سال ۱۳۹۶ش، ۱٬۴۸۲ مسجد و حسینیه در ایران به نام امام علی یا القاب او، از جمله امیرالمؤمنین، علی‌بن‌ابی‌طالب و حیدر کرار، نام‌گذاری شده‌اند؛ این نام پس از امام حسین در رتبه دوم نام‌گذاری مساجد و حسینیه‌ها قرار دارد. همچنین بر اساس آمار اعلام‌شده در سال ۱۴۰۱ش، در ایران ۱٬۰۶۴ کانون فرهنگی هنری، ۱٬۱۳۷ مسجد و ۶۵۸ مجموعه مسجد و کانون فرهنگی هنری به صورت مشترک با نام یا القاب امام علی فعالیت می‌کنند. علاوه براین، از نمونه‌های شاخص سایر فضاهای شهری می‌توان به بزرگراه امام علی در تهران، میدان امام علی در اصفهان، بلوار امام علی در پردیسان قم، خیابان امام علی و دانشگاه افسری امام علی ارتش اشاره کرد. همچنین مراکز درمانی متعددی در شهرهای مختلف با این نام فعالیت می‌کنند.

پویش‌های مردمی

بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام علی، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی و مذهبی برگزار می‌شود؛ از جمله؛ پویش سه‌گانه نذر قربانی، اطعام علوی، به عشق علی، پویش هم‌بستگی و امدادرسانی خادمان حرم امام علی، سومین پویش ملی من شیعه علی‌ام، پویش ملی در پناه علی علیه‌السلام، پویش سراسری جشن ملی بیعت با علی در ۳۱ استان کشور، پویش به نام پدر، پویش دُرّ نجف، پویش به حرمت حضرت علی می‌بخشم، پویش حرمت مولا، پویش مردمی علی یاوران در ۳۰ استان، پویش به حساب علی.

آثار و پژوهش‌ها درباره امام علی

نسخه خطی

حدود ۵۹۰ نسخه خطی از آثار منسوب به امام علی به زبان‌های عربی و فارسی در مرکز نسخ خطی کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد که مشتمل بر احادیث و روایات از این امام همام است. نهج‌البلاغه و ترجمه و شروح آن، غُرَرُ الحِکَم و دُرَرُ الکَلِم، دعای صباح و دعای سیفی، از جمله این آثار است. یک نسخه خطی ۵۰۸ ساله با محتوای مناجات منظوم منسوب به علی همزمان با ایام عید غدیر در کتابخانه حرم مطهر رضوی رونمایی شد. از دیگر نمونه‌های شاخص، قدیمی‌ترین نسخه خطی نهج‌البلاغه در آستان قدس رضوی مربوط به نیمه نخست قرن پنجم هجری، نسخه ۳۴۴ ساله مناقب مرتضوی و مصحف منسوب به امام علی است که در گنجینه‌های نسخه‌های خطی آستان قدس رضوی نگهداری می‌شوند. همچنین بر اساس فهرست معجم‌الآثار المخطوطه، حدود ۲۰ هزار نسخه خطی در ۶ هزار عنوان درباره امام علی در کتابخانه‌های جهان شناسایی و معرفی شده است. این نسخه‌ها به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی و اردو هستند و بیشتر آنها در ایران نگهداری می‌شوند؛ در این طرح، نمونه‌هایی از نسخه‌های مرتبط با امام علی در آلمان و بوسنی و هرزگوین نیز شناسایی شده است.

مطالعات شیعی

از آثار شیعی درباره امام علی می‌توان به التحصین، الرساله العلویه فی فضل امیرالمؤمنین، الروضه فی فضائل امیرالمؤمنین، الصحیح من سیره الامام علی، الصحیفه العلویه و التحفه المرتضویه، الغارات، الفصول العلیه فی المناقب المرتضویه، المراتب فی فضائل امیرالمؤمنین، الیقین باختصاص مولانا علی بامرة المؤمنین، تفضیل امیرالمؤمنین، خصائص الائمه، خصائص الوحی المبین، طرف من الانباء و المناقب، عمده عیون صحاح الاخبار فی مناقب امام الابرار، غایه المرام فی فضائل علی و اولاده الکرام، فرحه الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین، قضاء امیرالمؤمنین، وقعه صفین و کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین اشاره کرد.

مطالعات اهل‌سنت

در منابع اهل‌سنت نیز آثار متعددی درباره امام علی ازجمله مائه منقبه، الجوهرة فی نسب الإمام علی و آله، المعیار و الموازنه در برتری امیرالمؤمنین علیه‌السلام، جواهر المطالب فی مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب، خصائص امیرالمؤمنین، فضائل امیرالمؤمنین، مقتل الإمام امیرالمؤمنین، مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب، مناقب مرتضوی و کفایه الطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب تألیف شده است.

پژوهش‌های معاصر

در ادب فارسی، منظومه‌های دینی درباره امام علی بخشی از میراث منظوم فارسی را تشکیل می‌دهند و از نظر ادبی، تاریخی و زبانی بررسی شده‌اند. آثار پژوهشی و خواندنی متعددی ازجمله کتاب، مقاله، پایان‌نامه نیز درباره زندگی، سیره، اندیشه و شخصیت او پدید آمده است. در کنار این آثار و دانشنامه‌های تخصصی و عمومی متعددی درباره امام علی منتشر شده‌اند که ابعاد گوناگون زندگی، سیره، فضایل، اندیشه، سیاست، اخلاق، حقوق، اقتصاد، علم و مسائل اجتماعی مربوط به او را بررسی می‌کنند. این مطالعات در حوزه ادبیات نیز با آثاری همچون علی‌نامه، از نخستین منظومه‌های شناخته‌شده حماسه شیعی و همچنین رمان‌ها و داستان‌هایی با موضوع امام علی ادامه یافته است. مجموعه آثار دیگری نیز با موضوع علی بن ابی‌طالب نگارش یافته‌اند.

در دهه‌های اخیر نیز برگزاری همایش‌ها و کنگره‌های ملی و بین‌المللی، زمینه دیگری برای بررسی ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، هنری، اخلاقی و تمدن‌ساز سیره و اندیشه امام علی فراهم کرده است؛ این رویدادها در ایران و دیگر کشورها برگزار شده و موضوعاتی همچون حکومت علوی، سیره علوی، نهج‌البلاغه، حکمرانی، مقاومت و غدیر، تربیت معنوی، مدیریت، فرماندهی و دیگر ابعاد شخصیت و میراث او را دربرگرفته‌اند. همچنین در سال ۱۳۷۹ش، همایش‌های بین‌المللی و منطقه‌ای درباره امام علی در چند کشور، برگزاری همایش جهانی عدالت و علی و ترجمه و توزیع کلمات قصار نهج‌البلاغه به ۱۲ زبان اعلام شد.

