فردوسی

فردوسی، بزرگ‌ترین شاعر حماسه‌سرای ایران و خالق شاهنامه.

ابوالقاسم حسن منصور معروف به فردوسی، شاعر و حماسه‌سرای ایرانی، به سال ۳۲۹ق در روستای باژ خراسان به دنیا آمد. فردوسی سخن‌سرای نامی و خالق شاهنامه، حماسهٔ ملی ایرانیان است؛ او بزرگ‌ترین سرایندهٔ پارسی‌گو و معروف به حکیم سخن و حکیم طوس است. نام فردوسی در همه جای جهان مدح شده است.

کودکی و نوجوانی فردوسی

دوران کودکی فردوسی هم‌زمان با دوران سامانیان بود. مبادی تحصیل را نزد پدر و در مکتب‌خانه‌های باژ و طوس آموخت. دوران نوجوانی و جوانی را صرف مطالعهٔ تاریخ و به دست آوردن دانش کرد و به داستان‌های کهن ایرانی علاقه‌مند شد و تصمیم به نوشتن مجموعه‌ای عظیم از داستان‌های اساطیری ایرانیان گرفت.

خانواده فردوسی

پدر فردوسی ابومنصور و مادرش گُردویَه‌زهرا نام داشت. پدرش از کشاورزان خراسان و مادرش یکی از شاهزادگان مازندرانی بود. فردوسی سه خواهر داشت. خانوادهٔ فردوسی از دهقانان صاحب زمین و ثروت بودند. تاریخ دقیق ازدواج فردوسی مشخص نیست؛ اما پسرش در سال ۳۵۹ق به‌دنیا آمده است. فردوسی یک دختر و یک پسر داشته است. پسرش در سال ۳۹۶ق و زمانی که فردوسی ۶۷ ساله بود، درگذشت. از فردوسی تنها دختری به‌جای ماند که پس از درگذشت فردوسی پاداش سلطان محمود را نپذیرفت.

مذهب فردوسی

فردوسی، مسلمان و متمایل به مذهب شیعه بود. گرایش شیعی فردوسی از شاهنامه او کاملاً هویدا است؛ اما برخی در مذهب یا نوع تشیع او دچار تردید شده‌اند. نولدکه، فردوسی را شیعه، شیرانی، او را سنی یا شیعهٔ زیدی، محیط طباطبایی وی را شیعهٔ زیدی و زریاب خویی او را شیعهٔ اسماعیلی دانسته است. مهدوی دامغانی با نقد آرای دیگران، دوازده امامی بودن فردوسی را اثبات کرده است. فردوسی در شاهنامه با اشاره به احادیثی مانند «أنَا مَدینَةُ العِلمِ»، «تفرقهٔ امت به ۷۳ فرقه»، حدیث «سفینه»، حدیث «اِمتَحِنوا أولادَکُمْ بِحُبّ عَلِیٍّ»، فلسفهٔ حیات آدمی را بندگی و پرستش یزدان، پیامبر خدا را آموزگار این راه و علی بن ابی‌طالب را رهبر علمی و معنوی معرفی کرده و به حقانیت تشیع و ترجیح آن بر دیگر مذاهب اسلامی در اشعار خود پرداخته است. او همچنین از تفکر شیعی خود در برابر سلطان محمود غزنوی دفاع کرده است.

درون‌مایهٔ شاهنامه فردوسی

شاهنامه، برجسته‌ترین اثر فردوسی و از بزرگ‌ترین آثار ادبیات کهن فارسی است که حدود پنجاه هزار بیت دارد. سرایش شاهنامه ۳۵ سال به طول انجامید و فردوسی به امید دریافت پاداش، آن را به سلطان محمود غزنوی اهدا کرد.

