امام علی

پادکست مقاله | 🡇 noicon

امام علی؛ علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان.

علی بن ابی‌طالب مشهور به امام علی و امیرالمؤمنین (۱۳ رجب سال ۲۳ پیش‌از هجرت–۲۱ رمضان سال ۴۰ق)، از صحابه، راویان حدیث و کاتبان وحی و از نزدیک‌ترین یاران پیامبر بود. بنا بر گزارش شیعه و شماری از منابع اهل‌سنت، علی در کعبه زاده شد و نخستین مردی بود که به پیامبر ایمان آورد. شیعیان او را نخستین امام و جانشین پیامبر می‌دانند و اهل‌سنت او را چهارمین خلیفه از خلفای راشدین به‌شمار می‌آورند. او پس‌از رحلت پیامبر در تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی نقش داشت و در سال ۳۵ق به خلافت رسید. دوران خلافت او با سه جنگ داخلی جمل، صفین و نهروان همراه شد و در سال ۴۰ق در مسجد کوفه به دست عبدالرحمن بن ملجم مرادی به شهادت رسید. نهج‌البلاغه، مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او، از مهم‌ترین منابع مرتبط با میراث فکری و ادبی وی است و سخنان و آموزه‌های منسوب به او در حوزه‌هایی مانند کلام، فقه، تفسیر، قرائت، نحو، فصاحت و بلاغت بازتاب یافته است. شخصیت و سیره امام علی افزون‌بر جایگاه تاریخی و کلامی، در فرهنگ و تمدن ایرانی-اسلامی بازتاب گسترده‌ای یافته است. از آیین‌های مردمی ولادت و شهادت تا هنرهای تجسمی، ادبیات، موسیقی، معماری و نام‌گذاری فضاهای شهری، همه و همه نشان از پیوند عمیق این شخصیت با هویت فرهنگی و دینی جامعه ایرانی دارد.

زندگی‌نامه و جایگاه تاریخی

تولد و نسب

علی بن ابی‌طالب در روز جمعه ۱۳ رجب سال ۳۰ عام‌الفیل، درون کعبه در شهر مکه متولد شد. پدرش ابوطالب بن عبدالمطلب و مادرش فاطمه بنت اسد بودند. پیوند این دو، نخستین ازدواج میان زن و مردی از طایفه بنی‌هاشم بود و ازاین‌رو، علی نخستین فردی است که از سوی پدر و مادر، هاشمی محسوب می‌شود. وی از شش‌سالگی به خانهٔ محمد رفت و تحت سرپرستی او پرورش یافت.

نام، کنیه و القاب

نام او، علی است و کنیه‌های مشهور او ابوالحسن و ابوتراب است. دیگر کنیه‌های او ابوالحسین، ابوالسبطین، ابوالریحانتین و ابوالائمه است. از میان ۵۹۰ لقب، امیرالمؤمین، حیدر، اسدالله، مرتضی، هادی، صدیق و فارق مشهورترین آنها هستند. القابی مانند امیرالمؤمنین، یعسوب‌الدین، قسیم‌النار و الجنه، ابوتراب و اسدالله به‌عنوان عناوینی با دلالت‌های اعتقادی و فضیلتی تفسیر شده‌اند و برخی منابع آنها را مرتبط با افضلیت و امامت امام علی دانسته‌اند.

ازدواج و فرزندان

امام علی با فاطمه زهرا، دختر پیامبر اکرم، در سال دوم هجرت ازدواج کرد. حاصل این ازدواج چهار فرزند به نام‌های حسن، حسین، زینب و ام‌کلثوم بود. امام علی در زمان حیات فاطمه، همسر دیگری اختیار نکرد. پس‌از درگذشت او، وی ازدواج‌های دیگری داشت؛ ازجمله با فاطمه بنت حِزام مشهور به اُمّ‌البنین که از او صاحب چهار پسر به نام‌های عباس، عثمان، جعفر و عبدالله شد و خَوله حنفیه که مادر محمد حنفیه است. او از دیگر همسران خود نیز فرزندانی داشت.

دوره‌های زندگی

زندگی امام علی به چند بخش تقسیم شده است:

دوران پیامبر اسلام

• دوران مکه: علی در آغاز بعثت در حدود ده‌سالگی، نخستین مردی بود که به اسلام گروید و همراه محمد نماز خواند. در ماجرای دعوت از خویشاوندان معروف به یوم‌الانذار یا یوم‌الدار در سال سوم بعثت، وی از محمد حمایت کرد و بنابر گزارش‌ها، محمد او را برادر، وصی و جانشین خود خواند. وی در دوران محاصرهٔ بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب نیز حضور داشت. در آستانهٔ هجرت به مدینه، شب لیلةالمبیت، علی برای حفظ جان محمد در بستر او خوابید و چند روز بعد، پس‌از ادای امانت‌های محمد، همراه با خانواده و گروهی از مسلمانان به مدینه هجرت کرد.
• هجرت به مدینه: پس‌از هجرت پیامبر به مدینه، در جریان عقد اخوت میان مسلمانان، پیامبر علی را برادر خود معرفی کرد. حضور علی در رویدادهای سیاسی، نظامی و اجتماعی جامعه اسلامی در دوره رسالت نیز در منابع مختلف گزارش شده است. امام علی در غزوات و سریه‌های صدر اسلام حضور داشت و در ۱۱ مورد از ۲۹ غزوه پیامبر ازجمله بدر، احد، خندق، بنی‌قریظه، بنی‌مصطلق، خیبر، فتح مکه، حنین و طائف پرچم‌دار بود. او در همهٔ غزوات، جز غزوه تبوک، همراه پیامبر بود و در این غزوه، پیامبر او را در مدینه جانشین خود قرار داد و حدیث منزلت را دربارهٔ جایگاه او بیان کرد. علاوه‌بر حضور در غزوات، مسئولیت‌هایی نیز در امور سیاسی و اداری داشت. ازجمله؛ پیمان صلح حدیبیه را کتابت کرد. در فتح مکه حضور داشت و در شکستن بت‌های کعبه به پیامبر کمک کرد. در همان سال، مأمور ابلاغ آیات برائت به مشرکان مکه شد و در مباهله با نجران نیز همراه پیامبر و خانواده حضور یافت. در سال دهم هجری، به فرمان پیامبر برای دعوت به اسلام و رسیدگی به امور مسلمانان به یمن رفت و سپس در مکه به پیامبر در حجةالوداع پیوست. پس‌از بازگشت از حج، واقعهٔ غدیر خم رخ داد. بر پایهٔ روایات شیعه، پیامبر در آن علی را به جانشین خود معرفی کرد و این رویداد به غدیر شهرت یافت. دوران امامت امام علی پس‌از رحلت پیامبر اسلام آغاز شد و تا شهادت او ادامه یافت. در این دوره، افزون‌بر ادارهٔ حکومت و مواجهه با منازعات داخلی، موضوعاتی مانند اخلاق، کرامت انسانی، عدالت، آزادی، صبر و همبستگی اجتماعی بازتاب یافته است.

دوران خلافت

دوره خلافت ابوبکر

خلافت ابوبکر بر پایه بیعت شماری از صحابه و سپس بیعت عمومی مسلمانان و نارضایتی علی از بیعت با ابوبکر، مراجعه به خانهٔ او برای گرفتن بیعت، درگیری، آسیب‌دیدن فاطمه و سقط محسن گزارش شده است. پس‌از رحلت پیامبر، ابوبکر فدک را در اختیار گرفت. فاطمه زهرا دربارهٔ آن دادخواهی کرد و ابوبکر از واگذاری آن خودداری کرد. برخی منابع اهل‌سنت به در اختیار گرفتن فدک، اعتراض فاطمه زهرا و درخواست حق خود، پاسخ ابوبکر و ناراحتی او از این موضوع اشاره کرده‌اند و برخی منابع نیز با نقل روایت‌های مختلف، جزئیات بیشتری آورده‌اند. در برخی منابع، این اقدام در چارچوب اجتهاد و صلاحیت خلیفه تفسیر شده است. علی در دورهٔ خلافت ابوبکر در برخی امور جامعه و حکومت همکاری داشت و در مسائل علمی، فقهی و قضایی مورد مراجعه قرار می‌گرفت. دربارهٔ این همکاری، برداشت‌های متفاوتی در منابع وجود دارد؛ برخی آن را همکاری برای حفظ مصالح عمومی و وحدت جامعه اسلامی دانسته‌اند و برخی منابع شیعه، باوجود استمرار اختلاف دربارهٔ مسئلهٔ خلافت، از سکوت و مدارا برای جلوگیری از گسترش اختلاف میان مسلمانان سخن گفته‌اند. علی همچنین در کنار حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و صحابه، به تفسیر قرآن، تبیین احکام، پاسخ‌گویی به مسائل فقهی و اعتقادی و تربیت شاگردان ادامه داد.

دوره خلافت عمر

پس‌از درگذشت ابوبکر در سال ۱۳ق، عمر بن خطاب به وصیت او به خلافت رسید. عمر در دورهٔ خلافت خود با اصحاب مشورت می‌کرد، اما خود را ملزم به پذیرش نظر آنان نمی‌دانست. او در چند موضوع، ازجمله مسائل قضایی، تعیین تکلیف زمین‌های فتح‌شده عراق و تعیین هجرت پیامبر به‌عنوان مبدأ تاریخ اسلامی، نظر علی را ترجیح داد. علی نیز در حل مسائل سیاسی، قضایی و دینی حکومت مشارکت می‌کرد. در منابع، از عمر بن خطاب نقل شده است که علی را در امر قضاوت برتر از دیگران می‌دانست و تعابیری مانند «لولا علی لهلک عمر»، «أطل الله بقائک» و «أیّدک الله» را خطاب به او به کار می‌برد. در دورهٔ خلافت عمر، سیاست منع تدوین و کتابت حدیث ادامه یافت. بسیاری از نویسندگان شیعه، هدف این ممنوعیت را جلوگیری از انتشار احادیث مربوط به فضائل امام علی و فرزندان او دانسته‌اند.

شورای شش‌نفره و دوره خلافت عثمان

خلیفهٔ دوم برای تعیین جانشین، روش دیگری را در پیش گرفت. بنا بر برخی گزارش‌ها، او با اشاره به این‌که انتخاب ابوبکر بر پایه نظر عمومی مسلمانان صورت نگرفته بود، تعیین خلیفه را به مشورت مسلمانان واگذار کرد. بر این اساس، شورایی شش‌نفره متشکل از علی بن ابی‌طالب، عثمان بن عفان، طلحه بن عبیدالله، زبیر بن عوام، سعد بن ابی‌وقاص و عبدالرحمن بن عوف تشکیل شد تا اعضای آن با مشورت یکدیگر، خلیفه را از میان خود انتخاب کنند. در نهایت عثمان به خلافت رسید و تا سال ۳۵ق حکومت کرد. پس‌از آغاز خلافت عثمان، نارضایتی‌ها و اعتراض‌ها به‌تدریج و بر اثر عوامل مختلف گسترش یافت. این اعتراض‌ها سرانجام به شورشی گسترده، محاصرهٔ خانهٔ عثمان و کشته‌شدن او انجامید. براساس منابع روایی شیعه و اهل‌سنت، علی در دورهٔ خلافت عثمان نیز او را نصیحت می‌کرد و از خیرخواهی نسبت به او دریغ نداشت. هنگامی که عثمان در محاصره بود، علی راه‌هایی برای حل بحران پیشنهاد کرد و آب و آذوقه نیز برای او فراهم کرد. براساس برخی منابع اهل‌سنت، امام حسن و امام حسین نیز به دستور علی از خانهٔ عثمان محافظت می‌کردند.

خلافت امام علی

علی در ذی‌الحجه سال ۳۵ق، پس‌از کشته‌شدن عثمان، به خلافت رسید و بیشتر صحابه در مدینه با او بیعت کردند. در دورهٔ خلافت علی، سه جنگ داخلی جمل، صفین و نهروان رخ داد که به‌ترتیب با ناکثین، قاسطین و خوارج درگرفت. علی پس‌از آغاز خلافت، مدینه را مرکز حکومت قرار داد؛ اما پس‌از جنگ جمل، بنابر دلایلی ازجمله بد رفتاری برخی از والیان با مسلمانان ایران و دفاع از عزت مسلمانان ایرانی مرکز حکومت را به کوفه منتقل کرد و این شهر تا پایان خلافت او مرکز سیاسی و اداری حکومت بود. براساس پژوهش‌های معاصر، خلافت علی بن ابی‌طالب از نظر آثار و پیامدها به دو دستهٔ بدیع و تکاملی تقسیم شده است.