جستارهای وابسته

• نهج البلاغه
• شیعه

منابع

• قرآن کریم.
• «آثار نمایشی و تصویری امام علی(ع)؛ نگاهی به چهار دهه کم‌کاری». وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا. ۱۳ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• آریا، غلامعلی؛ داداش‌زاده، وحیده (۱۳۹۹). «بررسی کرامات امام علی(ع) در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی». مطالعات ادبیات تطبیقی. چهاردهم (پنجاه و ششم): ۵۲۱-۵۴۳.
• «آغاز پویش به حرمت حضرت علی(ع) می‌بخشم در سراسر کشور». خبرگزاری برنا. ۱۰ بهمن ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «آغاز پویش هم‌بستگی خادمان حرم امام علی(ع) با ملت ایران». خبرگزاری ایکنا. ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «آغاز سومین پویش ملی «من شیعه علی‌ام»». خبرگزاری ایرنا. ۱۰ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (۱۴۰۳). الذریعة الی تصانیف الشیعه. بیروت: دار الاضواء.
• آل‌کاظمی، علی (۱۳۸۵). امام علی در قرآن. تهران: دفتر نشر معارف.
• آلوسی، سید محمود (۱۴۱۵). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
• «آیین‌های جشن میلاد امام علی (ع) و روز بزرگداشت مقام پدر». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۱ فروردین ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «آیین‌های سوگواری شهادت امام علی(ع) برگزار شد». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۸ خرداد ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• ابن‌ ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبةالله (۱۴۰۴). شرح نهج البلاغه. به کوشش تصحیح ابراهیم محمد ابوالفضل. قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
• ابن ابی‌الدنیا، عبدالله بن محمد (۱۴۲۳). مقتل الإمام أميرالمؤمنين عليه‌السلام. به کوشش مصطفی مرتضی قزوینی. بیروت: دار العلوم.
• ابن‌أثیر، ضیاءالدین (۱۳۹۹). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
• ابن‌اعثم کوفی، محمد بن علی (۱۴۱۱). الفتوح. بیروت: دار الندوه الجدیده.
• ابن‌بطریق، یحیی (۱۴۰۷). عمده عیون صحاح الاخبار فی مناقب امام الابرار. به کوشش جعفر سبحانی تبریزی. قم: جامعه مدرسین.
• ابن‌بطریق، یحیی بن حسن (۱۴۱۷). خصائص الوحی المبین. به کوشش مالک محمودی. تهران: دار القرآن الکریم.
• ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (۱۴۰۶). منهاج السنه النبویه فی نقض کلام الشیعه القدریه. به کوشش محمد رشاد سالم. ریاض: جامعه الإمام محمد بن سعود الإسلامیه.
• ابن‌حنبل، احمد (۱۴۳۳). فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب. به کوشش سیدعبدالعزیز طباطبایی. قم: دار التفسیر.
• ابن‌سعد (۱۴۱۸). الطبقات الکبرى. بیروت: دار الکتب العلمیه.
• اسلامی علی‌آبادی، طاهره؛ امداد، توران؛ غفوری‌نژاد، محمد (۱۴۰۱). «بازنمایی شواهد تشیع اعتقادی در نیمه‌ی اول قرن اول». پژوهشنامه امامیه. هشتم (پانزدهم): ۱۶۳-۱۸۴.
• ابن‌شاذان، محمد بن احمد (۱۴۰۷). مائة منقبة من مناقب امیرالمؤمنین و الائمه. قم: مدرسة الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه‌الشریف.
• ابن‌شعبه حرّانی، حسن بن علی (۱۳۸۷). تحف العقول عن آل الرسول علیهم‌السلام. تهران: سازمان تبليغات اسلامی. شركت چاپ و نشر بين الملل.
• ابن‌شهر آشوب، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابی‌طالب علیهم‌السلام. قم: علامه.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۴۱۳). التحصين لأسرار ما زاد من كتاب اليقين‏. قم: مؤسسه دار الکتاب.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۴۱۳). الیقین باختصاص مولانا علی بامرة المؤمنین. به کوشش محمدباقر انصاری و محمدصادق انصاری. قم: دار الکتاب.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۴۲۰). طرف من الانباء و المناقب. به کوشش قیس بهجت عطار. مشهد: تاسوعا.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۳۳۰). جمال الاسبوع بکمال المشروع. قم: دار الرضی.
• ابن‌‌عبدالبر، یوسف‌ بن‌ عبد الله (۱۳۲۸). الإستیعاب فی معرفه الأصحاب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
• ابن‌عساکر، علی بن حسن (۱۴۱۵). تاریخ مدینة دمشق. به کوشش علی شیری. بیروت: دار الفکر.
• ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم (۱۴۰۷). المعارف. بیروت: دار الکتب العلمیه.
• ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم (۱۳۵۶). الامامه و السیاسه. قاهره: بی‌نا.
• ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر (۱۳۹۰). المنار المنیف فی الصحیح و الضعیف. به کوشش عبدالفتاح ابوغده. حلب: مکتبه المبطوعات الاسلامیه.
• ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر (۱۴۰۷). البدایه و النهایه. بیروت: دار الفکر.
• ابن‌مردویه، احمد بن موسی (۱۳۸۲). مناقب علی بن أبی‌طالب عليه‌السلام و ما نزل من القرآن فی علی. به کوشش عبدالرزاق محمدحسین حرز الدین. قم: دار الحديث.
• ابن‌مغازلی، علی بن محمد (۱۴۲۴). مناقب الإمام علی بن أبی‌طالب عليه‌السلام. به کوشش شهاب‌الدین مرعشی و همکاران. بیروت: دار الأضواء.
• ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق (۱۳۴۶). الفهرست. ترجمهٔ محمدرضا تجدد. تهران: بانک بازرگانی ایران (چاپخانه).
• ابن‌وزیر، هادی بن ابراهیم (۱۳۷۸). البروج فی اسماء امیرالمؤمنین. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
• ابن‌يمين، محمودبن يمين الدين (۱۳۴۴). ديوان اشعار ابن‌يمين. به کوشش حسینعلی باستانی‌راد. تهران: کتابخانه سنائی.
• «اجرای پویش‌های سه‌گانه در دهه ولایت و امامت». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «اجرای ده‌ها ویژه‌برنامه به مناسبت سالروز ولادت امیرالمومنین علی(ع)». خبرگزاری شبستان. ۲۴ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «احیای سنت غدیریِ «عقد اخوت» در پویش «برادرانه»». خبرگزاری شبستان. ۴ مرداد ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «اختتامیه چهارمین کنگره بین‌المللی «راه نجات، نهج‌البلاغه و حکمرانی علوی» در اصفهان». خبرگزاری ایکنا. ۲۲ آبان ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• اخطب خوارزم، موفق بن احمد (۱۳۸۸). المناقب للخوارزمی. به کوشش محمدرضا موسوی خرسان. نجف: المطبعه الحيدريه.
• اداک، صابر؛ حسینی، فرح (۱۳۸۹). «موضع‌گیری‌های امام علی(ع) در برابر سیاست‌های عثمان بن عفان در دوران خلافت». مسکویه. پنجم (چهاردهم): ۷-۲۸.
• اربلی، علی بن عیسی (۱۳۸۱). کشف الغمه فی معرفة الائمة. تبریز: بنی‌هاشمی.
• اسفندیاری، محمد (۱۳۸۰). «مقدمه» در دانشنامه امام علی علیه‌السلام. به کوشش علی‌اکبر رشاد. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
