امام خمینی: تفاوت میان نسخه‌ها
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
|||
| (۲۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۳۱: | خط ۳۱: | ||
'''{{درشت|امام خمینی}}'''، رهبر انقلاب اسلامی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، فقیه و از مراجع تقلید شیعه. | '''{{درشت|امام خمینی}}'''، رهبر انقلاب اسلامی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، فقیه و از مراجع تقلید شیعه. | ||
امام خمینی؛ سید روح‌الله موسوی خمینی (۱۲۸۱–۱۳۶۸ش)، دانش‌آموختهٔ حوزه‌های علمیه بود که با رسیدن به جایگاه [[درجه اجتهاد|اجتهاد]] در علوم اسلامی، بخش قابل توجهی از [[شیعیان]] جهان برای آشنایی با احکام [[دین]] اسلام، به دیدگاه‌های فقهی او مراجعه می‌کردند. آیت‌الله خمینی با کنش‌گری فعال در عرصهٔ اجتماع و سیاست، از سال ۱۳۴۱ش که [[حکومت پهلوی]]، لایحهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی را تصویب کرد به مخالفت آشکار با اقدامات حکومت پهلوی پرداخت. سرانجام در | امام خمینی؛ سید روح‌الله موسوی خمینی (۱۲۸۱–۱۳۶۸ش)، دانش‌آموختهٔ حوزه‌های علمیه بود که با رسیدن به جایگاه [[درجه اجتهاد|اجتهاد]] در علوم اسلامی، بخش قابل توجهی از [[شیعیان]] جهان برای آشنایی با احکام [[دین]] اسلام، به دیدگاه‌های فقهی او مراجعه می‌کردند. آیت‌الله خمینی با کنش‌گری فعال در عرصهٔ اجتماع و سیاست، از سال ۱۳۴۱ش که [[حکومت پهلوی]]، لایحهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی را تصویب کرد به مخالفت آشکار با اقدامات حکومت پهلوی پرداخت. سرانجام در ۱۳۵۷ش، [[انقلاب اسلامی ایران]] به رهبری امام خمینی به پیروزی رسید. از امام خمینی آثار متعددی در [[فقه اسلامی|فقه]]، اصول، [[تفسیر قرآن]]، عرفان و [[اخلاق]] برجای مانده است. | ||
==تبار و خاندان== | ==تبار و خاندان== | ||
| خط ۴۵: | خط ۴۵: | ||
=== تحصیل علوم دینی === | === تحصیل علوم دینی === | ||
روح‌الله خمینی در چهارماهگی | روح‌الله خمینی در چهارماهگی [[پدر]]ش را از دست داد و تحت [[تربیت]] عمه‌اش قرار گرفت. او در خردسالی وارد [[مکتب‌خانه]] شد و نخستین آموزگارش ملاابوالقاسم بود. پس از ادبیات عرب، دروس ابتدایی و مقدمات را نزد دایی‌اش میرزا محمدمهدی و منطق را نزد میرزا رضا نجفی، شوهر خواهرش، فرا گرفت.<ref>پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۲۱۶-۲۱۷.</ref> در ۱۹سالگی (۱۳۳۹ق) برای ادامۀ تحصیل به [[حوزه علمیه]] در اراک رفت و در مدرسه سپهدار حجره گرفت و منطق را نزد شیخ محمد گلپایگانی، اصول را نزد شیخ محمدعلی بروجردی و [[فقه اسلامی|فقه]] را نزد شیخ عباس اراکی آموخت.<ref>مرادی‌نیا، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۳۳.</ref> | ||
