پرش به محتوا

ایران در دوران صفویه: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۶۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۹ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>ایران در عصر صفویه؛</big>''' سرزمینی با اتحاد سیاسیِ کشور، حکومتی ملی و وحدت مذهبیِ شیعه امامیه.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =ایران در دوران صفویه.jpg 
| زیرنویس تصویر    =پرچم ایران در دوره صفویه 
| image_alt        =پرچم ایران در دوره صفویه _1732-1576
| فایل پادکست      = 
| حجم فایلپادکست    = 
| تاریخ پادکست      = 
| زیرنویس عنوان    = 


ایران در دوره صفویه (۹۰۷-۱۱۳۵ق) براساس یک دولت متمرکز ملی متحد شد و هویت نوینی بر پایة تشیع اثنی‌عشری به دست آورد. جریان‌های فکری ناشی از آمیختگی تصوف و تشیع، زمینه‌ساز شکل‌گیری این دولت بود و در درون آن، ایران‌های متعددی تجربه شد که در مجموع سرپا ماند. علت این تداوم در انعطاف فرهنگ سیاسی سه‌رکنی تصوف، تشیع، سلطنت و توانایی تغییر مبنای مشروعیت از طریقت به شریعت بوده است. ایران این دوره، منبعی ارزشمند برای آگاهی از زندگی توده‌های مردمی، ساختار سیاسی، تشکیلات اداری، مذهب و ساختار دینی، اوضاع اجتماعی و فرهنگی طبقات اجتماعی، آداب و رسوم، باورها، آیین‌ها، مناسک مذهبی، اقوام و ایلات، اوضاع کشاورزی و اقتصادی مانند نظام مالیاتی، نظام زمین‌داری، شیوه آبیاری، خراج، داد و ستد، شيوه توليد به شمار می‌رود.
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =


== مرزهای جغرافیایی ==
| نخستین کاربرد    =  
ایران در دوره صفویه سرزمینی بسیار گسترده بود که از چهار سو به قلمروهای بزرگ همسایه محدود می‌شد. از شمال به دریای خزر، از جنوب به دریای محیط یا اقیانوس هند، از شرق به ممالک مغولان کبیر یا هندوستان و از غرب به ممالک دولت عثمانی که دو رود دجله و فرات، مرز طبیعی میان آن دو را تشکیل می‌داد. افزون بر سرزمینی که به‌طور ویژه ایران نامیده می‌شد، بخش‌های بزرگی از آشور قدیم، ارمنستان کبیر، ممالک پارت قدیم، سرزمین ماد و مملکت‌نشین لار و هرمز نیز جزو قلمرو ایران به شمار می‌رفت. همچنین همه نواحی و قطعاتی که در شرق ایران تا آن سوی قندهار ادامه می‌یافت و تا سرزمین سند پیش می‌رفت که همان مرز پایان قلمرو ایران بود در تصرف دولت صفوی قرار داشت.  
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =  
| اهمیت            =  
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =  
}}
'''{{درشت|ایران در دوران صفویه؛}}''' سرزمینی با اتحاد سیاسی، حکومت ملی و وحدت مذهبی بر مدار تشیع دوازده‌امامی.


== زیرساخت فرهنگ سیاسی ==
ایران در دورۀ صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) براساس یک دولت متمرکز ملی، متحد شد و هویت نوینی بر پایه تشیع اثنی‌عشری به دست آورد. جریان‌های فکری ناشی از آمیختگی تصوف و تشیع، زمینه‌ساز شکل‌گیری و تداوم این دولت بود. ایران در عصر [[صفویه]]، دارای ساختار سیاسی منسجم، تشکیلات اداری، مذهب و ساختار دینی، آداب‌ورسوم، باورها، آیین‌ها، مناسک مذهبی، اقوام و ایلات، نظام مالیاتی، دادوستد و شیوه تولید بوده است. در این دوره هم جغرافیای مستقل و حاکمیت سیاسی ایرانیان احیا شد و هم [[دین]] و [[مذهب]]، حضور پررنگی در سبک زندگی ایرانیان داشت.
در ایران در این دوره، تصوف زمینه را برای گسترش مفاهیم شیعی مانند ولایت آماده کرد. صفویان با حمایت ترکمانان قزلباشان به قدرت رسیدند و در ابتدا شاه را مرشد کامل  خوانده و در ابتدا برتری وجه صوفیانه غالی بر تشیع اعتدالی را پذیرفتند. اما نهاد سلطنت خصوصاْ سلطنت به سبک ایران‌شهری  برای تثبیت قدرت خود، به تدریج مبنای مشروعیت را از طریقت به شریعت تغییر داد و شاه را ظل‌الله  نیز نامید. این تغییر، تصوف و تشیع را از تعامل به تقابل کشاند و شاهان صفوی خود را نه فقط مرشد طریقت، بلکه نایبان امام زمان نیز معرفی کردند. این تلفیق فکری، بعد از قرن‌ها زمینة نظری لازم برای ایجاد دولتی متمرکز و هویتی نوین بر پایة تشیع را در ایران فراهم کرد.  


== ساختار و نظام سیاسی و حکومتی ایران ==
== پیشینه ==
به‌لحاظ ساخت سیاسی، دولت در دوران صفویه از نوع پاتریمونیالیسم بوده است. در این دوره، شاه نقش‌آفرین اصلی و در رأس نظام حکومتی و ساختار سیاسی-اداری ایران قرار داشت. ایجاد و انحلال سازمان‌های اداری، تعیین حدود اختیارات و مسئولیت‌ها، تقسیمات کشوری و انتخاب کارکنان عالی‌رتبه، همه به ارادة شاه بود. نظام اداری این دوره، برگرفته و تلفیقی از نظام‌های اداری دوران حکومت عباسی، مغولان و تیموریان بود. با توجه به نقش قزلباشان نظام سیاسی-اداری ایران در آغاز به صورت غیرمتمرکز بود. مشاغل دربار یک‌ساله بودند و چنانچه صاحب‌منصبان بر اثر خطا و اشتباه عزل می‌شدند، اموال و املاک‌شان به نفع دیوان ضبط می‌شد. در ایران نهادهای اداری شامل درگاه مُعّلی شاهی، مجالس مشورتی (شاهی) و امرای غیردولت‌خانه بود. با توجه به تغییر مذهب کشور، مهمترین تفاوت، جایگزینی قواعد فقه شیعه به جای فقه اهل‌سنت بود.
ایران پس از سقوط [[ساسانیان]]، تا قرن‌ها دچار پراکندگی سیاسی و تغییر سلسله‌ها بود. اگرچه حکومت‌های قدرتمندی مانند [[سامانیان]]، [[سلجوقیان]] و [[ایلخانان]] وجود داشتند،<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۶.]</ref> اما [[صفویه|صفویان]] نخستین دودمانی بودند که توانستند دولتی نسبتاً پایدار، یکپارچه و فراگیر و دارای هویت سیاسی-مذهبی مشخص برای ایرانِ پس از ساسانیان ایجاد کنند.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۹.]</ref> در این دوره، [[ولایت]] به‌عنوان یک مفهوم اصیل شیعی که در تصوف نیز یک مفهوم کلیدی بود، زمینهٔ مساعدی برای نفوذ و گسترش میان مردم یافت.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_706355.html جلالی شیجانی، «تشیع عرفانی و تأثیر آن بر ظهور صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۲۹.]</ref> [[قزلباش|قزلباشان]] که صفویه را به قدرت رسانیده بودند، ابتدا شاه را مرشد کامل<ref>اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۳۹.</ref> می‌خواندند؛ اما نهاد سلطنت، با تکیه بر سنت ایران‌شهری<ref>اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۳–۱۳۶.</ref> به‌تدریج مبنای مشروعیت خود را از طریقت صوفیانه به شریعت گسترش داد، به‌گونه‌ای که شاه هم مرشد طریقت و هم ظل‌الله و نایب [[امام مهدی]] نامیده می‌شد.<ref>اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۴۱–۴۲.</ref> این تلفیق فکری، در کنار رویارویی حکومت صفوی با حکومت‌های سُنّی ازبکان و عثمانیان در غرب و شرق ایران، زمینهٔ ایجاد دولت متمرکز و هویت شیعی در [[ایران]] را فراهم کرد.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۸۲–۸۳.</ref> همچنین افزایش آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی ایرانیان، کاهش اقتدار دولت مرکزی و رشد اندیشه‌های مبتنی بر عدالت اجتماعی، زمینه دیگری برای شکل‌گیری دولت مستقل شیعی بود.<ref>وطن‌دوست، تحول انگاره‌های اجتماعی ایرانیان در دوره‌های گذار و تأثیر آنها بر ساخت دولت در ایران، ۱۴۰۳ش.</ref>


مهمترین اقدام شاه اسماعیل اول، ایجاد یک دولت متمرکز ایرانی پس از حدود ۹۰۰ سال از سقوط ساسانیان بود. شاهان بعدی نیز بر تمرکز ساختار اداری ایران کوشیدند؛ در دوره میانه و اواخر صفوی تمرکزگرایی اداری در ایران بیشتر شد و قدرت والیان محدود گردید. در این دوره، ریشه‌های نظریة دولت مبتنی بر ولایت فقیه و پذیرش همکاری روحانیون با حکومت سلطنتی در ایران نمایان شد.  
== هویت ایرانی در دوران صفویه ==
[[پرونده:ایران در دوران صفویه۱.jpg|جایگزین=شاه اسماعیل درحال اعلام مذهب شیعه به‌عنوان مذهب رسمی حکومت در مسجد جامع تبریز|بندانگشتی|نگاره‌ای از شاه اسماعیل درحال اعلام مذهب شیعه به‌عنوان مذهب رسمی حکومت در مسجد جامع تبریز در سال ۱۵۰۱ میلادی.]]
مذهب، زبان، تاریخ و جغرافیای مشترک و آیین‌ها و فرهنگ عمومی، مهم‌ترین مؤلفه‌های شکل‌دهنده به [[هویت ایرانی]] در دوره صفویه بوده است.<ref>ولی‌زاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۶.</ref>


== مذهب و ساختار دینی ==
پیش از دوران صفویان، بیشتر مردم ایران پیرو مذاهب اهل‌سنت بودند. با اعلام تشیع اثنی‌عشری به‌عنوان مذهب رسمی توسط شاه‌اسماعیل اول،<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۵۵.</ref> ایرانیان که روح اسلام و معنی اسلام را در [[اهل‌بیت|خاندان حضرت محمد]] یافته بودند،<ref>مطهری، خدمات متقابل ایران و اسلام، ۱۳۷۴ش، ص۱۳۲.</ref> این مذهب را به‌تدریج در بسیاری از مناطق ایران پذیرا شدند. با این‌حال، جمعیت قابل توجهی از اهل‌سنت به‌ویژه در مناطق مرزی همچنان به مذهب خود باقی ماندند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/301860/رسمی-شدن-مذهب-شیعه-در-زمان-صفویه رشیدی، «رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، وب‌سایت تبیان.]</ref> شاه‌اسماعیل از علمای شیعهٔ [[جبل‌عامل]] و [[بحرین]] دعوت کرد تا به ایران بیایند<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸.] [https://jwica.ut.ac.ir/article_88880.html سعیدیان جزی و کشاورز، «تکالیف کارکردی زنان شیعه عصر صفوی در ساختار کنش اجتماعی بر اساس متغیرهای الگویی سایبرنتیک»، ۱۴۰۱ش، ص۶۰۹-۶۱۰.]</ref> و این هجرت به همگرایی دین و سیاست در ایران کمک کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1292475/علل-تعاملات-سلاطین-صفوی-با-علمای-شیعه-و-نتایج-ان نوروزی و رمضانی، «علل تعاملات سلاطین صفوی با علمای شیعه و نتایج آن»، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۷-۱۴۲.] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1743357/نقش-سادات-و-علما-در-حقوق-شهروندی-عصر-صفویه کردی و کردی، «نقش سادات و علما در حقوق شهروندی عصر صفویه»، ۱۳۹۲ش، ص۶۵.]</ref> دولت صفوی با پیوند راهبردی میان نهاد سلطنت و نهاد فقاهت، زمینه‌ساز گذار از ولایت محدود فقها به ولایت گسترده آنان شد.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_731995.html اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۹۵-۹۶.]</ref> هرچند برخی علمای شیعه در این زمان، همکاری با حکومت صفوی را جایز نمی‌دانستند،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862763/اراء-فقیهان-عصر-صفوی-درباره-تعامل-با-حکومت-ها رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومت‌ها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.]</ref> اما در این دوره، مذهب [[شیعه]] بر تمام شئون زندگی ایرانیان سایه انداخته بود، ازجمله در مراسم دینی و مذهبی، رفتارهای فردی و اجتماعی، ساخت [[تکیه|تکایا]] و [[حسینیه|حسینیه‌ها]]، احترام به اهل‌بیت، اهتمام به شعائر شیعی، [[عزاداری]] در [[ماه محرم|محرم]] و [[عاشورا]]، زیارت قبور ائمه و [[امامزاده|امامزادگان]]، احترام به زائران [[عتبات عالیات]] و احترام به [[سید|سادات]].<ref>نیکزاد طهرانی و حمزه، «تشیع و تاریخ اجتماعی ایرانیان در عصر صفوی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۸.</ref>


=== تشکیل دولت شیعه ===
علاوه بر مذهب [[شیعه دوازده‌امامی]]، گسترۀ جغرافیایی ایران‌زمین نیز یکی از ارکان [[هویت ملی]] در دوره صفویه بود.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_100613.html گودرزی، «بازآفرینی مفهوم «ایران» در دوره صفویه و رابطه آن با هویت ملی»، ۱۳۸۶ش، ص۲۷.]</ref> جغرافیای ایران در این دوره با اصطلاحاتی مانند ممالک محروسه، بلاد وسیعه فسیحه و ممالک موروث یاد می‌شود. در متون آن دوره، گاهی به کل قلمرو سرزمینی، ایران گفته می‌شد و گاهی به بخش مرکزی و هسته اصلی آن.<ref>ولی‌زاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۹۴–۱۹۵.</ref> قلمرو ایران در دوره صفویه بسیار گسترده بود<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2248702/مرزهای-ایران-صفوی-و-امپراتوری-عثمانی-بر-اساس-نقشه-های-تاریخی-با-تاکید-بر-اناتولی-اسیای-صغیر فریدی مجید، «مرزهای ایران صفوی و امپراتوری عثمانی براساس نقشه‌های تاریخی با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر)»، ۱۴۰۳ش، ص۳۳.]</ref> و علاوه بر ایران کنونی، غرب افغانستان و ازجمله [[هرات]] و [[ولایت قندهار|قندهار]] را در بر می‌گرفت و همچنین شامل [[مرو]]، بحرین، [[قفقاز]] و قسمتی از بلوچستانِ پاکستان می‌شد.<ref>بابایی و همکاران، غلامان خاصه؛ نخبگان نوخاسته دوران صفویه، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۳.</ref>
شاه اسماعیل اول با تداوم حمایت قزلباشان و حکومت‌های محلی شمال ایران از جمله خاندان آل‌کیا، در آستانه سده ۱۰ق/۱۶م پس از پیروزی بر مهمترین و آخرین رقیب الوند بیگ آق‌قویونلو در نبرد شرور  به سال 907ق/1501م. در تبریز تشکیل دولت صفوی را اعلام کرد. او پس از جلوس بر تخت سلطنت، خطبه را به نام ائمه اثنی‌عشر خواند و تشیّع را به‌عنوان مذهب رسمی کشور اعلام نمود و وحدت ملی ایرانیان در قالب پدیده دولت-ملت که برای نخستین بار در ایران اسلامی شکل گرفت، در این آیین تجلی یافت. وی در تبریز خطبه به نام دوازده امام خواند، اذان را با عبارت «أشهَدُ أَنّ عَلیاً ولیُّ الله» به شیوه شیعیان تغییر داد و با تأسیس نهاد تبرائیان دستور لعن خلفای سه‌گانه را صادر کرد.  


=== روابط متقابل روحانیت و حکومت ===
== ساختار سیاسی ==
شاه اسماعیل اوّل از علمای شیعة جبل عامل و بحرین دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند. عواملی چون ضرورت سیاسی شاهان صفوی برای کسب مشروعیت و تثبیت حکومت از طریق تبدیل نظام تصوف به یک قدرت مهم سیاسی مذهبی، رقابت‌های منطقه‌ای با همسایگان اهل‌سنت به‌ویژه عثمانی، تلاش حکومت برای کسب مشروعیت، مصونیت‌بخش به نهاد سیاست در برابر علمای شیعه مخالف حکومت، ضرورت تغییر در پشتیبان‌های نظامی و معنوی صفویان و ایجاد فضای مناسب برای فراهم کردن آموزه‌ها، شعائر و مناسک مذهبی شیعه، در زمینه همگرایی متقابل برخی علمای شیعه با حکام صفوی موثر بوده است. برخی علمای شیعه ازجمله شیخ ابراهیم قطیفی، مقدس اردبیلی (متوفی ۹۹۳ق)، صدرالمتألهین شیرازی (متوفی ۱۰۵۰ق) و شیخ حسن عاملی (متوفی ۱۰۱۱ق) همکاری با حکومت صفوی را جایز نمی‌دانستند. دستاوردهای همکاری علمای شیعی و حکومت عبارتند از:  
{{اصلی|صفویه}}
حکومت در دوران صفویه، سلطنت موروثی بود و شاه، در رأس نظام حکومتی و ساختار سیاسی‌اداری ایران قرار داشت.<ref>[https://jhs.modares.ac.ir/article_22994.html دارا و طلوعی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسۀ دوره‌های صفویه، قاجار»، ۱۴۰۱ش، ص۸۱.]</ref> با این حال، مؤلفه‌های اجتماعی بر آرایش سیاسی، اثرگذار بوده و حکومت بر پایه‌های متکثر قدرت و شبکهٔ نسبتاً پیچیده‌ای از نهادها شامل دولت، ایلات، روحانیت و بازار استوار بود.<ref>[https://www.ipsajournal.ir/article_458.html اکبری و سینائی، «دولت صفویه و بازپیکربندی جامعه ایران؛ تحول و میراثِ نهادی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۳.]</ref>


# '''اختلاف نظر در بیان دستاوردهای همگانی:''' با وجود اینکه برخی از افراد در بیان همکاری  این دو گروه در ایران اظهارنظرهای بدبینانه دارند با قدرت‌یابی صفویان، پس از ظهور اسلام مذهب شیعی اثنی‌عشری برای اولین‌بار توانست قدرت سیاسی کامل را به دست آورد. این مسئله در حکومت‌های آل‌بویه و سربداران بی‌نتیجه مانده بود.
=== نظام اداری ===
# '''آزادی در انجام شعائر و مناسک مذهبی شیعه:''' در این دوره انجام شعائر هم از طریق دستگاه سیاسی و هم دینی حاکم بر کشور، تشویق می‌شد. برپایی مراسم به صورت جمعی همچون عزاداری روز عاشورا، جشن غدیر و سبّ و لعن خلفای اولیه اسلام توسط تبرائیان، برگزار می‌شد. هرچند رفتار و عملکرد برخی از شاهان صفوی دوگانه و پیچیده بود و مثلاْ شاه عباس اول، با آنکه پای پیاده به زیارت امام رضا می‌رفت، گاهی اوقات در جمع مهمانان و سفرای خارجی شراب می‌نوشید.
نظام اداری این دوره، برگرفته و تلفیقی از نظام‌های اداری دوران حکومت [[عباسیان|عباسی]]، [[ایلخانان|مغولان]] و [[تیموریان]] بود و با توجه به تغییر مذهب در کشور، قواعد فقه شیعه، جایگزین فقه اهل‌سنت شد. با توجه به نقش [[قزلباش|قزلباشان]] نظام سیاسی-اداری ایران در آغاز به‌صورت غیرمتمرکز بود.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۵۶.]</ref> مشاغل دربار، یک‌ساله بودند و چنانچه صاحب‌منصبان بر اثر خطا و اشتباه عزل می‌شدند، اموال و املاک‌شان به نفع دیوان ضبط می‌شد. نهادهای اداری شامل درگاه مُعّلی شاهی، مجالس مشورتی (شاهی) و امرای غیردولت‌خانه بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1821089/صفویان-نظام-اداری میرمحمدصادق، «صفویان (نظام اداری)»، ۱۴۰۰ش، ص۷۳۲.]</ref> شاهان صفوی بر تمرکز ساختار اداری می‌کوشیدند و در اواخر دوران صفوی، تمرکزگرایی اداری افزایش یافت و قدرت والیان محلی محدود شد.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۵۶-۳۵۷.]</ref>
# '''آثار علمای شیعی بر ایجاد و غنای فرهنگ شیعی:''' پیوندهای خویشاوندی این مهاجران، تصاحب و کنترل برخی مناصب مهم دینی، پیروی شاگردان مختلف از این اساتید و تأثیرگذاری عمیق و مستمر بر نهاد سیاست و حکومت صفوی به دلیل مسئولیت‌هایی در ساختار نهاد مذهب.
# '''ایجاد تغییر و تحولات جدید در اندیشه سیاسی شیعه:''' در این دوره برخی موضوعات مانند حدود اختیارات فقه، خراج و نماز جمعه فصلی جدید از تاریخ فقه شیعه شدند.
# '''ورود نهاد مذهب در دستگاه دیوان‌سالاری و استقلال نهاد قضا.'''
# '''نقش سادات و علما در حقوق شهروندی:''' علما تدوین‌گر قوانین و مقرارت جامعه طبقاتی ایران و و ناظر بر اجراء احکام صادره و حقوق مردم بودند.