• قضاوت و نظام قضایی: نظام قضایی او به شیوهٔ اداره دادرسی و اجرای عدالت در مقام قاضی و حاکم مربوط بود. گزینش قضات، استقلال قضایی، پرهیز از ظلم و شکنجه، منع پیش‌داوری، رعایت اصول اخلاقی در رسیدگی به اتهام‌ها و مجازات مجرمان و صدور حکم بر پایهٔ تحقیق و دلیل از موضوعات گزارش‌شده در این زمینه است. تأمین اقتصادی قضات برای پیشگیری از رشوه نیز مورد توجه قرار داشت. در دورهٔ حکومت او زندان‌ها سازمان‌دهی شد و حبس در مواردی به‌عنوان مجازات به کار رفت. همچنین نهادهایی مانند مظالم، بیت‌القصص و تشکیلات شرطه، ایجاد یا سازمان‌دهی شدند. در گزارش‌های مربوط به این سیره، اصلاح مجرم، رعایت اصل برائت و همراهی عدالت قضایی با عفو و احسان نیز مطرح شده است. در برخی پژوهش‌های معاصر، جبران خسارت بزه‌دیدگان، میانجی‌گری و حل اختلاف در نظام قضایی او با مفهوم عدالت ترمیمی تطبیق داده شده است.
• سیاست نظامی: در گزارش‌های مربوط به جنگ‌های او، پیش‌از آغاز نبرد از طریق نامه، اعزام سفیر و گفت‌وگو با سران و افراد برای جلوگیری از جنگ اقدام می‌شد؛ پس‌از بی‌نتیجه ماندن این اقدامات نیز پیش‌از نبرد اتمام حجت می‌کرد و در برخی موارد دشمن از جنگ دست می‌کشید.
• سیاست امنیتی و اطلاعاتی: در گزارش‌های مربوط به این بخش، حفظ امنیت داخلی، صیانت از مرزها، حفظ اطلاعات، آگاهی از وضعیت جامعه و مقابله با تهدیدها مطرح شده است. مخالفان تا زمانی که دست به توطئه، خشونت یا اقدامات تهدیدکننده امنیت نمی‌زدند، از آزادی برخوردار بودند و در صورت ارتکاب رفتار مجرمانه با آنان برخورد می‌شد. حفظ اسرار، شناخت نیرنگ‌ها و احتیاط در برابر دشمنان نیز از موضوعات مورد تأکید در این گزارش‌ها است. برخی پژوهش‌ها اختلافات داخلی، کمرنگ‌شدن ایمان و تعهد دینی، جنگ‌افروزی، قانون‌شکنی، غفلت از دشمن و فساد کارگزاران را از موانع امنیت در اندیشهٔ او دانسته‌اند.
• سیاست خارجی: سیاست خارجی او به روابط با حکومت‌ها و جوامع خارج از قلمرو حکومت مربوط بود. در گزارش‌های مربوط به این حوزه، دعوت و گفت‌وگو، مذاکره و دیپلماسی، مکاتبه، ارسال پیام و پیمان با طرف‌های غیرمتخاصم و ابزارهای اقتصادی مانند تألیف قلوب مطرح شده است. جنگ راهکار نخست نبود و پس‌از ناکامی روش‌های مسالمت‌آمیز مطرح می‌شد. ادارهٔ مناطق دوردست قلمرو اسلامی، ازجمله مصر، یمن و شام، از طریق انتصاب کارگزاران و ارتباط با مرکز حکومت انجام می‌شد.
• اصحاب، کارگزاران و فرماندهان: در منابع رجالی و پژوهشی، شمار زیادی از اصحاب، راویان و کارگزاران امام علی معرفی شده‌اند؛ در رجال طوسی حدود ۴۶۰ نفر، در اصحاب امام علی ۱۱۰۰ نفر و در اصحاب الامام امیرالمؤمنین ۱۴۰۱ نفر از یاران و راویان آن حضرت ثبت شده‌اند. شمار دقیق اصحاب ایرانی امام در منابع تاریخی مشخص نیست؛ بااین‌حال، پیوند ایرانیان با اهل‌بیت را می‌توان از زمان او مشاهده کرد. افرادی مانند سلمان فارسی و میثم تمّار در شمار یاران ایرانی او بودند. کارگزاران علی بن ابی‌طالب در یازده دسته؛ استانداران و فرمانداران، کاتبان و دبیران، گردآوران زکات، مسئولان خراج/مالیات، مسئولان بیت‌المال، بازرسان، نیروهای اطلاعاتی، شُرطَةُ الخَمیس، حاجبان و دربانان، ناظران بازار و قضات جای می‌گرفتند. فرمانداران او را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: گروهی که برای مناطق بزرگ و حساس منصوب می‌شدند و اختیارات گسترده‌ای داشتند و گروهی که مسئولیت مناطق کوچک‌تر را بر عهده داشتند. اختیارات گسترده برخی فرمانداران شامل امور نظامی، قضاوت، اجرای حدود، سرپرستی حجاج، جنگ با دشمن و جمع‌آوری خراج و غنایم بود. براساس گزارش‌های تاریخی، امام در برخی موارد اختیارات گسترده‌ای به کارگزاران خود واگذار می‌کرد تا ادارهٔ امور با کارایی و سرعت بیشتری انجام شود. درصد بالایی از فرمانداران امام علی از اهل یمن بودند. همچنین براساس برخی گزارش‌ها حدود یک‌سوم از انتصابات حکومتی امام علی به جوانان اختصاص داشته است.

شهادت و محل دفن

امام علی در ۱۹ رمضان سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر عبدالرحمن ابن‌ملجم مرادی در مسجد کوفه مجروح شد و دو روز بعد، در ۲۱ رمضان، در ۶۳ سالگی به شهادت رسید. این رویداد پس‌از جنگ نهروان و در شرایطی رخ داد که امام علی برای رویارویی دوباره با معاویه درصدد بسیج مردم عراق بود. بنابر منابع تاریخی، سه تن از خوارج برای کشتن امام علی، معاویه بن ابی‌سفیان و عمرو بن عاص توافق کرده بودند و ابن‌ملجم مأمور کشتن امام علی شد. براساس روایات، علی بن ابی‌طالب پیش‌از درگذشت دربارهٔ غسل، کفن، نماز و دفن خود سفارش کرد و از امام حسن و امام حسین خواست در قصاص ابن‌ملجم بیش از یک ضربه به او نزنند. امام پس‌از شهادت بنابر وصیتش، به‌وسیله امام حسن، امام حسین، محمد بن حنفیه و با همراهی عبدالله بن جعفر، به‌صورت شبانه و مخفیانه در غریین دفن شد و قبر او حدود یک قرن پنهان ماند.

حرم امام علی در نجف است. پس‌از افول امویان، محل قبر آشکار شد و براساس گزارش‌های تاریخی، امام صادق در دوره عباسیان آن را زیارت و به شیعیان معرفی کرد؛ هرچند دربارهٔ زمان دقیق آشکار شدن قبر اختلاف است. زیارتگاهی منسوب به امام علی در مزار شریف افغانستان نیز به زیارت سخی معروف است. حرم نجف در دوره‌های عباسیان، دیلمیان، ایلخانیان، صفویان و افشاریان توسعه، بازسازی و تزئین شد. بنای کنونی آن شامل روضه و ضریح، رواق‌ها، ایوان‌ها، صحن، مناره‌ها، حسینیه صحن، مسجد الرأس، مدرسه علوم دینی و مقام امام صادق است. برخی بناهای پیرامون آن، مانند مسجد عمران بن شاهین، مسجد الخضراء، حسینیه آل‌زینی، کتابخانه الروضه و تکیه بکتاشیه، در جریان توسعه حرم و خیابان‌های اطراف از میان رفته‌اند. شماری از عالمان و مراجع شیعه نیز در حرم دفن شده‌اند. در دورهٔ معاصر، با اجرای طرح صحن حضرت فاطمه، مساحت حرم به ۱۴۰ هزار مترمربع رسید و طرح‌های مرمت، مقاوم‌سازی و توسعه آن اجرا شد. حرم امام علی در شکل‌گیری بافت شهری نجف و مناسبات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی آن اثرگذار بوده است. از دورهٔ صفوی، با تقویت ارتباط ایران و عراق و توسعه حرم‌های شیعی، زیارت، مهاجرت طلاب و مراکز علمی و اقتصادی پیرامون حرم گسترش یافت و این ارتباط در دوره‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد.

فضایل و جایگاه دینی

فضائل در قرآن و روایات

جایگاه، فضایل و ویژگی‌های علی بن ابی‌طالب در آیات قرآن، روایات و گزارش‌های تاریخی بازتاب یافته است. بنابر منابع شیعه و برخی منابع اهل‌سنت بیش از ۳۰۰ آیه دربارهٔ علی نازل شده یا به او ارتباط داشته است و شمار آیاتی که با فضائل او مرتبط دانسته شده، حدود ۱۴۰ آیه ذکر شده است. اختلاف مفسران عمدتاً دربارهٔ تعیین مصداق آیات، شأن نزول و میزان دلالت آنها بر فضیلت، ولایت یا امامت علی است. در برخی روایات منقول از پیامبر، فضایل علی بن ابی‌طالب بسیار گسترده دانسته شده و نقل، نوشتن، نگاه کردن و گوش دادن به آنها دارای فضیلت شمرده شده است. این فضایل به دو دسته اختصاصی و مشترک با دیگر اهل‌بیت تقسیم شده‌اند که انتساب برخی از این آیات به امام علی یا اهل‌بیت، در تفسیر و حدیث میان مذاهب اسلامی یکسان است. ازجمله فضایل اختصاصی منسوب به امام علی، آیه ولایت، لیله‌المبیت و نزول آیه شِراء، آیه تبلیغ، آیه اِکمال، آیه صالح‌المؤمنین، آیه اِنفاق، آیه نجوا، آیه وُدّ، احادیث غدیر، منزلت، مدینه العلم، یوم الدار، وصایت، ولایت، علی مَع الحَق، طیر مشوی، رایَت، شجره، تشبیه، لا فَتَی إِلّا عَلِی، قسیم النار و الجنه و ماجرای خاتم‌بخشی است. آیه صادقین، آیه خیر البریه، آیه مباهله، آیه تطهیر، آیه مودّت، آیه اولی‌الامر، آیه اطعام، آیه اهل‌الذکر، آیه نصر، احادیث ثقلین، کساء، سفینه نوح و لوح نیز در شمار فضایل مشترک او با دیگر اهل‌بیت قرار گرفته‌اند.

در دوره امویان، گزارش‌هایی از محدودیت در نقل و نشر فضایل امام علی وجود دارد. بر پایه این گزارش‌ها، برخی افرادی که فضایل او را نقل می‌کردند با مجازات‌هایی مانند قتل یا زندان مواجه می‌شدند. همچنین در دوره معاویه، در برابر نقل فضایل امام علی، به نقل یا جعل فضایل برای خلفای سه‌گانه تشویق می‌شد. در دوره‌های بعد، دربارهٔ اعتبار برخی از روایات و آیات مرتبط با فضایل امام علی نیز اختلاف‌نظر وجود داشت. ابن‌تیمیه و شماری از عالمان پس‌از او، ازجمله ابن‌کثیر دمشقی و ابن‌قیم جوزی برخی از این گزارش‌ها را ضعیف یا جعلی دانسته‌اند. در مقابل، عالمان شیعه و اهل‌سنت فضایل بسیاری از امام علی نقل کرده‌اند و کتاب‌های مستقلی دربارهٔ فضائل او نوشته‌اند.

ویژگی‌های جسمانی و اخلاقی

در راستای ویژگی‌های جسمانی، علی بن ابی‌طالب مردی میانه‌بالا با چشمانی سیاه و گشاده، ابروهایی کشیده و پیوسته، چهره‌ای گندمگون، ریشی انبوه و شانه‌هایی پهن توصیف شده و اندامی نیرومند برای او گزارش شده است. دربارهٔ قدرت بدنی او نیز گزارش شده است که با هرکس مبارزه می‌کرد، او را بر زمین می‌زد. عبادت‌پیشگی، زهد، ساده‌زیستی، نجابت، جوانمردی، شجاعت، حق‌طلبی، خوش‌خلقی و تقوا ازجمله ویژگی‌های اخلاقی گزارش‌شده دربارهٔ امام علی است.

سیره و اندیشه علوی

سیره علوی به شیوه رفتار علی بن ابی‌طالب در عرصه‌های فردی و اجتماعی و در تعامل با خدا، خانواده و جامعه اشاره دارد. در برخی منابع و پژوهش‌های معاصر، امام علی الگوی مدیریت برای جامعه دینی است. عملکرد و سیره او به‌عنوان الگویی برای حکمرانی اسلامی در حوزه‌هایی مانند سیاست، اقتصاد، اجتماع و فرهنگ حاکمان، دولتمردان و مسلمانان در سراسر جهان معرفی شده است.