با انتقال حوزه اراک به قم در ۱۳۴۰ق، او نیز به قم رفت<ref>روحانی، نهضت امام خمینی، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۳۹-۴۰.</ref> و مطول را نزد میرزا محمدعلی ادیب تهرانی، مکاسب را نزد سید محمدتقی خوانساری و کفایه را نزد سیدعلی یثربی کاشانی خواند. پس از دوره سطح، در درس خارج یثربی و سپس در درس خارج فقه آیت‌الله حائری شرکت کرد.<ref>پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۲۱۶-۲۱۷.</ref> در همین دوره با شیخ محمدرضا نجفی مسجدشاهی آشنا شد و عروض و قافیه را نزد او آموخت.<ref>بهجت، استادان امام، ۱۳۸۵ش، ص۱۰۷.</ref> گرایش او به فلسفه سبب حضور در درس میرزا علی‌اکبر حکمی یزدی شد و سپس چهار سال نزد سیدابوالحسن رفیعی قزوینی منظومه سبزواری را فرا گرفت.<ref>مرادی‌نیا، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۳۷-۳۸..</ref> آشنایی او با آیت‌الله شاه‌آبادی در ۱۳۰۷ق سبب شد شش سال در درس‌های عرفانی خصوصی او حاضر شود و بخش‌هایی از مفاتیح الغیب قونوی، منازل السائرین و شرح مصباح الانس را نزد او بخواند.<ref>مرادی‌نیا، محمدجواد، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۴۲-۴۳.</ref><ref>انصاری، حدیث بیداری، زندگی‌نامۀ امام خمینی از تولد تا رحلت، ۱۳۸۹ش، ص۷.</ref> گرایش به عرفان او را از فقه و اصول دور نکرد و در ۱۳۵۳ق به درجه اجتهاد رسید. پس از درگذشت شیخ عبدالکریم حائری، جز مدت کوتاهی نزد آیت‌الله | با انتقال حوزه اراک به قم در ۱۳۴۰ق، او نیز به قم رفت<ref>روحانی، نهضت امام خمینی، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۳۹-۴۰.</ref> و مطول را نزد میرزا محمدعلی ادیب تهرانی، مکاسب را نزد [[سید محمدتقی خوانساری]] و کفایه را نزد [[سیدعلی یثربی کاشانی]] خواند. پس از دوره سطح، در [[درس خارج]] یثربی و سپس در درس خارج فقه [[آیت‌الله حائری]] شرکت کرد.<ref>پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۲۱۶-۲۱۷.</ref> در همین دوره با شیخ محمدرضا نجفی مسجدشاهی آشنا شد و عروض و قافیه را نزد او آموخت.<ref>بهجت، استادان امام، ۱۳۸۵ش، ص۱۰۷.</ref> گرایش او به فلسفه سبب حضور در درس میرزا علی‌اکبر حکمی یزدی شد و سپس چهار سال نزد سیدابوالحسن رفیعی قزوینی منظومه سبزواری را فرا گرفت.<ref>مرادی‌نیا، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۳۷-۳۸..</ref> آشنایی او با [[آیت‌الله شاه‌آبادی]] در ۱۳۰۷ق سبب شد شش سال در درس‌های عرفانی خصوصی او حاضر شود و بخش‌هایی از مفاتیح الغیب قونوی، منازل السائرین و شرح مصباح الانس را نزد او بخواند.<ref>مرادی‌نیا، محمدجواد، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۴۲-۴۳.</ref><ref>انصاری، حدیث بیداری، زندگی‌نامۀ امام خمینی از تولد تا رحلت، ۱۳۸۹ش، ص۷.</ref> گرایش به عرفان او را از فقه و اصول دور نکرد و در ۱۳۵۳ق به درجه [[اجتهاد]] رسید. پس از درگذشت شیخ عبدالکریم حائری، جز مدت کوتاهی نزد [[آیت‌الله بروجردی]]، به درس کس دیگری نرفت. در همین دوره با برخی افاضل [[حوزه علمیه قم]] جلسات مباحثه تشکیل می‌داد و از همین زمان حضور اجتماعی او، به‌ویژه در مبارزات سیاسی و فرهنگی، آغاز شد.<ref>بهجت، استادان امام، ۱۳۸۵ش، ص۲۲.</ref> | ||
=== تدریس علوم دینی === | === تدریس علوم دینی === | ||