=== نهادهای دینی ===
=== روابط سیاسی ===
از آنجایی که تشیع مهمترین عامل در تبلیغات مذهبی و ایدئولوژی سیاسی صفویه بود و طبقه روحانیان شیعه نمایندگان تشیع بودند  شاه اسماعیل از علمای شیعة جبل عامل و بحرین دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند.  
[[پرونده:ایران در دوران صفویه۲.jpg|جایگزین=نگاره‌ای از شاه اسماعیل در جنگ چالدران|بندانگشتی|نگاره‌ای از شاه اسماعیل در جنگ چالدران اثر معین مصور]]
از اواخر دورة شاه اسماعیل و اوایل دورة شاه طهماسب علما وارد ساختار حکومت صفوی شدند  و مناصب گوناگونی را بر عهده گرفتند، ازجمله: صدر، شیخ‌الاسلام ، وکیل حلالیات، ملاباشی، قاضی، قاضی‌عسکر، نقیب، مفتیان، صدر اعظم/وزیران، مدرسان، امام جمعه و حتی متولی امور اوقاف.  
روابط منطقه‌ای ایران در دوره صفویه بر [[جنگ]] و [[صلح]] با همسایگان، حفظ استقلال و [[تمامیت ارضی]]، پاسداری از مرزهای تاریخی و جلوگیری از تجاوز، متمرکز بود. ایران در سطح فرامنطقه‌ای، به‌دنبال متحدان بین‌المللی به‌ویژه علیه حکومت عثمانی، گسترش تجارت و حفظ روابط دوستانه با دولت‌های اروپایی بود. روابط سیاسی بر آموزه‌های مذهب شیعه استوار بود و نسبت به اتباع اروپایی ساکن در ایران، سیاست تساهل و تسامح مذهبی إعمال می‌شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1804958/نقش-ابزارهای-سیاست-خارجی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه-با-تاکید-بر-ابزار-دیپلماسی کشاورز و چلونگر، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، ۱۴۰۰ش، ص۴۱۵.]</ref>


=== نهاد مدنی دینی ===
مهم‌ترین ابزارهای دیپلماسی ایران در دوره صفویه عبارت‌اند از:
نهاد مدنی از مهمترین نهادهایی است که کارکرد خود را در زمینه‌های مختلف اجتماعی از جمله تقویت وجدان جمعی به‌منظور تقویت دین مشخص کرده و توانسته است تأثیرگذارترین عامل در مدیریت‌های کلان اجتماعی باشد. مناسک و آئین‌ها نمونه آشکار این موضوع است. منابع کاربردی موجود در مناسک ایرانیان در دوران صفویه شامل منابع انسانی، منابع اطلاعاتی، منابع تأسیسی و منابع مالی می‌شد.  
# '''نامه‌نگاری با دیگر دولت‌ها''': مانند نامهٔ شاه‌طهماسب اول به سلطان عثمانی و نامهٔ [[سلطان محمد خدابنده]] که در جهت جلوگیری از وقوع جنگ نگاشته شد. نامه‌های صفویان به اروپاییان و نیز امپراتوران مغولی هند بیشتر برای حفظ مناسبات و مراودات تجاری و جلوگیری از هم‌پیمانی با دشمن و احتمالاً جلب‌نظر برای ایجاد نوعی پیوند سیاسی یا نظامی بوده است.
# '''پیمان‌نامه‌های سیاسی و قراردادهای تجاری:''' مانند معاهدات سیاسی صفویان با دولت عثمانی و قراردادها تجاری با برخی دولت‌های اروپایی.
# '''سفیران و هیئت‌های نمایندگی'''.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1804958/نقش-ابزارهای-سیاست-خارجی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه-با-تاکید-بر-ابزار-دیپلماسی کشاورز و چلونگر، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، ۱۴۰۰ش، ص۴۲۲-۴۲۸.]</ref>


# '''منابع انسانی:''' روضه‌خوانان، واعظان و خطبا هستند که عامل جامعه‌پذیری و انتقال ارزش‌های انسانی به مردم ایران بودند.
== ساختار اجتماعی ==
# '''منابع اطلاعاتی:''' همان منابع گفتمانی هستند که به متن معروف شدند. این متون می‌توانند دارای چند کارکرد از جمله انتقال معنا، تخلیه احساسات، دستور دادن، انتخاب پاسخ‌ها، ایجاد سؤال و تحقق اعمال باشند. نمونه آن در ایران عصر صفویه کتاب روضه الشهدا اثر ملا حسین واعظ کاشفی (م۹۱۰.ق) است که هرچند در دوره قبل از صفویه نوشته شده اما به‌عنوان یک منبع اطلاعاتی تأثیر بسیار زیادی در فضای دینی ایران در این دوره داشته است.
جامعه ایرانی در دوران صفویه از جمعیت قابل توجهی برخوردار بوده است. هرچند در قرن ۱۰ق/۱۶م به‌دلیل جنگ‌های مکرر با عثمانیان و ازبکان، ناآرامی‌های داخلی و شیوع بیماری‌های واگیردار، رشد جمعیت با چالش روبرو بود،<ref>[https://ensani.ir/fa/article/385259/تبیین-و-تحلیل-وضعیت-جمعیت-و-ثیر-کشاورزی-برآن-در-دوره-صفویه کجباف و همکاران، «تبیین و تحلیل وضعیت جمعیت و تأثیر کشاورزی برآن در دوره صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۴۱.]</ref> اما برخی سیاحان اروپایی جمعیت ایران در دوران صفوی را تا حدود ۳۰ میلیون نفر برآورد کرده‌اند. جیمز موریهٔ انگلیسی در برآوردی محتاطانه‌تر، جمعیت ایران را حدود ۶ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر تخمین زده است که از این تعداد، ۱ میلیون نفر شهرنشین بوده‌اند.<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/1021009/جمعیت-ایران-در-بستر-تاریخ «جمعیت ایران در بستر تاریخ»، وب‌سایت جام‌جم نشریات.]</ref> از اوایل قرن ۱۱ق/۱۷م، جمعیت ایران روندی روبه رشد یافت. در این دوره، جمعیت ایران به بیش از ۱۰ میلیون نفر و جمعیت اصفهان به حداقل ۶۰۰ هزار نفر رسید. در اواخر دوره صفویه، [[خشک‌سالی]]، [[قحطی]]، [[طاعون]] و [[زلزله]] از میزان جمعیت ایران کاست، به‌گونه‌ای که در دهه ۱۱۲۰ق/۱۷۱۰م، جمعیت ایران به ۹ میلیون نفر کاهش یافت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/385259/تبیین-و-تحلیل-وضعیت-جمعیت-و-ثیر-کشاورزی-برآن-در-دوره-صفویه کجباف و همکاران، «تبیین و تحلیل وضعیت جمعیت و تأثیر کشاورزی برآن در دوره صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۴۱ و ۵۶-۵۷.]</ref>
# '''منابع تأسیسی:''' فضاهای خاص و ویژه‌ای مانند مساجد، مدارس و تکایا که با اجرای مناسک هویت جمعی را تقویت کردند و توانستند مظهر پیوند زمان و مکان و انسان شوند.
# منابع مالی: وقف که توانست سرمایه اجتماعی را در راستای اهداف مطرح در مناسک دینی به کار ببرد.


== نهاد مدیریتی تعلیم و تربیت رسمی ==
=== طبقات اجتماعی ===
در این دوره از ایران، صفویان با باز تولید و احیای ساختار اداری و دیوانسالاری و تحول در کارکرد و عملکرد مناصب آن به‌عنوان مهمترین مکانیسم‌های جامعه‌پذیری در نهاد تعلیم و تربیت، تشکیلات جدیدی را به وجود آوردند.
[[پرونده:ایران در دوران صفویه۳.jpg|جایگزین=شاه سلیمان اول و درباریانش برگی از آلبوم سن‌پترزبورگ|بندانگشتی|شاه سلیمان اول و درباریانش، برگی از آلبوم سن‌پترزبورگ. اثر علی‌قلی جبه‌دار، اصفهان، ۱۶۷۰ میلادی]]
منابع تاریخی و سفرنامه‌های عصر صفوی، جامعهٔ ایران را در چهار طبقه اصلی، دسته‌بندی کرده‌اند:


=== ساختار اداری تعلیم و تربیت ===
# درباریان و دیوان‌سالاران
استاد یا مدرس مسلط و متبحر در علوم مختلف اسلامی و شیعی بود که معمولاً در مدارس وابسته به حکومت مستقیماً از طرف پادشاهان پس از مشورت با مقام ملاباشی، صدر و شیخ‌الاسلام انتخاب و منصوب می‌‌گردید. در سایر مدارس نیز انتخاب مدرس از اختیارات صدر بود که پس از توافق با واقف برگزیده و منصوب می‌شد. جدا از ساختار اداری در هر مدرسه براساس وظایف در یک تقسیم‌بندی متولّی، ناظر، مدرس، طلبه، مؤذن، خادم و آبکش مشخص می‌شدند.
# عالمان و دانشمندان
# بازرگانان و پیشه‌وران
# کارگران و کشاورزان


=== مراکز آموزشی ===
شاه در رأس این هرم قرار داشت و در قاعدهٔ زیرین آن، مردم عادی شامل دهقانان روستایی، صنعتگران، دکان‌داران و بازرگانان کوچک شهرها جای می‌گرفتند. میان شاه و مردم، لایه‌های متعددی ازجمله فرماندهان نظامی، مقامات دیوانی و طیف گسترده‌ای از روحانیون با درجات و مسئولیت‌های گوناگون وجود داشت. ارکان اصلی دولت صفوی یعنی دیوان اربعه در میانهٔ هرم قرار داشتند و فشار سلسله‌مراتب اجتماعی در نهایت بر دوش کشاورزان و پیشه‌وران سنگینی می‌کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1268469/تبیین-و-تحلیل-نقش-طبقات-اجتماعی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ص۱۴۳-۱۴۴ و ۱۶۲.]</ref>
دوران صفويان به لحاظ تعدد و تغییر کارکرد مراکز‌ آموزشي‌ از‌ شکوفاترين دوره‌های تاريخ ايران است به گونه‌‌ايی که حتی موجب حيرت سياحان اروپايی شده است. در اين زمان، مهاجرت علمای اماميه به ايران‌ زمينه را برای توسعه هرچه بيشتر مراکز‌ آموزشی فراهم کرد. نظام آموزشی ایران در این دوره محاسن و کاستی‌هایی به همراه داشت. از نظر کمّی در اغلب شهرهای بزرگ و کوچک و حتی برخی روستاهای ایران مانند اصفهان، مشهد، شیراز، قزوین، تبریز، کرمان، کاشان، قم، همدان، سبزوار، هرات و سایر شهرهای دیگر و از نظر کیفی به‌مثابه مدارس دینی و شیعی روند رُشد فزاینده‌ای داشته است. به‌عنوان نمونه در اصفهان ۵۷، تبریز ۴۷، شیراز ۱۰، مشهد ۷ مدرسه ساخته شده بود. تعدد مدارس وقفی و غیروقفی و سلطنتی و غیرسلطنتی تأسیس شده و فراهم شدن امکان تحصیل برای عموم افراد جامعه، فارغ از پایگاه طبقاتی آنها، گویای عام شدن پدیده علم در ایران است.  


=== نظام آموزشی ===
=== زنان ===
تدریس در صفویه، از مکتب‌خانه  آغاز و به مدرسه تداوم می‌یافت. ساختار نظام آموزشی در ایران شامل اتاق‌های بزرگ یا مجالس، استاد، و روش‌های آموزشی املا، پرسش و پاسخ، سماع، قرائت و مناظره و مباحثه بود. مهمترین مجالس یک مدرسه به لحاظ علمی و تعداد حضور شاگردان به استاد بزرگ مدرسه تعلق داشت. علاوه بر مدرسان اصلی، در برخی از مدارس، مدرسان دیگری که غالباً انتصابی نبودند، حضور داشتند که در تدریس به مدرس اصلی کمک می‌کردند. شهرت و اعتبار هر مدرسه به مدرس اصلی آن که در یک حوزه از علوم دینی-شیعی متخصص بود، بستگی داشت.  
{{اصلی|زن در دوره صفویه}}
زنان در همهٔ طبقات اجتماعی عصر صفوی حضور داشتند، اما موقعیت آنان در بیشتر موارد بر پایهٔ موقعیت اجتماعی مردان تعیین می‌شد و تقریباً همگی زیر سلطه مردان بودند. [[زن|زنان]] افزون‌بر [[خانه‌داری]]، در کارهای تولیدی مانند [[قالی‌بافی]]، [[گلیم‌بافی]] و [[جاجیم‌بافی]] نیز اشتغال داشتند. با این حال، بیشتر آنان فاقد قدرت تصمیم‌گیری در زمینه‌های مختلف زندگی اجتماعی بودند. زنان این دوره به شش دسته تقسیم می‌شدند:
# زنان متأهل طبقۀ مرفه؛
# زنان علم‌آموز، هنرمند و صنعتگری که در شهرها به تحصیل، کارهای ظریف دستی و فعالیت‌های صنعتی سازمان‌یافته می‌پرداختند؛
# زنان روستایی که در جامعهٔ قومی و قبیله‌ای زندگی می‌کردند؛
# زنان دارای [[ازدواج موقت]]؛
# کنیزان؛
# روسپی‌ها.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1268469/تبیین-و-تحلیل-نقش-طبقات-اجتماعی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ص۱۴۴-۱۴۵.]</ref>
[[پرونده:ایران در دوران صفویه۴.png|جایگزین=یک زن ایرانی در عصر صفوی|بندانگشتی|تصویری از یک زن ایرانی در عصر صفوی اثر کورنلیس دو بروژن]]
زنان ایرانی در دوره صفویه، ضمن حفظ حس [[زنانگی]] خود به‌ویژه در نوع پوشش، حضوری مؤثر در جامعه داشتند و حریم امن خویش را محترم می‌دانستند و مردان نیز مجبور به رعایت آن بودند.<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_12417.html قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۷۱.]</ref> نقش زنان در حیطه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی از میان نوشته‌های سفرنامه‌نویسان قابل بررسی است.<ref>احمدی گسمونی، بررسی وضعیت زنان در عهد صفویه از منظر سفرنامه‌نویسان خارجی، ۱۳۹۴ش.</ref> زنان درباری در عرصه سیاسی و تغییر مواضع قدرت در حکومت حضور چشمگیر داشتند<ref>احسانی، بررسی جایگاه و نقش زنان در دورهٔ صفوی (907ق ـ 1135ق)، ۱۳۹۸ش.</ref> که این میزان اثرگذاری با مقام و نَسَب زنان و ازدواج‌های سیاسی و جنگ بر سر قدرت فرزندان، رابطه مستقیم داشته است.<ref>نامداری الوار، «جایگاه اقتصادی و فرهنگی زنان ایرانی در جامعه عصر صفوی»، ۱۳۹۸ش.</ref>


=== برنامه تدریس ===
اغلب زنان به‌ندرت در فعالیت‌های اجتماعی امکان حضور می‌یافتند،<ref>احسانی، بررسی جایگاه و نقش زنان در دورهٔ صفوی (907ق ـ 1135ق)، ۱۳۹۸ش.</ref> اما در مؤلفه‌هایی مانند فضای داخلی، چیدمان و تزئینات مسکن، نوع ساخت و معماری منزل و حتی حفظ حریم خانه، عدم استفاده از زیبایی‌های جسمانی زن در تزئینات بناها و مجسمه‌ها، آراستن بدن شامل نوع [[پوشش زنان عصر صفوی|پوشاک]]، چگونگی [[آرایش زن|آرایش]]، طرح و نوع زینت‌ها و پیروی از مد؛ شیوه‌های گذران [[اوقات فراغت]] و [[تفریح]] مثل تماشای مسابقات [[چوگان]]، حضور در تفریح‌گاه‌های عمومی، شرکت در مراسم حکومتی، شرکت در مراسم‌های آیینی و ملی همچون مراسم محرم<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_12417.html قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۸۱-۱۹۷.]</ref> و [[ازدواج]] و [[ختم قرآن|ختم]]، کاملاً مورد توجه بوده‌اند.<ref>شرلی، سفرنامه برادران شرلی، ۱۳۸۷ش، ص۷۶.</ref> برخی از زنان این دوره، در امر [[وقف]]<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/572167/زنان-واقف-در-عصر-صفوی حیدریان، «زنان واقف در عصر صفوی»، ۱۳۸۸ش، ص۱۱۹.]</ref> و فعالیت‌های ادبی، آثاری از خود بر جای گذاشته‌اند.<ref>احسانی، بررسی جایگاه و نقش زنان در دورهٔ صفوی (907ق ـ 1135ق)، ۱۳۹۸ش.</ref> فعالیت‌های علمی و تعلیمی بانوان در [[آل (خاندان)|خاندان‌های]] عالمان شیعه و آثار بازمانده از آنان، نشان‌دهندهٔ سنت بنیادین آموزش میان آنان است.<ref>[https://jhic.ut.ac.ir/article_80293.html کرمی و مخبردزفولی، «آموزش زنان در دوره‌ی صفویه؛ زنان بیوت علمای شیعه»، ۱۳۹۹ش، ص۵۶۱.]</ref>
برنامه تدریس در مدارس نیز در مرحله اول، شامل صرف و نحو عربی، علم لغت، معنای و بیان و منطق تدریس می‌شد و مرحله بعد تدریس علم تفسیر قرآن، کلام، رجال، فقه و حدیث بود. ضمناً تدریس فلسفه، نجوم و هیئت، ریاضی و طب در برنامه‌های آموزشی این عصر کمتر مورد توجه قرار می‌گرفت.  