• اسکافی، محمد بن عبد‌الله (۱۳۷۴). المعیار و الموازنه در برتری امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام. ترجمهٔ محمود مهدوی دامغانی. به کوشش محمدباقر محمودی. تهران: نی.
• «افتتاح رسمی میدان امام علی(ع) اصفهان با حضور رئیس مجلس شورای اسلامی». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۳۰ مرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• افضلی، زهرا (۱۳۹۲). «امام علی(ع) و نهج‌البلاغه از نگاه «ریمون قسیس» شاعر مسیحی معاصر لبنانی». پژوهشنامه نهج‌البلاغه. اول (سوم): ۸۷-۱۰۰.
• اقبال لاهوری، محمد (۱۳۶۶). كليات اشعار فارسي علامه اقبال لاهوري. به کوشش و مقدمه و حواشی از محمود علمی(درویش). تهران: سازمان انتشارات جاویدان.
• «السلام علیک یا امیرالمؤمنین». وب‌سایت کانون هنری شیعی. ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• اصفهانی، محمدحسین (۱۳۶۷). کلیات دیوان‌ حاج‌ شیخ‌ محمدحسین‌ غروی‌ اصفهانی‌ معروف‌ به‌ (کمپانی‌). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
• اکبری، اسدالله (۱۳۸۹). «سیره امنیتی و اطلاعاتی امام علی(ع)». فرهنگ پژوهش. دوم (هفتم): ۱-۱۴.
• «امام علی(ع) در ۴ تابلوی فرشچیان + تصاویر». خبرگزاری ایسنا. ۲۳ فروردین ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• امین، سید محسن (۱۳۷۶). سیره معصومان. ترجمهٔ علی حجتی. تهران: سروش.
• امین، سیدمحسن (۱۴۰۳). اعیان الشیعه. به کوشش حسن امین. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
• امینی، علی‌اکبر؛ دشتی، فرزانه (۱۳۹۱). «پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی(ع)». پژوهش‌نامه علوی. سوم (اول): ۲۳-۴۶.
• امینی، محمدهادی (۱۴۱۲). اصحاب الامام امیرالمؤمنین و الروات عنه. بیروت: دار الکتاب الاسلامی.
• امینی، عبدالحسین (۱۳۶۸). الغدیر. ترجمهٔ محمدباقر بهبودی و همکاران. تهران: کتابخانه بزرگ اسلامی.
• «انتشار مقالات دومین کنگره بین‌المللی راهکارهای گسترش فرهنگ غدیر و ترویج نهج‌البلاغه با تأکید بر آداب و سنن اجتماعی واقعه غدیر». وب‌سایت سیلیویکا. ۳۰ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• ایجی، میر سیدشریف (۱۳۲۵). شرح المواقف. به کوشش بدرالدین نعسانی. قم: الشریف الرضی.
• باذل مشهدی، میرزا محمد رفیع. حمله حیدری. نسخه خطی سپهسالار، شماره ۱۰۲۵.
• باریکانی، سمیرا (۱۳۹۱). «بررسی مردم شناختی جنبه‌های مختلف برگزاری اعیاد مذهبی در کلانشهرها (مورد مطالعه کلانشهر تهران». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی (واحد تهران مرکزی)، دانشکده روان‌شناسی و علوم اجتماعی.
• باعونی شافعی، محمد بن احمد (۱۴۱۵). جواهر المطالب فی مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب. به کوشش محمدباقر محمودی. قم: مجمع احیاء الثقافه الاسلامیه.
• باقری، فاطمه (۱۳۹۶). «بررسی ابعاد سیاسی اجتماعی وصیت‌نامه امام علی(ع) به امام حسن(ع)». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر(عج)، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
• بخاری، محمد بن اسماعیل (۱۴۲۲). صحیح البخاری. به کوشش محمد زهیر بن ناصر الناصر. بیروت: دار طوق النجاة.
• «بررسی مصحف منسوب به امام علی(ع) در شورای عالی قرآن». خبرگزاری تسنیم. ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «برگزاری پویش «به نام پدر» جهت آزادی پدران دارای جرایم غیرعمد از زندان». وب‌سایت اصلی آستان قدس رضوی. ۲۴ دی ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «برگزاری پویش درّ نجف با هدف ترویج گفتمان حضرت علی علیه‌السلام». پایگاه خبری کانون نیوز. ۹ اسفند ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «برگزاری پویش مردمی «علی یاوران» در ۳۰ استان / توزیع ۱۳۰ هزار پرس غذا میان نیازمندان». خبرگزاری ایکنا. ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «برگزاری پویش سراسری «جشن ملی بیعت با علی(ع)» در ۳۱ استان کشور / مشارکت بیش از ۱۱۰۰ نوجوان و مددجو». وب‌سایت گیتی آنلاین. ۱۳ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «برگزاری جشن میلاد حضرت علی(ع) در مركز اسلامی انگلیس در لندن». خبرگزاری ایرنا. ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «بزرگراه امام علی(ع) از فرجام تا پل آغاز در تهران افتتاح شد». خبرگزاری ایرنا. ۸ اسفند ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• بستانی، قاسم؛ جعفرنژاد، محمد (۱۳۸۸). «گزیده‌ای از فضایل امام علی(ع) از دیدگاه مفسرین و محدثین اهل‌سنت». شیعه‌شناسی. هفتم (بیست و پنجم): ۱۱۱-۱۳۸.
• بُستی، ابوالقاسم (۱۴۲۱). المراتب فی فضائل امیرالمؤمنین. قم: دلیل ما.
• بگ‌جانی، عباس؛ دبیران، حکیمه (۱۳۸۹). «کتاب‌شناسی منظومه‌های دینی درباره امام علی(ع)». مطالعات و تحقیقات ادبی. چهارم (چهاردهم و پانزدهم): ۴۷-۶۹.
• بلاذری، احمد بن یحیی (۱۳۹۸). فتوح البلدان. به کوشش رضوان محمد رضوان. بیروت: بی‌نا.
• بلاذرى، احمد بن یحیى (۱۴۱۷). أنساب الأشراف‏. بیروت: دار الفکر.
• «بلوار امام علی(ع) پردیسان قم ‌بازگشایی شد». خبرگزاری تسنیم. ۹ شهریور ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «بهره‌برداری از ۲۱۱ طرح/ بیمارستان امیرالمومنین رسماْ افتتاح می‌شود». خبرگزاری مهر. ۲ شهریور ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• بیاضی، علی بن محمد (۱۳۸۴). الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم. به کوشش رمضان میخائیل. نجف: المکتبة الحیدریه.
• «بیمارستان امیرالمؤمنین(ع) اصفهان در شرایط کرونایی». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۲۶ فروردین ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• پرهیزکاری، سیدروح‌الله (۱۳۹۳). «اصول اخلاقی برخورد با متهم در سیره‌ی قضایی امام علی علیه‌السلام». پژوهش‌نامه اخلاق. هفتم (بیست و ششم): ۱۳۳-۱۴۵.
• پورطهماسبی، سیاوش؛ تاجور، آذر (۱۳۸۹). «ویژگی‌ها و وظایف کارگزاران در نهج‌البلاغه». پژوهش‌نامه علوی. اول (دوم): ۲۱-۴۲.
• «پویش ملی «در پناه علی علیه‌السلام» توسط رئیس سازمان بسیج مستضعفین رونمایی شد». خبرگزاری بسیج. ۲۸ بهمن ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «تابلوی نقاشی ۱۶۵ ساله غدیری در موزه حرم حضرت معصومه». خبرگزاری ایسنا. ۷ مرداد ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «تاریخ روز پدر ۱۴۰۲، روز مرد و ولادت حضرت علی(ع)». خبرگزاری ایمنا. ۵ دی ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۳ شهریور ۱۴۰۵.
• ترمذی، محمد بن عیسی (۱۴۱۹). سنن‌ الترمذی. به کوشش احمد محمد شاکر. قاهره: دار الحدیث.
• ترمذی، محمدصالح (۱۳۸۰). مناقب مرتضوی. تهران: روزنه.