امام‌خمینی در طول سال‌های فعالیت علمی خود به تدریس دروس حوزوی در مقاطع مختلف پرداخت. تدریس او شامل مقدمات، سطوح عالی، خارج فقه و اصول، فلسفه، عرفان و اخلاق بود و کتاب‌هایی چون جامع المقدمات، سیوطی، شرح لمعه، رسائل، مکاسب و کفایة الاصول را درس گفت. او پس از آموختن فلسفه صدرایی، تدریس علوم عقلی را در قم آغاز کرد و حدود دو دهه شرح منظومه و اسفار تدریس کرد. همزمان با فلسفه، برای گروهی خاص عرفان عملی و نظری نیز درس می‌گفت. تدریس سطوح عالی اصول و فقه از عمده کارهای علمی او بود و از حدود | امام‌خمینی در طول سال‌های فعالیت علمی خود به تدریس دروس حوزوی در مقاطع مختلف پرداخت. تدریس او شامل مقدمات، سطوح عالی، خارج فقه و اصول، فلسفه، عرفان و [[اخلاق]] بود و کتاب‌هایی چون جامع المقدمات، سیوطی، شرح لمعه، رسائل، مکاسب و کفایة الاصول را درس گفت. او پس از آموختن فلسفه صدرایی، تدریس علوم عقلی را در قم آغاز کرد و حدود دو دهه شرح منظومه و اسفار تدریس کرد. همزمان با فلسفه، برای گروهی خاص عرفان عملی و نظری نیز درس می‌گفت. تدریس سطوح عالی اصول و فقه از عمده کارهای علمی او بود و از حدود ۱۳۱۲ تا ۱۳۴۳ به‌صورت مداوم ادامه یافت. پس از تبعید به [[نجف]] نیز درس خارج فقه او آغاز شد و در مدت اقامت در عراق ادامه یافت.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۳، ص۲۹۵-۲۹۷.</ref> گزارش‌ها شمار شاگردان او را در درس خارج فقه قم بین چهارصد تا پانصد نفر<ref>هاشمی رفسنجانی، امام‌خمینی به روایت هاشمی رفسنجانی، ۱۳۸۵ش، ص۲۵۵.</ref> و در اواخر تا حدود هزار و دویست نفر<ref>بنی‌فضل، خاطرات، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص ۴۳.</ref> و در نجف حدود سیصد تا سیصد و پنجاه نفر ذکر کرده‌اند و گفته شده بیش از پانصد مجتهد از حوزه درس او برخاسته‌اند.<ref>محتشمی‌پور، خاطرات سیاسی، ۱۳۷۶ش، ج۱، ۵۰۳–۵۰۵.</ref> نخستین شاگردان درس خارج اصول او افرادی چون مرتضی مطهری و حسینعلی منتظری بودند که به‌تدریج افرادی چون جعفر سبحانی، ابراهیم امینی و ابوالقاسم خزعلی به آنان پیوستند. شیوه او در تربیت شاگردان بر احترام به شخصیت آنان، پرورش روحیه تحقیق، تشویق به نقد مطالب استاد و توجه به نظم و اخلاق استوار بود و بسیاری از شاگردانش بعدها در حوزه‌های علمیه، مرجعیت، فعالیت‌های اجتماعی و نهادهای پس از انقلاب نقش‌هایی بر عهده گرفتند.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۶، ص۳۱۵.</ref> | ||
=== مرجعیت === | === مرجعیت === | ||
| خط ۱۰۳: | خط ۱۰۳: | ||
بر اساس منابع، خاندان امام خمینی از دیرباز در حوزه‌های علمیه و تبلیغ دین حضور داشته‌اند، بیشتر اجدادش از عالمان دینی و مبلغان مذهب بوده‌اند و شماری از آنان در این راه کشته شده‌اند. پدرش، سید مصطفی، در جریان پیگیری اصلاحات منطقه‌ای در مسیر دیدار با والی اراک کشته شد. جد نخست او، سید احمد، عالمی بود که به گسترش آموزه‌های دینی و مقابله با ناهنجاری‌های اجتماعی اشتغال داشت. از سوی مادر نیز امام خمینی به خاندانی اهل علم تعلق داشت؛ مادرش، هاجر خانم، دختر میرزا احمد خوانساری، پس از کشته‌شدن همسرش به تربیت فرزندان پرداخت. میرزا احمد خوانساری، جد مادری او، از عالمان خمین بود.<ref>مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۴۶۶-۴۶۹.