=== علوم ===
تأمین معیشت خانواده در فرهنگ ایرانی، برعهدهٔ مردان است و به‌ این دلیل، کارکردن زنان در شهرها، شایع و عمومی نبود. بااین‌حال، برخی زنان در شغل‌هایی مانند [[خیاطی]]، کفش‌گری، پزشکی و داروسازی فعالیت می‌کردند. کمک‌رسانی به مردم و رسیدگی به احوال مستمندان با استفاده از ثروت شخصی، کمک به برگزاری مجالس [[عزاداری امام حسین|عزاداری بر امام حسین]] و پرداخت هدایا به واعظان، از دیگر فعالیت‌های اقتصادی زنان بوده است. کمک به اقتصاد خانواده نیز در مناطق روستایی و عشایری ازجمله بافت پارچه‌های خیمه‌ای و لباس نمود بیشتری داشت.<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_12417.html قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۹۷-۱۹۸.]</ref>
در این دوران در ایران علوم شامل علوم عقلی یا تعمیمی، علوم نقلی یا تفریدی و علوم ادبی است. این دسته‌بندی در عصر صفویه توسط دو جریان فکری نیز نمایندگی می‌شده است؛ جریان اصولی عموماً متکی بر علوم عقلی، به سبب رسمیت‌دادن به اجتهاد و اجماع بوده و جریان اخباری اغلب متکی بر علوم نقلی، به سبب استنادات تاریخی، روایی و حدیثی بوده است. براساس گزارش سیاحان اروپایی وضعیت علمی ایران شامل چند مسئله مهم بوده است:  


# ایرانیان علاقه شدیدی به علوم نقلی و عقلی داشتند.
=== اقلیت‌های دینی ===
# با وجود وقوع رنسانس علمی در اروپا و تحولات جدید در عرصه فنون و علوم، به‌علت ضعف ارتباطات و بی‌اعتنایی برخی شاهان صفوی، شخصیت‌های علمی و عدم قطعیت نظریه‌های علمی جدید، گفتمان علمی و جنبش علمی جدید میان ایران و غرب شکل نگرفت.
[[پرونده:ایران در دوران صفویه۵.jpg|جایگزین=نقاشی زن ارمنی در جلفا|بندانگشتی|نقاشی زن ارمنی در جلفا در دوره صفویه اثر مارکوس]]
# وضعیت علمی ایران در برخی زمینه‌ها از غرب رشد داشته و در برخی جنبه‌ها یا مشابه و یا در ضعف و عقب‌ماندگی بوده است.
اقلیت‌های دینیِ ایران شامل [[زرتشتیان]]، [[یهودیان]] و [[مسیحیان]] (ارامنه، نسطوریان و کاتولیک‌ها) بودند. رفتار شاهان صفوی با اقلیت‌ها اگرچه در آغاز با سخت‌گیری مذهبی، همراه بود، اما در هیچ دوره‌ای آزار و اذیت گسترده و همگون نسبت به همه اقلیت‌ها گزارش نشده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1067796/مقایسه-ی-شیوه-ی-تعامل-با-اقلیت-های-دینی-در-حکومت-امام-علی-ع-و-حاکمان-صفوی مسیحی و حق‌پرست، «مقایسه شیوه تعامل با اقلیت‌های دینی در حکومت امام علی و حاکمان صفوی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۱۹-۱۲۶.]</ref>


=== منابع مالی ===
=== خانواده ===
منابع مالی در برنامه‌ریزی و مدیریت رفتار در نهاد تعلیم و تربیت ایران در این دوره نقش مهمی داشته است. این نوع منبع نهاد وقف است. هر مدرسه با توجه به واقفش، موقوفاتی داشت و از نظر مالی مستقل اداره می¬شد. این استقلال مالی تا حدودی سبب می‌شد مدارس در برنامه آموزشی خود نیز مستقل باشند. در وقف‌نامه بسیاری از مدارس این قید مورد تأکید بود که تنها علوم نقلی مربوط به شیعه اثنی‌عشری مورد تدریس قرار بگیرند.
خانواده در این دوره عمدتاً به شکل [[خانواده گسترده]] وجود داشت و نظام خانواده در این دوره [[مردسالاری|مردسالار]] و [[خانواده پدرسالار|پدرسالار]] بوده است. الگوهای خانواده گسترده، پدرسالار، کامل و [[خانواده ناقص|ناقص]]، ازدواج دائم و [[ازدواج موقت|موقّت]]، [[تک‌همسری]] و [[چندهمسری]] رایج بودند. ازدواج‌های درون‌گروهی (خویشاوندی و هم‌کیشی) نسبت به ازدواج‌های بیرونی اولویت داشت<ref>پالیزبان، نظام خانواده در ایران دوره صفوی، ۱۴۰۱ش.</ref> و وظیفهٔ اصلی [[خانواده]]، [[فرزندآوری]]، [[تربیت دینی کودک|تربیت دینی]] و اجتماعی فرزندان و تعیین پایگاه اجتماعی بود.<ref>نورالهی، بررسی نهاد خانواده در اصفهان عصر صفوی، ۱۳۹۲ش.</ref>


=== منابع انسانی ===
== فرهنگ ==
تلاش حکمرانان صفویه در ایران در گسترش آموزش از طریق مکتب‌خانه‌ها، مدارس، حوزه‌های علمیه و مساجد با کمک اقدامات و برنامه‌ریزی علما و فقهای جبل عامل در تدوین و تألیفات متون درسی تشیع و همچنین در نقش مدرس و تولیت‌دار مدارس به‌عنوان نیروی انسانی به نتیجه رسید. شهرهای مختلف ایران از جمله اردبیل، تبریز، اصفهان، ری، استرآباد تهران منابع مختلفی که علمای مهاجر عرب به ایران آورده بودند را در خود جای دادند.
منابع تاریخی و سفرنامه‌های عصر صفوی، ایرانیان را مردمی [[مهمان‌نوازی|مهمان‌نواز]]، باهوش، کنجکاو، روشن‌اندیش، توانمند در گفت‌وگوهای علمی و عقلی، پایبند به اخلاق و آداب دینی به‌ویژه در [[حجاب]] و [[عفت]]، توصیف کرده‌اند. ایرانیان از ستم و طمع بیزار بودند و رعایت عدالت را به‌ویژه برای پادشاهان ضروری می‌دانستند. آنها در رفتار با اقلیت‌های دینی و مذهبی، مدارای نسبی نشان می‌دادند؛ مؤدب، نرم‌خو، زودآشتی، واقع‌بین و معتدل بودند؛ نه به خوشی‌ها دل می‌بستند و نه از سختی‌ها افسوس می‌خوردند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/451840/اخلاق-اجتماعی-ایرانیان-در-دوره-صفویه-از-نگاه-شاردن عابدی‌شهری و همکاران، «اخلاق اجتماعی ایرانیان در دورة صفویه از نگاه شاردن»، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۷-۱۶۶.]</ref>  سفرنامه‌نویسان عصر صفوی، روحیه سلحشوری، ظلم‌ستیزی، وطن‌دوستی و بیگانه‌ستیزی ایرانیان را ستوده‌اند.<ref>[https://ofoghhawzah.ir/newspaper/item/118200 رجبی دوانی، «هویت ملی، هویت اسلامی و هویت انقلابی»، وب‌سایت افق حوزه.]</ref> در کنار این صفات، به‌ندرت به برخی ناهنجاری‌های اجتماعی مانند خشونت در منازعات محلی نیز اشاره شده است.<ref>عباسی، نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی، ۱۳۹۱ش، ص۶۵–۹۵.</ref>


به منظور تأمین نیاز منبع درسی در مدارس شیعی، در دورة اول صفوی، از مجموع 554 کتاب و رساله فقهی نوشته شده، 3/38٪ آن آثار با ساختار کتاب و 7/61٪ آثار در قالب رساله بوده است. از تعداد 212 کتاب فقهی، 45 کتاب مستقل و 16۷ کتاب غیرمستقل در شرح و حاشیه کتاب‌های دیگر هستند. 84 کتاب‌ صرفاْ تألیف فقهای این دوره است و نسخه‌هایی از این عناوین، در ادوار بعدی استنساخ شده است و 128 اثر نیز دارای نسخه‌های کتابت شده هستند. آثار شهید ثانی، محقّق کرکی، شیخ بهایی و مقدّس اردبیلی دارای بیشترین فراوانی در استنساخ هستند.  
بر پایه سفرنامه‌های دوران صفوی، هویت فرهنگی ایران در آن زمان از دو بخش اصلی شکل می‌گرفت: نخست هویت دینی مبتنی بر تشیع اثنی‌عشری و دوم ایران‌گرایی تاریخی که شامل زبان فارسی، هنر، آداب و میراث باستانی در کنار باورهای دینی بود. افزون بر این، درهم‌تنیدگی دین و سیاست و تأکید بر ظاهر و نمودهای بیرونی باورها نیز از دیگر ویژگی‌های برجسته این هویت به شمار می‌رفت.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_96739.html هاشمی و ایمانی‌خوشخو، «مطالعه ابعاد هویت فرهنگی ایران در دوران صفویه و قاجاریه در سفرنامه‌های سفرنامه‌نویسان خارجی»، ۱۳۹۵ش، ص۳.]</ref> در همین چارچوب، در ایران دوره صفوی، سه زبان فارسی، ترکی و عربی رایج بود. [[زبان فارسی]] به‌عنوان زبان شعر و ادب و زبان رسمی ایرانیان شناخته می‌شد. [[زبان عربی]] جایگاه زبان مذهبی را داشت و [[زبان ترکی]] به‌عنوان زبان دربار و سپاهیان استفاده می‌شد.<ref>ولی‌زاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۶.</ref> همچنین گرایش به تشیع اثنی‌عشری، در نام‌گذاری اشخاص با نام‌، لقب و کنیه‌ امامان شیعه به‌ویژه [[امام علی]] و [[امام حسین]] بازتاب یافت.<ref>موسوی، بررسی گرایش به شیعه اثنی‌عشری درنام‌گذاری اشخاص درایران روزگار صفویه، ۱۴۰۱ش، ص۱ و ۷.</ref>
در زمینه تربیت شاگردان و خصوصاٌ طلاب علاوه بر نقش و جایگاه مدرس در جامعه‌پذیری و مدیریت رفتاری طلاب ، برخی مکانیسم‌های تشویقی، تسهیلات و امکانات مادی مانند حجره در مدارس جهت اسکان، پرداخت بخشی از هزینه‌های زندگی طلاب از طریق موقوفات، عبادتگاه، مسجد، باغ، گرمابه، قهوه‌خانه و صدور اجازه‌نامه یا احراز دانشوری که به شهادت‌نامه نیز شهرت داشت، در اختیار طلاب قرار داده می‌شد.  


== نهاد مدیریتیِ تعلیم و تربیت غیررسمی ==
=== پوشاک ===
این نهاد شامل  زروخانه، تکایا و قهوه‌خانه‌ها می‌شد که بر تمرکز مردم به آموزه‌های مذهب تشیع توجه می‌شد. زورخانه مکانی برای بازگویی و پیوند آموزه‌های تشیع و تصوف و پهلوانی بود. قهوه‌خانه‌ها نیز محل گردهم آمدن و عاملی مؤثر در جهت تعاملات اجتماعی و اهرمی برای دیدن و دیده شدن مردم خصوصاْ طبقه متوسط است. فضایی عمومی، اجتماعی و فرهنگي و ادبی كه در آن عنوان تفریحات، سرگرمی‌ها و بازی‌ها از قبيل شطرنج، گنجفه، بازی پیچاز و آس تخم‌مرغ‌بازی، نقالی و قصه‌خوانی، شاهنامه‌خوانی، ابومسلم‌خوانی، مشاعره و نقد شعر، نقاشی و نظایر آن انجام می‌شده است.  
[[پرونده:ایران در دوران صفویه۶.jpg|جایگزین=لباس زنان ایرانی دوران صفویه|بندانگشتی|لباس زنان ایرانی، سفرنامه ژان شاردن، ۱۶۷۳-۱۶۷۷]]
{{اصلی|پوشاک دوران صفویان}}
پوشاک مردان و زنان در عهد صفویان با اثرپذیر از فرهنگ ایرانی و آموزه‌های مذهب شیعه، شکل ویژه‌ای به خود گرفت.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/apparel-people1-different.html «پوشاک مردم ایران در دوره‌های مختلف تاریخی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> پوشاک مردان شامل [[قبا]]، [[شال]]، رو پیراهن یا پیراهن زیرقبا، زیرشلواری، نیم‌تنه چسبان و سرپوش یا [[دستار|دستاری]] از ابریشم زربفت بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/334848/پوشاک-ایرانیان-از-اغاز-تا-امروز افشار، «پوشاک ایرانیان از آغاز تا امروز»، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۷.]</ref> کفش‌های مردان و زنان، از جنس چرم و به رنگ‌های مختلف بود.<ref>فیگویروا، سفرنامه فیگویروا، ۱۳۶۳ش، ص۴۷۶.</ref> لباس زن‌ها اما زروزیور بیشتری داشت؛<ref>حاج آقایی وفایی، پوشاک ایرانیان در عصر صفویه از دیدگاه سفرنامه‌نویسان اروپایی، ۱۳۹۶ش.</ref> پیراهن‌ها اغلب رنگارنگ، گل‌دار و زربفت ابریشمی بود. بر روی آن، قبای جلوباز بلندی تا مچ پا می‌پوشیدند و کمربندی به کمر می‌بستند. کلاه کوچک، [[چارقد]]، شلوار پنبه‌دوزی شده، و [[جوراب]] ساقه‌کوتاه پارچه‌ای ازجمله پوشاکی بودند که [[زن|زنان]] در فصل زمستان از آنها استفاده می‌کردند. زنان هنگام بیرون رفتن از خانه، [[چادر]] بزرگ سفید یا بنفش‌رنگی به سر می‌کردند که تمام بدن آنان را می‌پوشاند و فقط جلوی صورت بازمی‌ماند تا بتوانند پیش روی خود را ببینند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/apparel-people1-different.html «پوشاک مردم ایران در دوره‌های مختلف تاریخی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>


== اقلیت‌های دینی ==
=== تفریحات ===
در ایران دوره صفوی، اقلیت‌های دینی شامل سه گروه اصلی زرتشتیان، یهودیان و مسیحیان شامل ارامنه، نسطوریان و کاتولیک‌ها بودند. برخورد پادشاهان صفوی در ایران با این اقلیت‌ها در طول سه دوره متفاوت بود.  
پرداختن به تفریح و سرگرمی در عصر صفویه، محدود به یک طبقه نبود و تمام اقشار اجتماعی به‌گونه‌ای در بازی، ورزش و تفریحات سهیم بودند. تنها استثنا، تفریحاتی مانند شکار بود که در انحصار شاه و درباریان قرار داشت و جنبهٔ ورزشی و نظامی‌اش مانند تمرین رزم‌آوری و حفظ آمادگی بدنی بر جنبه تفننی آن غلبه داشت.<ref>احمدپور، گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی براساس داده‌های باستان‌شناختی، ۱۳۹۷ش، ص۵۵–۶۰.</ref> برخی تفریحات و سرگرمی‌های دوره صفوی عبارت‌ است از: جانوربازی، [[گنجفه]]، [[گل‌یاپوچ]]، [[شکار]]، [[چوگان]]، [[کشتی (ورزش)|کُشتی]]، [[شمشیربازی]]، [[زوبین|زوبین‌اندازی]]، [[تیراندازی با کمان]]، [[سوارکاری]]، [[قپق‌اندازی]]، [[شطرنج]]، [[تخته‌نرد]]، [[نقاشی]]، [[نقالی]] و [[قصه‌گویی]]، شعر و شاعری، [[موسیقی]]، [[تخم‌مرغ‌بازی]]، چراغان و [[آتش‌بازی]]، مهمانی‌های سلطنتی یا مجالس بزم، نوشیدن [[قهوه]]، مصرف موادمخدر و افیونی، [[رمالی]] و پیشگویی، [[رقص]] و دست‌افشانی و پایکوبی، [[بندبازی]] یا رسن‌بازی.<ref>احمدپور، گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی ب اساس داده‌های باستان‌شناختی، ۱۳۹۷ش، ص۶۰–۱۳۶.</ref>


# '''پایه‌گذاری و دوره تعصب مذهبی:''' با وجود نوسانات رفتاری، نمی‌توان قاطعانه گفت که برخورد شاهان صفوی با همه اقلیت‌های دینی یکسان بوده است. گزارشی هم در خصوص اعمال تبعیض خاصی در مورد اقلیت‌ها وجود ندارد.
=== هنر ===
# '''تثبیت و دوره تسامح مذهبی:''' پادشاهان حقوق مسلم آنان مانند اصل پرهیز از تبعیض، اصل احترام به سنت‌ها، اصل رعایت آزادی‌های مشروع، حق آزادی انتخاب مسکن و شعل، آزادی عقیده و بیان، وفای به پیمان و مهمتر از همه، نوع نگاه به انسان را نقص می‌کردند و در حق این اقلیت‌ها اجحاف می‌کردند. هرچند هنوز آزار و اذیت گسترده گزارش نشده است.
[[پرونده:ایران در دوران صفویه۷.jpg|جایگزین=برگی به خط نستعلیق از مخزن‌الاسرار مربوط به دوره صفوی|بندانگشتی|برگی به خط نستعلیق از مخزن‌الاسرار مربوط به دوره صفوی]]
# '''اضمحلال صفوی و تعصب دگرباره مذهبی:''' با آغاز پادشاهی حاکمان ضعیف تا انحطاط آنان، افزایش فشار و آزار رساندن به اقلیت‌های دینی و مذهبی گزارش شده است.
ایران در دوره صفوی در بسیاری از زمینه‌های هنری، وارثِ هنر [[تیموریان]] بود.<ref>زکی، تاریخ صنایع ایران بعد از اسلام، ۱۳۶۳ش، ص۹–۱۱.</ref> معمولاْ خاندان سلطنتی و اعضای طبقات بالای جامعه، متقاضی آثار هنری بودند و زمینه‌های شکوفایی آن را فراهم می‌کردند و شوق و ذوق هنرمندان را برمی‌انگیختند و با حمایت خود، اغلب نوع هنر و گونهٔ اشیای تولید شده را تعیین می‌کردند. هنر دوره صفوی در  معماری [[میدان نقش‌جهان]]، [[مسجد شیخ لطف‌الله]]، [[عالی‌قاپو]]، [[بازار بزرگ اصفهان (قیصریه)|قیصریه اصفهان]]، [[چهل‌ستون]]، [[سی‌وسه‌پل]]، [[پل خواجو]]، [[آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی|بقعه شیخ صفی‌الدین]]، حرم‌های امامان و [[امامزاده|امامزادگان]] در  [[کربلا]]، [[سامرا]]، [[نجف]]، [[مشهد]] و قم و نیز در [[نقاشی]]، [[عکاسی]]، خطاطی/[[خوش‌نویسی]]، زرافشانی، [[موسیقی]]،<ref>نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۲۵۶–۳۳۶.</ref> [[تذهیب]]، [[صحافی]] و تجلید، جلوه‌گر شده است.<ref>[https://tamadonart.com/علت-شکوفایی-هنر-و-فرهنگ-در-دوران-صفویه/ «علت شکوفایی هنر و فرهنگ در دوران صفویه»، وب‌سایت تمدن.]</ref>


== طبقات اجتماعی ایران ==
=== صنایع دستی ===
ساختار و طبقات اجتماعی ایران در دوره صفویه شکلی هرمی داشت. این جامعه را می‌توان در چهار طبقة عمده خلاصه کرد: درباریان و دیوان‌سالاران، روحانیون و علما و دانشمندان، بازرگانان و پیشه‌وران، و در نهایت کارگران و کشاورزان که توده زیرین جامعه را تشکیل می‌دادند. شاه در رأس این هرم قرار داشت و در قاعدة زیرین آن، مردم عادی شامل دهقانان روستایی، صنعتگران، دکانداران و بازرگانان کوچک شهرها جای می‌گرفتند. میان شاه و مردم، لایه‌های متعددی از قدرت از جمله اشرافیت لشکری (فرماندهان نظامی)، اشرافیت کشوری (مقامات دیوانی)، و طیف گسترده‌ای از روحانیون با درجات و مسئولیت‌های گوناگون وجود داشت. ارکان اصلی دولت صفوی یعنی دیوان اربعه در میانة هرم قرار داشتند و فشار سلسله‌مراتب اجتماعی در نهایت بر دوش کشاورزان و پیشه‌وران سنگینی می‌کرد.
[[پرونده:ایران در دوران صفویه۸.jpg|جایگزین=هنر سرامیک در زمان صفویان|راست|بندانگشتی|هنر سرامیک در زمان صفویان]]
زنان در همة طبقات اجتماعی عصر صفوی حضور داشتند، اما موقعیت آنان در بیشتر موارد بر پایة موقعیت اجتماعی مردان تعیین می‌شد و تقریباً همگی زیر سلطة مردان بودند. زنان افزون بر خانه‌داری، در کارهای تولیدی مانند قالی‌بافی، گلیم‌بافی و جاجیم‌بافی نیز اشتغال داشتند. با این حال، به دلیل محدودیت‌های فرهنگی آن دوران، شرایط و موقعیت مناسبی نداشتند و بیشتر آنان فاقد قدرت تصمیم‌گیری در زمینه‌های مختلف زندگی اجتماعی بودند. در ایران، زنان این دوره به شش دسته تقسیم می‌شدند:
صنایع دستی در دوره صفویه، بسیار متنوع بوده است، ازجمله: نجاری مانند ساخت درهای منبت‌کاری شده، ستون‌های چوبی کاخ چهل‌ستون و صندوق‌های آرامگاه‌ها؛ قالی‌بافی و بافت سجاده با نقوش گلدانی، درختی و شکاری که قالی‌های اردبیل از شاهکارهای جهانی آن است؛ منسوجات مانند پارچه‌های زربفت، مخمل و ترمه در کارگاه‌های [[یزد]]، [[کاشان]] و [[اصفهان]]؛ اسلحه‌سازی شامل فولاد دمشق با تیغه‌های موج‌دار و تزئین با طلا و نقره؛ سفال‌سازی شامل کاشی‌های هفت‌رنگ مساجد و سفالینه‌های زرین‌فام و آبی‌وسفید با اثرپذیری از نقوش چینی.<ref>نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۳۵۶–۳۶۵.</ref>


# زنان متأهل طبقة مرفه
=== جشن‌ها ===
# زنان علم‌آموز، هنرمند و صنعتگری که در شهرها به تحصیل، کارهای ظریف دستی و فعالیت‌های صنعتی سازمان‌یافته می‌پرداختند
[[پرونده:ایران در دوران صفویه۹.jpg|جایگزین=جشن نوروز شاه عباس و درباریان در کاخ چهل ستون اصفهان|بندانگشتی|جشن نوروز شاه عباس و درباریان در کاخ چهل ستون اصفهان]]
# زنان روستایی که در جامعة قومی و قبیله‌ای زندگی می‌کردند
ایرانیان در دوران صفویه، انواع جشن‌های مذهبی، ملی و باستانی، سلطنتی و مردمی را برگزار می‌کنند.
# زنان دارای ازدواج موقت
# کنیزان
# روسپی‌ها.