• سیره سیاسی: سیرهٔ سیاسی او در شیوهٔ اداره حکومت و اعمال قدرت سیاسی با اصولی چون صدق‌محوری، حق و قانون‌محوری، انتقادپذیری، شایسته‌محوری، مردم‌سالاری، انسان‌محوری، پایبندی به اصول اخلاقی و احترام به آزادی‌های معقول همراه بود. تغییرات، گزینش و نظارت بر کارگزاران شایسته و توانمند و عدم توجه به وابستگی‌های قومی و قبیله‌ای، انضباط اداری، توجه ویژه به نیروهای مسلح، قاطعیت در برابر تخلف، اجرای عدالت و مشورت از شیوه‌های ادارهٔ حکومت او بود. آشناکردن کارگزاران با شیوهٔ زمامداری و نحوه رفتار با مردم، حفظ سنت‌های پسندیده و توجه به شایستگی، امانت‌داری، تجربه، توانایی مدیریتی، تخصص و تربیت اسلامی در گزینش آنان از دیگر موارد مورد توجه او بود. عدالت در اداره حکومت با برابری، انصاف و پرهیز از تبعیض همراه بود. مشورت با افراد شایسته، باتجربه و خیرخواه و پرهیز از تصمیم‌گیری فردی نیز از شیوه‌های تصمیم‌گیری حکومت بود. اصلاح و تقویت قضات عادل و آموزش دادرسان نیز مورد توجه قرار داشت. در برخی منابع و دیدگاه‌های علوی، وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی از اصول مورد تأکید دانسته شده است. این دیدگاه، وحدت را در تعالیم اسلام دارای جایگاه اساسی می‌داند و اتحاد و همبستگی مسلمانان، حفظ عزت و قدرت جامعه اسلامی، بهره‌مندی از خیرات و برکات و مصونیت در برابر دشمنان را به وحدت مسلمانان مرتبط می‌کند. نامه‌ها و فرمان‌های او، به‌ویژه مجموعه گردآمده در نهج‌البلاغه، از منابع مهم شناخت شیوه حکومت‌داری وی است.
  • سیره اجتماعی: سیره اجتماعی او به رفتار با مردم و گروه‌های اجتماعی و رعایت حقوق آنان مربوط بود. احترام به شخصیت افراد، حفظ آبروی مؤمن، توجه به یتیمان، کمک به فقرا و نیازمندان، همسایه‌داری، مهمان‌نوازی و امر به معروف و نهی از منکر از مصادیق گزارش‌شده در این زمینه است.
  1. عدالت اجتماعی و اقتصادی: عدالت اجتماعی و اقتصادی در سیره او با رعایت حقوق افراد و گروه‌های جامعه ارتباط داشت. برابری، انصاف، پرهیز از تبعیض، ساده‌زیستی، دوری از خویشاوندگرایی، مساوات در برخورداری از اموال عمومی و توجه به نیازهای افراد از جنبه‌های این سیره است. در برخی منابع، شایستگی نیز در تقسیم مسئولیت‌ها و حقوق اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است؛ ازاین‌رو، افراد از نظر توانایی، دانش و عملکرد، یکسان شمرده نمی‌شدند.
  2. آزادی‌های اجتماعی و دینی: آزادی در اندیشهٔ علوی به اختیار انسان در انتخاب و رفتار مربوط دانسته شده و آزادی اندیشه، بیان، عقیده، اجتماع و کار را دربر می‌گیرد. گفت‌وگو و مناظره برای دستیابی به حقیقت و رفع سوءتفاهم نیز در گزارش‌های مربوط به رفتار او با مخالفان مطرح شده است. در برخی منابع، پیروان ادیان دیگر در حکومت اسلامی از امکان انجام شعائر و حمایت حکومت برخوردار دانسته شده‌اند و برای غیرمسلمانان نیز حقوق اجتماعی در نظر گرفته شده است. دربارهٔ ارتداد نیز در برخی دیدگاه‌ها، مجازات شدید به ارتدادی مربوط دانسته شده که با محاربه یا اقدام علیه جامعه اسلامی همراه باشد.
• سیره اقتصادی و مالی: سیره اقتصادی و مالی او به نحوهٔ اداره منابع عمومی و حمایت از فعالیت اقتصادی مردم مربوط بود. عدالت اقتصادی، رعایت حقوق مالی مردم، آبادانی و رونق اقتصادی، تقسیم عادلانه بیت‌المال، توازن در مصرف، مبارزه با مفاسد اقتصادی، تشویق به کار، حمایت از فعالیت‌های اقتصادی، رفع موانع تولید، بازرسی و تنظیم بازار، آبادانی شهرها، توسعه کشاورزی، صنعت، تجارت و موقوفات از موضوعات گزارش‌شده در این زمینه است. در دریافت مالیات، زکات و خراج وضعیت مردم و تولید مورد توجه قرار می‌گرفت و بر رفتار مناسب مأموران، اجرای صحیح قوانین و پرهیز از افزایش فشار مالی بر مردم تأکید می‌شد. در برخی پژوهش‌های معاصر، اقداماتی مانند فقرزدایی، اشتغال‌زایی و تقویت تولید با مفهوم اقتصاد مقاومتی تطبیق داده شده است.
• سیره عبادی: علی بن ابی‌طالب عبادت را براساس انگیزهٔ عبادت‌کننده به عبادت برای پاداش، عبادت از ترس کیفر و عبادت برای سپاسگزاری از خدا تقسیم کرده است. در منابع روایی، نماز، روزه‌داری و عبادت شبانه از اعمال عبادی او گزارش شده است.
• سیره علمی: در گزارش‌های مربوط به سیره علمی او، تربیت شاگردان، انتقال و تبیین آموزه‌های اسلامی و روایت دانش‌های دینی، تشویق به فراگیری دانش، توجه به جایگاه عالمان و ترجیح علم بر مال مطرح شده است. علوم کلام، فقه، تفسیر، قرائت، نحو، فصاحت و بلاغت نیز در منابع به او منسوب شده‌اند. تشکیل جلسات آموزشی، آموزش قرآن و فقه و سفارش کارگزاران به آموزش افراد بی‌سواد نیز در گزارش‌ها آمده است. در نگاه تربیتی منسوب به او، دانش با عمل و اصلاح رفتار ارتباط داشت و بر قرائت و تدبر در قرآن و عمل به آموزه‌های آن تأکید می‌شد.
• سیره خانوادگی: در گزارش‌های تاریخی، بر توجه علی به تأمین معیشت خانواده، کار برای کسب درآمد و کمک به نیازمندان تأکید شده است. در زمینه تربیت فرزندان، وی بر رعایت حقوق متقابل والدین و فرزند، نام‌گذاری نیکو، آموزش متناسب با شرایط زمانه، و سنت‌هایی چون عقیقه تأکید داشت. شیوه تربیتی او مبتنی بر تکریم شخصیت، تشویق و پرهیز از سخت‌گیریِ نامعقول، تحقیر و تنبیه بدنی بود. نامه‌های اخلاقی او به فرزندانش ازجمله نامه به حسن در نهج‌البلاغه از منابع مهم در بررسی دیدگاه‌های تربیتی او است. همچنین حمایت از خویشاوندان و صله رحم از دیگر ویژگی‌های گزارش‌شده در سیره خانوادگی وی شمرده شده است. همچنین در بررسی دیدگاه امام علی دربارهٔ زنان، افزون‌بر حضور اجتماعی زنان در عرصه‌های گوناگون مانند صحنه‌های سیاسی، نظامی، علمی و فرهنگی در دوران حکومت امام و سخنان منسوب به زن در نهج‌البلاغه، امام باوجود سنت جاهلیت، به شخصیت و مقام زن احترام گذاشته و زن را مظهر جمال و عطوفت الهی معرفی کرده است.

دیدگاه‌ها دربارهٔ امام علی

دیدگاه شیعه

در دیدگاه شیعه، دربارهٔ امامت علی، سیاست با ولایت دینی پیوند دارد و حقانیت و شایستگی اهل‌بیت، مفترض‌الاطاعه‌بودن، افضلیت و اعلمیت آنان برای تصدی امامت، به نص پیامبر نسبت داده می‌شود. حکومت او تنها حکومت مشروع پس‌از رحلت پیامبر دانسته شده است. از آثار شیعی دربارهٔ امام علی می‌توان به التحصین، الرساله العلویه فی فضل امیرالمؤمنین، الروضه فی فضائل امیرالمؤمنین، الصحیح من سیره الامام علی، الصحیفه العلویه و التحفه المرتضویه، الغارات، الفصول العلیه فی المناقب المرتضویه، المراتب فی فضائل امیرالمؤمنین، الیقین باختصاص مولانا علی بامرة المؤمنین، تفضیل امیرالمؤمنین، خصائص الائمه، خصائص الوحی المبین، طرف من الانباء و المناقب، عمده عیون صحاح الاخبار فی مناقب امام الابرار، غایه المرام فی فضائل علی و اولاده الکرام، فرحه الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین، قضاء امیرالمؤمنین، وقعه صفین و کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین اشاره کرد.

دیدگاه اهل‌سنت

در منابع حدیثی، تفسیری و تاریخی اهل‌سنت، در مورد فضایل، ویژگی‌های اخلاقی و اقدامات امام علی، به‌ویژه دلالت حدیث غدیر بر خلافت و جانشینی پیامبر، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. این مطالب در سه محور آیات مرتبط با امام علی، فضایل منقول دربارهٔ او و اقدامات و سیره عملی وی بررسی شده است. از احمد بن حنبل، پیشوای مذهب حنبلی، نقل شده است که فضایل نقل‌شده دربارهٔ امام علی دربارهٔ هیچ‌یک از صحابه به این اندازه گزارش نشده است. اهل‌سنت جانشینی پیامبر را حاصل انتخاب مسلمانان می‌دانند. برخی متکلمان اهل‌سنت، سیاست و حکومت امام علی در شرایط آن دوره را با تعابیری مانند معجزه توصیف کرده‌اند. با شهادت امام علی، دوره‌ای که در اندیشه اهل‌سنت خلافت راشدین نامیده می‌شود، پایان یافت. در اندیشه سیاسی اهل‌سنت، این دوره الگوی حکومت مطلوب دانسته شده و پس‌از آن، از پدیدآمدن بدعت‌ها سخن گفته شده است. در منابع اهل‌سنت نیز آثار متعددی دربارهٔ امام علی ازجمله مائه منقبه، الجوهرة فی نسب الإمام علی و آله، المعیار و الموازنه در برتری امیرالمؤمنین، جواهر المطالب فی مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب، خصائص امیرالمؤمنین، فضائل امیرالمؤمنین، مقتل الإمام امیرالمؤمنین، مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب، مناقب مرتضوی و کفایه الطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب تألیف شده است.

دیدگاه غیرمسلمانان

برخی نویسندگان و صاحب‌نظران غیرمسلمان در آثار خود به شخصیت و میراث فکری امام علی پرداخته‌اند. جرج جرداق بر کرامت انسان، آزادی، برابری، عدالت و مبارزه با ستم و فقر تأکید کرده است. کارلایل بر شجاعت، جوانمردی و عدالت‌خواهی او تمرکز داشته و کارا دوو، او را شخصیتی روحانی، عارف و رنج‌دیده توصیف کرده است. جبران خلیل جبران بر روحانیت، عظمت و بینش معنوی امام علی تأکید کرده است. میخائیل نعیمه بیشتر به فصاحت، ژرفای اندیشه، توانایی ادبی، ایمان، عدالت‌خواهی و حمایت از ستمدیدگان او پرداخته است. شبلی شمیل نیز امام علی را شخصیتی استثنایی و بی‌مانند در تاریخ شرق و غرب دانسته است.

آثار

آثار مکتوب و منسوب

مصحف امام علی: بنابر روایات، نسخه‌ای از قرآن بود که امام علی پس‌از درگذشت پیامبر آن را گردآوری کرد و سوره‌ها را براساس ترتیب نزول تنظیم کرد؛ این مصحف امروزه در دسترس نیست. در برخی روایات، شأن نزول آیات و ناسخ و منسوخ نیز در حاشیهٔ آن ثبت شده بود و بنابر باور شیعیان، این مصحف در اختیار امامان شیعه قرار داشته و اکنون نزد امام مهدی است.

نوشتار اصلی: نهج البلاغه

نهج‌البلاغه: مهم‌ترین میراث مکتوب برجای‌مانده از امام علی، نهج‌البلاغه است؛ مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او که میان عالمان شیعه و اهل‌سنت جایگاه ویژه‌ای یافته و شرح‌ها و تفسیرهای فراوانی بر آن نگاشته شده است. از مشهورترین خطبه‌های این کتاب می‌توان به خطبه شقشقیه، دربارهٔ رخدادهای پس‌از رحلت پیامبر و مسئله خلافت، خطبه قاصعه، دربارهٔ توحید، آفرینش و رابطه انسان با خدا، و خطبه همام، در توصیف ویژگی‌های پرهیزگاران، اشاره کرد. نهج‌البلاغه تاکنون به ۱۷ زبان دنیا ترجمه شده است.

صحیفه‌ها و نامه‌ها: صحیفه امیرمؤمنین از کهن‌ترین نوشته‌های حدیثی منسوب به علی بن ابی‌طالب است که در منابع شیعه و اهل‌سنت گزارش شده و بخشی از احکام و روایات آن، ازجمله دربارهٔ دیات و برخی احکام فقهی، در منابع حدیثی نقل شده است. این صحیفه در منابع به علی نسبت داده شده و دربارهٔ نسبت آن با کتاب علی و جامعه دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. نامه به امام حسن، با مضامین اخلاقی و تربیتی، و نامه به مالک اشتر، مشهور به عهدنامه مالک، دربارهٔ اصول حکومت‌داری، عدالت و شیوهٔ اداره جامعه، از مهم‌ترین نامه‌های امام به‌شمار می‌روند.

کتاب‌ها: امام علی در طول زندگی خود آثاری پدیدآورد یا آثاری به وی منسوب شده است که ازجمله آنها کتاب جَفْر و جامعه، صحیفه امام علی، الملاحم یا صحیفه الدوله و دیوان شعر را می‌توان نام برد. همچنین شماری از آثار فقهی و قضایی که به روایت یا املای او و توسط اصحابش تدوین شده‌اند شامل القضایا و الاحکام، السنن و الاحکام و القضایا، قضایا امیرالمؤمنین، کتاب فی فنون الفقه، کتاب فی نکات الحیوانات، کتاب میثم تمار و کتاب الدیات است.

دعا و روایات

دعا و مناجات: در منابع دعایی، دعاها و مناجات‌های منسوب به امام علی در آثاری همچون کتب ادعیه ثبت شده‌اند. ازجملهٔ آنها می‌توان به استغفار هفتادبندی، حرز یمانی، دعای صباح، دعای صنمی قریش، دعای عشرات، دعای مشلول، دعای کمیل، مناجات شعبانیه، الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة، مناجات امام علی در مسجد کوفه و مناجات منظوم امام علی اشاره کرد.

روایات و احادیث: در منابع حدیثی اهل‌سنت، شمار روایات منقول از امام علی را ۵۳۷ حدیث دانستند. در منابع شیعه، سیدحسن قبانچی در مسند الإمام علی روایات او را از منابع شیعه و اهل‌سنت گرد آورده و شمار آنها را بیش از ۱۱٬۴۵۱ روایت دانسته است. همچنین در برخی پایگاه‌های جامع حدیثی شیعه، ۱۷٬۴۳۱ روایت به امام علی نسبت داده شده است.

امام علی در فرهنگ ایرانیان

در فرهنگ ایرانی، سیره و شخصیت امام علی در حوزه‌هایی مانند تقوا، عدالت، خردورزی، مسئولیت‌پذیری و تقویت ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی بازتاب یافته است. گزارش‌های متعددی دربارهٔ کرامات منسوب به امام علی در آثاری همچون ۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی، در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی و در متون عرفانی، ازجمله گزارش‌هایی دربارهٔ دیدن امام علی در خواب و رؤیاهای صوفیه، بازتاب دارد. ردّالشمس به معنای بازگرداندن خورشید، سفر شهودی امام علی و برخی یاران او به کوه قاف با سوارشدن بر پاره‌های ابر، سخن گفتن زمین با امام علی، کندن صخره‌ای بزرگ از زمین، تبدیل سنگ‌ریزه‌ها به جواهر، توقف زلزله، پرده‌برداری از بهشت و جهنم و شفای بیماران، ازجمله مواردی است که بیان شده است. با توجه به این کرامات، در فرهنگ عامه ایران نیز نام و شخصیت امام علی در برخی آیین‌ها و باورهای مردمی، ازجمله کاربرد عبارت‌هایی مانند «یا علی» و «یا علی مدد»، با مفاهیم یاری‌رسانی و توان‌بخشی پیوند یافته است. شخصیت امام علی در محورهای مهمی مانند جهاد تبیین، فتوت و جوانمردی، عقلانیت و عرفان، عدالت‌خواهی و مبارزه با تبعیض و حکمرانی اخلاق‌مدار و راستگویی بخشی از حیات فرهنگی و اجتماعی مردم ایران است.