• تلمسانی، محمد بن ابی‌بکر (۱۴۰۲). الجوهره فی نسب الامام علی. دمشق: مکتبه النوری.
• ثابتی، فرزین (۱۳۷۷). القاب و صفات مولای متقیان علی بن ابی‌طالب(ع). تهران: سبحان.
• ثقفی كوفی، ابواسحاق ابراهیم بن محمد (۱۳۵۳). الغارات. به کوشش جلال‌الدین حسینی ارموی. تهران: انجمن آثار ملی.
• ثواقب، جهانبخش (۱۳۸۰). «امام علی(ع) کارگزاران حکومت و راهکارهای اصلاحات». حکومت اسلامی. ششم (بیست و دوم): ۱۴۷-۱۷۷.
• جرداق، جورج (۱۹۷۰). الامام علی صوت العداله الانسانیه. بیروت: دار مکتبه الحیاه.
• جرداق، جورج (۱۳۸۹). امام علی(ع) صدای عدالت انسانی. ترجمهٔ محمدعلی سلطانی. تهران: مؤسسه نشر پنجره.
• «جزئیاتی از قدیمی‌ترین نسخ خطی نهج‌البلاغه». خبرگزاری تسنیم. ۹ مهر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «جزئیات مهمانی ۱۰ کیلومتری عید غدیر در خیابان ولی‌عصر(عج)». خبرگزاری تسنیم. ۱۵ تیر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• جعفریان، رسول (۱۳۷۳). تاریخ تحول دولت و خلافت. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
• جعفریان، رسول (۱۳۸۳). تاریخ سیاسی اسلام، تاریخ خلفا. قم: دلیل ما.
• جعفریان، رسول (۱۳۸۷). حیات فکری سیاسی امامان شیعه. قم: انصاریان.
• جعفریان، رسول (۱۳۸۷). اطلس شیعه. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
• جعفریان، رسول (۱۳۹۱). گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه. قم: دفتر نشر معارف.
• جمعی از نویسندگان، (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد) (۱۳۸۰). دانشنامه امام علی(ع). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
• «چطور حماسه امیرالمومنین(ع) در قرن پنجم جای شاهنامه را گرفت/کدکنی: "علی نامه" کمال شعر شیعی است». وب‌سایت مشرق نیوز. ۲۷ فروردین ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• «چند حدیث از امام علی(ع) در کتب حدیثی اهل‌سنت آمده است؟». خبرگزاری رسمی حوزه. ۶ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱ شهریور ۱۴۰۵.
• حاجی‌زاده، یدالله (۱۴۰۱). «جایگاه جنگ در مواجهه با دشمن در سیره نظامی امام علی(ع)». جستارهای تاریخ اسلام. دوم (چهارم): ۱۲۱-۱۴۱.
• حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۱۵). دیوان حافظ. به کوشش حسین پژمان. تهران: کتابخانه بروخیم.
• حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله (۱۴۱۱). المستدرک علی الصحیحین. به کوشش مصطفی عبدالقادر عطا. بیروت: دار الکتب العلمیه.
• حسکانی، عبیدالله بن احمد (۱۴۱۱). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل. به کوشش محمدباقر محمودی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
• حسینی، سید محمدرضا (۱۳۷۷). «ترجمه دعای صباح» در میراث حدیث شیعه، دفتر اول. به کوشش مهدی مهریزی و علی صدرائی خوئی. قم: مؤسسه فرهنگی دار الحدیث.
• «حقانیت امام علی علیه‌السلام از منابع روایی اهل‌سنت». وب‌سایت الشیعه. ۲۳ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۴ شهریور ۱۴۰۵.
• حکیم، حسن عیسی (۱۳۸۵). المفصل فی تاریخ النجف الأشرف. قم: المکتبة الحیدریة.
• حلی، حسن بن یوسف (۱۴۱۳). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. به کوشش حسن حسن‌زاده آملی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
• حلی، حسن بن یوسف (۱۳۷۹). کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین. ترجمهٔ حمیدرضا آژیر. تهران: وزارت ارشاد.
• حسنی، سیدعبدالکریم بن طاووس (۱۴۱۹). فرحه الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین. به کوشش السید تحسین آل شبیب الموسوی. قم: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه.
• «خبرهای کوتاه رادیو و تلویزیون| 15 سریال رادیویی برای آنتن رمضانی». خبرگزاری تسنیم. ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۹). قرآن‌ پژوهی. تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
• خشنودی، عفت؛ منتظرالقائم، اصغر (۱۳۹۳). «بررسی و توضیح جایگاه موقوفات امام علی(ع)». شیعه‌شناسی. دوازدهم (چهل و هشتم): ۲۲۷-۲۴۸.
• «خلق اثر خوشنویسی با ناخن به مناسبت میلاد حضرت علی(ع)». خبرگزاری صدا وسیما فارس. ۲۶ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• خلیلیان، مهدی (۱۳۸۸). «امام علی(ع) و پیروی از پیامبر(ص)». فرهنگ کوثر. دوازدهم (هفتاد و نهم): ۶۴-۷۰.
• خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین (۱۳۸۰). حبیب السیر فی اخبار افراد بشر. به کوشش محمد دبیرسیاقی، جلال‌الدین همایی. تهران: خيام.
• «خیابان امام علی(ع) شهرضا بعد از ۱۳ سال افتتاح می‌شود». خبرگزاری فارس. ۱۳ آذر ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• داداش‌زاده، وحیده؛ آریا، غلامعلی؛ ابراهیم، علیرضا (۱۴۰۱). «بررسی کرامات امام علی(ع) و تصویر ایشان در خواب‌ها و رویاهای صوفیه در متون عرفانی». عرفان اسلامی. نوزدهم (هفتاد و چهارم): ۱۶۳-۱۸۰.
• «دانشگاه افسری امام علی(ع)، انسان‌سازترین دانشگاه کشور». خبرگزاری صدا و سیما. ۷ تیر ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «دانشنامه جامع موضوعی و الفبايی امام علی(ع) منتشر شد». خبرگزاری ایکنا. ۷ مرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• دری نجف‌آبادی، قربانعلی (۱۳۷۹). «نگاهى به امنیت از منظر امیرمؤمنان(ع)». حکومت اسلامی. پنجم (هجدهم).
• «دسته‌بندی احادیث بر اساس نام معصوم». وب‌سایت کتابخانه احادیث شیعه. دریافت‌شده در ۱ شهریور ۱۴۰۵.
• دلشاد تهرانی، مصطفی؛ امین ناجی، محمدهادی؛ باقرپور، سیدمعصوم (۱۳۹۵). «اصول عزل و نصب کارگزاران با رویکرد اندیشه سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه». مدیریت سازمان‌های دولتی. پنجم (یکم، پیاپی هفدهم): ۱۳۷-۱۵۰.
• دینوری، احمد بن داود (۱۳۷۱). أخبار الطوال. ترجمهٔ محمود مهدوی دامغانی. تهران: نی.
• ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۱۳). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام. به کوشش عمر عبدالسلام تدمرى. بیروت: دار الکتاب العربى.
• رامیار، محمود (۱۳۶۹). تاریخ قرآن. تهران: امیرکبیر.
• «راه‌اندازی پویش «به حساب علی(ع)» در شهرستان فسا». خبرگزاری مهر. ۲۱ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• ربّانی گلپایگانی، علی. «امامت امام علی علیه‌السلام». دانشنامه کلام اسلامی (جلد ۱): ۴۵۳-۴۷۱.
• «روایت آماری از مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری منتسب به نام و القاب امام علی(ع)». خبرگزاری شبستان. ۳ اردیبهشت ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• روحی برندق، کاووس؛ احمدی، علی (۱۳۹۷). «تحلیل روایی تاریخیِ پرچم داری امیرمؤمنان علی(ع) در غزوات پیامبر اکرم(ص)». تاریخ اسلام. نوزدهم (دوم): ۷-۴۰.