== روابط دیپلماسی ==
* جشن‌های مذهبی در [[عید قربان]]، [[عید فطر]]، [[عید غدیرخم]]،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143688/مطالعه-تطبیقی-مراسم-و-اعیاد-ملی-و-مذهبی-نزد-مذهب-شیعه-در-دربار-صفوی-و-قاجار-و-مقایسه-انها-با-رسوم-اهل-تسنن پورعلی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۷-۲۱۲۳.]</ref> [[نیمه شعبان]] و ایام ولادت [[اهل‌بیت]]؛<ref>احمدپور، گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی براساس داده‌های باستان‌شناختی، ۱۳۹۷ش، ص۲۷–۳۶.</ref>
در عصر صفویه، دیپلماسی مهم‌ترین ابزار برای رسیدن به اهداف کلان سیاست خارجی بود؛ به‌گونه‌ای که حتی در بهره‌گیری از دیگر ابزارها نیز از دیپلماسی سود می‌جستند. مبانی سیاست خارجی صفویان در بُعد منطقه‌ای، بر پایة جنگ و صلح، اتحاد و تعامل با همسایگان، حفظ استقلال و تمامیت ارضی، پاسداری از مرزهای تاریخی، و جلوگیری از تجاوز همسایگان استوار بود. در بُعد فرامنطقه‌ای (جهانی) نیز به دنبال متحدانی بین‌المللی برای کسب قدرت بیشتر به‌ویژه علیه امپراتوری عثمانی، گسترش تجارت برای رفاه اقتصادی، و حفظ روابط دوستانه با دولت‌های اروپایی بودند. این مبانی، چارچوب‌هایی نسبتاً پایدار در روش‌های دیپلماسی صفویان به شمار می‌رفتند؛ هرچند در دورة شاهان مختلف، برخی دیگر دگرگون شدند و برخی از این الگوها تداوم یافتند و پایه‌ای برای دوره‌های بعد شد و تا قرن‌ها دوام آورد و به توسعة تمدنی صفویه انجامید.  دیپلماسی صفویان با تکیه بر تشریح مبانی تشیّع، سیاست تسأهل و تسامح مذهبی نسبت به اتباع اروپایی ساکن در ایران و توازن قدرت، اتحاد سیاسی-نظامی با دولت‌های اروپایی علیه دشمن مشترک عثمانی، تجارت، تأمین امنیت ملی، استراتژی بی‌طرفی و سیاست تاکتیک‌پذیر رویکردهای پایداری در مناسبات خارجی به‌وجود آورد. مهم‌ترین و مؤثرترین روش‌های ابزار دیپلماسی ایران در دوره صفویه عبارتند از:
* جشن‌های ملی و باستانی مانند [[چهارشنبه‌سوری]]، [[جشن نوروز]]، [[میرنوروزی]]،<ref>احمدپور، گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی براساس داده‌های باستان‌شناختی، ۱۳۹۷ش، ص۲۲–۲۴.</ref> [[سپندارمذگان]]، آبریزگان، جشن گل‌سرخ یا گل‌ریزان؛<ref>عباسی، نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی، ۱۳۹۱ش، ص۱۳۶–۱۴۸.</ref>
* جشن‌های سلطنتی مانند جشن تاج‌گذاری، استقبال مردم از شاهان هنگام ورود آنها به شهرها، استقبال از شاهان فاتح جنگ، جشن خلعت و جشن شاطری.<ref>احمدپور، گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی براساس داده‌های باستان‌شناختی، ۱۳۹۷ش، ص۳۹–۴۹.</ref>
* جشن‌های مردمی و عمومی که ریشه در باورها و سنت‌های قدیمی ایرانی داشتند، بدون نظارت مستقیم دولت و عمدتاً در محله‌ها و خانه‌های مردم برگزار می‌شدند، ازجمله: [[حنابندان]]، [[خالکوبی|خال‌کوبی]]، جشن برف‌بارون،<ref>احمدپور، گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی براساس داده‌های باستان‌شناختی، ۱۳۹۷ش، ص۵۲–۵۴.</ref> [[ختنه‌سوران]]،<ref>عباسی، نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی، ۱۳۹۱ش، ص۱۷۱.</ref> و [[مراسم عروسی]] که با آیین‌های متنوعی برگزار می‌شد.<ref>[https://folklore.iribresearch.ir/article_732252.html ثواقب، «مراسم ازدواج و عروسی مردمی ایرانیان در عصر صفویه (1135-907ق./1722-1501م.)»، ۱۴۰۴ش.]</ref>


# '''نوشتن نامه‌ها و ارسال مکاتبات به کشورهای خارجی:''' دو گونه بوده است؛ گونه اوّل که به مقاصد صلح‌جویانه می-نوشتند و گونه دوم بیشتر ماهیتی دوستانه و مسالمت‌آمیز داشتند و لحن و سبک این مکاتبات مبتنی بر جلب‌نظر طرف مقابل برای حفظ مناسبات و مراودات تجاری و جلوگیری از هم‌پیمانی با دشمن و احتمالاً جلب‌نظر برای ایجاد نوعی پیوند سیاسی با نظامی هم بوده است.
==== سوگواری‌های مذهبی ====
# '''انعقاد پیمان‌نامه و قراردادهای سیاسی و تجاری:''' اکثر این قراردادها و معاهدات صفویان با دولت عثمانی حول محور مسائل سیاسی مانند آماسیه، استانبول اوّل و دوم و زهاب و برخی دول اروپایی به ویژه با شرکت‌های تجاری اروپایی بوده است.
[[پرونده:ایران در دوران صفویه۱۰.jpg|جایگزین=مرمت سقاخانه «چاره»|بندانگشتی|مرمت سقاخانه «چاره» که قدمت آن به دوره صفویه می‌رسد]]
# '''ارسال و پدیرش سفیران و هیأت‌های نمایندگی:''' در پیوند و برقراری مناسبات با کشورهای خارجی مانند پادشاهان مشرق، هند، آلمان، اسپانیا-پرتغال، هلند، روسیه، انگلستان و فرانسه.
آیین‌های سوگواری برای امامان، به‌ویژه در [[ماه محرم]] و نیز شهادت امام علی در بیست‌ویکم [[رمضان]]، در دوران [[صفویه]] به اوج رسید. روضه‌خوانی در عاشورا بر اساس کتاب‌ [[روضة الشهدا]] از [[ملاحسین واعظ کاشفی]] و سایر [[مقتل|مقتل‌نامه‌ها]] خوانده می‌شد. مراسم [[زنجیرزنی (آیین)|زنجیرزنی]]، [[لباس مشکی در فرهنگ شیعیان|پوشیدن لباس سیاه]]، سیاه‌کردن صورت و [[سیاه‌پوشی (آیین)|سیاه‌پوشی]] کوچه‌ها و خیابان‌ها نیز در این دوره‌ توسط سیاحان گزارش شده است. [[دسته عزا|دسته‌های عزاداری]] با ابزارها و آلات خاصی همانند عَلَم، کُتَل، توغ و بیرق، زینت داده می‌شد و آیین‌های جدیدی در عزاداری مانند تیغ‌زنی، قفل‌زنی، سنگ‌زنی، [[قمه‌زنی]]، [[نخل‌گردانی]]، [[شمایل‌گردانی]]، [[نقاره‌زنی]] و ساخت [[حجله عروس|حجله]] به یاد [[قاسم بن حسن]] تثبیت شده و رواج یافته بود. همچنین افزون‌بر [[سقاخانه|سقاخانه‌]] که در فرهنگ ایرانی رایج بود، برپایی [[تکیه]] و [[حسینیه]] نیز در دوره میانه صفویه شایع شد. حکومت نیز از گسترش آیین‌های [[عزاداری مذهبی]] در ایران حمایت می‌کرد.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_37031.html کشاورز و چلونگر، «تفسیر و تحلیل نقش آیین عزاداری عاشورا در فرایند تمدنی دولت شیعی صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۱۷۰-۱۷۸.]</ref>


== ساختار اقتصادی ایران ==
== تعلیم و تربیت ==
رشد اقتصاد ایران باتوجه به عواملی از جمله ثبات سیاسی، تمرکزگرایی، ایجاد امنیت داخلی به‌ویژه امنیت راه‌ها و کاروانسراها، توجه به تجارت خارجی، اهمیت کالای استراتژیک ابریشم، و استفاده از نیروی متخصص ارامنه در توسعة بازرگانی بود.  
[[پرونده:ایران در دوران صفویه۱۱.jpg|جایگزین=مدرسهٔ خان، دورهٔ شاه عباس اول صفوی در شیراز|بندانگشتی|مدرسهٔ خان، بنایی تاریخی از دورهٔ شاه عباس اول صفوی در شیراز، که در سال ۱۰۰۴ق توسط الله‌وردی‌خان و امام‌قلی‌خان بنیان نهاده شد.]]
در ایران عصر صفوی، نظام تعلیم و تربیت رسمی گسترش چشمگیری یافت<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۰.</ref> و مراکز آموزشی در شهرهای مختلف توسعه پیدا کردند؛ به‌گونه‌ای که [[اصفهان]] و [[تبریز]] به مهم‌ترین کانون‌های علمی و آموزشی تبدیل شدند.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۸۹–۱۹۰؛ جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۸۰۷–۸۲۳.</ref> مدارس وقفی و غیروقفی و سلطنتی و غیرسلطنتی، امکان تحصیل برای عموم افراد جامعه را فارغ از پایگاه طبقاتی آنها فراهم می‌کرد.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۴۷.</ref> مدارس با کمک متولیان، مدرسان، طلاب و خدمه اداره می‌شدند<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1740382/تعلیم-و-تربیت-اسلامی-و-مدارس-دوره-صفوی-در-اصفهان جاوری، «تعلیم و تربیت اسلامی و مدارس دوره صفوی در اصفهان»، ۱۳۸۲ش، ص۱۴۳.]</ref> و هزینه‌های این مراکز عمدتاً از طریق سنت [[وقف]] تأمین می‌شد.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۴.</ref> آموزش معمولاً از مکتب‌خانه آغاز می‌شد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/489332/تشکیلات-اموزشی-ایران-در-دوره-صفویه-مکتب-خانه-کتاب-های-درسی-و-مقررات-انضباطی-ان گلشنی، «تشکیلات آموزشی ایران در دوره صفویه مکتب‌خانه کتاب‌های درسی و مقررات انضباطی آن»، ۱۳۵۰ش، ص۸۵-۹۸.]</ref> و سپس در مدارس با محوریت [[علوم دینی]] و آموزه‌های [[شیعه دوازده‌امامی]] ادامه می‌یافت.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۰–۱۹۱.</ref> شیوه‌های آموزشی بر پایهٔ املا، مباحثه و پرسش و پاسخ بود و به فلسفه، ریاضیات، نجوم و طب، نسبت به علوم دینی توجه کمتری می‌شد.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۰–۱۹۱.</ref>


=== کشاورزی و زمینداری ===
فضای علمی این دوره تحت‌تأثیر دو جریان فکری «اصولی» و «اخباری» قرار داشت که هرکدام برداشت متفاوتی از دانش دینی ارائه می‌کردند.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۲–۱۹۳.</ref> رشد آموزش شیعی در ایرانِ صفوی تا حد زیادی به مهاجرت علمای جبل‌عامل و دیگر سرزمین‌های عربی وابسته بود.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۰۳.</ref> این دانشمندان در شهرهای مختلف ایران به تدریس، نگارش کتاب و تربیت شاگردان پرداختند و در گسترش علوم دینی نقش مهمی ایفا کردند. آثار علمی فقیهانی چون محقق کرکی، شیخ بهایی و مقدس اردبیلی در این دوره رواج فراوان داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2183387/استنساخ-کتابهای-فقهی-در-دوره-صفویه-اول-درایران-با-استناد-به-نسخ-خطی-کتابخانه-های-ایران عظیمی، «استنساخ کتاب‌های فقهی در دوره صفویه اول درایران با استناد به نسخ خطی کتابخانه‌های ایران»، ۱۴۰۲ش، ص۲۱۰.]</ref>
پایه‌های اقتصادی ایران در عصر صفوی عمدتاً براساس کشاورزی، زمینداری و دامداری استوار بود که دیگر فعالیت‌های اقتصادی در مرتبة بعد قرار داشت. جهت تأمین آب از روش‌هایی مانند قنات و کاریز، پایاب، آب انبار و چاه استفاده می‌شد. در این میان، اراضی ایران به دسته‌هایی مانند تیول، اراضی ممالک یا ایالات، خاصه یا خالصه یا سلطنتی، موقوفات، عامه مردم، سیورغال، موات، اربابی و رعیتی تقسیم شدند. براساس گزارش‌های سفرنامه‌نویسان در مقایسه دهقانان ایرانی با دهقانان اروپایی، دهقانان ایرانی در همه‌جا زیورهای نقره و گاهی طلا بر خود می‌بستند، از لباس‌ها و کفش‌های خوب استفاده می‌کردند و وسایل و ظزوف منازلشان مناسب بود.  


=== مالیات زمین ===
در این عصر، برای طلاب امکاناتی مانند حجره‌های اقامت، کمک‌هزینه از محل موقوفات و برخی امکانات رفاهی فراهم بود.<ref>اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۲۹۱.</ref> پایان فرایند آموزش نیز با دریافت اجازه‌نامه علمی همراه می‌شد که نشان‌دهندهٔ صلاحیت علمی و توانایی تدریس یا اجتهاد فرد بود.<ref>اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۳۰۰–۳۰۴.</ref> با وجود علاقه جامعه ایرانی به دانش، ضعف ارتباطات و محدود بودن ارتباط علمی با اروپا باعث شد ایرانِ صفوی از تحولات علمی رنسانس اروپا فاصله بگیرد و ارتباط علمی بیشتر به حضور محدود پزشکان، مهندسان و متخصصان خارجی در ایران منحصر شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2081527/موقعیت-علمی-ایران-در-عصر-صفویه-از-نگاه-سیاحان-اروپایی ثواقب، «موقعیت علمی ایران در عصر صفویه از نگاه سیاحان اروپایی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۲-۱۱۳.]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1879419/تعاملات-علمی-و-فنی-ایران-و-اروپا-در-عصر-صفویه ثواقب، «تعاملات علمی و فنی ایران و اروپا در عصر صفویه»، ۱۴۰۰ش، ص۳.]</ref>
هرچند در ایران در این دوره درباره میزان مالیات اراضی اطلاعات دقیقی در دسترس نیست اما از ناظران شاه از مردم مالیات می‌گرفتند. سه نوع ماليات به نام‌های مالوجهات، تسعير و طرح از روستائیان گرفته می‌شده که دولت دست به اضافه ستاني مي‌زده است.  


=== تجارت داخلی و خارجی ===
تعلیم و تربیت غیررسمی هم در ایران دوران صفوی، همچنان باقی بود و شامل [[زورخانه]]، [[تکیه|تکایا]] و [[قهوه‌خانه|قهوه‌خانه‌ها]] می‌شد که بر تمرکز مردم به آموزه‌های مذهب تشیع توجه می‌شد. زورخانه مکانی برای بازگویی و پیوند آموزه‌های تشیع و پهلوانی بود. قهوه‌خانه‌ها نیز محل گردهم آمدن و عاملی مؤثر در جهت تعاملات اجتماعی و اهرمی برای دیدن و دیده شدن مردم خصوصاْ طبقه متوسط بود؛ فضایی عمومی، اجتماعی و فرهنگی و ادبی که در آن انواع سرگرمی‌ها و بازی‌ها از قبیل شطرنج، گنجفه، بازی پیچاز و آس تخم‌مرغ‌بازی، نقالی و قصه‌خوانی، [[شاهنامه‌‌خوانی|شاهنامه‌خوانی]]، [[ابومسلم‌خوانی]]، [[مشاعره]] و نقد شعر، نقاشی و نظایر آن انجام می‌شده است.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۱۵.</ref>
ایران به تجارت پررونقی دست پیدا کرد که علت آن تغییر عمده در موازنه تجارتی جهان بود. پس از اخراج پرتغالی‌ها در سال 1032ق/1623م.، عمده تجارت ایران، در بندرعباس و هرمز بود. همچنین در این دوره، ایران با کمپانی هند شرقی هلند، انگلستان، فرانسه، روسیه و شهرهای ایتالیایی، عثمانی، هند و آسیای مرکزی قرارداد تجاری منعقد کرد.  همچنین امنیت‌راه‌ها، ساخت کاروانسراها و اماکن رفاهی، تفریحی و بزرگراه‌ها، خیابان‌های عریض و طویل هم باعث جلب توجه تجار و بازرگانان خارجی شد و صادرات و واردات رونق گرفت. شهر اصفهان به‌عنوان پایتخت صفویه و یک شهر تجاری-صنعتی نقش بسیار مهمی در صادرات ایران داشت و مهمترین صادرات شامل پارچه‌های زری، مخمل و تافته ، مروارید، ابریشم، سنگ‌های قیمتی بود.  


=== تجارت ابریشم ===
== بهداشت و درمان ==
ابریشم که مهمترین کالای صادراتی ایران بود، در ایالاتی چون گیلان، مازندران، گنجه، شیروان، خراسان و قراباغ تولید می‌شد. شاه عباس با در اختیار گرفتن ایالات ابریشم‌خیز شمالی مانند گیلان و مازندران و مهاجرت دادن ارامنه به آن نواحی، تولید را برای پاسخ به تقاضای عثمانی و اروپا افزایش داد. ایران ابریشم را هم به صورت خام و هم مصنوعات ابریشمی همچون قالی‌های کارگاه‌های سلطنتی صادر می‌کرد.
ایرانیان بسته به منطقه، سطح سواد و میزان تدین خود، از چهار نظام درمانی برای مداوا استفاده می‌کردند: [[طب سنتی ایران|طب سنتی]]؛ طب با رویکرد اسلامی؛ درمان‌های عامیانه و تجربی؛ درمان‌های ماورایی و طب نوین کیمیایی.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882_9e296908a3b5db8cbd386ecbd8b5ba43.pdf بهشتی، تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی، ۱۴۰۲ش، ص۳۵-۳۷.]</ref> افزون‌بر روش‌های طبیعی درمانگری، اسلوب درمانگری ماورایی نیز نزد ایرانیان جایگاه قابل‌قبولی داشت؛<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882_9e296908a3b5db8cbd386ecbd8b5ba43.pdf بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۳.]</ref> ازجمله دعانویسی و [[تعویذ]] و رُقیَه، [[چشم‌زخم]]، [[طلسم]] و [[جادو]] و [[علوم غریبه]]، روح و [[جن]] و پری‌درمانی، [[زیارت]] و [[توسل]] و [[تربت امام حسین|تربت‌درمانی]]، [[نذر|نذردرمانی]]، [[صدقه]]، نیایش‌درمانی، استشفا به قرآن، [[استخاره]] برای درمان، استشفا به نیروی شاهی، اجرام آسمانی و روش‌های خرافی.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882_9e296908a3b5db8cbd386ecbd8b5ba43.pdf بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۲۴.]</ref>


== آسیب‌های اقتصادی ایران ==
== ساختار اقتصادی ==
اقتصاد ایران با برخورداری از پیوستگی به نظام جهانی و ظرفیت حرکت به سمت مکانیزه‌شدن، فرصت بی‌نظیری برای تحول داشت، اما سلطه و دخالت حاکمیت مانع همسوسازی با شرایط جدید شد. با ظهور قدرت‌های جدید اروپایی و روابط نابرابر با نظام سرمایه‌داری، ایران از بازارهای طبیعی خود محروم شد و مازاد اقتصادی خُرد را به نفع دیگران از دست داد.
[[پرونده:ایران در دوران صفویه۱۲.jpg|جایگزین=وقف‌نامه شاه عباس|بندانگشتی|وقف‌نامه کتابی که شاه عباس در سال ۱۰۳۷ بر آستانه عبدالعظیم حسنی وقف کرده است.]]
اقتصاد ایران در دوران صفویه با تکیه بر ثبات سیاسی، تمرکزگرایی، امنیت شهرها و راه‌ها، صادرات ابریشم و استفاده از نیروی متخصص ارامنه، رشد یافت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/336396/بررسی-عوامل-بالندگی-اقتصادی-ایران-در-عصر-شاه-عباس-اول-صفوی یوسف‌نیا، «بررسی عوامل بالندگی اقتصادی ایران در عصر شاه عباس اول صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۴۱.]</ref>


=== عوامل داخلی ===
پایه‌های اقتصادی ایران در عصر صفوی بر [[کشاورزی]]، زمین‌داری و [[دامداری]] استوار بود و آب مورد نیاز بخش کشاورزی از قنات و کاریز، پایاب، آب‌انبار و چاه تأمین می‌شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1911255/بررسی-مسیله-تامین-اب-و-مالیات-ان-در-عصر-صفویه بیاتی، «بررسی مسئله تأمین آب و مالیات آن در عصر صفویه»، ۱۴۰۰ش، ص۳۴.]</ref> زمین به انواع تیول، اراضی ممالک یا ایالات، خاصه/خالصه یا سلطنتی، موقوفات، عامه مردم، سیورغال، موات، اربابی و رعیتی تقسیم می‌شد.<ref>نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۲۸۷–۲۹۱.</ref> ناظران شاه از مردم مالیات زمین را می‌گرفتند<ref>نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۲۹۰–۲۹۱.</ref> و این مالیات شامل سه نوع مالوجهات، تسعیر و طرح بود.<ref>[https://jhr.usb.ac.ir/article_5374.html جعفری و همکاران، «بررسی مالیات و تأثیر آن بر زندگی روستاییان در دوره صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۲۵۵.]</ref>
انحصارگرایی دولتی، بی‌توجهی به بهینه‌سازی کشاورزی و شبکۀ آبیاري و عمران کشور، مشکلات حاصل از جنگ، حوادث طبیعی و شیوع طاعون و قحطی، استبداد در جامعه، افزایش مالیات‌ها بر مردم، ناامنی راه‌ها، ارزش معامله نداشتن ثروت و احتکار.   