بزرگداشت و آیین‌های مردمی

آیین‌های ولادت

سالروز ولادت امام علی در ایران با برگزاری آیین‌های مذهبی و فرهنگی مانند آذین‌بندی و چراغانی مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، بقاع متبرکه و حرم‌ها و نیز شعرخوانی، مولودی‌خوانی و توزیع شیرینی، شربت و نذورات مردمی همراه است. آیین‌های گرامیداشت میلاد امام علی شامل برگزاری همایش‌های علمی، فرهنگی و ترویجی، جشنواره‌های هنری، شب‌های شعر علوی، مسابقات حفظ خطبه غدیر و کتاب‌خوانی، نمایشگاه‌های محصولات فرهنگی و مراسم جشن در امامزاده‌ها و بقاع متبرکه است. همچنین در این مناسبت، پویش‌های اجتماعی و فرهنگی، اهدای بسته‌های معیشتی و بهداشتی به مناطق کم‌برخوردار، اهدای هدیه به والدین فرزندانی با نام علی، تجلیل از فعالان فضای مجازی و خانواده‌های شهدا و دیگر برنامه‌های فرهنگی برگزار می‌شود. همزمان با سیزدهم رجب، از سوی رایزنی‌های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در کشورهای مختلف به مناسبت ولادت علی بن ابی‌طالب با حضور ایرانیان مقیم، شخصیت‌های علمی، فرهنگی و دینی و شماری از شاعران برجسته از شهرهای مختلف مراسم و جشن‌هایی برگزار کردند. همچنین روز پدر یا روز مرد در ایران، ۱۳ رجب، سالروز ولادت امام علی بن ابی‌طالب است و پس‌از پیروزی انقلاب اسلامی به این عنوان در تقویم ایران ثبت شد. این مناسبت در فرهنگ‌های مختلف با هدف گرامیداشت پدران و قدردانی از آنان برگزار می‌شود و در ایران تعطیل رسمی است.

آیین‌های شهادت

در سالروز شهادت، به‌ویژه از شب نوزدهم تا بیست‌وسوم رمضان و هم‌زمان با شب‌های قدر، آیین‌های سوگواری شامل سینه‌زنی و زنجیرزنی، سخنرانی، روضه‌خوانی و نوحه‌سرایی در مساجد، حسینیه‌ها، تکایا، بقاع متبرکه و محافل عمومی و خانوادگی برگزار می‌شود و اطعام روزه‌داران و نیازمندان و توزیع نذری و افطاری نیز از برنامه‌های این ایام است. در برخی مناطق ایران، تعطیلی کسب‌وکار و فعالیت‌های کشاورزی از شب شهادت تا شام غریبان، ازجمله رها کردن آب مزارع و باغ‌ها به‌صورت مشاع برای بهره‌مندی دیگر موجودات، از سنت‌های مرتبط با این مناسبت به‌شمار می‌رود.

آیین‌های توسل و زیارت

در منابع شیعه، زیارت امام علی و توسل به او گزارش شده است که به بخشی از تجربه زیسته فرهنگی و اجتماعی ایرانیان در طول تاریخ تبدیل شده است. در روایات و سیره ائمه، برای زیارت امام علی فضیلت‌هایی نقل شده و در برخی روایات، مزار او محل زیارت آدم و نوح و پناهگاهی برای دردمندان معرفی شده است. در زیارت امین‌الله نیز امام سجاد، امام علی را «امین‌الله فی ارضه» و «حجته علی عباده» خوانده و از خداوند شفاعت او و برخورداری از فضایل معنوی را درخواست کرده است. در برخی منابع اهل‌سنت نیز مضامین زیارت امیرالمؤمنین با گزارش‌هایی دربارهٔ فضائل، فداکاری، جهاد، جایگاه دینی و نسبت او با پیامبر بازتاب یافته است.

عید غدیر

آیین دیدار سادات یکی از رسوم ایرانی در روز عید غدیرخم است. در این روز، سادات به مردم، به‌ویژه مهمانان خود، عیدی می‌دهند. این عیدی معمولاً اسکناس‌های نو است که با مُهرِ القاب امام علی و نام شخص مُهر شده‌اند. در ایران، در دوره صفویه، عید غدیر از اعیاد رسمی شیعیان و از ارکان هویت جمعی آنان بود. امروزه نیز عید غدیر در جمهوری اسلامی ایران تعطیل رسمی است. همچنین این روز در برخی شهرهای عراق، ازجمله کربلا، نجف و ذی‌قار، تعطیل رسمی است. در برخی شهرها، عید غدیر نیز با برگزاری جشن‌های مردمی و خیابانی، مهمانی‌های کیلومتری، برپایی موکب‌های پذیرایی و فرهنگی، اطعام و توزیع نذری و اجرای برنامه‌های فرهنگی و هنری در نقاط مختلف کشور گرامی داشته می‌شود. علاوه‌بر این، مراسم عید غدیر در سال ۱۴۰۴ش، تجلی اراده ملی مردم ایران برای انتقام و اقتدار از رژیم اسرائیل بود. ایرانیان در سال ۱۴۰۵ش به رسم سال‌های گذشته در روز عید غدیر، مهمانی ۱۰ کیلومتری غدیر را با شعار بیعت در امتداد بعثت برگزار کردند.

همچنین در برخی مناطق، برگزاری مراسم عقد و ازدواج به‌صورت نمادین یا جمعی و بزرگداشت پدران آسمانی در این مناسبت گزارش شده است. فرهنگ‌سرای اندیشه همزمان با عید غدیر، با اجرای پویش مجازی برادرانه تلاش کرد ضمن احیای سنت عقد اخوت میان شیعیان و دوستداران اهل‌بیت، روحیه همبستگی و اتحاد میان مسلمانان جهان را تقویت کند.

بازتاب فرهنگی و هنری

• خوشنویسی: قدیمی‌ترین خوشنویسی‌های منسوب به امام علی در موزه‌های جهان، با خط کوفی بر پوست آهو گزارش شده است. از آثار مرتبط می‌توان به تابلوی غدیر؛ ولایت حضرت امام علی، آیه اطاعت اثر علی طه و آثار ولایت امیرالمؤمنین اثر مسعود نجابتی، ها علی بشر کیف بشر، السلام علیک یا امیرالمؤمنین، علی مع الحق و الحق مع علی اثر علی رضاییان و فرازی از مناجات‌نامه امام علی اثر حمیدرضا ابراهیمی اشاره کرد. حمید عجمی نیز در ۱۳۷۸ش خط مُعَلّی را ابداع کرد که نام آن برگرفته از امام علی است.
• هنرهای تجسمی: از نمونه‌های بازتاب امام علی در نگارگری، نقاشی قهوه‌خانه‌ای شبیه غدیر خم با قدمت ۱۶۵ سال است که در سال ۱۲۷۷ق به سفارش سهراب‌خان تقدسی از رجال دوره قاجار، به‌دست استاد حاجی فارسی نقاشی و خوشنویسی کتیبه‌های آن به خط احمد بن شیخ حسین‌المشهدی اجرا شد؛ این اثر پس‌از اتمام به حرم فاطمه معصومه اهدا و در اوایل دهه ۱۳۷۰ش به موزه حرم منتقل شد. از دیگر آثار، تابلوهای محمود فرشچیان است که چهار صحنه از زندگی امام را در آثار مولود کعبه، یتیم‌نوازی یا پناه، غدیر خم و شهادت به تصویر کشیده است. همچنین می‌توان به نقاشی بیعت، کمال دین، فهذا علی و بعثت در غدیر اثر حسن روح‌الامین، نقاشی جشن ولایت، اکمال دین و مجموعه خط نگاره اذان اثر رضا بدرالسماء، کتیبه غدیری اثر مسعود نجابتی، نقاشی غدیر اثر زنده‌یاد حبیب‌الله صادقی در پیوند میان غدیر و انتظار و ظهور، تابلوی نقاشی غدیر خم اثر علی بحرینی، نقاشی علی پرچم هدایت اثر صابر شیخ‌رضایی اشاره کرد. تابلوی گل‌ومرغ و مینیاتور خوشنویسی‌شده غدیر؛ ولایت حضرت امام علی با تکنیک اکریلیک و گواش، اثر رضا بدرالسماء (نقاش)، سیدمسعود آقامیری (مذهب) و سیدرسول آقامیری (خوشنویس)، و تابلوی ولایت حضرت علی اثر حسین رزاقی به سبک مینیاتور و تکنیک اکریلیک در سال ۱۳۷۵ش در مشهد، همچنین تابلوی واقعه غدیرخم اثر سید فضل‌الله هاشمی با تکنیک رنگ‌وروغن روی چوب در سال ۱۳۸۶ش، از آثار غدیریه موزه حرم رضوی هستند. در سال ۱۳۹۹ش، در نمایشگاه جلوه امیرالمؤمنین در آثار نقاشی پشت شیشه، ۱۴ اثر با موضوع امام علی از دوره قاجار تا دوره معاصر توسط هنرمندان به تصویر کشیده شد. نمایشگاه آیینه افلاک نیز در ۱۴۰۳ش، ۲۰۰ اثر نقاشی، خوشنویسی، نقاشی‌خط، نقاشی قهوه‌خانه‌ای، حجم و گرافیک با موضوع امام علی را ارائه کرد.
• موسیقی و سرود: شخصیت امام علی در موسیقی و سرود ایران، در قالب موسیقی متن و تیتراژ، آلبوم‌ها و قطعات آیینی بازتاب یافته است. از آثار شاخص این حوزه امام علی، ساخته فرهاد فخرالدینی با صدای صدیق تعریف، ماه غریبستان با صدای محمد اصفهانی، امیر عشق و حضرت خورشید و مجموعه‌ای از قطعات با موضوع امام علی است که توسط خوانندگان و آهنگسازان مختلف تولید و اجرا شده‌اند.
• ادبیات و شعر: بازتاب شخصیت و جایگاه امام علی در شعر فارسی، از دوره‌های نخستین ادب فارسی تا روزگار معاصر، در آثار شاعران و نویسندگان مختلف دیده می‌شود. ازجمله این شاعران می‌توان به ابوالقاسم فردوسی در شاهنامه، ابوالحسن کسایی مروزی، ناصر خسرو قبادیانی، سنائی غزنوی، نظامی گنجوی، عطار نیشابوری، مُصلِح‌الدین سعدی، جلال‌الدین محمد مولوی، امیر فخرالدین محمود ابن‌یمین، شمس‌الدین محمد حافظ، سید محمدحسین شهریار، محمدحسین غروی اصفهانی (کمپانی)، محمد اقبال لاهوری و باذل مشهدی اشاره کرد. مضامین مرتبط با امام علی در شعر فارسی، موضوعاتی مانند ولایت، غدیر، فضایل و سیره، عدالت، شجاعت و جایگاه معنوی او را دربر می‌گیرد و در قالب‌هایی مانند قصیده، غزل، مثنوی و رباعی بازتاب یافته است. شهریار نیز با سروده همای رحمت از شناخته‌شده‌ترین شاعران معاصر در این زمینه است. ازجمله؛

علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را

که به ماسوا فکندی همه سایه هما را

دل اگر خداشناسی همه در رخ علی بین

به علی شناختم من به خدا قسم خدا را

• سینما، تلویزیون و رادیو: در سینما و تلویزیون، فیلم اینجا شهر دیگری است و مجموعه تلویزیونی امام علی از آثار مرتبط با زندگی و دوران امام علی هستند. در تئاتر نیز نمایش‌های مجلس ضربت خوردن، توبه نمی‌کنم، مهر و آیینه‌ها و زمان سکوت برای زندگان و نمایشنامه‌های امیر و پل با موضوع امام علی اجرا شده‌اند. رسانه ملی نیز برنامه‌ها و آثار مناسبتی متعددی دربارهٔ امام علی تولید و پخش کرده است. در رادیوهای ایران، فرهنگ، معارف، تهران، قرآن و جوان نیز برنامه‌های مناسبتی، مستند، گفت‌وگو، نمایش و درس‌گفتارهایی دربارهٔ زندگی، سیره، فضایل و اندیشه او تولید شده است که ازجمله آنها ماه شب‌های کوفه، ماه محراب، گفت نپوش، سجده سرخ، خانه بدون علی، پلک تر عشق، از محراب تا معراج و من غدیری‌ام است.
• معماری: نام و جایگاه امام علی در معماری مذهبی و تاریخی ایران، به‌ویژه در کتیبه‌ها، کاشی‌کاری، گچ‌بری، محراب‌ها، گنبدها و ایوان‌ها بازتاب یافته است. مسجد جامع اصفهان، مسجد کبود تبریز، مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی و برخی بناهای مذهبی کاشان، یزد، کرمان، خراسان و مشهد از نمونه‌های آن به‌شمار می‌روند. این بازتاب در سکه‌ها، نگارگری و کتاب‌آرایی نیز دیده می‌شود و موضوعاتی مانند غدیر و ذوالفقار در نگارگری ایرانی، به‌ویژه از دوره صفوی، بازنمایی شده است. همچنین نام امام علی در کتیبه‌ها و تزئینات برخی زیارتگاه‌ها، ازجمله حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه و شاهچراغ، به کار رفته است.

نام‌گذاری فرزندان

اسامی و القاب علی بیشترین انتخاب نام ایرانیان برای فرزندان پسر بوده است. براساس داده‌های پایگاه اطلاعات جمعیتی سازمان ثبت احوال کشور، نام علی با بیش از ۲٫۵ میلیون نفر، علیرضا با ۹۴۱ هزار نفر و امیرعلی با ۴۸۱ هزار نفر از رایج‌ترین نام‌های مرتبط با نام امام علی در ایران هستند. در ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۴ش نیز ۷۷۳۲ نوزاد با نام علی، ۶۳۹۷ نوزاد با نام امیرعلی و ۲۲۴۰ نوزاد با نام علیرضا نام‌گذاری شده‌اند.

نام علی در فرهنگ اسلامی و به‌ویژه در جامعهٔ ایران، افزون‌بر یک نام شخصی، با شخصیت امام، مفاهیمی چون فضیلت، عدالت، شجاعت و معنویت و نیز هویت دینی و فرهنگی پیوند یافته است. این نام در کشورهای مسلمان نیز رواج گسترده دارد و در خارج از جهان اسلام نیز تا حدی با مهاجرت مسلمانان و انتقال فرهنگی مرتبط دانسته شده است. از منظر جامعه‌شناختی، استمرار و گستردگی نام علی را می‌توان بازتابی از نام‌گذاری به‌عنوان کنشی هویتی و نمادین دانست که در آن، برکت‌جویی، تعلق دینی، پیوند با سنت خانوادگی و انتقال ارزش‌ها میان نسل‌ها نقش دارد؛ در عین حال، کوتاهی، خوش‌آوایی و امکان ترکیب آن با نام‌های دیگر نیز به رواج و ماندگاری آن در جوامع گوناگون کمک کرده است.