• رهبر، محمدتقی (۱۳۷۹). «فدک، نماد مظلومیّت اهل بیت(علیهم السلام)». میقات حج. نهم (سی و چهارم): ۱۵۸-۱۸۵.
• زارع بیدکی، علی‌اکبر (۱۳۸۱). «معرفی کتاب مرجع (دانشنامه امام علی(ع))». پیام بهارستان. سوم (پانزدهم): ۲۳.
• زبیدی، محمد بن محمد(مرتضی) (۱۴۱۴). تاج العروس من جواهر القاموس. به کوشش علی شیری. بیروت: دار الفکر.
• زمانی محجوب، حبیب (۱۴۰۳). «مؤلفه‌های تمدن‌ساز در سیره امام علی(ع) با رویکرد قرآنی». قرآن، فرهنگ و تمدن. پنجم (پانزدهم): ۴۶-۷۱.
• زمخشری، محمود (۱۴۰۷). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
• «زن در نگاه امام علی «علیه‌‏السلام»». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. ۸ آبان ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۴.
• زین، حسن (۱۹۹۴). الامام علی بن ابی‌طالب و تجربه الحکم. بیروت: دار الفکر الحدیث.
• رجبی، حسین (۱۳۷۶). «زیارت امیرالمؤمنین(ع) در سیره معصومین(علیهم‌السلام)». فرهنگ کوثر. اول (هفتم).
• «زیرسازی، مقاوم‌سازی و سنگ‌کاری کف و دیوار اطراف ضریح مطهر امام علی(علیه السلام)». وب‌سایت ستاد بازسازی عتبات عالیات. ۲۲ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• سبحانی تبریزی، جعفر (۱۳۸۰). «امام علی(ع) و اصول سیاست». کتاب نقد. ششم (هجدهم): ۳۰-۴۹.
• سجادی، سیدعبدالقیوم (۱۳۷۹). «سیاست خارجى دولت اسلامى از دیدگاه امام على(ع) (مقاله پژوهشی حوزه)». علوم سیاسی. سوم (یازدهم).
• سلطانی، اختر؛ مکه، پروین (۱۴۰۴). «وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی در سیره امام امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام)». پژوهشنامه مذاهب اسلامی. دوازدهم (بیست و سوم): ۴-۶۰.
• سماهیجی، عبدالله بن صالح (۱۳۹۶). الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة. ترجمهٔ سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: اسلامی.
• سنائی غزنوی، مجدود بن آدم (۱۳۴۱). دیوان حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنائی غزنوی. به کوشش مدرس رضوی. تهران: ابن‌سینا.
• سیدرضی، محمد بن حسین (۱۴۰۶). خصائص الأئمه. مشهد: آستان قدس رضوی.
• سیدرضی (۱۳۶۸). نهج‌البلاغه. ترجمهٔ سیدجعفر شهیدی. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
• سیوطی، جلال‌الدین (۱۴۰۴). الدر المنثور فی تفسیر المأثور. قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی.
• سیوطی، جلال‌الدین (۱۴۱۱). تاریخ الخلفاء. قم: الشریف الرضی.
• «سیزدهمین همایش بین‌المللی «سیره علوی» در لرستان». خبرگزاری ایکنا. ۲۱ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• عبدالحسین، شرف‌الدین (۱۴۱۶). المراجعات. به کوشش حسین راضی. قم: المجمع العالمی لاهل‌البيت(عليهم‌السلام).
• شریفی، محمدعارف (۱۴۰۴). «شیوه‌های تربیت فرزند از دیدگاه امام علی(ع)». معارف اسلامی و علوم تربیتی. ششم (بیست و دوم): ۵۴-۶۶.
• شکوهی قوچانی، علی‌اصغر (۱۳۸۵). اسماء و القاب امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب(ع). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی استان قدس رضوی.
• «شناسنامه‌دار شدن ۲۰ هزار نسخه خطی مرتبط با حضرت علی(ع) در کتابخانه‌های جهان». خبرگزاری تسنیم. ۲۸ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• شوشتری، قاضی نورالله (۱۴۰۹). احقاق الحق و ازهاق الباطل. قم: مکتبه آیه الله العظمی المرعشی النجفی.
• شوشتری، محمدتقی (۱۴۳۰). قَضاءُ أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب علیه‌السلام. نجف: المکتبه الحیدریه.
• شهرانی فراهانی، زهرا (۱۳۸۶). «علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه ها و القاب». سفینه. چهارم (چهاردهم): ۶۵-۸۴.
• شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (۱۴۱۵). الملل و النحل. به کوشش محمدسید کیلانی. بیروت: دار المعرفه.
• شهرستانی، سیدعلی (۱۴۳۰). منع تدوین الحدیث: قراءة فی منهجة الفکر واصول مدرستی الحدیث عند المسلمین. قم: مؤسسه الرافد.
• شهریار، محمدحسین (۱۳۸۶). دیوان شهریار. تهران: زرین، نگارستان کتاب.
• شهیدی، سیدجعفر (۱۳۸۰). زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع). تهران: مرکز نشر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
• شيعی سبزواری بيهقی، حسن بن حسین (۱۳۸۰). غايه المرام فی فضايل علی و اولاده الكرام عليهم‌السلام، میراث حدیث شیعه، دفتر ششم. به کوشش علیرضا هزار. قم: دار الحديث.
• صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۶). الامالی. تهران: کتابچی.
• صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا(ع). به کوشش مهدی لاجوردی. تهران: جهان.
• صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه (۱۳۹۵). کمال‌الدین و تمام النعمه. قم: دار الکتب الاسلامیه.
• صفار، محمد بن حسن (۱۴۰۲). بصائر الدرجات. به کوشش جواد قیومی اصفهانی. قم: مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم).
• صولتی، قدرت (۱۳۷۷). معارفی از تشیع در مثنوی معنوی. تهران: ابرون.
• طباطبايی، محمدحسین (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
• طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۷۶). قرآن در اسلام. به کوشش محمدباقر بهبودی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
• طبرسی، احمد بن علی (۱۴۲۴). الاحتجاج. به کوشش جعفر سبحانی تبریزی، ابراهیم بهادری، محمد هادی به. قم: سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه.
• طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. به کوشش محمدجواد بلاغی. تهران: ناصر خسرو.
• طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۹۰). إعلام الوری بأعلام الهدی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
• طبری، محمد بن جریر (۱۴۱۳). دلائل الإمامه. قم: بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی.
• طبری، محمد بن جریر (۱۳۶۲). تاریخ الطبری (تاریخ الرسل و الملوک). ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده. تهران: اساطیر.
• طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الامم و الملوک. ترجمهٔ عباس معروفی. به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: دار التراث.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۴). الأمالی. قم: دار الثقافه.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۵). رجال طوسی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۸). مصباح المتهجد. بیروت: چاپ علاءالدین اعلمی.