=== عوامل خارجی ===
تجارت در دوران صفویه، رونق یافت و پس از اخراج پرتغالی‌ها در سال ۱۰۳۲ق/۱۶۲۳م، عمده تجارت ایران، در بندرعباس و هرمز بود.<ref>نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۲۹۱–۲۹۲.</ref> در این دوره، ایران با کمپانی هند شرقی هلند، انگلستان، فرانسه، روسیه، ایتالیا، عثمانی، هند و آسیای مرکزی قرارداد تجاری منعقد کرد.<ref>شریعتی، بررسی وضعیت تجارت خارجی ایران در دوره شاه عباس اول صفوی، ۱۳۹۰ش، ص۵.</ref> شهر تبریز<ref>عون‌الهی، تاریخ پانصدساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، ۱۳۸۷ش، ص۱۶۳.</ref> و اصفهان به‌عنوان پایتخت صفویه نقش پررنگی در صادرات ایران داشت. پارچه‌های زری، مخمل و تافته،<ref>قاسمی، «تجارت خارجی ایران از آغاز سلطنت شاه عباس صفوی تا پایان دورهٔ صفویه»، ۱۳۸۷ش، ص۱۷.</ref> مروارید، ابریشم و سنگ‌های قیمتی، اجناس صادراتی ایران در این دوره بود.<ref>نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۲۹۱–۲۹۲.</ref> ابریشم که مهم‌ترین کالای صادراتی ایران بود، در گیلان، مازندران، گنجه، شیروان، خراسان و قراباغ تولید می‌شد. شاه‌عباس با در اختیار گرفتن ایالات ابریشم‌خیز شمالی مانند [[گیلان]] و [[مازندران]] و کوچاندن ارامنه به آن نواحی، تولید را برای پاسخ به تقاضای عثمانی و اروپا افزایش داد. ایران [[ابریشم]] را به‌صورت خام و مصنوعاتی همچون قالی‌ صادر می‌کرد.<ref>شریعتی، بررسی وضعیت تجارت خارجی ایران در دوره شاه عباس اول صفوی، ۱۳۹۰ش، ص۶.</ref>
بروز جنگ‌هاي فراوان خارجی، کاهش عواید ترانزیت کالا، ناهمگونی توان تجارت خارجی، افزایش توان مالی و تجاری رقیبان خارجی و آسیب‌های ناشی از تحدید نظارت و تهدید مرزها، بی‌ارزش بودن پول در معاملات که پول بیشتر ارزش مصرفی داشت.  


== نظام پولی ==
در پایان دوران صفویه، با ظهور قدرت‌های جدید اروپایی و روابط نابرابر با نظام [[سرمایه‌داری]]، ایران از بازارهای طبیعی خود محروم شد.<ref>[https://jhss.ut.ac.ir/article_70328.html سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.]</ref> ضعف نهادهای مدنی، ناامنی تجارت را به‌دنبال داشت<ref>[https://jpbud.ir/browse.php?a_id=1098&sid=1&slc_lang=fa خرمی و کریمی‌موغاری، «بررسی عملکرد اقتصادی ایران در عصر صفوی و مقایسه آن با اروپای قرن 17 با رویکرد نهادی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۳.]</ref> و کسری تراز بازرگانی خارجی موجب کمبود نقدینگی شد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/1083887-بحران-های-اقتصادی-عصر-صفوی بنکدار، «بحران‌های اقتصادی عصر صفوی»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref>
نظام پولی ایران بر پایه سکه‌های طلا، نقره و مس استوار بود. فلز مورد نیاز برای ضرب سکه عمدتاً از راه تجارت خارجی از طریق عثمانی و بازرگانان هندی و ارمنی و نه از معادن داخلی تأمین می‌شد. با افزایش واردات فلزات، نظام پولی قدرتمندتر می‌شد و این دگرگونی‌ها تا حد زیادی به قدرت شاهان و روابط اقتصادی با همسایگان بستگی داشت. در این دوران، ضرابخانه یکی از ارکان اصلی نظام پولی به شمار می‌رفت. مدیریت ضرابخانه، نظارت بر ضرب سکه و حفظ سلامت و ارزش آن بر عهده فرد مورد اعتماد پادشاه به نام معیرالممالک قرار داشت. تعداد ضرابخانه‌های ایران در دوره صفویه برای سکه‌های نقره، 58 ضرابخانه و برای سکه‌های طلا، 24 ضرابخانه بوده است. ارزش پول در دوره صفویه تحت تأثیر چهار عامل اصلی کاهش یافت:  


# کاهش واردات فلزات برای ضرب سکه: باعث کمبود مواد اولیه و کاهش تولید سکه می‌شد.
=== نظام پولی ===
# خروج سکه‌های گران‌بها (به ویژه سکه‌های طلا و نقره): ثروت پولی کشور را کاهش می‌داد.
[[پرونده:ایران در دوران صفویه۱۳.jpg|جایگزین=سکه شاه عباس ضرب بغداد|بندانگشتی|سکه شاه عباس ضرب بغداد ۱۰۳۴ قمری.]]
# ضرب بیش از اندازه سکه: باعث ورود حجم زیادی پول به بازار و کاهش ارزش هر واحد آن می‌گردید.
نظام پولی ایران بر پایهٔ سکه‌های طلا، نقره و مس استوار بود. فلز مورد نیاز برای ضرب سکه عمدتاً از راه تجارت خارجی از طریق عثمانی و بازرگانان هندی و ارمنی تأمین می‌شد. در این دوران، ضرابخانه یکی از ارکان اصلی نظام پولی به‌شمار می‌رفت. مدیریت ضرابخانه، نظارت بر [[ضرب سکه]] و حفظ سلامت و ارزش آن برعهدهٔ فرد مورد اعتماد پادشاه با عنوان معیرالممالک قرار داشت.<ref>فولادی، بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه، ۱۴۰۱ش، ص۱.</ref> تعداد ضرابخانه‌های ایران در [[صفویه|دوره صفویه]] برای سکه‌های نقره، ۵۸ ضرابخانه و برای سکه‌های طلا، ۲۴ ضرابخانه بوده است.<ref>سیدموسوی، بررسی ضرابخانه‌های ایران در دورهٔ صفوی، ۱۳۹۸ش.</ref>
# انباشت سکه توسط بزرگان کشور و مردم عادی: باعث خروج مقدار زیادی پول از چرخه مبادلات و اختلال در نظام اقتصادی می‌شد.
 
== نگارخانه ==
<gallery widths="250" heights="250">
پرونده:ایران در دوران صفویه۱۴.jpg|لباس زنان زرتشتی شاردن در ایران صفوی
پرونده:ایران در دوران صفویه۱۵.jpg|تصویر منسوب به محمدباقر مجلسی از علمای دوره صفویه
پرونده:ایران در دوران صفویه۱۶.jpg|صحنه نبرد نیروهای ایرانی و پرتغالی در خلیج فارس
پرونده:ایران در دوران صفویه۱۷.png|بر نیزه کردن سر عثمانیان پس از بازپس‌گیری تبریز
پرونده:ایران در دوران صفویه۱۸.jpg|پرچم یا علی ولی‌الله مدد در دست لشکریان شاه اسماعیل در جنگ صفویان با شیبک خان
پرونده:ایران در دوران صفویه۱۹.jpg|جایگزین=نقاشی از تصرف هرمز توسط امام‌قلی خان و سپاهش|نقاشی از تصرف هرمز توسط امام‌قلی خان و سپاهش، به‌تاریخ ۱۶۹۷ میلادی
پرونده:ایران در دوران صفویه۲۰.jpg|جایگزین=توزیع هدایای سال نو توسط شاه سلطان حسین|توزیع هدایای سال نو توسط شاه سلطان حسین، نقاشی شده توسط محمد علی بن محمد.  
</gallery>
 
== پانویس ==
{{پانویس}}
 
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* احسانی، طاهره، بررسی جایگاه و نقش زنان در دورهٔ صفوی (۹۰۷ق ـ ۱۱۳۵ق)، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان اصفهان، مرکز پیام‌نور اصفهان، ۱۳۹۸ش.
* احمدپور، پریان، گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی براساس داده‌های باستان‌شناختی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه شهرکرد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۷ش.
* احمدی گسمونی، فاطمه، بررسی وضعیت زنان در عهد صفویه از منظر سفرنامه‌نویسان خارجی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم، دانشکده تاریخ و مطالعات سیاسی، ۱۳۹۴ش.
* اسماعیلی، محبوبه، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، رساله دکتری، دانشگاه الزهرا، دانشکده ادبیات، زبان‌ها و تاریخ، ۱۳۹۵ش.
* افشار، ایرج، «پوشاک ایرانیان از آغاز تا امروز»، هنر، سال ۲۴، شماره ۶۱، ۱۳۸۳ش.
* اکبری، سارا و سینائی، وحید، «دولت صفویه و بازپیکربندی جامعه ایران؛ تحول و میراثِ نهادی»، پژوهشنامه علوم سیاسی، سال ۱۷، شماره ۳، شماره پیاپی ۶۷، ۱۴۰۱ش.
* اکبری، محمد، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، شیعه‌شناسی، دوره ۲۲، شماره ۸۷، ۱۴۰۳ش.
* بابایی، سوسن و همکاران، غلامان خاصه؛ نخبگان نوخاسته دوران صفویه، تهران، مرکز، ۱۳۹۳ش.
* بنکدار، تیرداد، «بحران‌های اقتصادی عصر صفوی»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۳۹۵ش.
* بهشتی، سیدمهدی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، شیعه‌پژوهی، سال ۹، شماره ۲۳، ۱۴۰۱ش.
* بهشتی، سیدمهدی، تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی، رساله دکتری، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده تاریخ، ۱۴۰۲ش.
* بیاتی، سمیه، «بررسی مسئله تأمین آب و مالیات آن در عصر صفویه»، پارسه، سال ۱۲، شماره ۳۴، ۱۴۰۰ش.
* پالیزبان، امیر، نظام خانواده در ایران دوره صفوی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان اصفهان، مرکز پیام‌نور اصفهان، ۱۴۰۱ش.
* پورعلی، سیدمرتضی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، پژوهش‌های مطالعات اسلامی معاصر، سال ۱، شماره ۳، ۱۴۰۲ش.
* «پوشاک مردم ایران در دوره‌های مختلف تاریخی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
* ثواقب، جهانبخش، «تعاملات علمی و فنی ایران و اروپا در عصر صفویه»، تاریخ روابط خارجی، سال ۲۳، شماره ۸۸، ۱۴۰۰ش.
* ثواقب، جهانبخش، «موقعیت علمی ایران در عصر صفویه از نگاه سیاحان اروپایی»، علم و تمدن در اسلام، سال ۴، شماره ۱۴، ۱۴۰۱ش.
* ثواقب، جهانبخش، «مراسم ازدواج و عروسی مردمی ایرانیان در عصر صفویه (۱۱۳۵–۹۰۷ق. /۱۷۲۲–۱۵۰۱م)»، فرهنگ مردم ایران، مقالات آماده انتشار، ۱۴۰۴ش.
* جاوری، محسن، «تعلیم و تربیت اسلامی و مدارس دوره صفوی در اصفهان»، همایش فاضل سراب و اصفهان عصر وی، اصفهان، دانشگاه اصفهان، ۱۳۸۲ش.
* «جمعیت ایران در بستر تاریخ»، وب‌سایت جام‌جم نشریات، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۶ش.
* جعفری، علی‌اکبر و همکاران، «بررسی مالیات و تأثیر آن بر زندگی روستاییان در دوره صفویه»، پژوهش‌های تاریخی اسلام و ایران، سال ۱۲، شماره ۲۲، ۱۳۹۷ش.
* جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۹ش.
* جلالی شیجانی، جمشید، «تشیع عرفانی و تأثیر آن بر ظهور صفویه»، شیعه‌شناسی، سال ۱۶، شماره ۶۲، ۱۳۹۷ش.
* حاج آقایی وفایی، فاطمه، پوشاک ایرانیان در عصر صفویه از دیدگاه سفرنامه‌نویسان اروپایی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه تبریز، پردیس خودگردان، ۱۳۹۶ش.
* حیدریان، زهرا، «زنان واقف در عصر صفوی»، فرهنگ، سال ۲۲، شماره ۷۰، ۱۳۸۸ش.
* خرمی، آزاده و کریمی‌موغاری، زهرا، «بررسی عملکرد اقتصادی ایران در عصر صفوی و مقایسه آن با اروپای قرن ۱۷ با رویکرد نهادی»، اقتصاد و برنامه‌ریزی، سال ۲۰، شماره ۲، ۱۳۹۴ش.
* دارا، جلیل و طلوعی، هادی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسهٔ دوره‌های صفویه، قاجار»، جامعه‌شناسی تاریخی، سال ۱۳، شماره ۲، ۱۴۰۱ش.
* رجبی، محمدحسین، «فقیهان عصر صفوی دربارة تعامل با حکومت‌ها»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال ۵، شماره ۹، ۱۳۸۸ش.
* رجبی دوانی، محمدحسن، «هویت ملی، هویت اسلامی و هویت انقلابی»، وب‌سایت افق حوزه، تاریخ بازدید: ۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
* رشیدی، طاهره، «رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۳۹۴ش.
* زکی، محمدحسن، تاریخ صنایع ایران بعد از اسلام، ترجمه محمدعلی خلیلی، تهران، اقبال، ۱۳۶۳ش.
* سعیدیان جزی، مریم و کشاورز، زهراسادات، «تکالیف کارکردی زنان شیعه عصر صفوی در ساختار کنش اجتماعی بر اساس متغیرهای الگویی سایبرنتیک»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۱۴، شماره ۴، ۱۴۰۱ش.
* سلیم، محمدنبی، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، پژوهش‌های علوم تاریخی، سال ۱۰، شماره ۲، شماره پیاپی ۱۸، ۱۳۹۷ش.
* سیدموسوی، سیدعلی، بررسی ضرابخانه‌های ایران در دورهٔ صفوی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه نیشابور، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۸ش.
* شرلی، آنتونی، سفرنامه برادران شرلی، تهران، نگاه، ۱۳۸۷ش.
* شریعتی، علی‌اشرف، بررسی وضعیت تجارت خارجی ایران در دوره شاه عباس اول صفوی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پژوهشکده تاریخ، ۱۳۹۰ش.
* عابدی‌شهری، سیدجواد و همکاران، «اخلاق اجتماعی ایرانیان در دورة صفویه از نگاه شاردن»، پژوهش‌های اخلافی، سال ۱۱، شماره ۳، ۱۴۰۰ش.
* عباسی، زهرا، نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۱ش.
* عظیمی، حبیب‌الله، «استنساخ کتاب‌های فقهی در دوره صفویه اول درایران با استناد به نسخ خطی کتابخانه‌های ایران»، کتابداری و اطلاع‌رسانی، سال ۲۶، شماره ۱۰۳، ۱۴۰۲ش.
* «علت شکوفایی هنر و فرهنگ در دوران صفویه»، وب‌سایت تمدن، تاریخ بازدید: ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* عون‌الهی، سیدآقا، تاریخ پانصدساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۷ش.
* فراهانی، محمدمتین و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، پژوهش‌های روابط بین‌الملل، سال ۱۲، شماره ۳، شماره پیاپی ۴۶، ۱۴۰۱ش.
* فریدی مجید، فاطمه، «مرزهای ایران صفوی و امپراتوری عثمانی بر اساس نقشه‌های تاریخی با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر)»، نامه فرهنگستان، سال ۲۷، شماره ۹۱، ۱۴۰۳ش.
* فولادی، حامد، بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان اصفهان، مرکز پیام نور اصفهان، ۱۴۰۱ش.
* فیگویروا، دن گارسیا سیلو، سفرنامه فیگویروا، تهران، نو، ۱۳۶۳ش.
* قاسمی، زهرا، «تجارت خارجی ایران از آغاز سلطنت شاه عباس صفوی تا پایان دورهٔ صفویه»، حافظ، سال ۵، شماره ۵۲، ۱۳۸۷ش.
* قاضی‌خانی، حسین و بارانی، محمدرضا، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیرایرانی عصر صفوی»، تاریخ اسلام، سال ۱۵، شماره ۱، ۱۳۹۳ش.
* کجباف، علی‌اکبر و همکاران، «تبیین و تحلیل وضعیت جمعیت و تأثیر کشاورزی برآن در دوره صفویه»، پژوهش‌های تاریخی، سال ۵۴، سال ۱۰، شماره ۳، پیاپی ۳۹، ۱۳۹۷ش.
* کردی، زینت خاتون و کردی، طاهره، «نقش سادات و علما در حقوق شهروندی عصر صفویه»، حقوق ملل، سال ۳، شماره ۱۰، ۱۳۹۲ش.
* کرمی، سمیه و مخبردزفولی، فهیمه، «آموزش زنان در دورهٔ صفویه؛ زنان بیوت علمای شیعه»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، سال ۵۳، شماره ۲، ۱۳۹۹ش.
* کشاورز، زهراسادات و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، تاریخ اسلام و ایران، سال ۲۷، شماره ۳۴، ۱۳۹۶ش.
* کشاورز، زهراسادات و چلونگر، محمدعلی، «تفسیر و تحلیل نقش آیین عزاداری عاشورا در فرایند تمدنی دولت شیعی صفویه»، شیعه‌شناسی، سال ۱۶، شماره ۶۳، ۱۳۹۷ش.
* کشاورز، زهراسادات و چلونگر، محمدعلی، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، سیاست، دوره ۵۱، شماره ۲، ۱۴۰۰ش.
* کشاورز، زهراسادات و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، سال ۹، شماره ۱۸، ۱۴۰۰ش.
* کشاورز، زهراسادات و چلونگر، محمدعلی، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۴۰۳ش.
* گلشنی، عبدالکریم، «تشکیلات آموزشی ایران در دوره صفویه مکتب‌خانه کتاب‌های درسی و مقررات انضباطی آن»، خرد و کوشش، سال ۳، شماره ۹، ۱۳۵۰ش.
* گودرزی، حسین، «بازآفرینی مفهوم «ایران» در دوره صفویه و رابطه آن با هویت ملی»، مطالعات ملی، سال ۸، شماره ۱، ۱۳۸۶ش.
* مسیحی، عباس و حق‌پرست، زهرا، «مقایسهٔ شیوهٔ تعامل با اقلیت‌های دینی در حکومت امام علی و حاکمان صفوی»، شیعه‌پژوهی، سال ۲، شماره ۲، ۱۳۹۴ش.
* مطهری، مرتضی، خدمات متقابل ایران و اسلام، قم، صدرا، ۱۳۷۴ش.
* موسوی، سیدموفق، بررسی گرایش به شیعه اثنی‌عشری درنام‌گذاری اشخاص درایران روزگار صفویه، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان قم، مرکز پیام‌نور قم، ۱۴۰۱ش.
* میرمحمدصادق، سیدسعید، «صفویان (نظام اداری)، دانشنامه جهان اسلام، جلد ۲۹ (شیفته - صفین)، ۱۴۰۰ش.
* نوایی، عبدالحسین و غفاری‌فرد، عباسقلی، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، تهران، سمت، ۱۳۸۱ش.
* نورالهی، ایوب، بررسی نهاد خانواده در اصفهان عصر صفوی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۲ش.
* نوروزی، جمشید و رمضانی، شهرام، «علل تعاملات سلاطین صفوی با علمای شیعه و نتایج آن»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال ۵، شماره ۱۹، ۱۳۹۴ش.
* نیکزاد طهرانی، علی‌اکبر و حمزه، حسین، «تشیع و تاریخ اجتماعی ایرانیان در عصر صفوی»، شیعه‌پژوهی، سال ۲، شماره ۶، ۱۳۹۵ش.
* وطن‌دوست، مسعود، تحول انگاره‌های اجتماعی ایرانیان در دوره‌های گذار و تأثیر آنها بر ساخت دولت در ایران، رساله دکتری، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی، ۱۴۰۳ش.
* ولی‌زاده، حیدر، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، رساله دکتری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پژوهشکده اندیشه سیاسی، انقلاب و تمدن اسلامی، ۱۴۰۲ش.
* هاشمی، سیدضیاء و ایمانی‌خوشخو، محمدجواد، «مطالعه ابعاد هویت فرهنگی ایران در دوران صفویه و قاجاریه در سفرنامه‌های سفرنامه‌نویسان خارجی»، مطالعات ملی، سال ۱۷، شماره ۳، ۱۳۹۵ش.
* یوسف‌نیا، زهرا، «بررسی عوامل بالندگی اقتصادی ایران در عصر شاه عباس اول صفوی»، تاریخنامه خوارزمی، سال ۲، شماره ۲، ۱۳۹۳ش.
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۱۳ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۵۹

ایران در دوران صفویه
پرچم ایران در دوره صفویه _1732-1576
پرچم ایران در دوره صفویه

ایران در دوران صفویه؛ سرزمینی با اتحاد سیاسی، حکومت ملی و وحدت مذهبی بر مدار تشیع دوازده‌امامی.