نام‌گذاری فضاهای شهری

نام امام علی در ایران برای شماری از مساجد، حسینیه، کانون فرهنگی هنری، معابر، بزرگراه‌ها، میدان‌ها، مراکز آموزشی و درمانی و دیگر فضاهای عمومی به کار رفته است. براساس آمار ثبت‌شده در نرم‌افزار مسجدیاب در سال ۱۳۹۶ش، ۱٬۴۸۲ مسجد و حسینیه در ایران به نام امام علی یا القاب او، ازجمله امیرالمؤمنین، علی‌بن‌ابی‌طالب و حیدر کرار، نام‌گذاری شده‌اند؛ این نام پس‌از امام حسین در رتبه دوم نام‌گذاری مساجد و حسینیه‌ها قرار دارد. همچنین براساس آمار اعلام‌شده در سال ۱۴۰۱ش، در ایران ۱٬۰۶۴ کانون فرهنگی هنری، ۱٬۱۳۷ مسجد و ۶۵۸ مجموعه مسجد و کانون فرهنگی هنری به‌صورت مشترک با نام یا القاب امام علی فعالیت می‌کنند. علاوه‌بر این، از نمونه‌های شاخص سایر فضاهای شهری می‌توان به بزرگراه امام علی در تهران، میدان امام علی در اصفهان، بلوار امام علی در پردیسان قم، خیابان امام علی و دانشگاه افسری امام علی ارتش اشاره کرد. همچنین مراکز درمانی متعددی در شهرهای مختلف با این نام فعالیت می‌کنند.

پویش‌های مردمی

بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام علی، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی و مذهبی برگزار می‌شود؛ ازجمله؛ پویش سه‌گانه نذر قربانی، اطعام علوی، به عشق علی، پویش هم‌بستگی و امدادرسانی خادمان حرم امام علی، سومین پویش ملی من شیعه علی‌ام، پویش ملی در پناه علی، پویش سراسری جشن ملی بیعت با علی در ۳۱ استان کشور، پویش به نام پدر، پویش دُرّ نجف، پویش به حرمت حضرت علی می‌بخشم، پویش حرمت مولا، پویش مردمی علی یاوران در ۳۰ استان، پویش به حساب علی.

پژوهش‌ها و آثار دربارهٔ امام علی

نسخه‌های خطی

حدود ۵۹۰ نسخه خطی از آثار منسوب به امام علی به زبان‌های عربی و فارسی در مرکز نسخ خطی کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد که مشتمل بر احادیث و روایات از این امام است. نهج‌البلاغه و ترجمه و شروح آن، غُرَرُ الحِکَم و دُرَرُ الکَلِم، دعای صباح و دعای سیفی، ازجمله این آثار است. یک نسخه خطی ۵۰۸ ساله با محتوای مناجات منظوم منسوب به علی همزمان با ایام عید غدیر در کتابخانه حرم رضوی رونمایی شد. از دیگر نمونه‌های شاخص، قدیمی‌ترین نسخه خطی نهج‌البلاغه در آستان قدس رضوی مربوط به نیمه نخست قرن پنجم هجری، نسخه ۳۴۴ ساله مناقب مرتضوی و مصحف منسوب به امام علی است که در گنجینه‌های نسخه‌های خطی آستان قدس رضوی نگهداری می‌شوند. همچنین براساس فهرست معجم‌الآثار المخطوطه، حدود ۲۰ هزار نسخه خطی در ۶ هزار عنوان دربارهٔ امام علی در کتابخانه‌های جهان شناسایی و معرفی شده است. این نسخه‌ها به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی و اردو هستند و بیشتر آنها در ایران نگهداری می‌شوند؛ در این طرح، نمونه‌هایی از نسخه‌های مرتبط با امام علی در آلمان و بوسنی و هرزگوین نیز شناسایی شده است.

پژوهشی و ادبی

در ادب فارسی، منظومه‌های دینی دربارهٔ امام علی بخشی از میراث منظوم فارسی را تشکیل می‌دهند و از نظر ادبی، تاریخی و زبانی بررسی شده‌اند. آثار پژوهشی و خواندنی متعددی ازجمله کتاب، مقاله، پایان‌نامه نیز دربارهٔ زندگی، سیره، اندیشه و شخصیت او پدید آمده است. در کنار این آثار و دانشنامه‌های تخصصی و عمومی متعددی دربارهٔ امام علی منتشر شده‌اند که ابعاد گوناگون زندگی، سیره، فضایل، اندیشه، سیاست، اخلاق، حقوق، اقتصاد، علم و مسائل اجتماعی مربوط به او را بررسی می‌کنند. این مطالعات در حوزه ادبیات نیز با آثاری همچون علی‌نامه، از نخستین منظومه‌های شناخته‌شده حماسه شیعی و همچنین رمان‌ها و داستان‌هایی با موضوع امام علی ادامه یافته است. مجموعه آثار دیگری نیز با موضوع علی بن ابی‌طالب نگارش یافته‌اند.

همایش‌ها و کنگره‌ها

در دهه‌های اخیر نیز برگزاری همایش‌ها و کنگره‌های ملی و بین‌المللی، زمینه دیگری برای بررسی ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، هنری، اخلاقی و تمدن‌ساز سیره و اندیشه امام علی فراهم کرده است؛ این رویدادها در ایران و دیگر کشورها برگزار شده و موضوعاتی همچون حکومت علوی، سیره علوی، نهج‌البلاغه، حکمرانی، مقاومت و غدیر، تربیت معنوی، مدیریت، فرماندهی و دیگر ابعاد شخصیت و میراث او را دربر گرفته‌اند. همچنین در سال ۱۳۷۹ش، همایش‌های بین‌المللی و منطقه‌ای دربارهٔ امام علی در چند کشور، برگزاری همایش جهانی عدالت و علی و ترجمه و توزیع کلمات قصار نهج‌البلاغه به ۱۲ زبان اعلام شد.