</ref> | بر اساس منابع، خاندان امام خمینی از دیرباز در حوزه‌های علمیه و تبلیغ دین حضور داشته‌اند، بیشتر اجدادش از عالمان دینی و مبلغان مذهب بوده‌اند و شماری از آنان در این راه کشته شده‌اند. پدرش، سید مصطفی، در جریان پیگیری اصلاحات منطقه‌ای در مسیر دیدار با والی اراک کشته شد. جد نخست او، سید احمد، عالمی بود که به گسترش آموزه‌های دینی و مقابله با ناهنجاری‌های اجتماعی اشتغال داشت. از سوی مادر نیز امام خمینی به خاندانی اهل علم تعلق داشت؛ مادرش، هاجر خانم، دختر میرزا احمد خوانساری، پس از کشته‌شدن همسرش به تربیت فرزندان پرداخت. میرزا احمد خوانساری، جد مادری او، از عالمان خمین بود.<ref>مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۴۶۶-۴۶۹.</ref> | ||
فضای فرهنگی و سیاسی جهان اسلام | === فضای فرهنگی و سیاسی جهان اسلام === | ||
در نیمه نخست قرن بیستم، بخش‌های گسترده‌ای از جهان اسلام تحت تأثیر رقابت قدرت‌های بزرگ، گسترش نفوذ سیاسی و اقتصادی کشورهای اروپایی و تحولات ناشی از جنگ‌های جهانی قرار داشتند. بریتانیا از قدرت‌های اصلی استعمارگر در دوره پیش از جنگ جهانی دوم بود و پس از آن، ایالات متحده آمریکا و اتحاد شوروی به دو قدرت محوری در نظام بین‌الملل تبدیل شدند. رقابت این دو قدرت، در کنار حضور و نفوذ دیگر کشورها، بر مناسبات سیاسی و اقتصادی بسیاری از کشورهای مسلمان تأثیر گذاشت و مسئله استقلال سیاسی و چگونگی روابط با قدرت‌های خارجی را در کانون تحولات این کشورها قرار داد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n127621/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B1%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1_%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%87_%D8%A8%D8%A7_%D8%A2%D9%86 «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی.]</ref> | |||
فروپاشی امپراتوری عثمانی پس از جنگ جهانی اول، از تحولات مهم این دوره بود. سرزمین‌های پیشین عثمانی در مناطق عربی میان نفوذ و قیمومت قدرت‌های خارجی تقسیم شدند و ترکیه نیز با تأسیس جمهوری در سال ۱۹۲۳، دگرگونی‌های گسترده‌ای در ساختار حکومت و مناسبات دین و دولت تجربه کرد. این تحولات با تغییر مرزهای سیاسی و شکل‌گیری دولت‌های جدید در بخش‌هایی از جهان اسلام همراه بود. در دهه‌های بعد، مسئله فلسطین و تأسیس دولت اسرائیل در سال ۱۹۴۸ و جنگ‌های اعراب و اسرائیل، به یکی از محورهای اصلی منازعات منطقه‌ای تبدیل شد و قدرت‌های جهانی نیز در جریان این منازعات نقش داشتند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n127621/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B1%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1_%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%87_%D8%A8%D8%A7_%D8%A2%D9%86 «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی.]</ref> | |||