ایران در دورۀ صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) براساس یک دولت متمرکز ملی، متحد شد و هویت نوینی بر پایه تشیع اثنی‌عشری به دست آورد. جریان‌های فکری ناشی از آمیختگی تصوف و تشیع، زمینه‌ساز شکل‌گیری و تداوم این دولت بود. ایران در عصر صفویه، دارای ساختار سیاسی منسجم، تشکیلات اداری، مذهب و ساختار دینی، آداب‌ورسوم، باورها، آیین‌ها، مناسک مذهبی، اقوام و ایلات، نظام مالیاتی، دادوستد و شیوه تولید بوده است. در این دوره هم جغرافیای مستقل و حاکمیت سیاسی ایرانیان احیا شد و هم دین و مذهب، حضور پررنگی در سبک زندگی ایرانیان داشت.

پیشینه

ایران پس از سقوط ساسانیان، تا قرن‌ها دچار پراکندگی سیاسی و تغییر سلسله‌ها بود. اگرچه حکومت‌های قدرتمندی مانند سامانیان، سلجوقیان و ایلخانان وجود داشتند،[۱] اما صفویان نخستین دودمانی بودند که توانستند دولتی نسبتاً پایدار، یکپارچه و فراگیر و دارای هویت سیاسی-مذهبی مشخص برای ایرانِ پس از ساسانیان ایجاد کنند.[۲] در این دوره، ولایت به‌عنوان یک مفهوم اصیل شیعی که در تصوف نیز یک مفهوم کلیدی بود، زمینهٔ مساعدی برای نفوذ و گسترش میان مردم یافت.[۳] قزلباشان که صفویه را به قدرت رسانیده بودند، ابتدا شاه را مرشد کامل[۴] می‌خواندند؛ اما نهاد سلطنت، با تکیه بر سنت ایران‌شهری[۵] به‌تدریج مبنای مشروعیت خود را از طریقت صوفیانه به شریعت گسترش داد، به‌گونه‌ای که شاه هم مرشد طریقت و هم ظل‌الله و نایب امام مهدی نامیده می‌شد.[۶] این تلفیق فکری، در کنار رویارویی حکومت صفوی با حکومت‌های سُنّی ازبکان و عثمانیان در غرب و شرق ایران، زمینهٔ ایجاد دولت متمرکز و هویت شیعی در ایران را فراهم کرد.[۷] همچنین افزایش آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی ایرانیان، کاهش اقتدار دولت مرکزی و رشد اندیشه‌های مبتنی بر عدالت اجتماعی، زمینه دیگری برای شکل‌گیری دولت مستقل شیعی بود.[۸]

هویت ایرانی در دوران صفویه

شاه اسماعیل درحال اعلام مذهب شیعه به‌عنوان مذهب رسمی حکومت در مسجد جامع تبریز
نگاره‌ای از شاه اسماعیل درحال اعلام مذهب شیعه به‌عنوان مذهب رسمی حکومت در مسجد جامع تبریز در سال ۱۵۰۱ میلادی.

مذهب، زبان، تاریخ و جغرافیای مشترک و آیین‌ها و فرهنگ عمومی، مهم‌ترین مؤلفه‌های شکل‌دهنده به هویت ایرانی در دوره صفویه بوده است.[۹]

پیش از دوران صفویان، بیشتر مردم ایران پیرو مذاهب اهل‌سنت بودند. با اعلام تشیع اثنی‌عشری به‌عنوان مذهب رسمی توسط شاه‌اسماعیل اول،[۱۰] ایرانیان که روح اسلام و معنی اسلام را در خاندان حضرت محمد یافته بودند،[۱۱] این مذهب را به‌تدریج در بسیاری از مناطق ایران پذیرا شدند. با این‌حال، جمعیت قابل توجهی از اهل‌سنت به‌ویژه در مناطق مرزی همچنان به مذهب خود باقی ماندند.[۱۲] شاه‌اسماعیل از علمای شیعهٔ جبل‌عامل و بحرین دعوت کرد تا به ایران بیایند[۱۳] و این هجرت به همگرایی دین و سیاست در ایران کمک کرد.[۱۴] دولت صفوی با پیوند راهبردی میان نهاد سلطنت و نهاد فقاهت، زمینه‌ساز گذار از ولایت محدود فقها به ولایت گسترده آنان شد.[۱۵] هرچند برخی علمای شیعه در این زمان، همکاری با حکومت صفوی را جایز نمی‌دانستند،[۱۶] اما در این دوره، مذهب شیعه بر تمام شئون زندگی ایرانیان سایه انداخته بود، ازجمله در مراسم دینی و مذهبی، رفتارهای فردی و اجتماعی، ساخت تکایا و حسینیه‌ها، احترام به اهل‌بیت، اهتمام به شعائر شیعی، عزاداری در محرم و عاشورا، زیارت قبور ائمه و امامزادگان، احترام به زائران عتبات عالیات و احترام به سادات.[۱۷]

علاوه بر مذهب شیعه دوازده‌امامی، گسترۀ جغرافیایی ایران‌زمین نیز یکی از ارکان هویت ملی در دوره صفویه بود.[۱۸] جغرافیای ایران در این دوره با اصطلاحاتی مانند ممالک محروسه، بلاد وسیعه فسیحه و ممالک موروث یاد می‌شود. در متون آن دوره، گاهی به کل قلمرو سرزمینی، ایران گفته می‌شد و گاهی به بخش مرکزی و هسته اصلی آن.[۱۹] قلمرو ایران در دوره صفویه بسیار گسترده بود[۲۰] و علاوه بر ایران کنونی، غرب افغانستان و ازجمله هرات و قندهار را در بر می‌گرفت و همچنین شامل مرو، بحرین، قفقاز و قسمتی از بلوچستانِ پاکستان می‌شد.[۲۱]

ساختار سیاسی

نوشتار اصلی: صفویه

حکومت در دوران صفویه، سلطنت موروثی بود و شاه، در رأس نظام حکومتی و ساختار سیاسی‌اداری ایران قرار داشت.[۲۲] با این حال، مؤلفه‌های اجتماعی بر آرایش سیاسی، اثرگذار بوده و حکومت بر پایه‌های متکثر قدرت و شبکهٔ نسبتاً پیچیده‌ای از نهادها شامل دولت، ایلات، روحانیت و بازار استوار بود.[۲۳]

نظام اداری

نظام اداری این دوره، برگرفته و تلفیقی از نظام‌های اداری دوران حکومت عباسی، مغولان و تیموریان بود و با توجه به تغییر مذهب در کشور، قواعد فقه شیعه، جایگزین فقه اهل‌سنت شد. با توجه به نقش قزلباشان نظام سیاسی-اداری ایران در آغاز به‌صورت غیرمتمرکز بود.[۲۴] مشاغل دربار، یک‌ساله بودند و چنانچه صاحب‌منصبان بر اثر خطا و اشتباه عزل می‌شدند، اموال و املاک‌شان به نفع دیوان ضبط می‌شد. نهادهای اداری شامل درگاه مُعّلی شاهی، مجالس مشورتی (شاهی) و امرای غیردولت‌خانه بود.[۲۵] شاهان صفوی بر تمرکز ساختار اداری می‌کوشیدند و در اواخر دوران صفوی، تمرکزگرایی اداری افزایش یافت و قدرت والیان محلی محدود شد.[۲۶]

روابط سیاسی

نگاره‌ای از شاه اسماعیل در جنگ چالدران
نگاره‌ای از شاه اسماعیل در جنگ چالدران اثر معین مصور

روابط منطقه‌ای ایران در دوره صفویه بر جنگ و صلح با همسایگان، حفظ استقلال و تمامیت ارضی، پاسداری از مرزهای تاریخی و جلوگیری از تجاوز، متمرکز بود. ایران در سطح فرامنطقه‌ای، به‌دنبال متحدان بین‌المللی به‌ویژه علیه حکومت عثمانی، گسترش تجارت و حفظ روابط دوستانه با دولت‌های اروپایی بود. روابط سیاسی بر آموزه‌های مذهب شیعه استوار بود و نسبت به اتباع اروپایی ساکن در ایران، سیاست تساهل و تسامح مذهبی إعمال می‌شد.[۲۷]

مهم‌ترین ابزارهای دیپلماسی ایران در دوره صفویه عبارت‌اند از:

  1. نامه‌نگاری با دیگر دولت‌ها: مانند نامهٔ شاه‌طهماسب اول به سلطان عثمانی و نامهٔ سلطان محمد خدابنده که در جهت جلوگیری از وقوع جنگ نگاشته شد. نامه‌های صفویان به اروپاییان و نیز امپراتوران مغولی هند بیشتر برای حفظ مناسبات و مراودات تجاری و جلوگیری از هم‌پیمانی با دشمن و احتمالاً جلب‌نظر برای ایجاد نوعی پیوند سیاسی یا نظامی بوده است.
  2. پیمان‌نامه‌های سیاسی و قراردادهای تجاری: مانند معاهدات سیاسی صفویان با دولت عثمانی و قراردادها تجاری با برخی دولت‌های اروپایی.
  3. سفیران و هیئت‌های نمایندگی.[۲۸]

ساختار اجتماعی

جامعه ایرانی در دوران صفویه از جمعیت قابل توجهی برخوردار بوده است. هرچند در قرن ۱۰ق/۱۶م به‌دلیل جنگ‌های مکرر با عثمانیان و ازبکان، ناآرامی‌های داخلی و شیوع بیماری‌های واگیردار، رشد جمعیت با چالش روبرو بود،[۲۹] اما برخی سیاحان اروپایی جمعیت ایران در دوران صفوی را تا حدود ۳۰ میلیون نفر برآورد کرده‌اند. جیمز موریهٔ انگلیسی در برآوردی محتاطانه‌تر، جمعیت ایران را حدود ۶ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر تخمین زده است که از این تعداد، ۱ میلیون نفر شهرنشین بوده‌اند.[۳۰] از اوایل قرن ۱۱ق/۱۷م، جمعیت ایران روندی روبه رشد یافت. در این دوره، جمعیت ایران به بیش از ۱۰ میلیون نفر و جمعیت اصفهان به حداقل ۶۰۰ هزار نفر رسید. در اواخر دوره صفویه، خشک‌سالی، قحطی، طاعون و زلزله از میزان جمعیت ایران کاست، به‌گونه‌ای که در دهه ۱۱۲۰ق/۱۷۱۰م، جمعیت ایران به ۹ میلیون نفر کاهش یافت.[۳۱]

طبقات اجتماعی

شاه سلیمان اول و درباریانش برگی از آلبوم سن‌پترزبورگ
شاه سلیمان اول و درباریانش، برگی از آلبوم سن‌پترزبورگ. اثر علی‌قلی جبه‌دار، اصفهان، ۱۶۷۰ میلادی

منابع تاریخی و سفرنامه‌های عصر صفوی، جامعهٔ ایران را در چهار طبقه اصلی، دسته‌بندی کرده‌اند:

  1. درباریان و دیوان‌سالاران
  2. عالمان و دانشمندان
  3. بازرگانان و پیشه‌وران
  4. کارگران و کشاورزان

شاه در رأس این هرم قرار داشت و در قاعدهٔ زیرین آن، مردم عادی شامل دهقانان روستایی، صنعتگران، دکان‌داران و بازرگانان کوچک شهرها جای می‌گرفتند. میان شاه و مردم، لایه‌های متعددی ازجمله فرماندهان نظامی، مقامات دیوانی و طیف گسترده‌ای از روحانیون با درجات و مسئولیت‌های گوناگون وجود داشت. ارکان اصلی دولت صفوی یعنی دیوان اربعه در میانهٔ هرم قرار داشتند و فشار سلسله‌مراتب اجتماعی در نهایت بر دوش کشاورزان و پیشه‌وران سنگینی می‌کرد.[۳۲]

زنان

نوشتار اصلی: زن در دوره صفویه

زنان در همهٔ طبقات اجتماعی عصر صفوی حضور داشتند، اما موقعیت آنان در بیشتر موارد بر پایهٔ موقعیت اجتماعی مردان تعیین می‌شد و تقریباً همگی زیر سلطه مردان بودند. زنان افزون‌بر خانه‌داری، در کارهای تولیدی مانند قالی‌بافی، گلیم‌بافی و جاجیم‌بافی نیز اشتغال داشتند. با این حال، بیشتر آنان فاقد قدرت تصمیم‌گیری در زمینه‌های مختلف زندگی اجتماعی بودند. زنان این دوره به شش دسته تقسیم می‌شدند:

  1. زنان متأهل طبقۀ مرفه؛
  2. زنان علم‌آموز، هنرمند و صنعتگری که در شهرها به تحصیل، کارهای ظریف دستی و فعالیت‌های صنعتی سازمان‌یافته می‌پرداختند؛
  3. زنان روستایی که در جامعهٔ قومی و قبیله‌ای زندگی می‌کردند؛
  4. زنان دارای ازدواج موقت؛
  5. کنیزان؛
  6. روسپی‌ها.[۳۳]
یک زن ایرانی در عصر صفوی
تصویری از یک زن ایرانی در عصر صفوی اثر کورنلیس دو بروژن

زنان ایرانی در دوره صفویه، ضمن حفظ حس زنانگی خود به‌ویژه در نوع پوشش، حضوری مؤثر در جامعه داشتند و حریم امن خویش را محترم می‌دانستند و مردان نیز مجبور به رعایت آن بودند.[۳۴] نقش زنان در حیطه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی از میان نوشته‌های سفرنامه‌نویسان قابل بررسی است.[۳۵] زنان درباری در عرصه سیاسی و تغییر مواضع قدرت در حکومت حضور چشمگیر داشتند[۳۶] که این میزان اثرگذاری با مقام و نَسَب زنان و ازدواج‌های سیاسی و جنگ بر سر قدرت فرزندان، رابطه مستقیم داشته است.[۳۷]

اغلب زنان به‌ندرت در فعالیت‌های اجتماعی امکان حضور می‌یافتند،[۳۸] اما در مؤلفه‌هایی مانند فضای داخلی، چیدمان و تزئینات مسکن، نوع ساخت و معماری منزل و حتی حفظ حریم خانه، عدم استفاده از زیبایی‌های جسمانی زن در تزئینات بناها و مجسمه‌ها، آراستن بدن شامل نوع پوشاک، چگونگی آرایش، طرح و نوع زینت‌ها و پیروی از مد؛ شیوه‌های گذران اوقات فراغت و تفریح مثل تماشای مسابقات چوگان، حضور در تفریح‌گاه‌های عمومی، شرکت در مراسم حکومتی، شرکت در مراسم‌های آیینی و ملی همچون مراسم محرم[۳۹] و ازدواج و ختم، کاملاً مورد توجه بوده‌اند.[۴۰] برخی از زنان این دوره، در امر وقف[۴۱] و فعالیت‌های ادبی، آثاری از خود بر جای گذاشته‌اند.[۴۲] فعالیت‌های علمی و تعلیمی بانوان در خاندان‌های عالمان شیعه و آثار بازمانده از آنان، نشان‌دهندهٔ سنت بنیادین آموزش میان آنان است.[۴۳]

تأمین معیشت خانواده در فرهنگ ایرانی، برعهدهٔ مردان است و به‌ این دلیل، کارکردن زنان در شهرها، شایع و عمومی نبود. بااین‌حال، برخی زنان در شغل‌هایی مانند خیاطی، کفش‌گری، پزشکی و داروسازی فعالیت می‌کردند. کمک‌رسانی به مردم و رسیدگی به احوال مستمندان با استفاده از ثروت شخصی، کمک به برگزاری مجالس عزاداری بر امام حسین و پرداخت هدایا به واعظان، از دیگر فعالیت‌های اقتصادی زنان بوده است. کمک به اقتصاد خانواده نیز در مناطق روستایی و عشایری ازجمله بافت پارچه‌های خیمه‌ای و لباس نمود بیشتری داشت.[۴۴]

اقلیت‌های دینی

نقاشی زن ارمنی در جلفا
نقاشی زن ارمنی در جلفا در دوره صفویه اثر مارکوس

اقلیت‌های دینیِ ایران شامل زرتشتیان، یهودیان و مسیحیان (ارامنه، نسطوریان و کاتولیک‌ها) بودند. رفتار شاهان صفوی با اقلیت‌ها اگرچه در آغاز با سخت‌گیری مذهبی، همراه بود، اما در هیچ دوره‌ای آزار و اذیت گسترده و همگون نسبت به همه اقلیت‌ها گزارش نشده است.[۴۵]

خانواده

خانواده در این دوره عمدتاً به شکل خانواده گسترده وجود داشت و نظام خانواده در این دوره مردسالار و پدرسالار بوده است. الگوهای خانواده گسترده، پدرسالار، کامل و ناقص، ازدواج دائم و موقّت، تک‌همسری و چندهمسری رایج بودند. ازدواج‌های درون‌گروهی (خویشاوندی و هم‌کیشی) نسبت به ازدواج‌های بیرونی اولویت داشت[۴۶] و وظیفهٔ اصلی خانواده، فرزندآوری، تربیت دینی و اجتماعی فرزندان و تعیین پایگاه اجتماعی بود.[۴۷]

فرهنگ

منابع تاریخی و سفرنامه‌های عصر صفوی، ایرانیان را مردمی مهمان‌نواز، باهوش، کنجکاو، روشن‌اندیش، توانمند در گفت‌وگوهای علمی و عقلی، پایبند به اخلاق و آداب دینی به‌ویژه در حجاب و عفت، توصیف کرده‌اند. ایرانیان از ستم و طمع بیزار بودند و رعایت عدالت را به‌ویژه برای پادشاهان ضروری می‌دانستند. آنها در رفتار با اقلیت‌های دینی و مذهبی، مدارای نسبی نشان می‌دادند؛ مؤدب، نرم‌خو، زودآشتی، واقع‌بین و معتدل بودند؛ نه به خوشی‌ها دل می‌بستند و نه از سختی‌ها افسوس می‌خوردند.[۴۸] سفرنامه‌نویسان عصر صفوی، روحیه سلحشوری، ظلم‌ستیزی، وطن‌دوستی و بیگانه‌ستیزی ایرانیان را ستوده‌اند.[۴۹] در کنار این صفات، به‌ندرت به برخی ناهنجاری‌های اجتماعی مانند خشونت در منازعات محلی نیز اشاره شده است.[۵۰]

بر پایه سفرنامه‌های دوران صفوی، هویت فرهنگی ایران در آن زمان از دو بخش اصلی شکل می‌گرفت: نخست هویت دینی مبتنی بر تشیع اثنی‌عشری و دوم ایران‌گرایی تاریخی که شامل زبان فارسی، هنر، آداب و میراث باستانی در کنار باورهای دینی بود. افزون بر این، درهم‌تنیدگی دین و سیاست و تأکید بر ظاهر و نمودهای بیرونی باورها نیز از دیگر ویژگی‌های برجسته این هویت به شمار می‌رفت.[۵۱] در همین چارچوب، در ایران دوره صفوی، سه زبان فارسی، ترکی و عربی رایج بود. زبان فارسی به‌عنوان زبان شعر و ادب و زبان رسمی ایرانیان شناخته می‌شد. زبان عربی جایگاه زبان مذهبی را داشت و زبان ترکی به‌عنوان زبان دربار و سپاهیان استفاده می‌شد.[۵۲] همچنین گرایش به تشیع اثنی‌عشری، در نام‌گذاری اشخاص با نام‌، لقب و کنیه‌ امامان شیعه به‌ویژه امام علی و امام حسین بازتاب یافت.[۵۳]

پوشاک

لباس زنان ایرانی دوران صفویه
لباس زنان ایرانی، سفرنامه ژان شاردن، ۱۶۷۳-۱۶۷۷
نوشتار اصلی: پوشاک دوران صفویان

پوشاک مردان و زنان در عهد صفویان با اثرپذیر از فرهنگ ایرانی و آموزه‌های مذهب شیعه، شکل ویژه‌ای به خود گرفت.[۵۴] پوشاک مردان شامل قبا، شال، رو پیراهن یا پیراهن زیرقبا، زیرشلواری، نیم‌تنه چسبان و سرپوش یا دستاری از ابریشم زربفت بود.[۵۵] کفش‌های مردان و زنان، از جنس چرم و به رنگ‌های مختلف بود.[۵۶] لباس زن‌ها اما زروزیور بیشتری داشت؛[۵۷] پیراهن‌ها اغلب رنگارنگ، گل‌دار و زربفت ابریشمی بود. بر روی آن، قبای جلوباز بلندی تا مچ پا می‌پوشیدند و کمربندی به کمر می‌بستند. کلاه کوچک، چارقد، شلوار پنبه‌دوزی شده، و جوراب ساقه‌کوتاه پارچه‌ای ازجمله پوشاکی بودند که زنان در فصل زمستان از آنها استفاده می‌کردند. زنان هنگام بیرون رفتن از خانه، چادر بزرگ سفید یا بنفش‌رنگی به سر می‌کردند که تمام بدن آنان را می‌پوشاند و فقط جلوی صورت بازمی‌ماند تا بتوانند پیش روی خود را ببینند.[۵۸]