جستارهای وابسته

• نهج البلاغه
• شیعه

منابع

• قرآن کریم.
• «آثار نمایشی و تصویری امام علی؛ نگاهی به چهار دهه کم‌کاری». وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا. ۱۳ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• آریا، غلامعلی؛ داداش‌زاده، وحیده (۱۳۹۹). «بررسی کرامات امام علی در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی». مطالعات ادبیات تطبیقی. چهاردهم (پنجاه و ششم): ۵۲۱–۵۴۳.
• «آغاز پویش به حرمت حضرت علی می‌بخشم در سراسر کشور». خبرگزاری برنا. ۱۰ بهمن ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «آغاز پویش هم‌بستگی خادمان حرم امام علی با ملت ایران». خبرگزاری ایکنا. ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «آغاز سومین پویش ملی من شیعه علی‌ام». خبرگزاری ایرنا. ۱۰ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (۱۴۰۳). الذریعة الی تصانیف الشیعه. بیروت: دار الاضواء.
• آل‌کاظمی، علی (۱۳۸۵). امام علی در قرآن. تهران: دفتر نشر معارف.
• آلوسی، سید محمود (۱۴۱۵). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
• «آیین‌های جشن میلاد امام علی و روز بزرگداشت مقام پدر». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱ فروردین ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «آیین‌های سوگواری شهادت امام علی برگزار شد». باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۸ خرداد ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• ایجی، میر سیدشریف (۱۳۲۵). شرح المواقف. به کوشش بدرالدین نعسانی. قم: الشریف الرضی.
• اخطب خوارزم، موفق بن احمد (۱۳۸۸). المناقب للخوارزمی. به کوشش محمدرضا موسوی خرسان. نجف: المطبعه الحیدریه.
• افضلی، زهرا (۱۳۹۲). «امام علی و نهج‌البلاغه از نگاه ریمون قسیس شاعر مسیحی معاصر لبنانی». پژوهشنامه نهج‌البلاغه. اول (سوم): ۸۷–۱۰۰.
• اکبری، اسدالله (۱۳۸۹). «سیره امنیتی و اطلاعاتی امام علی». فرهنگ پژوهش. دوم (هفتم): ۱–۱۴.
• «السلام علیک یا امیرالمؤمنین». وب‌سایت کانون هنری شیعی. ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• امین، سید محسن (۱۴۰۳). اعیان الشیعه. به کوشش حسن امین. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
• امین، سید محسن (۱۳۷۶). سیره معصومان. ترجمهٔ علی حجتی. تهران: سروش.
• امینی، علی‌اکبر؛ دشتی، فرزانه (۱۳۹۱). «پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی». پژوهش‌نامه علوی. سوم (اول): ۲۳–۴۶.
• امینی، عبدالحسین (۱۳۶۸). الغدیر. ترجمهٔ محمدباقر بهبودی و همکاران. تهران: کتابخانه بزرگ اسلامی.
• امینی، محمدهادی (۱۴۱۲). اصحاب الامام امیرالمؤمنین و الروات عنه. بیروت: دار الکتاب الاسلامی.
• ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبةالله (۱۴۰۴). شرح نهج البلاغه. به کوشش تصحیح ابراهیم محمد ابوالفضل. قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
• ابن ابی‌الدنیا، عبدالله بن محمد (۱۴۲۳). مقتل الإمام أمیرالمؤمنین. به کوشش مصطفی مرتضی قزوینی. بیروت: دارالعلوم.
• ابن‌أثیر، ضیاءالدین (۱۳۹۹). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
• ابن‌اعثم کوفی، محمد بن علی (۱۴۱۱). الفتوح. بیروت: دار الندوه الجدیده.
• ابن‌بطریق، یحیی (۱۴۰۷). عمده عیون صحاح الاخبار فی مناقب امام الابرار. به کوشش جعفر سبحانی تبریزی. قم: جامعه مدرسین.
• ابن‌بطریق، یحیی بن حسن (۱۴۱۷). خصائص الوحی المبین. به کوشش مالک محمودی. تهران: دار القرآن الکریم.
• ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (۱۴۰۶). منهاج السنه النبویه فی نقض کلام الشیعه القدریه. به کوشش محمد رشاد سالم. ریاض: جامعه الإمام محمد بن سعود الإسلامیه.
• ابن‌حنبل، احمد (۱۴۳۳). فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب. به کوشش سیدعبدالعزیز طباطبایی. قم: دار التفسیر.
• ابن‌سعد (۱۴۱۸). الطبقات الکبری. بیروت: دار الکتب العلمیه.
• ابن‌شاذان، محمد بن احمد (۱۴۰۷). مائة منقبة من مناقب امیرالمؤمنین و الائمه. قم: مدرسة الامام المهدی.
• ابن‌شعبه حرّانی، حسن بن علی (۱۳۸۷). تحف العقول عن آل الرسول. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی. شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
• ابن‌شهر آشوب، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابی‌طالب. قم: علامه.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۴۱۳). التحصین لأسرار ما زاد من کتاب الیقین‏. قم: مؤسسه دار الکتاب.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۴۱۳). الیقین باختصاص مولانا علی بامرة المؤمنین. به کوشش محمدباقر انصاری و محمدصادق انصاری. قم: دار الکتاب.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۴۲۰). طرف من الانباء و المناقب. به کوشش قیس بهجت عطار. مشهد: تاسوعا.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۳۳۰). جمال الاسبوع بکمال المشروع. قم: دار الرضی.
• ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله (۱۳۲۸). الإستیعاب فی معرفه الأصحاب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
• ابن‌عساکر، علی بن حسن (۱۴۱۵). تاریخ مدینة دمشق. به کوشش علی شیری. بیروت: دار الفکر.
• ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم (۱۴۰۷). المعارف. بیروت: دار الکتب العلمیه.
• ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم (۱۳۵۶). الامامه و السیاسه. قاهره: بی‌نا.
• ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر (۱۳۹۰). المنار المنیف فی الصحیح و الضعیف. به کوشش عبدالفتاح ابوغده. حلب: مکتبه المبطوعات الاسلامیه.
• ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر (۱۴۰۷). البدایه و النهایه. بیروت: دار الفکر.
• ابن‌مردویه، احمد بن موسی (۱۳۸۲). مناقب علی بن أبی‌طالب و ما نزل من القرآن فی علی. به کوشش عبدالرزاق محمدحسین حرز الدین. قم: دار الحدیث.
• ابن‌مغازلی، علی بن محمد (۱۴۲۴). مناقب الإمام علی بن أبی‌طالب. به کوشش شهاب‌الدین مرعشی و همکاران. بیروت: دار الأضواء.
• ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق (۱۳۴۶). الفهرست. ترجمهٔ محمدرضا تجدد. تهران: بانک بازرگانی ایران (چاپخانه).
• ابن‌یمین، محمودبن یمین الدین (۱۳۴۴). دیوان اشعار ابن‌یمین. به کوشش حسینعلی باستانی‌راد. تهران: کتابخانه سنائی.
• «اجرای پویش‌های سه‌گانه در دهه ولایت و امامت». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «اجرای ده‌ها ویژه‌برنامه به مناسبت سالروز ولادت امیرالمؤمنین علی». خبرگزاری شبستان. ۲۴ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «احیای سنت غدیریِ عقد اخوت در پویش برادرانه». خبرگزاری شبستان. ۴ مرداد ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «اختتامیه چهارمین کنگره بین‌المللی راه نجات، نهج‌البلاغه و حکمرانی علوی در اصفهان». خبرگزاری ایکنا. ۲۲ آبان ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• اداک، صابر؛ حسینی، فرح (۱۳۸۹). «موضع‌گیری‌های امام علی در برابر سیاست‌های عثمان بن عفان در دوران خلافت». مسکویه. پنجم (چهاردهم): ۷–۲۸.
• اربلی، علی بن عیسی (۱۳۸۱). کشف الغمه فی معرفة الائمة. تبریز: بنی‌هاشمی.
• اسفندیاری، محمد (۱۳۸۰). «مقدمه» در دانشنامه امام علی. به کوشش علی‌اکبر رشاد. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
• اسکافی، محمد بن عبدالله (۱۳۷۴). المعیار و الموازنه در برتری امیرالمؤمنین علی. ترجمهٔ محمود مهدوی دامغانی. به کوشش محمدباقر محمودی. تهران: نی.
• اسلامی علی‌آبادی، طاهره؛ امداد، توران؛ غفوری‌نژاد، محمد (۱۴۰۱). «بازنمایی شواهد تشیع اعتقادی در نیمهٔ اول قرن اول». پژوهشنامه امامیه. هشتم (پانزدهم): ۱۶۳–۱۸۴.
• اصفهانی، محمدحسین (۱۳۶۷). کلیات دیوان حاج شیخ محمدحسین غروی اصفهانی معروف به (کمپانی). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
• «افتتاح رسمی میدان امام علی اصفهان با حضور رئیس مجلس شورای اسلامی». باشگاه خبرنگاران جوان. ۳۰ مرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• اقبال لاهوری، محمد (۱۳۶۶). کلیات اشعار فارسی علامه اقبال لاهوری. به کوشش و مقدمه و حواشی از محمود علمی (درویش). تهران: جاویدان.
• «امام علی؛ الگوی حکمرانی اسلامی». پایگاه خبری آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه. ۲۹ خرداد ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۲۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «امام علی در دفاع از عزت مسلمانان ایرانی از مدینه به کوفه آمد». خبرگزاری فارس. ۱۵ خرداد ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «امام علی در ۴ تابلوی فرشچیان+تصاویر». خبرگزاری ایسنا. ۲۳ فروردین ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «انتشار مقالات دومین کنگره بین‌المللی راهکارهای گسترش فرهنگ غدیر و ترویج نهج‌البلاغه با تأکید بر آداب و سنن اجتماعی واقعه غدیر». وب‌سایت سیویلیکا. ۳۰ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• باذل مشهدی، میرزا محمد رفیع. حمله حیدری. نسخه خطی سپهسالار، شماره ۱۰۲۵.
• باریکانی، سمیرا (۱۳۹۱). «بررسی مردم شناختی جنبه‌های مختلف برگزاری اعیاد مذهبی در کلانشهرها مورد مطالعه کلانشهر تهران». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، دانشکده روان‌شناسی و علوم اجتماعی.
• باعونی شافعی، محمد بن احمد (۱۴۱۵). جواهر المطالب فی مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب. به کوشش محمدباقر محمودی. قم: مجمع احیاء الثقافه الاسلامیه.
• باقری، فاطمه (۱۳۹۶). «بررسی ابعاد سیاسی اجتماعی وصیت‌نامه امام علی به امام حسن». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
• بخاری، محمد بن اسماعیل (۱۴۲۲). صحیح البخاری. به کوشش محمد زهیر بن ناصر الناصر. بیروت: دار طوق النجاة.
• «بررسی مصحف منسوب به امام علی در شورای عالی قرآن». خبرگزاری تسنیم. ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «برگزاری پویش به نام پدر جهت آزادی پدران دارای جرایم غیرعمد از زندان». وب‌سایت اصلی آستان قدس رضوی. ۲۴ دی ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «برگزاری پویش درّ نجف با هدف ترویج گفتمان حضرت علی». پایگاه خبری کانون نیوز. ۹ اسفند ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «برگزاری پویش مردمی علی یاوران در ۳۰ استان، توزیع ۱۳۰ هزار پرس غذا میان نیازمندان». خبرگزاری ایکنا. ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «برگزاری پویش سراسری جشن ملی بیعت با علی در ۳۱ استان کشور، مشارکت بیش از ۱۱۰۰ نوجوان و مددجو». گیتی آنلاین. ۱۳ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «برگزاری جشن میلاد حضرت علی در مرکز اسلامی انگلیس در لندن». خبرگزاری ایرنا. ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «بزرگراه امام علی از فرجام تا پل آغاز در تهران افتتاح شد». خبرگزاری ایرنا. ۸ اسفند ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• بستانی، قاسم؛ جعفرنژاد، محمد (۱۳۸۸). «گزیده‌ای از فضایل امام علی از دیدگاه مفسرین و محدثین اهل‌سنت». شیعه‌شناسی. هفتم (بیست و پنجم): ۱۱۱–۱۳۸.
• بُستی، ابوالقاسم (۱۴۲۱). المراتب فی فضائل امیرالمؤمنین. قم: دلیل ما.
• بگ‌جانی، عباس؛ دبیران، حکیمه (۱۳۸۹). «کتاب‌شناسی منظومه‌های دینی دربارهٔ امام علی». مطالعات و تحقیقات ادبی. چهارم (چهاردهم و پانزدهم): ۴۷–۶۹.
• بلاذری، احمد بن یحیی (۱۳۹۸). فتوح البلدان. به کوشش رضوان محمد رضوان. بیروت: بی‌نا.
• بلاذری، احمد بن یحیی (۱۴۱۷). أنساب الأشراف‏. بیروت: دار الفکر.
• «بلوار امام علی پردیسان قم بازگشایی شد». خبرگزاری تسنیم. ۹ شهریور ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «بهره‌برداری از ۲۱۱ طرح، بیمارستان امیرالمؤمنین رسماْ افتتاح می‌شود». خبرگزاری مهر. ۲ شهریور ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• بیاضی، علی بن محمد (۱۳۸۴). الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم. به کوشش رمضان میخائیل. نجف: المکتبة الحیدریه.
• «بیمارستان امیرالمؤمنین اصفهان در شرایط کرونایی». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۲۶ فروردین ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• پرهیزکاری، سید روح‌الله (۱۳۹۳). «اصول اخلاقی برخورد با متهم در سیرهٔ قضایی امام علی». پژوهش‌نامه اخلاق. هفتم (بیست و ششم): ۱۳۳–۱۴۵.
• پورطهماسبی، سیاوش؛ تاجور، آذر (۱۳۸۹). «ویژگی‌ها و وظایف کارگزاران در نهج‌البلاغه». پژوهش‌نامه علوی. اول (دوم): ۲۱–۴۲.
• «پویش ملی در پناه علی توسط رئیس سازمان بسیج مستضعفین رونمایی شد». خبرگزاری بسیج. ۲۸ بهمن ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «تابلوی نقاشی ۱۶۵ ساله غدیری در موزه حرم حضرت معصومه». خبرگزاری ایسنا. ۷ مرداد ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «تاریخ روز پدر ۱۴۰۲، روز مرد و ولادت حضرت علی». خبرگزاری ایمنا. ۵ دی ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۳ شهریور ۱۴۰۵.
• ترمذی، محمد بن عیسی (۱۴۱۹). سنن الترمذی. به کوشش احمد محمد شاکر. قاهره: دار الحدیث.
• ترمذی، محمدصالح (۱۳۸۰). مناقب مرتضوی. تهران: روزنه.
• تلمسانی، محمد بن ابی‌بکر (۱۴۰۲). الجوهره فی نسب الامام علی. دمشق: مکتبه النوری.
• ثابتی، فرزین (۱۳۷۷). القاب و صفات مولای متقیان علی بن ابی‌طالب. تهران: سبحان.
• ثقفی کوفی، ابواسحاق ابراهیم بن محمد (۱۳۵۳). الغارات. به کوشش جلال‌الدین حسینی ارموی. تهران: انجمن آثار ملی.
• ثواقب، جهانبخش (۱۳۸۰). «امام علی کارگزاران حکومت و راهکارهای اصلاحات». حکومت اسلامی. ششم (بیست و دوم): ۱۴۷–۱۷۷.
• «جایگاه امیرالمؤمنین در فرهنگ دینی و اجتماعی ایران». خبرگزاری ایکنا. ۲۵ دی ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۲۵ شهریور ۱۴۰۵.
• جرداق، جورج (۱۹۷۰). الامام علی صوت العداله الانسانیه. بیروت: دار مکتبه الحیاه.
• جرداق، جورج (۱۳۸۹). امام علی صدای عدالت انسانی. ترجمهٔ محمدعلی سلطانی. تهران: مؤسسه نشر پنجره.
• «جزئیاتی از قدیمی‌ترین نسخ خطی نهج‌البلاغه». خبرگزاری تسنیم. ۹ مهر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «جزئیات مهمانی ۱۰ کیلومتری عید غدیر در خیابان ولی‌عصر». خبرگزاری تسنیم. ۱۵ تیر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• جعفریان، رسول (۱۳۷۳). تاریخ تحول دولت و خلافت. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
• جعفریان، رسول (۱۳۸۳). تاریخ سیاسی اسلام، تاریخ خلفا. قم: دلیل ما.
• جعفریان، رسول (۱۳۸۷). حیات فکری سیاسی امامان شیعه. قم: انصاریان.
• جعفریان، رسول (۱۳۸۷). اطلس شیعه. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
• جعفریان، رسول (۱۳۹۱). گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه. قم: دفتر نشر معارف.
• جمعی از نویسندگان، (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد) (۱۳۸۰). دانشنامه امام علی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
• «چطور حماسه امیرالمؤمنین در قرن پنجم جای شاهنامه را گرفت، کدکنی: علی نامه کمال شعر شیعی است». وب‌سایت مشرق نیوز. ۲۷ فروردین ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• «چند حدیث از امام علی در کتب حدیثی اهل‌سنت آمده است؟». خبرگزاری رسمی حوزه. ۶ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱ شهریور ۱۴۰۵.