در دهه‌های میانی قرن بیستم، کشورهای مسلمان با جریان‌های سیاسی و اجتماعی متنوعی روبه‌رو بودند؛ از جنبشهای استقلال‌طلبانه و ملی‌گرا تا جریان‌هایی که بر نقش اسلام در سازمان‌دهی جامعه و حکومت تأکید داشتند. در برخی کشورها، احزاب و جنبشهای اسلامی شکل گرفتند و در ترکیه، پاکستان و دیگر جوامع مسلمان، فعالیت‌های سیاسی با گرایش‌های اسلامی گسترش یافت. همزمان، اختلافات قومی و مذهبی و مناقشه بر سر جایگاه دین در زندگی سیاسی و اجتماعی، از مسائل مطرح در بخش‌هایی از جهان اسلام بود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n127621/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B1%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1_%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%87_%D8%A8%D8%A7_%D8%A2%D9%86 «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی.]</ref> | |||
مبارزه | |||
=== فضای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران === | |||
امام خمینی دوران جوانی و بلوغ فکری خود را در شرایطی گذراند که ایران با تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی گسترده‌ای روبه‌رو بود. ضعف ساختار حکومتی قاجار، مداخلات قدرت‌های خارجی، جنبش مشروطه، گسترش آموزش نوین و مناقشات درباره نسبت دین، قانون و حکومت، از مهم‌ترین تحولات این دوره به‌شمار می‌رفتند. در دهه‌های بعد، با استقرار حکومت پهلوی، تمرکز قدرت سیاسی، نوسازی دولتی و تغییر در مناسبات حکومت با نهادهای مذهبی، ابعاد تازه‌ای به این تحولات افزودند: | |||
==== تحولات سیاسی و مسئله استقلال ملی ==== | |||
در اواخر دوره قاجار، نفوذ روسیه و بریتانیا در امور سیاسی و اقتصادی ایران و امتیازهای اعطاشده به اتباع و شرکت‌های خارجی، به یکی از موضوعات اصلی اعتراض‌های سیاسی تبدیل شده بود. انقلاب مشروطه در سال‌های ۱۲۸۴ تا ۱۲۹۰ خورشیدی نیز با مطالباتی مانند محدود کردن قدرت سلطنت، تأسیس مجلس، حاکمیت قانون و مقابله با مداخلات خارجی شکل گرفت. این تحولات، زمینه‌ای برای گسترش مباحث مربوط به استقلال سیاسی، عدالت و حدود اختیارات حکومت فراهم کردند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Seminar/View/80845/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-1324-1210%D9%82-1906-1795%D9%85 «بررسی معاهدات و امتیازات بین ایران و روسیه از دوره قاجار تا مشروطه 1324-1210ق / 1906-1795م»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> با روی کار آمدن رضاشاه در ۱۳۰۴ش دولت مرکزی تقویت شد و اصلاحاتی در ارتش، نظام اداری، آموزش و دستگاه قضایی صورت گرفت. در عین حال، تمرکز قدرت، محدود شدن فعالیت‌های سیاسی و کنترل بیشتر حکومت بر نهادهای اجتماعی و مذهبی، از ویژگی‌های این دوره بود. سیاست‌های دولت در زمینه پوشش، آموزش و جایگاه نهادهای دینی نیز به اختلاف میان حکومت و بخش‌هایی از روحانیت انجامید. این تحولات در شکل‌گیری فضای سیاسی و مذهبی‌ای که خمینی در آن به فعالیت علمی و دینی پرداخت، اهمیت داشتند.<ref>[https://rouyesh.iki.ac.ir/content/%D8%A7%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87 «اقدامات و اصلاحات رضاشاه»، پایگاه اطلاع‌رسانی رویش اخلاق و تربیت]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/70025/%D8%B1%D9%87%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 فلاح‌زاده، «رهیافت‌های تاریخی در اندیشه امام خمینی(ره)»، ۱۳۷۸ش، ص۲۹۷.]</ref> | |||