تفریحات

پرداختن به تفریح و سرگرمی در عصر صفویه، محدود به یک طبقه نبود و تمام اقشار اجتماعی به‌گونه‌ای در بازی، ورزش و تفریحات سهیم بودند. تنها استثنا، تفریحاتی مانند شکار بود که در انحصار شاه و درباریان قرار داشت و جنبهٔ ورزشی و نظامی‌اش مانند تمرین رزم‌آوری و حفظ آمادگی بدنی بر جنبه تفننی آن غلبه داشت.[۵۹] برخی تفریحات و سرگرمی‌های دوره صفوی عبارت‌ است از: جانوربازی، گنجفه، گل‌یاپوچ، شکار، چوگان، کُشتی، شمشیربازی، زوبین‌اندازی، تیراندازی با کمان، سوارکاری، قپق‌اندازی، شطرنج، تخته‌نرد، نقاشی، نقالی و قصه‌گویی، شعر و شاعری، موسیقی، تخم‌مرغ‌بازی، چراغان و آتش‌بازی، مهمانی‌های سلطنتی یا مجالس بزم، نوشیدن قهوه، مصرف موادمخدر و افیونی، رمالی و پیشگویی، رقص و دست‌افشانی و پایکوبی، بندبازی یا رسن‌بازی.[۶۰]

هنر

برگی به خط نستعلیق از مخزن‌الاسرار مربوط به دوره صفوی
برگی به خط نستعلیق از مخزن‌الاسرار مربوط به دوره صفوی

ایران در دوره صفوی در بسیاری از زمینه‌های هنری، وارثِ هنر تیموریان بود.[۶۱] معمولاْ خاندان سلطنتی و اعضای طبقات بالای جامعه، متقاضی آثار هنری بودند و زمینه‌های شکوفایی آن را فراهم می‌کردند و شوق و ذوق هنرمندان را برمی‌انگیختند و با حمایت خود، اغلب نوع هنر و گونهٔ اشیای تولید شده را تعیین می‌کردند. هنر دوره صفوی در معماری میدان نقش‌جهان، مسجد شیخ لطف‌الله، عالی‌قاپو، قیصریه اصفهان، چهل‌ستون، سی‌وسه‌پل، پل خواجو، بقعه شیخ صفی‌الدین، حرم‌های امامان و امامزادگان در کربلا، سامرا، نجف، مشهد و قم و نیز در نقاشی، عکاسی، خطاطی/خوش‌نویسی، زرافشانی، موسیقی،[۶۲] تذهیب، صحافی و تجلید، جلوه‌گر شده است.[۶۳]

صنایع دستی

هنر سرامیک در زمان صفویان
هنر سرامیک در زمان صفویان

صنایع دستی در دوره صفویه، بسیار متنوع بوده است، ازجمله: نجاری مانند ساخت درهای منبت‌کاری شده، ستون‌های چوبی کاخ چهل‌ستون و صندوق‌های آرامگاه‌ها؛ قالی‌بافی و بافت سجاده با نقوش گلدانی، درختی و شکاری که قالی‌های اردبیل از شاهکارهای جهانی آن است؛ منسوجات مانند پارچه‌های زربفت، مخمل و ترمه در کارگاه‌های یزد، کاشان و اصفهان؛ اسلحه‌سازی شامل فولاد دمشق با تیغه‌های موج‌دار و تزئین با طلا و نقره؛ سفال‌سازی شامل کاشی‌های هفت‌رنگ مساجد و سفالینه‌های زرین‌فام و آبی‌وسفید با اثرپذیری از نقوش چینی.[۶۴]

جشن‌ها

جشن نوروز شاه عباس و درباریان در کاخ چهل ستون اصفهان
جشن نوروز شاه عباس و درباریان در کاخ چهل ستون اصفهان

ایرانیان در دوران صفویه، انواع جشن‌های مذهبی، ملی و باستانی، سلطنتی و مردمی را برگزار می‌کنند.

سوگواری‌های مذهبی

مرمت سقاخانه «چاره»
مرمت سقاخانه «چاره» که قدمت آن به دوره صفویه می‌رسد

آیین‌های سوگواری برای امامان، به‌ویژه در ماه محرم و نیز شهادت امام علی در بیست‌ویکم رمضان، در دوران صفویه به اوج رسید. روضه‌خوانی در عاشورا بر اساس کتاب‌ روضة الشهدا از ملاحسین واعظ کاشفی و سایر مقتل‌نامه‌ها خوانده می‌شد. مراسم زنجیرزنی، پوشیدن لباس سیاه، سیاه‌کردن صورت و سیاه‌پوشی کوچه‌ها و خیابان‌ها نیز در این دوره‌ توسط سیاحان گزارش شده است. دسته‌های عزاداری با ابزارها و آلات خاصی همانند عَلَم، کُتَل، توغ و بیرق، زینت داده می‌شد و آیین‌های جدیدی در عزاداری مانند تیغ‌زنی، قفل‌زنی، سنگ‌زنی، قمه‌زنی، نخل‌گردانی، شمایل‌گردانی، نقاره‌زنی و ساخت حجله به یاد قاسم بن حسن تثبیت شده و رواج یافته بود. همچنین افزون‌بر سقاخانه‌ که در فرهنگ ایرانی رایج بود، برپایی تکیه و حسینیه نیز در دوره میانه صفویه شایع شد. حکومت نیز از گسترش آیین‌های عزاداری مذهبی در ایران حمایت می‌کرد.[۷۳]

تعلیم و تربیت

مدرسهٔ خان، دورهٔ شاه عباس اول صفوی در شیراز
مدرسهٔ خان، بنایی تاریخی از دورهٔ شاه عباس اول صفوی در شیراز، که در سال ۱۰۰۴ق توسط الله‌وردی‌خان و امام‌قلی‌خان بنیان نهاده شد.

در ایران عصر صفوی، نظام تعلیم و تربیت رسمی گسترش چشمگیری یافت[۷۴] و مراکز آموزشی در شهرهای مختلف توسعه پیدا کردند؛ به‌گونه‌ای که اصفهان و تبریز به مهم‌ترین کانون‌های علمی و آموزشی تبدیل شدند.[۷۵] مدارس وقفی و غیروقفی و سلطنتی و غیرسلطنتی، امکان تحصیل برای عموم افراد جامعه را فارغ از پایگاه طبقاتی آنها فراهم می‌کرد.[۷۶] مدارس با کمک متولیان، مدرسان، طلاب و خدمه اداره می‌شدند[۷۷] و هزینه‌های این مراکز عمدتاً از طریق سنت وقف تأمین می‌شد.[۷۸] آموزش معمولاً از مکتب‌خانه آغاز می‌شد[۷۹] و سپس در مدارس با محوریت علوم دینی و آموزه‌های شیعه دوازده‌امامی ادامه می‌یافت.[۸۰] شیوه‌های آموزشی بر پایهٔ املا، مباحثه و پرسش و پاسخ بود و به فلسفه، ریاضیات، نجوم و طب، نسبت به علوم دینی توجه کمتری می‌شد.[۸۱]

فضای علمی این دوره تحت‌تأثیر دو جریان فکری «اصولی» و «اخباری» قرار داشت که هرکدام برداشت متفاوتی از دانش دینی ارائه می‌کردند.[۸۲] رشد آموزش شیعی در ایرانِ صفوی تا حد زیادی به مهاجرت علمای جبل‌عامل و دیگر سرزمین‌های عربی وابسته بود.[۸۳] این دانشمندان در شهرهای مختلف ایران به تدریس، نگارش کتاب و تربیت شاگردان پرداختند و در گسترش علوم دینی نقش مهمی ایفا کردند. آثار علمی فقیهانی چون محقق کرکی، شیخ بهایی و مقدس اردبیلی در این دوره رواج فراوان داشت.[۸۴]

در این عصر، برای طلاب امکاناتی مانند حجره‌های اقامت، کمک‌هزینه از محل موقوفات و برخی امکانات رفاهی فراهم بود.[۸۵] پایان فرایند آموزش نیز با دریافت اجازه‌نامه علمی همراه می‌شد که نشان‌دهندهٔ صلاحیت علمی و توانایی تدریس یا اجتهاد فرد بود.[۸۶] با وجود علاقه جامعه ایرانی به دانش، ضعف ارتباطات و محدود بودن ارتباط علمی با اروپا باعث شد ایرانِ صفوی از تحولات علمی رنسانس اروپا فاصله بگیرد و ارتباط علمی بیشتر به حضور محدود پزشکان، مهندسان و متخصصان خارجی در ایران منحصر شود.[۸۷]

تعلیم و تربیت غیررسمی هم در ایران دوران صفوی، همچنان باقی بود و شامل زورخانه، تکایا و قهوه‌خانه‌ها می‌شد که بر تمرکز مردم به آموزه‌های مذهب تشیع توجه می‌شد. زورخانه مکانی برای بازگویی و پیوند آموزه‌های تشیع و پهلوانی بود. قهوه‌خانه‌ها نیز محل گردهم آمدن و عاملی مؤثر در جهت تعاملات اجتماعی و اهرمی برای دیدن و دیده شدن مردم خصوصاْ طبقه متوسط بود؛ فضایی عمومی، اجتماعی و فرهنگی و ادبی که در آن انواع سرگرمی‌ها و بازی‌ها از قبیل شطرنج، گنجفه، بازی پیچاز و آس تخم‌مرغ‌بازی، نقالی و قصه‌خوانی، شاهنامه‌خوانی، ابومسلم‌خوانی، مشاعره و نقد شعر، نقاشی و نظایر آن انجام می‌شده است.[۸۸]

بهداشت و درمان

ایرانیان بسته به منطقه، سطح سواد و میزان تدین خود، از چهار نظام درمانی برای مداوا استفاده می‌کردند: طب سنتی؛ طب با رویکرد اسلامی؛ درمان‌های عامیانه و تجربی؛ درمان‌های ماورایی و طب نوین کیمیایی.[۸۹] افزون‌بر روش‌های طبیعی درمانگری، اسلوب درمانگری ماورایی نیز نزد ایرانیان جایگاه قابل‌قبولی داشت؛[۹۰] ازجمله دعانویسی و تعویذ و رُقیَه، چشم‌زخم، طلسم و جادو و علوم غریبه، روح و جن و پری‌درمانی، زیارت و توسل و تربت‌درمانی، نذردرمانی، صدقه، نیایش‌درمانی، استشفا به قرآن، استخاره برای درمان، استشفا به نیروی شاهی، اجرام آسمانی و روش‌های خرافی.[۹۱]

ساختار اقتصادی

وقف‌نامه شاه عباس
وقف‌نامه کتابی که شاه عباس در سال ۱۰۳۷ بر آستانه عبدالعظیم حسنی وقف کرده است.

اقتصاد ایران در دوران صفویه با تکیه بر ثبات سیاسی، تمرکزگرایی، امنیت شهرها و راه‌ها، صادرات ابریشم و استفاده از نیروی متخصص ارامنه، رشد یافت.[۹۲]

پایه‌های اقتصادی ایران در عصر صفوی بر کشاورزی، زمین‌داری و دامداری استوار بود و آب مورد نیاز بخش کشاورزی از قنات و کاریز، پایاب، آب‌انبار و چاه تأمین می‌شد.[۹۳] زمین به انواع تیول، اراضی ممالک یا ایالات، خاصه/خالصه یا سلطنتی، موقوفات، عامه مردم، سیورغال، موات، اربابی و رعیتی تقسیم می‌شد.[۹۴] ناظران شاه از مردم مالیات زمین را می‌گرفتند[۹۵] و این مالیات شامل سه نوع مالوجهات، تسعیر و طرح بود.[۹۶]

تجارت در دوران صفویه، رونق یافت و پس از اخراج پرتغالی‌ها در سال ۱۰۳۲ق/۱۶۲۳م، عمده تجارت ایران، در بندرعباس و هرمز بود.[۹۷] در این دوره، ایران با کمپانی هند شرقی هلند، انگلستان، فرانسه، روسیه، ایتالیا، عثمانی، هند و آسیای مرکزی قرارداد تجاری منعقد کرد.[۹۸] شهر تبریز[۹۹] و اصفهان به‌عنوان پایتخت صفویه نقش پررنگی در صادرات ایران داشت. پارچه‌های زری، مخمل و تافته،[۱۰۰] مروارید، ابریشم و سنگ‌های قیمتی، اجناس صادراتی ایران در این دوره بود.[۱۰۱] ابریشم که مهم‌ترین کالای صادراتی ایران بود، در گیلان، مازندران، گنجه، شیروان، خراسان و قراباغ تولید می‌شد. شاه‌عباس با در اختیار گرفتن ایالات ابریشم‌خیز شمالی مانند گیلان و مازندران و کوچاندن ارامنه به آن نواحی، تولید را برای پاسخ به تقاضای عثمانی و اروپا افزایش داد. ایران ابریشم را به‌صورت خام و مصنوعاتی همچون قالی‌ صادر می‌کرد.[۱۰۲]

در پایان دوران صفویه، با ظهور قدرت‌های جدید اروپایی و روابط نابرابر با نظام سرمایه‌داری، ایران از بازارهای طبیعی خود محروم شد.[۱۰۳] ضعف نهادهای مدنی، ناامنی تجارت را به‌دنبال داشت[۱۰۴] و کسری تراز بازرگانی خارجی موجب کمبود نقدینگی شد.[۱۰۵]

نظام پولی

سکه شاه عباس ضرب بغداد
سکه شاه عباس ضرب بغداد ۱۰۳۴ قمری.

نظام پولی ایران بر پایهٔ سکه‌های طلا، نقره و مس استوار بود. فلز مورد نیاز برای ضرب سکه عمدتاً از راه تجارت خارجی از طریق عثمانی و بازرگانان هندی و ارمنی تأمین می‌شد. در این دوران، ضرابخانه یکی از ارکان اصلی نظام پولی به‌شمار می‌رفت. مدیریت ضرابخانه، نظارت بر ضرب سکه و حفظ سلامت و ارزش آن برعهدهٔ فرد مورد اعتماد پادشاه با عنوان معیرالممالک قرار داشت.[۱۰۶] تعداد ضرابخانه‌های ایران در دوره صفویه برای سکه‌های نقره، ۵۸ ضرابخانه و برای سکه‌های طلا، ۲۴ ضرابخانه بوده است.[۱۰۷]

نگارخانه

  • لباس زنان زرتشتی شاردن در ایران صفوی
    لباس زنان زرتشتی شاردن در ایران صفوی
  • تصویر منسوب به محمدباقر مجلسی از علمای دوره صفویه
    تصویر منسوب به محمدباقر مجلسی از علمای دوره صفویه
  • صحنه نبرد نیروهای ایرانی و پرتغالی در خلیج فارس
    صحنه نبرد نیروهای ایرانی و پرتغالی در خلیج فارس
  • بر نیزه کردن سر عثمانیان پس از بازپس‌گیری تبریز
    بر نیزه کردن سر عثمانیان پس از بازپس‌گیری تبریز
  • پرچم یا علی ولی‌الله مدد در دست لشکریان شاه اسماعیل در جنگ صفویان با شیبک خان
    پرچم یا علی ولی‌الله مدد در دست لشکریان شاه اسماعیل در جنگ صفویان با شیبک خان
  • نقاشی از تصرف هرمز توسط امام‌قلی خان و سپاهش
    نقاشی از تصرف هرمز توسط امام‌قلی خان و سپاهش، به‌تاریخ ۱۶۹۷ میلادی
  • توزیع هدایای سال نو توسط شاه سلطان حسین
    توزیع هدایای سال نو توسط شاه سلطان حسین، نقاشی شده توسط محمد علی بن محمد.