برخی از آموزه‌های شاهنامه ناظر به تحسین کار و کوشش، مذمت سستی و تنبلی، خودداری از افراط و تفریط، ستایش علم، مهربانی با زنان و کودکان، میهن‌پرستی، مشورت در کارها و باور به ناپایداری جهان است؛ اما مهم‌ترین مضامین شاهنامه به شرح زیر است:

آزادی‌خواهی

درون‌مایهٔ شاهنامه بر اساس آزادی‌خواهی مردم ایران است. انسان‌های خوب در شاهنامهٔ فردوسی هرگز در برابر ظلم تسلیم نمی‌شوند و از فدا شدن نیز ترسی ندارند.

ایران و ایرانی

ایران در شاهنامه در دو معنیِ کشور ایران و ایرانیان آمده است. فردوسی نگاه قومی ندارد؛ از نظر او همهٔ اقوامی که در ایران زندگی می‌کرده‌اند، ایرانی بوده‌اند. ایران‌گرایی فردوسی در هر بیت شاهنامه آشکار است. به تعبیر پژوهشگران، فردوسی زنده نگه‌دارندهٔ نام ایران است و در شاهنامه بیش از هزار بار واژهٔ ایران و ایرانی آمده است. عشق به ایران و ایرانی بودن و زنده نگه‌داشتن نام ایران در شاهنامه مشهود است؛ همچنین او احیاکنندهٔ زبان فارسی بود.

فرهنگ دینی و ملی

حسن ذوالفقاری (۱۴۰۱–۱۳۴۵ش) معتقد است فرهنگ دینی و ملی ما از شاهنامه تأثیر گرفته است؛ در شاهنامه تفکر شیعی، اسلامی و ایرانی به‌هم پیوند خورده است. مردم در گذشته برای تربیت ایرانی و اسلامی نسل خود و پرورش روحیهٔ حماسی آنان، شاهنامه می‌خواندند. شاهنامه منبع غنی فرهنگ، عاطفه، سیاست، حماسه و اندیشه‌های مذهبی است.

عدم باور به بخت نیک و بد

فردوسی معتقد است پیشامد هر نیک و بدی بر انسان، فقط به خواست پروردگار است و باور به نقش تقدیر یا بخت خوب و بد، کم‌توجهی به حقانیت، یگانگی و قدرت خدا است.

آداب و سنن

فردوسی در شاهنامه به بیان حوادث، با رنگ‌وبوی باستانی و اسلامی می‌پردازد. شاهنامه آداب و سنن ایرانی از جمله شادی مردم در عید نوروز و پیمان بستن ایرانیان حتی به‌قیمت جان را نشان داده است.

زن ایرانی

زن ایرانی در باور فردوسی خویشتن‌دار، خردمند، پارسا، عفیف و پاکدامن است. هیچ سخن‌گویی زنان را این‌گونه تعریف نکرده است. شاهنامه در مجموع، نگاه مثبتی به زن دارد. فردوسی زن را پیوند دهندهٔ خانواده‌ها، در میدان جنگ توانمندتر از مردان و سرنوشت‌ساز معرفی می‌کند، همچنین در اشعار خود به دلاوری زن بیش از دلبری او می‌پردازد.

وفات و آرامگاه فردوسی

فردوسی در جمعه، ۱ بهمن سال ۴۱۱ق، چشم از جهان فروبست؛ قبر او در طوس و در کنار مزار عباسیه قرار دارد.

بزرگداشت فردوسی

یک قرن پس از درگذشت فردوسی، حکیم نظامی زندگی‌نامهٔ وی را نگاشت. ده‌ها اثر حماسی همچون «علی‌نامه» و «جهانگیرنامه» تحت تأثیر شاهنامه سروده شده‌اند؛ شعرا و سرایندگان بسیاری از جمله حافظ، سعدی، مولانا، سنایی، جامی، خاقانی، نظامی، غزنوی و در دو قرن اخیر نیز میرزاده عشقی، عارف قزوینی، محمدتقی بهار، محمدحسین شهریار، فریدون مشیری، اخوان ثالث تحت تأثیر فردوسی و شاهنامه او اشعاری سروده‌اند. در کتاب عجایب المخلوقات بیش از شاعری، حکمت فردوسی تجمید شده است. سعدی در بوستان خود، با تضمین دو بیت از فردوسی، از او با احترام یاد کرده است. همچنین در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران، ۲۵ اردیبهشت روز بزرگداشت فردوسی و پاسداشت زبان فارسی نام‌گذاری شده است.