• حاجی‌زاده، یدالله (۱۴۰۱). «جایگاه جنگ در مواجهه با دشمن در سیره نظامی امام علی». جستارهای تاریخ اسلام. دوم (چهارم): ۱۲۱–۱۴۱.
• حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۱۵). دیوان حافظ. به کوشش حسین پژمان. تهران: کتابخانه بروخیم.
• حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله (۱۴۱۱). المستدرک علی الصحیحین. به کوشش مصطفی عبدالقادر عطا. بیروت: دار الکتب العلمیه.
• حسکانی، عبیدالله بن احمد (۱۴۱۱). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل. به کوشش محمدباقر محمودی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
• حسینی، سید محمدرضا (۱۳۷۷). «ترجمه دعای صباح» در میراث حدیث شیعه، دفتر اول. به کوشش مهدی مهریزی و علی صدرائی خوئی. قم: مؤسسه فرهنگی دار الحدیث.
• حسینی خامنه‌ای، سیدعلی (۱۳۸۱). «امام علی الگوی مدیریت برای جامعه دینی از منظر رهبری». اندیشه حوزه. هشتم (سی و دوم و سی و سوم).
• «حقانیت امام علی ز منابع روایی اهل‌سنت». وب‌سایت الشیعه. ۲۳ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۴ شهریور ۱۴۰۵.
• حکیم، حسن عیسی (۱۳۸۵). المفصل فی تاریخ النجف الأشرف. قم: المکتبة الحیدریة.
• حلی، حسن بن یوسف (۱۴۱۳). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. به کوشش حسن حسن‌زاده آملی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
• حلی، حسن بن یوسف (۱۳۷۹). کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین. ترجمهٔ حمیدرضا آژیر. تهران: وزارت ارشاد.
• حسنی، سیدعبدالکریم بن طاووس (۱۴۱۹). فرحه الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین. به کوشش السید تحسین آل شبیب الموسوی. قم: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه.
• «خبرهای کوتاه رادیو و تلویزیون| 15 سریال رادیویی برای آنتن رمضانی». خبرگزاری تسنیم. ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۹). قرآن پژوهی. تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
• خشنودی، عفت؛ منتظرالقائم، اصغر (۱۳۹۳). «بررسی و توضیح جایگاه موقوفات امام علی». شیعه‌شناسی. دوازدهم (چهل و هشتم): ۲۲۷–۲۴۸.
• «خلق اثر خوشنویسی با ناخن به مناسبت میلاد حضرت علی». خبرگزاری صداوسیما فارس. ۲۶ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• خلیلیان، مهدی (۱۳۸۸). «امام علی و پیروی از پیامبر». فرهنگ کوثر. دوازدهم (هفتاد و نهم): ۶۴–۷۰.
• خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین (۱۳۸۰). حبیب السیر فی اخبار افراد بشر. به کوشش محمد دبیر سیاقی، جلال‌الدین همایی. تهران: خیام.
• «خیابان امام علی شهرضا بعد از ۱۳ سال افتتاح می‌شود». خبرگزاری فارس. ۱۳ آذر ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• داداش‌زاده، وحیده؛ آریا، غلامعلی؛ ابراهیم، علیرضا (۱۴۰۱). «بررسی کرامات امام علی و تصویر ایشان در خواب‌ها و رویاهای صوفیه در متون عرفانی». عرفان اسلامی. نوزدهم (هفتاد و چهارم): ۱۶۳–۱۸۰.
• «دانشگاه افسری امام علی، انسان‌سازترین دانشگاه کشور». خبرگزاری صداوسیما. ۷ تیر ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «دانشنامه جامع موضوعی و الفبایی امام علی منتشر شد». خبرگزاری ایکنا. ۷ مرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• دری نجف‌آبادی، قربانعلی (۱۳۷۹). «نگاهی به امنیت از منظر امیرمؤمنان». حکومت اسلامی. پنجم (هجدهم).
• «دسته‌بندی احادیث بر اساس نام معصوم». وب‌سایت کتابخانه احادیث شیعه. دریافت‌شده در ۱ شهریور ۱۴۰۵.
• دلشاد تهرانی، مصطفی؛ امین ناجی، محمدهادی؛ باقرپور، سیدمعصوم (۱۳۹۵). «اصول عزل و نصب کارگزاران با رویکرد اندیشه سیاسی امام علی در نهج‌البلاغه». مدیریت سازمان‌های دولتی. پنجم (یکم، پیاپی هفدهم): ۱۳۷–۱۵۰.
• دینوری، احمد بن داود (۱۳۷۱). أخبار الطوال. ترجمهٔ محمود مهدوی دامغانی. تهران: نی.
• ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۱۳). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام. به کوشش عمر عبدالسلام تدمری. بیروت: دار الکتاب العربی.
• رامیار، محمود (۱۳۶۹). تاریخ قرآن. تهران: امیرکبیر.
• «راه‌اندازی پویش به حساب علی در شهرستان فسا». خبرگزاری مهر. ۲۱ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• ربّانی گلپایگانی، علی. «امامت امام علی». دانشنامه کلام اسلامی (جلد ۱): ۴۵۳–۴۷۱.
• رجبی، حسین (۱۳۷۶). «زیارت امیرالمؤمنین در سیره معصومین». فرهنگ کوثر. اول (هفتم).
• «روایت آماری از مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری منتسب به نام و القاب امام علی». خبرگزاری شبستان. ۳ اردیبهشت ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• روحی برندق، کاووس؛ احمدی، علی (۱۳۹۷). «تحلیل روایی تاریخیِ پرچم داری امیرمؤمنان علی در غزوات پیامبر اکرم». تاریخ اسلام. نوزدهم (دوم): ۷–۴۰.
• رهبر، محمدتقی (۱۳۷۹). «فدک، نماد مظلومیّت اهل‌بیت». میقات حج. نهم (سی و چهارم): ۱۵۸–۱۸۵.
• زارع بیدکی، علی‌اکبر (۱۳۸۱). «معرفی کتاب مرجع دانشنامه امام علی». پیام بهارستان. سوم (پانزدهم): ۲۳.
• زبیدی، محمد بن محمد (مرتضی) (۱۴۱۴). تاج العروس من جواهر القاموس. به کوشش علی شیری. بیروت: دار الفکر.
• زمانی محجوب، حبیب (۱۴۰۳). «مؤلفه‌های تمدن‌ساز در سیره امام علی با رویکرد قرآنی». قرآن، فرهنگ و تمدن. پنجم (پانزدهم): ۴۶–۷۱.
• زمخشری، محمود (۱۴۰۷). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
• «زیرسازی، مقاوم‌سازی و سنگ‌کاری کف و دیوار اطراف ضریح مطهر امام علی». وب‌سایت ستاد بازسازی عتبات عالیات. ۲۲ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• زین، حسن (۱۹۹۴). الامام علی بن ابی‌طالب و تجربه الحکم. بیروت: دار الفکر الحدیث.
• سبحانی تبریزی، جعفر (۱۳۸۰). «امام علی و اصول سیاست». کتاب نقد. ششم (هجدهم): ۳۰–۴۹.
• سجادی، سیدعبدالقیوم (۱۳۷۹). «سیاست خارجی دولت اسلامی از دیدگاه امام علی مقاله پژوهشی حوزه». علوم سیاسی. سوم (یازدهم).
• سلطانی، اختر؛ مکه، پروین (۱۴۰۴). «وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی در سیره امام امیرالمؤمنین علی». پژوهشنامه مذاهب اسلامی. دوازدهم (بیست و سوم): ۴–۶۰.
• سماهیجی، عبدالله بن صالح (۱۳۹۶). الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة. ترجمهٔ سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: اسلامی.
• سنائی غزنوی، مجدود بن آدم (۱۳۴۱). دیوان حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنائی غزنوی. به کوشش مدرس رضوی. تهران: ابن‌سینا.
• سیدرضی، محمد بن حسین (۱۴۰۶). خصائص الأئمه. مشهد: آستان قدس رضوی.
• سیدرضی (۱۳۶۸). نهج‌البلاغه. ترجمهٔ سیدجعفر شهیدی. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
• «سیزدهمین همایش بین‌المللی سیره علوی در لرستان». خبرگزاری ایکنا. ۲۱ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• سیوطی، جلال‌الدین (۱۴۰۴). الدر المنثور فی تفسیر المأثور. قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی.
• سیوطی، جلال‌الدین (۱۴۱۱). تاریخ الخلفاء. قم: الشریف الرضی.
• «شخصیت امام علی بخشی از حیات فرهنگی و اجتماعی مردم است». خبرگزاری صداوسیما. ۱۳ بهمن ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۲۵ شهریور ۱۴۰۵.
• شرف‌الدین، عبدالحسین (۱۴۱۶). المراجعات. به کوشش حسین راضی. قم: المجمع العالمی لاهل‌البیت.
• شریفی، محمدعارف (۱۴۰۴). «شیوه‌های تربیت فرزند از دیدگاه امام علی». معارف اسلامی و علوم تربیتی. ششم (بیست و دوم): ۵۴–۶۶.
• شکوهی قوچانی، علی‌اصغر (۱۳۸۵). اسماء و القاب امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی استان قدس رضوی.
• «شناسنامه‌دار شدن ۲۰ هزار نسخه خطی مرتبط با حضرت علی در کتابخانه‌های جهان». خبرگزاری تسنیم. ۲۸ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• شوشتری، محمدتقی (۱۴۳۰). قَضاءُ أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب. نجف: المکتبه الحیدریه.
• شهرانی فراهانی، زهرا (۱۳۸۶). «علی در آیینه نام‌ها، کنیه‌ها و القاب». سفینه. چهارم (چهاردهم): ۶۵–۸۴.
• شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (۱۴۱۵). الملل و النحل. به کوشش محمدسید کیلانی. بیروت: دار المعرفه.
• شهرستانی، سیدعلی (۱۴۳۰). منع تدوین الحدیث: قراءة فی منهجة الفکر واصول مدرستی الحدیث عند المسلمین. قم: مؤسسه الرافد.
• شهریار، محمدحسین (۱۳۸۶). دیوان شهریار. تهران: زرین، نگارستان کتاب.
• شهیدی، سیدجعفر (۱۳۸۰). زیستنامه امام علی، در دانشنامه امام علی. تهران: مرکز نشر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
• شیعی سبزواری بیهقی، حسن بن حسین (۱۳۸۰). غایه المرام فی فضایل علی و اولاده الکرام، میراث حدیث شیعه، دفتر ششم. به کوشش علیرضا هزار. قم: دار الحدیث.
• صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۶). الامالی. تهران: کتابچی.
• صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا. به کوشش مهدی لاجوردی. تهران: جهان.
• صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه (۱۳۹۵). کمال‌الدین و تمام النعمه. قم: دار الکتب الاسلامیه.
• صفار، محمد بن حسن (۱۴۰۲). بصائر الدرجات. به کوشش جواد قیومی اصفهانی. قم: مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
• صولتی، قدرت (۱۳۷۷). معارفی از تشیع در مثنوی معنوی. تهران: ابرون.
• طباطبایی، محمدحسین (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
• طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۷۶). قرآن در اسلام. به کوشش محمدباقر بهبودی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
• طبرسی، احمد بن علی (۱۴۲۴). الاحتجاج. به کوشش جعفر سبحانی تبریزی، ابراهیم بهادری، محمد هادی به. قم: سازمان اوقاف و امور خیریه، اسوه.
• طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. به کوشش محمدجواد بلاغی. تهران: ناصر خسرو.
• طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۹۰). إعلام الوری بأعلام الهدی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
• طبری، محمد بن جریر (۱۴۱۳). دلائل الإمامه. قم: بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی.
• طبری، محمد بن جریر (۱۳۶۲). تاریخ الطبری (تاریخ الرسل و الملوک). ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده. تهران: اساطیر.
• طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الامم و الملوک. ترجمهٔ عباس معروفی. به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: دار التراث.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۴). الأمالی. قم: دار الثقافه.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۵). رجال طوسی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۸). مصباح المتهجد. بیروت: چاپ علاءالدین اعلمی.
• طهماسبی، اصغر (۱۴۰۱). «واکاوی راهکارهای اجرایی نمودن اقتصاد مقاومتی مبتنی بر فرهنگ علوی». آیین علوی. دوم (یکم): ۲۳–۴۸.
• عالیپور، صدیقه؛ انصاری مقدم، مجتبی؛ کریمی‌نیا، محمدمهدی (۱۴۰۰). «سیره اقتصادی امام علی در الگوی تولید و مصرف مدبرانه». پژوهش و مطالعات علوم اسلامی. سوم (بیست و نهم): ۸۴–۹۵.
• عاملی، سیدجعفر مرتضی (۱۳۹۴). الصحیح من سیرة الامام علی. قم: مرکز نشر و ترجمه آثار علامه محقق.
• عباس، قیصر (۱۴۰۳). «بررسی تاریخی شخصیت و زندگانی همسران حضرت امام علی». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی امام خمینی- مدرسه عالی تاریخ و ادیان.
• عبدالمجید، ناصری (۱۳۸۲). «سیری در زندگانی امام اول شیعیان». شیعه‌شناسی. اول (سوم و چهارم): ۴۳–۵۸.
• عبداللهی، محسن (۱۴۰۳). «شناخت حرکت جهادی در تبیین آزادی و آزادی سیاسی در اسلام با محوریت سیره علوی». تفسیر متون وحیانی. پنجم (هفتم): ۷۳–۹۲.
• عجمی، حمید (۱۳۷۹). «خط معلی از یک علی آغاز شد». گلستان قرآن. اول (سیزدهم): ۱۹–۲۶.
• عسکری، موسی (۱۴۰۲). «سیره امام علی در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه». معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی. چهارم (شانزدهم): ۹۹–۱۳۴.
• عطار نیشابوری، فریدالدین محمد (۱۳۳۹). الهی نامه. به کوشش فؤاد روحانی. تهران: کتاب‌فروشی زوار تهران شاه آباد.
• عطار نیشابوری، فریدالدین محمد (۱۳۵۶). مصیبت نامه. به کوشش وصال نورانی. تهران: زوّار.
• عطار نیشابوری، فریدالدین محمد (۱۳۵۶). منطق الطیر (مقامات الطیور). به کوشش سیدصادق گوهرین. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
• «عظمت جایگاه امیرالمؤمنین در قیامت براساس منابع اهل‌سنت». خبرگزاری ایکنا. ۲۴ فروردین ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۱۴ شهریور ۱۴۰۵.
• عفت، بتول (۱۴۰۱). «جایگاه زن در سیره امام علی با تأکید بر نهج‌البلاغه». تاریخنامه اسلام. چهارم (یکم): ۹–۳۱.
• عقیلی، سیداحمد (۱۴۰۴). «تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی از پیدایش تا دوره معاصر». علم و تمدن در اسلام. هفتم (بیست و پنجم): ۷۱–۹۰.
• علوی، احمد (۱۳۸۹). راهنمای مصور سفر زیارتی عراق. قم: معروف.
• «علی مع الحق و الحق مع علی». وب‌سایت کانون هنری شیعی. ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• عیاشی، محمد بن مسعود (۱۳۸۰). تفسیر عیاشی. به کوشش سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: المطبعة العلمیه.
• «غدیر ۱۴۰۴؛ تجلی اراده ملی برای انتقام و اقتدار». خبرگزاری تسنیم. ۲۴ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• غریب، مامون (۱۹۹۷). خلافه عثمان بن عفان. قاهره: مرکز الکتاب للنشر.
• غلام علی خمسه، مجتبی (۱۴۰۳). «تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تأثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه». کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران: ۱۶۹۰–۱۷۰۰.
• «فراخوان چهارمین کنگره بین‌المللی امام علی؛ انسان ۲۵۰ ساله در افق تمدن نوین اسلامی». خبرگزاری ایکنا. ۳ اسفند ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• فردوسی، ابوالقاسم (۱۳۷۵). شاهنامه فردوسی. به کوشش سعید حمیدیان. تهران: قطره. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۵۹۵-۸۱۳-۶.
• فرطوسی، صلاح مهدی (۱۳۹۳). تاریخچه آستان مطهر امام علی. ترجمهٔ حسین طه‌نیا. تهران: مشعر.
• فضلی، حجت‌اله (۱۳۸۶). «سیره قضایی امام علی». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
• «فعالیت‌های بین‌المللی ستاد بزرگداشت سال امام علی اعلام شد». خبرگزاری ایرنا. ۲۰ شهریور ۱۳۷۹. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• فقهی‌زاده، عبدالهادی؛ تاجیک، الهه (۱۳۹۳). «مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی». پژوهش‌های نهج‌البلاغه. چهاردهم (چهلم): ۴۹–۷۴.
• «فهرست ۳۰ کتاب در مورد امیرالمؤمنین علی». وب‌سایت پایگاه امام علی. ۲۸ آذر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• فیض کاشانی، محمدمحسن (۱۴۰۶). الوافی. اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین.
• قبانچی، سیدحسن (۱۴۲۱). مسند الامام علی. به کوشش شیخ طاهر اسلامی. بیروت: مؤسسة الاعلی.