پانویس

  1. ↑ فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۶.
  2. ↑ فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۹.
  3. ↑ جلالی شیجانی، «تشیع عرفانی و تأثیر آن بر ظهور صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۲۹.
  4. ↑ اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۳۹.
  5. ↑ اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۳–۱۳۶.
  6. ↑ اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۴۱–۴۲.
  7. ↑ کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۸۲–۸۳.
  8. ↑ وطن‌دوست، تحول انگاره‌های اجتماعی ایرانیان در دوره‌های گذار و تأثیر آنها بر ساخت دولت در ایران، ۱۴۰۳ش.
  9. ↑ ولی‌زاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۶.
  10. ↑ کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۵۵.
  11. ↑ مطهری، خدمات متقابل ایران و اسلام، ۱۳۷۴ش، ص۱۳۲.
  12. ↑ رشیدی، «رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، وب‌سایت تبیان.
  13. ↑ کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸. سعیدیان جزی و کشاورز، «تکالیف کارکردی زنان شیعه عصر صفوی در ساختار کنش اجتماعی بر اساس متغیرهای الگویی سایبرنتیک»، ۱۴۰۱ش، ص۶۰۹-۶۱۰.
  14. ↑ نوروزی و رمضانی، «علل تعاملات سلاطین صفوی با علمای شیعه و نتایج آن»، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۷-۱۴۲. کردی و کردی، «نقش سادات و علما در حقوق شهروندی عصر صفویه»، ۱۳۹۲ش، ص۶۵.
  15. ↑ اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۹۵-۹۶.
  16. ↑ رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومت‌ها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.
  17. ↑ نیکزاد طهرانی و حمزه، «تشیع و تاریخ اجتماعی ایرانیان در عصر صفوی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۸.
  18. ↑ گودرزی، «بازآفرینی مفهوم «ایران» در دوره صفویه و رابطه آن با هویت ملی»، ۱۳۸۶ش، ص۲۷.
  19. ↑ ولی‌زاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۹۴–۱۹۵.
  20. ↑ فریدی مجید، «مرزهای ایران صفوی و امپراتوری عثمانی براساس نقشه‌های تاریخی با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر)»، ۱۴۰۳ش، ص۳۳.
  21. ↑ بابایی و همکاران، غلامان خاصه؛ نخبگان نوخاسته دوران صفویه، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۳.
  22. ↑ دارا و طلوعی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسۀ دوره‌های صفویه، قاجار»، ۱۴۰۱ش، ص۸۱.
  23. ↑ اکبری و سینائی، «دولت صفویه و بازپیکربندی جامعه ایران؛ تحول و میراثِ نهادی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۳.
  24. ↑ فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۵۶.
  25. ↑ میرمحمدصادق، «صفویان (نظام اداری)»، ۱۴۰۰ش، ص۷۳۲.
  26. ↑ فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۵۶-۳۵۷.
  27. ↑ کشاورز و چلونگر، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، ۱۴۰۰ش، ص۴۱۵.
  28. ↑ کشاورز و چلونگر، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، ۱۴۰۰ش، ص۴۲۲-۴۲۸.
  29. ↑ کجباف و همکاران، «تبیین و تحلیل وضعیت جمعیت و تأثیر کشاورزی برآن در دوره صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۴۱.
  30. ↑ «جمعیت ایران در بستر تاریخ»، وب‌سایت جام‌جم نشریات.
  31. ↑ کجباف و همکاران، «تبیین و تحلیل وضعیت جمعیت و تأثیر کشاورزی برآن در دوره صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۴۱ و ۵۶-۵۷.
  32. ↑ کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ص۱۴۳-۱۴۴ و ۱۶۲.
  33. ↑ کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ص۱۴۴-۱۴۵.
  34. ↑ قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۷۱.
  35. ↑ احمدی گسمونی، بررسی وضعیت زنان در عهد صفویه از منظر سفرنامه‌نویسان خارجی، ۱۳۹۴ش.
  36. ↑ احسانی، بررسی جایگاه و نقش زنان در دورهٔ صفوی (907ق ـ 1135ق)، ۱۳۹۸ش.
  37. ↑ نامداری الوار، «جایگاه اقتصادی و فرهنگی زنان ایرانی در جامعه عصر صفوی»، ۱۳۹۸ش.
  38. ↑ احسانی، بررسی جایگاه و نقش زنان در دورهٔ صفوی (907ق ـ 1135ق)، ۱۳۹۸ش.
  39. ↑ قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۸۱-۱۹۷.
  40. ↑ شرلی، سفرنامه برادران شرلی، ۱۳۸۷ش، ص۷۶.
  41. ↑ حیدریان، «زنان واقف در عصر صفوی»، ۱۳۸۸ش، ص۱۱۹.
  42. ↑ احسانی، بررسی جایگاه و نقش زنان در دورهٔ صفوی (907ق ـ 1135ق)، ۱۳۹۸ش.
  43. ↑ کرمی و مخبردزفولی، «آموزش زنان در دوره‌ی صفویه؛ زنان بیوت علمای شیعه»، ۱۳۹۹ش، ص۵۶۱.
  44. ↑ قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۹۷-۱۹۸.
  45. ↑ مسیحی و حق‌پرست، «مقایسه شیوه تعامل با اقلیت‌های دینی در حکومت امام علی و حاکمان صفوی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۱۹-۱۲۶.
  46. ↑ پالیزبان، نظام خانواده در ایران دوره صفوی، ۱۴۰۱ش.
  47. ↑ نورالهی، بررسی نهاد خانواده در اصفهان عصر صفوی، ۱۳۹۲ش.
  48. ↑ عابدی‌شهری و همکاران، «اخلاق اجتماعی ایرانیان در دورة صفویه از نگاه شاردن»، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۷-۱۶۶.
  49. ↑ رجبی دوانی، «هویت ملی، هویت اسلامی و هویت انقلابی»، وب‌سایت افق حوزه.
  50. ↑ عباسی، نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی، ۱۳۹۱ش، ص۶۵–۹۵.
  51. ↑ هاشمی و ایمانی‌خوشخو، «مطالعه ابعاد هویت فرهنگی ایران در دوران صفویه و قاجاریه در سفرنامه‌های سفرنامه‌نویسان خارجی»، ۱۳۹۵ش، ص۳.
  52. ↑ ولی‌زاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۶.
  53. ↑ موسوی، بررسی گرایش به شیعه اثنی‌عشری درنام‌گذاری اشخاص درایران روزگار صفویه، ۱۴۰۱ش، ص۱ و ۷.
  54. ↑ «پوشاک مردم ایران در دوره‌های مختلف تاریخی»، وب‌سایت بیتوته.
  55. ↑ افشار، «پوشاک ایرانیان از آغاز تا امروز»، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۷.
  56. ↑ فیگویروا، سفرنامه فیگویروا، ۱۳۶۳ش، ص۴۷۶.
  57. ↑ حاج آقایی وفایی، پوشاک ایرانیان در عصر صفویه از دیدگاه سفرنامه‌نویسان اروپایی، ۱۳۹۶ش.
  58. ↑ «پوشاک مردم ایران در دوره‌های مختلف تاریخی»، وب‌سایت بیتوته.
  59. ↑ احمدپور، گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی براساس داده‌های باستان‌شناختی، ۱۳۹۷ش، ص۵۵–۶۰.
  60. ↑ احمدپور، گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی ب اساس داده‌های باستان‌شناختی، ۱۳۹۷ش، ص۶۰–۱۳۶.
  61. ↑ زکی، تاریخ صنایع ایران بعد از اسلام، ۱۳۶۳ش، ص۹–۱۱.
  62. ↑ نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۲۵۶–۳۳۶.
  63. ↑ «علت شکوفایی هنر و فرهنگ در دوران صفویه»، وب‌سایت تمدن.
  64. ↑ نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۳۵۶–۳۶۵.
  65. ↑ پورعلی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۷-۲۱۲۳.
  66. ↑ احمدپور، گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی براساس داده‌های باستان‌شناختی، ۱۳۹۷ش، ص۲۷–۳۶.
  67. ↑ احمدپور، گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی براساس داده‌های باستان‌شناختی، ۱۳۹۷ش، ص۲۲–۲۴.
  68. ↑ عباسی، نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی، ۱۳۹۱ش، ص۱۳۶–۱۴۸.
  69. ↑ احمدپور، گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی براساس داده‌های باستان‌شناختی، ۱۳۹۷ش، ص۳۹–۴۹.
  70. ↑ احمدپور، گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی براساس داده‌های باستان‌شناختی، ۱۳۹۷ش، ص۵۲–۵۴.
  71. ↑ عباسی، نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی، ۱۳۹۱ش، ص۱۷۱.
  72. ↑ ثواقب، «مراسم ازدواج و عروسی مردمی ایرانیان در عصر صفویه (1135-907ق./1722-1501م.)»، ۱۴۰۴ش.
  73. ↑ کشاورز و چلونگر، «تفسیر و تحلیل نقش آیین عزاداری عاشورا در فرایند تمدنی دولت شیعی صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۱۷۰-۱۷۸.
  74. ↑ کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۰.
  75. ↑ کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۸۹–۱۹۰؛ جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۸۰۷–۸۲۳.
  76. ↑ کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۴۷.
  77. ↑ جاوری، «تعلیم و تربیت اسلامی و مدارس دوره صفوی در اصفهان»، ۱۳۸۲ش، ص۱۴۳.
  78. ↑ کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۴.
  79. ↑ گلشنی، «تشکیلات آموزشی ایران در دوره صفویه مکتب‌خانه کتاب‌های درسی و مقررات انضباطی آن»، ۱۳۵۰ش، ص۸۵-۹۸.
  80. ↑ کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۰–۱۹۱.
  81. ↑ کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۰–۱۹۱.
  82. ↑ کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۲–۱۹۳.
  83. ↑ کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۰۳.
  84. ↑ عظیمی، «استنساخ کتاب‌های فقهی در دوره صفویه اول درایران با استناد به نسخ خطی کتابخانه‌های ایران»، ۱۴۰۲ش، ص۲۱۰.
  85. ↑ اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۲۹۱.
  86. ↑ اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۳۰۰–۳۰۴.
  87. ↑ ثواقب، «موقعیت علمی ایران در عصر صفویه از نگاه سیاحان اروپایی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۲-۱۱۳.؛ ثواقب، «تعاملات علمی و فنی ایران و اروپا در عصر صفویه»، ۱۴۰۰ش، ص۳.
  88. ↑ کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۱۵.
  89. ↑ بهشتی، تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی، ۱۴۰۲ش، ص۳۵-۳۷.
  90. ↑ بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۳.
  91. ↑ بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۲۴.
  92. ↑ یوسف‌نیا، «بررسی عوامل بالندگی اقتصادی ایران در عصر شاه عباس اول صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۴۱.
  93. ↑ بیاتی، «بررسی مسئله تأمین آب و مالیات آن در عصر صفویه»، ۱۴۰۰ش، ص۳۴.
  94. ↑ نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۲۸۷–۲۹۱.
  95. ↑ نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۲۹۰–۲۹۱.
  96. ↑ جعفری و همکاران، «بررسی مالیات و تأثیر آن بر زندگی روستاییان در دوره صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۲۵۵.
  97. ↑ نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۲۹۱–۲۹۲.
  98. ↑ شریعتی، بررسی وضعیت تجارت خارجی ایران در دوره شاه عباس اول صفوی، ۱۳۹۰ش، ص۵.
  99. ↑ عون‌الهی، تاریخ پانصدساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، ۱۳۸۷ش، ص۱۶۳.
  100. ↑ قاسمی، «تجارت خارجی ایران از آغاز سلطنت شاه عباس صفوی تا پایان دورهٔ صفویه»، ۱۳۸۷ش، ص۱۷.
  101. ↑ نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۲۹۱–۲۹۲.
  102. ↑ شریعتی، بررسی وضعیت تجارت خارجی ایران در دوره شاه عباس اول صفوی، ۱۳۹۰ش، ص۶.
  103. ↑ سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.
  104. ↑ خرمی و کریمی‌موغاری، «بررسی عملکرد اقتصادی ایران در عصر صفوی و مقایسه آن با اروپای قرن 17 با رویکرد نهادی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۳.
  105. ↑ بنکدار، «بحران‌های اقتصادی عصر صفوی»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.
  106. ↑ فولادی، بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه، ۱۴۰۱ش، ص۱.
  107. ↑ سیدموسوی، بررسی ضرابخانه‌های ایران در دورهٔ صفوی، ۱۳۹۸ش.

منابع

  • احسانی، طاهره، بررسی جایگاه و نقش زنان در دورهٔ صفوی (۹۰۷ق ـ ۱۱۳۵ق)، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان اصفهان، مرکز پیام‌نور اصفهان، ۱۳۹۸ش.
  • احمدپور، پریان، گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی براساس داده‌های باستان‌شناختی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه شهرکرد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۷ش.
  • احمدی گسمونی، فاطمه، بررسی وضعیت زنان در عهد صفویه از منظر سفرنامه‌نویسان خارجی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم، دانشکده تاریخ و مطالعات سیاسی، ۱۳۹۴ش.
  • اسماعیلی، محبوبه، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، رساله دکتری، دانشگاه الزهرا، دانشکده ادبیات، زبان‌ها و تاریخ، ۱۳۹۵ش.
  • افشار، ایرج، «پوشاک ایرانیان از آغاز تا امروز»، هنر، سال ۲۴، شماره ۶۱، ۱۳۸۳ش.
  • اکبری، سارا و سینائی، وحید، «دولت صفویه و بازپیکربندی جامعه ایران؛ تحول و میراثِ نهادی»، پژوهشنامه علوم سیاسی، سال ۱۷، شماره ۳، شماره پیاپی ۶۷، ۱۴۰۱ش.
  • اکبری، محمد، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، شیعه‌شناسی، دوره ۲۲، شماره ۸۷، ۱۴۰۳ش.
  • بابایی، سوسن و همکاران، غلامان خاصه؛ نخبگان نوخاسته دوران صفویه، تهران، مرکز، ۱۳۹۳ش.
  • بنکدار، تیرداد، «بحران‌های اقتصادی عصر صفوی»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۳۹۵ش.
  • بهشتی، سیدمهدی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روش‌های درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، شیعه‌پژوهی، سال ۹، شماره ۲۳، ۱۴۰۱ش.
  • بهشتی، سیدمهدی، تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی، رساله دکتری، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده تاریخ، ۱۴۰۲ش.
  • بیاتی، سمیه، «بررسی مسئله تأمین آب و مالیات آن در عصر صفویه»، پارسه، سال ۱۲، شماره ۳۴، ۱۴۰۰ش.
  • پالیزبان، امیر، نظام خانواده در ایران دوره صفوی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان اصفهان، مرکز پیام‌نور اصفهان، ۱۴۰۱ش.
  • پورعلی، سیدمرتضی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، پژوهش‌های مطالعات اسلامی معاصر، سال ۱، شماره ۳، ۱۴۰۲ش.
  • «پوشاک مردم ایران در دوره‌های مختلف تاریخی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
  • ثواقب، جهانبخش، «تعاملات علمی و فنی ایران و اروپا در عصر صفویه»، تاریخ روابط خارجی، سال ۲۳، شماره ۸۸، ۱۴۰۰ش.
  • ثواقب، جهانبخش، «موقعیت علمی ایران در عصر صفویه از نگاه سیاحان اروپایی»، علم و تمدن در اسلام، سال ۴، شماره ۱۴، ۱۴۰۱ش.
  • ثواقب، جهانبخش، «مراسم ازدواج و عروسی مردمی ایرانیان در عصر صفویه (۱۱۳۵–۹۰۷ق. /۱۷۲۲–۱۵۰۱م)»، فرهنگ مردم ایران، مقالات آماده انتشار، ۱۴۰۴ش.
  • جاوری، محسن، «تعلیم و تربیت اسلامی و مدارس دوره صفوی در اصفهان»، همایش فاضل سراب و اصفهان عصر وی، اصفهان، دانشگاه اصفهان، ۱۳۸۲ش.
  • «جمعیت ایران در بستر تاریخ»، وب‌سایت جام‌جم نشریات، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۶ش.
  • جعفری، علی‌اکبر و همکاران، «بررسی مالیات و تأثیر آن بر زندگی روستاییان در دوره صفویه»، پژوهش‌های تاریخی اسلام و ایران، سال ۱۲، شماره ۲۲، ۱۳۹۷ش.
  • جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۹ش.
  • جلالی شیجانی، جمشید، «تشیع عرفانی و تأثیر آن بر ظهور صفویه»، شیعه‌شناسی، سال ۱۶، شماره ۶۲، ۱۳۹۷ش.
  • حاج آقایی وفایی، فاطمه، پوشاک ایرانیان در عصر صفویه از دیدگاه سفرنامه‌نویسان اروپایی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه تبریز، پردیس خودگردان، ۱۳۹۶ش.
  • حیدریان، زهرا، «زنان واقف در عصر صفوی»، فرهنگ، سال ۲۲، شماره ۷۰، ۱۳۸۸ش.
  • خرمی، آزاده و کریمی‌موغاری، زهرا، «بررسی عملکرد اقتصادی ایران در عصر صفوی و مقایسه آن با اروپای قرن ۱۷ با رویکرد نهادی»، اقتصاد و برنامه‌ریزی، سال ۲۰، شماره ۲، ۱۳۹۴ش.
  • دارا، جلیل و طلوعی، هادی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسهٔ دوره‌های صفویه، قاجار»، جامعه‌شناسی تاریخی، سال ۱۳، شماره ۲، ۱۴۰۱ش.
  • رجبی، محمدحسین، «فقیهان عصر صفوی دربارة تعامل با حکومت‌ها»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال ۵، شماره ۹، ۱۳۸۸ش.
  • رجبی دوانی، محمدحسن، «هویت ملی، هویت اسلامی و هویت انقلابی»، وب‌سایت افق حوزه، تاریخ بازدید: ۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
  • رشیدی، طاهره، «رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۳۹۴ش.
  • زکی، محمدحسن، تاریخ صنایع ایران بعد از اسلام، ترجمه محمدعلی خلیلی، تهران، اقبال، ۱۳۶۳ش.
  • سعیدیان جزی، مریم و کشاورز، زهراسادات، «تکالیف کارکردی زنان شیعه عصر صفوی در ساختار کنش اجتماعی بر اساس متغیرهای الگویی سایبرنتیک»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۱۴، شماره ۴، ۱۴۰۱ش.
  • سلیم، محمدنبی، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، پژوهش‌های علوم تاریخی، سال ۱۰، شماره ۲، شماره پیاپی ۱۸، ۱۳۹۷ش.
  • سیدموسوی، سیدعلی، بررسی ضرابخانه‌های ایران در دورهٔ صفوی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه نیشابور، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۸ش.
  • شرلی، آنتونی، سفرنامه برادران شرلی، تهران، نگاه، ۱۳۸۷ش.
  • شریعتی، علی‌اشرف، بررسی وضعیت تجارت خارجی ایران در دوره شاه عباس اول صفوی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پژوهشکده تاریخ، ۱۳۹۰ش.
  • عابدی‌شهری، سیدجواد و همکاران، «اخلاق اجتماعی ایرانیان در دورة صفویه از نگاه شاردن»، پژوهش‌های اخلافی، سال ۱۱، شماره ۳، ۱۴۰۰ش.
  • عباسی، زهرا، نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۱ش.
  • عظیمی، حبیب‌الله، «استنساخ کتاب‌های فقهی در دوره صفویه اول درایران با استناد به نسخ خطی کتابخانه‌های ایران»، کتابداری و اطلاع‌رسانی، سال ۲۶، شماره ۱۰۳، ۱۴۰۲ش.
  • «علت شکوفایی هنر و فرهنگ در دوران صفویه»، وب‌سایت تمدن، تاریخ بازدید: ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
  • عون‌الهی، سیدآقا، تاریخ پانصدساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۷ش.
  • فراهانی، محمدمتین و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، پژوهش‌های روابط بین‌الملل، سال ۱۲، شماره ۳، شماره پیاپی ۴۶، ۱۴۰۱ش.
  • فریدی مجید، فاطمه، «مرزهای ایران صفوی و امپراتوری عثمانی بر اساس نقشه‌های تاریخی با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر)»، نامه فرهنگستان، سال ۲۷، شماره ۹۱، ۱۴۰۳ش.
  • فولادی، حامد، بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان اصفهان، مرکز پیام نور اصفهان، ۱۴۰۱ش.
  • فیگویروا، دن گارسیا سیلو، سفرنامه فیگویروا، تهران، نو، ۱۳۶۳ش.
  • قاسمی، زهرا، «تجارت خارجی ایران از آغاز سلطنت شاه عباس صفوی تا پایان دورهٔ صفویه»، حافظ، سال ۵، شماره ۵۲، ۱۳۸۷ش.
  • قاضی‌خانی، حسین و بارانی، محمدرضا، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیرایرانی عصر صفوی»، تاریخ اسلام، سال ۱۵، شماره ۱، ۱۳۹۳ش.
  • کجباف، علی‌اکبر و همکاران، «تبیین و تحلیل وضعیت جمعیت و تأثیر کشاورزی برآن در دوره صفویه»، پژوهش‌های تاریخی، سال ۵۴، سال ۱۰، شماره ۳، پیاپی ۳۹، ۱۳۹۷ش.
  • کردی، زینت خاتون و کردی، طاهره، «نقش سادات و علما در حقوق شهروندی عصر صفویه»، حقوق ملل، سال ۳، شماره ۱۰، ۱۳۹۲ش.
  • کرمی، سمیه و مخبردزفولی، فهیمه، «آموزش زنان در دورهٔ صفویه؛ زنان بیوت علمای شیعه»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، سال ۵۳، شماره ۲، ۱۳۹۹ش.
  • کشاورز، زهراسادات و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، تاریخ اسلام و ایران، سال ۲۷، شماره ۳۴، ۱۳۹۶ش.
  • کشاورز، زهراسادات و چلونگر، محمدعلی، «تفسیر و تحلیل نقش آیین عزاداری عاشورا در فرایند تمدنی دولت شیعی صفویه»، شیعه‌شناسی، سال ۱۶، شماره ۶۳، ۱۳۹۷ش.
  • کشاورز، زهراسادات و چلونگر، محمدعلی، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، سیاست، دوره ۵۱، شماره ۲، ۱۴۰۰ش.
  • کشاورز، زهراسادات و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، سال ۹، شماره ۱۸، ۱۴۰۰ش.
  • کشاورز، زهراسادات و چلونگر، محمدعلی، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۴۰۳ش.
  • گلشنی، عبدالکریم، «تشکیلات آموزشی ایران در دوره صفویه مکتب‌خانه کتاب‌های درسی و مقررات انضباطی آن»، خرد و کوشش، سال ۳، شماره ۹، ۱۳۵۰ش.
  • گودرزی، حسین، «بازآفرینی مفهوم «ایران» در دوره صفویه و رابطه آن با هویت ملی»، مطالعات ملی، سال ۸، شماره ۱، ۱۳۸۶ش.
  • مسیحی، عباس و حق‌پرست، زهرا، «مقایسهٔ شیوهٔ تعامل با اقلیت‌های دینی در حکومت امام علی و حاکمان صفوی»، شیعه‌پژوهی، سال ۲، شماره ۲، ۱۳۹۴ش.
  • مطهری، مرتضی، خدمات متقابل ایران و اسلام، قم، صدرا، ۱۳۷۴ش.
  • موسوی، سیدموفق، بررسی گرایش به شیعه اثنی‌عشری درنام‌گذاری اشخاص درایران روزگار صفویه، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان قم، مرکز پیام‌نور قم، ۱۴۰۱ش.
  • میرمحمدصادق، سیدسعید، «صفویان (نظام اداری)، دانشنامه جهان اسلام، جلد ۲۹ (شیفته - صفین)، ۱۴۰۰ش.
  • نوایی، عبدالحسین و غفاری‌فرد، عباسقلی، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، تهران، سمت، ۱۳۸۱ش.
  • نورالهی، ایوب، بررسی نهاد خانواده در اصفهان عصر صفوی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۲ش.
  • نوروزی، جمشید و رمضانی، شهرام، «علل تعاملات سلاطین صفوی با علمای شیعه و نتایج آن»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال ۵، شماره ۱۹، ۱۳۹۴ش.
  • نیکزاد طهرانی، علی‌اکبر و حمزه، حسین، «تشیع و تاریخ اجتماعی ایرانیان در عصر صفوی»، شیعه‌پژوهی، سال ۲، شماره ۶، ۱۳۹۵ش.
  • وطن‌دوست، مسعود، تحول انگاره‌های اجتماعی ایرانیان در دوره‌های گذار و تأثیر آنها بر ساخت دولت در ایران، رساله دکتری، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی، ۱۴۰۳ش.
  • ولی‌زاده، حیدر، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، رساله دکتری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پژوهشکده اندیشه سیاسی، انقلاب و تمدن اسلامی، ۱۴۰۲ش.
  • هاشمی، سیدضیاء و ایمانی‌خوشخو، محمدجواد، «مطالعه ابعاد هویت فرهنگی ایران در دوران صفویه و قاجاریه در سفرنامه‌های سفرنامه‌نویسان خارجی»، مطالعات ملی، سال ۱۷، شماره ۳، ۱۳۹۵ش.
  • یوسف‌نیا، زهرا، «بررسی عوامل بالندگی اقتصادی ایران در عصر شاه عباس اول صفوی»، تاریخنامه خوارزمی، سال ۲، شماره ۲، ۱۳۹۳ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=ایران_در_دوران_صفویه&oldid=59537»