فیلم و مستند در مورد فردوسی

امروزه مستندهای بسیاری در مورد زندگی‌نامهٔ فردوسی و شاهنامه ساخته شده است. فیلم «فردوسی» به کارگردانی عبدالحسین سپنتا در سال ۱۳۱۳ش ساخته شد. حسین ترابی نیز مستندی با عنوان «فردوسی و مردم» ساخته که در آن دربارهٔ نفوذ شاهنامه و شناخت مردم و اقوام گوناگون سخن به میان آمده است؛ تصویر نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای، نقالی و شاهنامه‌خوانی بخش‌های مهمی از مستند فردوسی و مردم را تشکیل می‌دهد.

منابع

• ابوالحسنی (منذر)، علی، «حکمت شیعی در شاهنامهٔ فردوسی»، مجلهٔ علمی تخصصی هنر دینی، شمارهٔ ۱۹ و ۲۰، بهار و تابستان ۱۳۸۳ش.
• «ابوالقاسم فردوسی»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۱ مرداد ۱۴۰۱ش.
• «ابوالقاسم فردوسی طوسی»، وب‌سایت اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ خرداد ۱۴۰۰ش.
• بهزادی‌منش، مینا، «فردوسی کیست؟ زندگینامه، آثار و اشعار»، وب‌سایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۳۹۹ش.
• خالقی مطلق، جلال، «فردوسی»، فصل‌نامهٔ نامهٔ انجمن، شمارهٔ ۲۵، ۱۳۸۶ش.
• خالقی مطلق، جلال، «نگاهی تازه به زندگی‌نامهٔ فردوسی»، نامهٔ ایران باستان، سال ششم، شمارهٔ اول و دوم، ۱۳۸۵ش.
• ریاحی، محمدامین، سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ سوم، ۱۳۸۸ش.
• «زندگینامه کامل حکیم ابوالقاسم فردوسی، همسر و فرزندان»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۱ مرداد ۱۴۰۱ش.
• غضنفری، کلثوم، «ادیان در شاهنامه»، تهران، انتخاب، ۱۳۹۳ش.
• «فردوسی»، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱ مرداد ۱۴۰۱ش.
• «فردوسی، اولین کسی که وارد میدان مین شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
• «فردوسی تنها فیلم ساخته شده با حمایت دولت وقت است»، ایرنا خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۳۹۸ش.
• «فردوسی و نژادپرستی در گفتگو با جلال خالقی»، وب‌سایت مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دی ۱۳۹۵ش.
• «فردوسی و مردم»، تیوال، تاریخ بازدید: ۹ مرداد ۱۴۰۱ش.
• «کتاب چهرهٔ زن در شاهنامه»، وب‌سایت دِه‌لینک، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فروردین ۱۴۰۰ش.
• گروه دانشگر، مستند «زندگی‌نامهٔ فردسی»، دانشنامهٔ الکترونیکی روشنگر کودک و نوجوان.
• «مدح و ثنای فردوسی در اشعار و آثار منثور سخن‌سرایان ایران زمین»، وب‌سایت آفتاب آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
• مهدوی دامغانی، احمد، «مذهب فردوسی»، ایران‌شناسی، بهار ۱۳۷۲ش.
• مینرد، میشل، مستند «حکیم سخن، ابوالقاسم فردوسی/بزرگان ایران زمین»، به کارگردانی ولرا ارمنکو.
• «۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۰ چه روزی است؟»، وب‌سایت ۹۹ تقویم، تاریخ بازدید: ۳ مرداد ۱۴۰۱ش.