• طهماسبی، اصغر (۱۴۰۱). «واکاوی راهکارهای اجرایی نمودن اقتصاد مقاومتی مبتنی بر فرهنگ علوی». آیین علوی. دوم (یکم): ۲۳-۴۸.
• «فراخوان چهارمین کنگره بین‌المللی «امام علی(ع)؛ انسان ۲۵۰ ساله در افق تمدن نوین اسلامی»». خبرگزاری ایکنا. ۳ اسفند ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• فردوسی، ابوالقاسم (۱۳۷۵). شاهنامه فردوسی. به کوشش سعید حمیدیان. تهران: قطره. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۵۹۵-۸۱۳-۶.
• فرطوسی، صلاح مهدی (۱۳۹۳). تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع). ترجمهٔ حسین طه‌نیا. تهران: مشعر.
• فضلی، حجت‌اله (۱۳۸۶). «سیره قضایی امام علی(ع)». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
• «فعالیت‌های بین‌المللی ستاد بزرگداشت سال امام علی(ع) اعلام شد». خبرگزاری ایرنا. ۲۰ شهریور ۱۳۷۹. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• فقهی‌زاده، عبدالهادی؛ تاجیک، الهه (۱۳۹۳). «مرجعیت علمی امام علی(ع) در گستره علوم دینی». پژوهش‌های نهج‌البلاغه. چهاردهم (چهلم): ۴۹-۷۴.
• «فهرست ۳۰ کتاب در مورد "اميرالمؤمنين علي (‌علیه‌السلام)"». وب‌سایت پایگاه امام علی(ع). ۲۸ آذر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• فیض کاشانی، محمدمحسن (۱۴۰۶). الوافی. اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین.
• قبانچی، سیدحسن (۱۴۲۱). مسند الامام علی. به کوشش شیخ طاهر اسلامی. بیروت: مؤسسة الاعلی.
• «قديمی‌ترين خط كوفی منسوب به امام علی(ع) است». خبرگزاری ایکنا. ۵ آبان ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «قدیمی‌ترین نسخ خطی منسوب به امام علی(ع) و غدیر در موزه حرم رضوی رونمایی شد». خبرگزاری قدس آنلاین. ۱۴ مرداد ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «قدیمی‌ترین نسخه‌های خطی با محوریت امام علی(ع) در کتابخانه رضوی رونمایی شد». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۵ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• قرشی، باقر شریف (۱۴۰۹). حياه الامام زين العابدين(ع). بیروت: دار الأضواء.
• قطبی، هادی (۱۳۸۹). «علی(ع) در آیینه قرآن». فرهنگ کوثر. سیزدهم (هشتاد و یکم).
• قمی، علی بن ابراهیم (۱۴۰۴). تفسیر القمی. به کوشش طیب موسوی جزائری. قم: دار الکتاب.
• قمی، عباس (۱۴۱۶). الفصول العلیه فی المناقب المرتضویه. بحرین: مکتبه فخراوی.
• قمی، شاذان بن جبرئیل (۱۴۲۳). الروضه فی فضائل امیرالمؤمنین. به کوشش علی شکرچی. قم: مکتبه الامین.
• قمی، عباس (۱۳۷۱). منتهی الآمال. قم: هجرت.
• عالیپور، صدیقه؛ انصاری مقدم، مجتبی؛ کریمی‌نیا، محمدمهدی (۱۴۰۰). «سیره اقتصادی امام علی(علیه‌السلام) در الگوی تولید و مصرف مدبرانه». پژوهش و مطالعات علوم اسلامی. سوم (بیست و نهم): ۸۴-۹۵.
• عاملی، سیدجعفر مرتضی (۱۳۹۴). الصحیح من سیرة الامام علی(ع). قم: مرکز نشر و ترجمه آثار علامه محقق.
• عباس، قیصر (۱۴۰۳). «بررسی تاریخی شخصیت و زندگانی همسران حضرت امام علی علیه‌السلام». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی امام خمینی(ره) - مدرسه عالی تاریخ و ادیان.
• عبدالمجید، ناصری (۱۳۸۲). «سیری در زندگانی امام اول شیعیان». شیعه‌شناسی. اول (سوم و چهارم): ۴۳-۵۸.
• عبدالهی، محسن (۱۴۰۳). «شناخت حرکت جهادی در تبیین آزادی و آزادی سیاسی در اسلام با محوریت سیره علوی». تفسیر متون وحیانی. پنجم (هفتم): ۷۳-۹۲.
• عجمی، حمید (۱۳۷۹). «خط «معلی» از یک «علی» آغاز شد». گلستان قرآن. اول (سیزدهم): ۱۹-۲۶.
• عسکری، موسی (۱۴۰۲). «سیره‌ای امام علی(ع) در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه». معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی. چهارم (شانزدهم): ۹۹-۱۳۴.
• عطار نیشابوری، فریدالدین محمد (۱۳۳۹). الهی نامه. به کوشش فؤاد روحانی. تهران: کتاب‌فروشی زوار تهران شاه آباد.
• عطار نیشابوری، فریدالدین محمد (۱۳۵۶). مصیبت نامه. به کوشش وصال نورانی. تهران: زوّار.
• عطار نیشابوری، فریدالدین محمد (۱۳۵۶). منطق الطیر (مقامات الطیور). به کوشش سیدصادق گوهرین. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
• «عظمت جایگاه امیرالمؤمنین(ع) در قیامت براساس منابع اهل‌سنت». خبرگزاری ایکنا. ۲۴ فروردین ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۱۴ شهریور ۱۴۰۵.
• عقیلی، سیداحمد (۱۴۰۴). «تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی(ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)». علم و تمدن در اسلام. هفتم (بیست و پنجم): ۷۱-۹۰.
• علوی، احمد (۱۳۸۹). راهنمای مصور سفر زیارتی عراق. قم: معروف.
• «علی مع الحق و الحق مع علی». وب‌سایت کانون هنری شیعی. ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• عیاشی، محمد بن مسعود (۱۳۸۰). تفسیر عیاشی. به کوشش سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: المطبعة العلمیه.
• «غدیر ۱۴۰۴؛ تجلی اراده ملی برای انتقام و اقتدار». خبرگزاری تسنیم. ۲۴ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• غریب، مامون (۱۹۹۷). خلافه عثمان بن عفان. قاهره: مرکز الکتاب للنشر.
• غلام علی خمسه، مجتبی (۱۴۰۳). «تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه». کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران: ۱۶۹۰-۱۷۰۰.
• «کتابشناسی امام علی علیه‌السلام». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• کدیور، سلمان (۱۳۹۹). پس از بیست سال. تهران: شهرستان ادب.
• کراجکی، ابوالفتح (۱۴۲۷). الرساله العلویه فی فضل أمیرالمؤمنین علیه‌السلام علی سائر البریه. قم: دلیل ما.
• کربن، هانری (۱۳۹۸). چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی اسلام ایرانی. ترجمهٔ انشاءالله رحمتی. تهران: سوفیا.
• کفعمی، ابراهیم بن علی (۱۳۴۹). المصباح - جنة الأمان الواقية و جنة الإيمان الباقية. نجف: دارالکتب العلمیة.
• کفعمی، ابراهیم بن علی‌عامل (۱۴۱۷). البلد الامین و الدرع الحصین. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
• «کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین(ع)، گام نخست تمدن‌سازی علوی است». خبرگزاری رسمی حوزه. ۸ بهمن ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «کنگره بین‌المللی نهج‌البلاغه "انسان در تراز نهج‌البلاغه"». وب‌سایت سیلیویکا. ۲۵ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• گراوند، محمد؛ امرایی، مجتبی (۱۳۹۹). «جایگاه علم و عالمان در سیره امام علی(ع)». بصیرت و تربیت اسلامی. هفدهم (پنجاه و دوم): ۱۵۱-۱۶۸.
• گنجی شافعی، محمد بن یوسف (۱۳۶۲). کفایه الطالب فی مناقب علی بن أبی‌طالب. تهران: دار إحیاء تراث أهل‌البیت علیهم‌السلام.