• «قدیمی‌ترین خط کوفی منسوب به امام علی است». خبرگزاری ایکنا. ۵ آبان ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «قدیمی‌ترین نسخ خطی منسوب به امام علی و غدیر در موزه حرم رضوی رونمایی شد». قدس آنلاین. ۱۴ مرداد ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «قدیمی‌ترین نسخه‌های خطی با محوریت امام علی در کتابخانه رضوی رونمایی شد». باشگاه خبرنگاران جوان. ۵ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• قرشی، باقر شریف (۱۴۰۹). حیاه الامام زین العابدین. بیروت: دار الأضواء.
• قمی، علی بن ابراهیم (۱۴۰۴). تفسیر القمی. به کوشش طیب موسوی جزائری. قم: دار الکتاب.
• قمی، عباس (۱۴۱۶). الفصول العلیه فی المناقب المرتضویه. بحرین: مکتبه فخراوی.
• قمی، شاذان بن جبرئیل (۱۴۲۳). الروضه فی فضائل امیرالمؤمنین. به کوشش علی شکرچی. قم: مکتبه الامین.
• قمی، عباس (۱۳۷۱). منتهی الآمال. قم: هجرت.
• «کتابشناسی امام علی». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• کدیور، سلمان (۱۳۹۹). پس از بیست سال. تهران: شهرستان ادب.
• کراجکی، ابوالفتح (۱۴۲۷). الرساله العلویه فی فضل أمیرالمؤمنین علی سائر البریه. قم: دلیل ما.
• کربن، هانری (۱۳۹۸). چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی اسلام ایرانی. ترجمهٔ انشاءالله رحمتی. تهران: سوفیا.
• کفعمی، ابراهیم بن علی (۱۳۴۹). المصباح - جنة الأمان الواقیة و جنة الإیمان الباقیة. نجف: دارالکتب العلمیة.
• کفعمی، ابراهیم بن علی‌عامل (۱۴۱۷). البلد الامین و الدرع الحصین. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
• «کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین، گام نخست تمدن‌سازی علوی است». خبرگزاری رسمی حوزه. ۸ بهمن ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «کنگره بین‌المللی نهج‌البلاغه انسان در تراز نهج‌البلاغه». وب‌سایت سیویلیکا. ۲۵ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• گراوند، محمد؛ امرایی، مجتبی (۱۳۹۹). «جایگاه علم و عالمان در سیره امام علی». بصیرت و تربیت اسلامی. هفدهم (پنجاه و دوم): ۱۵۱–۱۶۸.
• گنجی شافعی، محمد بن یوسف (۱۳۶۲). کفایه الطالب فی مناقب علی بن أبی‌طالب. تهران: دار إحیاء تراث أهل‌البیت.
• گنجی شافعی، محمد بن یوسف (۱۴۰۴). کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب. به کوشش محمدهادی امینی. تهران: دار احیاء التراث اهل‌البیت.
• گیلک حکیم‌آبادی، محمد تقی (۱۳۸۰). «امام علی، دولت و سیاست‌های اقتصاد». کتاب نقد. ششم (نوزدهم): ۱۱۶–۱۷۷.
• «ماجرای سبّ امام علی چه بود؟ مروری بر صفحه‌ای غم‌انگیز از تاریخ با دشنام». خبرگزاری تسنیم. ۲۲ فروردین ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الأنوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۲۳). زاد المعاد. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
• مجلسی، محمدباقر (۱۳۸۴). حیوة القلوب. قم: سرور.
• «مجموعه مقالات اولین همایش بین‌المللی تربیت معنوی و سلامت معنوی از منظر امام علی». وب‌سایت سیویلیکا. ۲۶ خرداد ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مجموعه مقالات اولین همایش ملی فرماندهی و مدیریت از منظر امیرالمؤمنین امام علی». وب‌سایت سیویلیکا. ۱۱ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی غدیر و مقاومت». وب‌سایت سیویلیکا. ۱۱ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مجموعه مقالات دومین همایش ملی نهج‌البلاغه در آراء و اندیشه‌های اسلام‌شناسان». وب‌سایت سیویلیکا. ۵ شهریور ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مجموعه مقالات سومین کنگره بین‌المللی امام علی پژوهی بامعرفی جایزه جهانی امام علی». وب‌سایت سیویلیکا. ۲۲ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۸۲). دانشنامه امیرالمؤمنین بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ. ترجمهٔ مهدی مهریزی. قم: دار الحدیث.
• محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۹۱). گزیده دانش‌نامه امیرالمؤمنین. قم: دار الحدیث.
• محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۷۹). اهل‌بیت در قرآن و حدیث. ترجمهٔ رضا شیخی و حمیدرضا آژیر. قم: دار الحدیث.
• «مراسم جشن میلاد امام علی در کشورهای مختلف برگزار شد». خبرگزاری مهر. ۱۹ تیر ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مراسم رونمایی از مجموعه مقالات همایش غدیر و پوستر همایش بین‌المللی غدیر در میراث عارفان مسلمان برگزار گردید». وب‌سایت دانشگاه ادیان و مذاهب. ۳۱ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مرور آثاری که با موضوع غدیر خلق شدند؛ تماشای ولایت علی از چشم هنرمندان». خبرگزاری مهر. ۱۴ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• مسعودی، علی بن حسین (۱۳۸۷). مروج الذهب و معادن الجواهر. به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید. بیروت: بی‌نا.
• مصباح، کاظم (۱۳۸۸). «تحلیل قرآنی سیره سیاسی اجتماعی امام علی». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشکده اصول دین قم.
• مصفا، مظاهر (۱۳۸۹). متن کامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی. تهران: روزنه.
• مطهری، مرتضی (۱۳۹۰). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
• مطهری، حمیدرضا؛ پردل، محمدجواد (۱۳۹۸). «جوان‌گرایی در حکومت امام علی». علوم سیاسی. بیست و دوم (هشتاد و پنجم): ۹۵–۱۱۸.
• معادیخواه، عبدالمجید (۱۳۷۷). تاریخ اسلام (عصر بعثت). تهران: ذره.
• «معجزات امام علی». خبر آنلاین. ۱۴ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۲ شهریور ۱۴۰۵.
• معرفت، محمدهادی (۱۳۸۰). «امام علی و حقوق متقابل مردم و حکومت». کتاب نقد. ششم (هجدهم).
• «معرفی رمان قدیس در مورد امام علی». وب‌سایت مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت. ۶ اردیبهشت ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• معروف حسنی، هاشم (۱۳۸۹). زندگی دوازده امام. ترجمهٔ محمد مقدس. تهران: امیرکبیر.
• معمار، ثریا (۱۳۹۵). «تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی». شیعه‌شناسی. دوازدهم (چهل و هفتم): ۴۷–۷۸.
• معین الاسلام، مریم (۱۳۸۸). «سیره عبادی امیرالمؤمنین». اندیشه‌های قرآنی متفکران معاصر. ششم (پنجاه و هشتم): ۴۱–۴۸.
• معینی‌نیا، مریم (۱۳۷۹). سیره اداری امام علی در دوران خلافت. تهران: چاپ و نشر بین‌الملل.
• مفید، محمد بن نعمان (۱۴۱۳). اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
• مفید، محمد بن نعمان (۱۴۱۴). تفضیل أمیرالمؤمنین. بیروت: دار المفید.
• مفید، محمد بن نعمان (۱۳۶۴). الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. ترجمهٔ محمدباقر ساعدی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
• مفید نیشابوری، عبدالرحمن بن احمد (۱۴۱۴). الأربعین عن الأربعین: فی فضائل علی أمیرالمؤمنین. به کوشش محمدباقر محمودی. تهران: وزاره الثقافه و الإرشاد الإسلامی، مؤسسه الطبع و النشر.
• مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۶). آیات ولایت در قرآن. قم: نسل جوان.
• منتظرالقائم، اصغر (۱۳۹۳). «سیر تحول نقش امامان شیعه در احیای تئوری امامت الهی». تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی. پنجم (چهاردهم): ۵۱–۷۰.
• منتظرالقائم، اصغر (۱۳۹۶). تاریخ امامت. قم: دفتر نشر معارف.
• منقری، نصر بن مزاحم (۱۳۸۲). وقعه صفین. به کوشش عبدالسلام محمد هارون. قاهره: المؤسسه العربیه الحدیثه.
• «موسوعة الإمام أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب». وب‌سایت کتابخانه مجازی الفبا. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• موسوی بجنوردی، سیدمحمد؛ صفایی، راحله (۱۳۸۸). «حقوق متقابل مردم و حکومت اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علی». پژوهشنامه متین. یازدهم (چهل و چهارم): ۱–۲۶.
• مولوی، جلال‌الدین محمد (۱۳۷۵). مثنوی معنوی (براساس نسخه قونیه). به کوشش عبدالکریم سروش. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی‫.
• مولوی، جلال‌الدین محمد (۱۳۷۶). کلیات شمس تبریزی. به کوشش و به انضمام شرح حال مولوی به قلم بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: امیرکبیر.
• مهدوی‌راد، محمدعلی؛ غروی، سعیده (۱۳۹۱). «ملاک ارزیابی کارگزاران در نهج‌البلاغه». علوم حدیث. هفدهم (شصت و سوم): ۸۶–۱۱۰.
• «مهمونی ۱۰ کیلومتری غدیر با شعار بیعت در امتداد بعثت». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۴ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
• میرزابابایی، سیدمحمدطاها؛ افتخاری‌پور، محمدعلی (۱۴۰۴). «تحلیل القاب امام علی و نقش آن‌ها در اثبات افضلیت ایشان در منابع حدیثی شیعه و عامه». مدینه العلم کاظمیه. سوم (هفتم): ۴۰–۵۸.
• میرشکرایی، محمد (۱۳۸۰). «علی در فرهنگ مردم ایران». کتاب ماه هنر. چهارم (سی و یکم و سی و دوم): ۸–۹.
• ناصر خسرو (۱۳۳۵). دیوان اشعار حکیم ناصر خسرو قبادیانی. به کوشش مهدی سهیلی. تهران: مؤسسه مطبوعاتی امیرکبیر، کتاب‌فروشی ابن‌سینا، کتاب‌فروشی تأیید اصفهان.
• ناظم‌زاده قمی، سیداصغر (۱۳۷۹). سیمای پرفروغ: پژوهشی پیرامون فضایل و مناقب امیرالمؤمنین علی. قم: کوثر ولایت.
• ناظم‌زاده قمی، سیداصغر (۱۳۸۵). اصحاب امام علی. قم: بوستان کتاب.
• «نام علی در کدام کشورها بیشترین طرفدار را دارد؟». خبرگزاری ایسنا. ۱۴ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نام علی و القاب علی بیشترین انتخاب ایرانیان برای نام فرزندان». وب‌سایت مگ‌ایران. ۲۶ آبان ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نام علی و فاطمه بیشترین نام مساجد کشور». خبرگزاری ایکنا. ۱ شهریور ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نامگذاری بیش از دو و نیم میلیون نفر در کشور با نام علی». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۱۳ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نام‌ها و لقب‌های امام علی کدام‌اند و نسب ایشان به چه فردی می‌رسد و آیا در موارد یاد شده، گزارش‌ها». وب‌سایت راسخون. ۷ آذر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۱ شهریور ۱۴۰۵.
• «نامی که بر ستون تاریخ حک شد، رد پای علی در هنر و معماری ایران». خبرگزاری ایمنا. ۲۴ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• نجمی، محمدصادق (۱۳۷۶). «صحیفه امیرمؤمنان قدیم‌ترین سند حدیثی موجود در میان مسلمانان». علوم حدیث. دوم (سوم): ۴۱–۶۰.
• نسائی، احمد (۱۳۸۰). خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب. تهران: آفاق.
• «نسخه خطی ۵۰۸ ساله مناجات نامه منسوب به امام علی در مشهد رونمایی شد». خبرگزاری ایرنا. ۱۲ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «نسخه ۳۴۴ ساله خطی مناقب مرتضوی در مدح امام علی رونمایی شد». خبرگزاری تسنیم. ۳ بهمن ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• نظامی، الیاس بن یوسف (۱۳۸۰). دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی. به کوشش سعید نفیسی. تهران: فروغی.
• نظامی، الیاس بن یوسف (۱۳۹۹). شرفنامه. به کوشش بهروز ثروتیان. تهران: میراثبان.
• «نقش شخصیت‌های ایرانی در گسترش تشیع». وب‌سایت اندیشه برتر-مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه. ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۵.
• «نگاهی به پیشینه جشن و سرور شیعیان در عید غدیر خم». وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. ۱۸ تیر ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «نگاهی به زیارت امیرالمؤمنین با تکیه بر منابع اهل‌سنت». خبرگزاری ایکنا. ۱۳ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۵.
• «نمایش نقاشی‌های پشت شیشه در نمایشگاه جلوه امیرالمؤمنین». وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا. ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نمایشگاه آیینه افلاک همزمان با دهه ولایت برگزار می‌شود». خبرگزاری ایسنا. ۲۷ خرداد ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نواهایی که در سایه ماه غریبستان ماندگار شدند، ارادت به امیرعشق». خبرگزاری مهر. ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• نوری کیذقانی، مهدی؛ حسینی، مرتضی (۱۳۹۲). فضایل امام علی در منابع اهل‌سنت. قم: دفتر نشر معارف.
• «نهج‌البلاغه را به ۱۷ زبان ترجمه کرده‌ایم». خبرگزاری رسمی حوزه. ۱۹ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• نیک‌زاد، علی‌اکبر؛ حمزه، حسین (۱۳۹۵). «تشیع و تاریخ اجتماعی ایرانیان در عصر صفوی». شیعه‌پژوهی. دوم (ششم): ۱۲۵–۱۵۰.
• ولیدی، محمدصالح (۱۳۷۹). «بررسی مصادیق برجسته عدالت قضایی در سیره امام علی». نامه علوم انسانی. اول (چهارم و پنجم): ۲۶۳–۳۰۲.
• «ویژه‌های رسانه ملی؛ از ولادت امیرالمؤمنین حضرت علی و روز پدر تا گرامیداشت سردار دل‌ها». وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا. ۱۱ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «ها علی بشر کیف بشر». وب‌سایت کانون هنری شیعی. ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• هالم، هاینس (۱۳۸۹). تشیع. ترجمهٔ محمدتقی اکبری. قم: ادیان.
• «هشتمین کنفرانس امام علی با موضوع عدالت از منظر امام علی». وب‌سایت سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران-میلان. ۱۷ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «همایش امام علی، الگوی عدالت، شجاعت و حکمت در دوران معاصر از سوی مرکز تبیان در کابل». وب‌سایت مرکز تبیان. ۲۵ دی ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «همایش بین‌المللی امام علی در هند». خبرگزاری صداوسیما. ۲۶ مرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «همایش بین‌المللی حکومت علوی نگاهی پس از ۱۴ قرن». خبرگزاری رسمی حوزه. ۳ اردیبهشت ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «همایش بین‌المللی نهج‌البلاغه در هند برگزار شد». خبرگزاری ایرنا. ۱۴ آبان ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «همه به سوگ مولا دعوتید، پویش بزرگ حرمت مولا در مازندران». خبرگزاری مهر. ۱۲ فروردین ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «یادی از چند اثر ادبی و هنری معاصر، با موضوع امیرمؤمنان، هنرِ وصف علی». باشگاه خبرنگاران جوان. ۵ خرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «یاری‌رسانی نام امام علی در فرهنگ ایرانی». باشگاه خبرنگاران جوان. ۳۱ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• یاسمی، طاهره (۱۳۸۹). «سیره فرهنگی امام علی در نهج‌البلاغه». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان تهران، مرکز پیام‌نور تهران.
• یعقوبی، احمد بن اسحاق (۱۳۷۱). تاریخ یعقوبی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
• یوسفیان، زهرا (۱۳۹۴). «بررسی عرصه‌های حضور زنان در دوره حکومت امام علی». معارف اسلامی. سیزدهم (صد و شانزدهم): ۹۱–۱۱۴.
• «۱۰ کتاب خواندنی دربارهٔ امام علی». باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۷ تیر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• «۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی، عباس عزیزی». وب‌سایت کتابخانه الکترونیکی انهار. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۵.
• «۲ شعر از کسایی در ستایش امام علی». خبرگزاری ایسنا. ۲۷ تیر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.