• گیلک حکیم‌آبادی، محمد تقی (۱۳۸۰). «امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصاد». کتاب نقد. ششم (نوزدهم): ۱۱۶-۱۷۷.
• گنجی شافعی، محمد بن یوسف (۱۴۰۴). کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب. به کوشش محمدهادی امینی. تهران: دار احیاء التراث اهل‌البیت.
• «ماجرای سبّ امام علی(ع) چه بود؟/ مروری بر صفحه‌ای غم‌انگیز از تاریخ با «دشنام»». خبرگزاری تسنیم. ۲۲ فروردین ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الأنوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۲۳). زاد المعاد. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
• مجلسی، محمدباقر (۱۳۸۴). حیوة القلوب. قم: سرور.
• «مجموعه مقالات اولین همایش بین‌المللی تربیت معنوی و سلامت معنوی از منظر امام علی(ع)». وب‌سایت سیلیویکا. ۲۶ خرداد ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مجموعه مقالات اولین همایش ملی فرماندهی و مدیریت از منظر امیرالمؤمنین امام علی(ع)». وب‌سایت سیلیویکا. ۱۱ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی غدیر و مقاومت». وب‌سایت سیلیویکا. ۱۱ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مجموعه مقالات دومین همایش ملی نهج‌البلاغه در آراء و اندیشه‌های اسلام‌شناسان». وب‌سایت سیلیویکا. ۵ شهریور ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مجموعه مقالات سومین کنگره بین‌المللی امام علی(ع) پژوهی بامعرفی جایزه جهانی امام علی علیه‌السلام». وب‌سایت سیلیویکا. ۲۲ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۸۲). دانشنامه امیرالمؤمنین عليه‌السلام بر پايه قرآن، حديث و تاريخ. ترجمهٔ مهدی مهريزی. قم: دار الحدیث.
• محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۹۱). گزیده دانش‎نامه امیرالمؤمنین. قم: دار الحدیث.
• محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۷۹). اهل‌بیت(ع) در قرآن و حدیث. ترجمهٔ رضا شیخی و حمیدرضا آژیر. قم: دار الحدیث.
• «مراسم جشن میلاد امام علی در کشورهای مختلف برگزار شد». خبرگزاری مهر. ۱۹ تیر ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مراسم رونمایی از مجموعه مقالات همایش غدیر و پوستر همایش بین‌المللی غدیر در میراث عارفان مسلمان برگزار گردید». وب‌سایت دانشگاه ادیان و مذاهب. ۳۱ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مرور آثاری که با موضوع غدیر خلق شدند؛ تماشای ولایت علی از چشم هنرمندان». خبرگزاری مهر. ۱۴ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• مسعودی، علی بن حسین (۱۳۸۷). مروج الذهب و معادن الجواهر. به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید. بیروت: بی‌نا.
• مصباح، کاظم (۱۳۸۸). «تحلیل قرآنی سیره سیاسی اجتماعی امام علی (ع)». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشکده اصول دین قم.
• مصفا، مظاهر (۱۳۸۹). متن کامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی. تهران: روزنه.
• مطهری، مرتضی (۱۳۹۰). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
• مطهری، حمیدرضا؛ پردل، محمدجواد (۱۳۹۸). «جوان‌گرایی در حکومت امام علی(ع)». علوم سیاسی. بیست و دوم (هشتاد و پنجم): ۹۵-۱۱۸.
• معاديخواه، عبدالمجيد (۱۳۷۷). تاریخ اسلام (عصر بعثت). تهران: ذره.
• «معجزات امام علی علیه‌السلام». وب‌سایت خبر آنلاین. ۱۴ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۲ شهریور ۱۴۰۵.
• معرفت، محمدهادی (۱۳۸۰). «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت». کتاب نقد. ششم (هجدهم).
• «معرفی رمان «قدیس» در مورد امام علی علیه‌السلام». وب‌سایت مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت علیهم‌السلام. ۶ اردیبهشت ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• معروف حسنی، هاشم (۱۳۸۹). زندگی دوازده امام. ترجمهٔ محمد مقدس. تهران: امیرکبیر.
• معمار، ثریا (۱۳۹۵). «تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)». شیعه‌شناسی. دوازدهم (چهل و هفتم): ۴۷-۷۸.
• معین الاسلام، مریم (۱۳۸۸). «سیره عبادی امیرالمؤمنین علیه‌السّلام». اندیشه‌های قرآنی متفکران معاصر. ششم (پنجاه و هشتم): ۴۱-۴۸.
• معینی‌نیا، مریم (۱۳۷۹). سیره اداری امام علی(ع) در دوران خلافت. تهران: چاپ و نشر بین‌الملل.
• مفید، محمد بن نعمان (۱۴۱۳). اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
• مفید، محمد بن نعمان (۱۴۱۴). تفضیل أمیرالمؤمنین. بیروت: دار المفید.
• مفید، محمد بن نعمان (۱۳۶۴). الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. ترجمهٔ محمدباقر ساعدی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
• مفید نیشابوری، عبدالرحمن بن احمد (۱۴۱۴). الأربعين عن الأربعين: فی فضائل علي أميرالمؤمنين عليه‌السلام. به کوشش محمدباقر محمودی. تهران: وزاره الثقافه و الإرشاد الإسلامي، مؤسسه الطبع و النشر.
• مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۶). آیات ولایت در قرآن. قم: نسل جوان.
• منتظرالقائم، اصغر (۱۳۹۳). «سیر تحول نقش امامان شیعه در احیای تئوری امامت الهی». تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی. پنجم (چهاردهم): ۵۱-۷۰.
• منتظرالقائم، اصغر (۱۳۹۶). تاریخ امامت. قم: دفتر نشر معارف.
• منقری، نصر بن مزاحم (۱۳۸۲). وقعه صفین. به کوشش عبدالسلام محمد هارون. قاهره: المؤسسه العربیه الحدیثه.
• «موسوعة الإمام أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب علیه‌السلام». وب‌سایت کتابخانه مجازی الفبا. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• موسوی بجنوردی، سیدمحمد؛ صفایی، راحله (۱۳۸۸). «حقوق متقابل مردم و حکومت اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع)». پژوهشنامه متین. یازدهم (چهل و چهارم): ۱-۲۶.
• مولوی، جلال‌الدین محمد (۱۳۷۵). مثنوی معنوی (بر اساس نسخه قونیه). به کوشش عبدالکریم سروش. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی‫.
• مولوی، جلال‌الدین محمد (۱۳۷۶). کلیات شمس تبریزی. به کوشش و به انضمام شرح حال مولوی به قلم بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: امیرکبیر.
• مهدوی‌راد، محمدعلی؛ غروی، سعیده (۱۳۹۱). «ملاک ارزیابی کارگزاران در نهج‌البلاغه». علوم حدیث. هفدهم (شصت و سوم): ۸۶-۱۱۰.
• «مهمونی ۱۰ کیلومتری غدیر با شعار بیعت در امتداد بعثت». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۴ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
• ميرزابابايی، سيدمحمدطاها؛ افتخاری‌پور، محمدعلی (۱۴۰۴). «تحلیل القاب امام علی علیه‌السلام و نقش آن‌ها در اثبات افضلیت ایشان در منابع حدیثی شیعه و عامه». مدینه العلم کاظمیه. سوم (هفتم): ۴۰-۵۸.
• ناصر خسرو (۱۳۳۵). دیوان اشعار حکیم ناصر خسرو قبادیانی. به کوشش مهدی سهیلی. تهران: مؤسسه مطبوعاتی امیرکبیر، کتاب‌فروشی ابن‌سینا، کتاب‌فروشی تأیید اصفهان.
• ناظم‌زاده قمی، سیداصغر (۱۳۷۹). سیمای پرفروغ: پژوهشی پیرامون فضایل و مناقب امیرالمؤمنین علی(ع). قم: کوثر ولایت.
• ناظم‌زاده قمی، سیداصغر (۱۳۸۵). اصحاب امام علی. قم: بوستان کتاب.
• «نام «علی» در کدام کشورها بیشترین طرفدار را دارد؟». خبرگزاری ایسنا. ۱۴ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نام علی و القاب علی(ع) بیشترین انتخاب ایرانیان برای نام فرزندان». وب‌سایت مگ‌ایران. ۲۶ آبان ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نام علی(ع) و فاطمه(س) بيشترين نام مساجد كشور». خبرگزاری ایکنا. ۱ شهریور ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نامگذاری بیش از دو و نیم میلیون نفر در کشور با نام علی». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۱۳ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نام‌ها و لقب‌های امام علی(ع) کدام‌اند و نسب ایشان به چه فردی می‌رسد و آیا در موارد یاد شده، گزارش‌ها». وب‌سایت راسخون. ۷ آذر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۱ شهریور ۱۴۰۵.
• «نامی که بر ستون تاریخ حک شد/ رد پای علی(ع) در هنر و معماری ایران». خبرگزاری ایمنا. ۲۴ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• نجمی، محمدصادق (۱۳۷۶). «صحیفه امیرمؤمنان(ع) قدیم‌ترین سند حدیثی موجود در میان مسلمانان». علوم حدیث. دوم (سوم): ۴۱-۶۰.
• نسائی، احمد (۱۳۸۰). خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب. تهران: آفاق.
• «نسخه خطی ۵۰۸ ساله مناجات نامه منسوب به امام علی در مشهد رونمایی شد». خبرگزاری ایرنا. ۱۲ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «نسخه ۳۴۴ ساله خطی «مناقب مرتضوی» در مدح امام علی (ع) رونمایی شد». خبرگزاری تسنیم. ۳ بهمن ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• نظامی، الیاس بن یوسف (۱۳۸۰). دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی. به کوشش سعید نفیسی. تهران: فروغی.
• نظامی، الیاس بن یوسف (۱۳۹۹). شرفنامه. به کوشش بهروز ثروتیان. تهران: ميراثبان.
• «نقش شخصیت‌های ایرانی در گسترش تشیع». وب‌سایت اندیشه برتر-مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه. ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۵.
• «نگاهی به پیشینه جشن و سرور شیعیان در عید غدیر خم». وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی. ۱۸ تیر ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «نگاهی به زیارت امیرالمؤمنین(ع) با تکیه بر منابع اهل‌سنت». خبرگزاری ایکنا. ۱۳ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۵.
• «نمایش نقاشی‌های پشت شیشه در نمایشگاه «جلوه امیرالمؤمنین»». وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا. ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نمایشگاه «آیینه افلاک» همزمان با دهه ولایت برگزار می‌شود». خبرگزاری ایسنا. ۲۷ خرداد ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نواهایی که در سایه «ماه غریبستان» ماندگار شدند/ارادت به «امیرعشق»». خبرگزاری مهر. ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• نوری كيذقانی، مهدی؛ حسینی، مرتضی (۱۳۹۲). فضايل امام علي عليه‌السلام در منابع اهل‌سنت. قم: دفتر نشر معارف.
• «نهج‌البلاغه را به ۱۷ زبان ترجمه کرده‌ایم». خبرگزاری رسمی حوزه. ۱۹ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• نیک‌زاد، علی‌اکبر؛ حمزه، حسین (۱۳۹۵). «تشیع و تاریخ اجتماعی ایرانیان در عصر صفوی». شیعه‌پژوهی. دوم (ششم): ۱۲۵-۱۵۰.
• ولیدی، محمدصالح (۱۳۷۹). «بررسی مصادیق برجسته عدالت قضایی در سیره امام علی(ع)». نامه علوم انسانی. اول (چهارم و پنجم): ۲۶۳-۳۰۲.
• «ویژه‌های رسانه ملی؛ از ولادت امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) و روز پدر تا گرامیداشت سردار دل‌ها». وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا. ۱۱ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «ها علی بشر کیف بشر». وب‌سایت کانون هنری شیعی. ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• هالم، هاینس (۱۳۸۹). تشیع. ترجمهٔ محمدتقی اکبری. قم: ادیان.
• «هشتمین کنفرانس امام علی(ع) با موضوع «عدالت از منظر امام علی(ع)»». وب‌سایت سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران-میلان. ۱۷ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «همایش «امام علی(ع)، الگوی عدالت، شجاعت و حکمت در دوران معاصر» از سوی مرکز تبیان در کابل». وب‌سایت مرکز تبیان. ۲۵ دی ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «همایش بین‌المللی امام علی(ع) در هند». خبرگزاری صدا و سیما. ۲۶ مرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «همایش بین‌المللی حکومت علوی نگاهی پس از ۱۴ قرن». خبرگزاری رسمی حوزه. ۳ اردیبهشت ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «همايش بين‌المللی نهج‌البلاغه در هند برگزار شد». خبرگزاری ایرنا. ۱۴ آبان ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «همه به سوگ مولا دعوتید/ پویش بزرگ «حرمت مولا» در مازندران». خبرگزاری مهر. ۱۲ فروردین ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «یادی از چند اثر ادبی و هنری معاصر، با موضوع امیرمؤمنان(ع) / هنر ِ وصف علی(ع)». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۵ خرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «یاری‌رسانی نام امام علی(ع) در فرهنگ ایرانی». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۳۱ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• یاسمی، طاهره (۱۳۸۹). «سیره فرهنگی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان تهران، مرکز پیام‌نور تهران.
• یعقوبی، احمد بن اسحاق (۱۳۷۱). تاریخ یعقوبی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
• یوسفیان، زهرا (۱۳۹۴). «بررسی عرصه‌های حضور زنان در دوره حکومت امام علی علیه‌السلام». معارف اسلامی. سیزدهم (صد و شانزدهم): ۹۱-۱۱۴.
• «۱۰ کتاب خواندنی درباره امام علی». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۷ تیر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• «۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی(ع )، عباس عزیزى». وب‌سایت کتابخانه الکترونیکی انهار. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۵.
• «۲ شعر از کسایی در ستایش امام علی(ع)». خبرگزاری ایسنا. ۲۷ تیر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.