==== تحولات مذهبی و مناسبات حکومت با روحانیت ==== | |||
در اوایل قرن چهاردهم خورشیدی، حوزه‌های علمیه، به‌ویژه حوزه علمیه قم، از مراکز مهم آموزش دینی و فعالیت‌های فکری شیعه بودند. روحانیان علاوه بر فعالیت‌های آموزشی و مذهبی، در برخی تحولات سیاسی و اجتماعی نیز نقش داشتند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=10300 «تاریخ و سیر تحول حوزه علمیه قم در دوران معاصر/ 1»، وب‌سایت دیگران.]</ref> با این حال، درباره حدود مداخله روحانیت در سیاست و چگونگی تنظیم مناسبات آن با دولت، دیدگاه‌های متفاوتی وجود داشت. سیاست‌های حکومت رضاشاه در زمینه محدودکردن برخی فعالیت‌های مذهبی، تغییر در نظام قضایی و آموزشی و اجرای سیاست کشف حجاب اجباری در ۱۳۱۴ش از عوامل تنش میان دولت و روحانیت بود. در این دوره، واقعه مسجد گوهرشاد در ۱۳۱۴ش نیز به یکی از رویدادهای مهم مناقشه‌برانگیز در روابط حکومت و مخالفان مذهبی تبدیل شد. این شرایط در کنار مباحث فقهی و سیاسی حوزه‌های علمیه، بخشی از زمینه تاریخی شکل‌گیری دیدگاه‌های انتقادی خمینی درباره مداخله دولت در امور دینی بود.<ref>[https://psri.ir/?id=ab8wkorj «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر.]</ref> | |||
==== نوسازی فرهنگی و مناقشه بر سر هویت اجتماعی ==== | |||
از اواخر دوره قاجار و به‌ویژه در دوران پهلوی، گسترش مدارس جدید، دانشگاه‌ها، مطبوعات، رادیو و دیگر رسانه‌های عمومی، تغییراتی در شیوه آموزش، ارتباطات اجتماعی و الگوهای فرهنگی جامعه ایران ایجاد کرد. این تحولات با گسترش شهرنشینی و افزایش ارتباط با اروپا و ایالات متحده همراه بود. در این میان، گروه‌های مختلف اجتماعی درباره پیامدهای نوسازی فرهنگی دیدگاه‌های متفاوتی داشتند. برخی آن را زمینه‌ای برای توسعه آموزش و گسترش فرصت‌های اجتماعی می‌دانستند؛ در مقابل، بخشی از نیروهای مذهبی نسبت به کاهش نقش سنت‌های دینی، تغییر در ارزش‌های اجتماعی و گسترش الگوهای فرهنگی غربی انتقاد داشتند. امام‌خمینی نیز در سخنرانی‌ها و نوشته‌های خود، سیاست‌های فرهنگی حکومت پهلوی را از منظر دینی نقد می‌کرد و بر نقش اسلام در آموزش، تربیت اخلاقی و حفظ استقلال فرهنگی تأکید داشت.<ref>[https://psri.ir/?id=ab8wkorj «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر.]</ref> | |||
==== تحولات اقتصادی و دگرگونی ساختار اجتماعی ==== | |||
اقتصاد ایران در اواخر دوره قاجار به‌طور عمده بر کشاورزی، دامداری، صنایع دستی و تجارت استوار بود و در برخی بخش‌ها با کمبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل، آموزش و خدمات عمومی مواجه بود.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص363-365.</ref> در دوره پهلوی، توسعه راه‌ها، صنایع، نهادهای اداری و زیرساخت‌های شهری گسترش یافت؛ با این حال، روند توسعه در مناطق مختلف یکسان نبود و نابرابری‌های منطقه‌ای و اجتماعی همچنان از مسائل مهم کشور به‌شمار می‌رفت. در دهه ۱۳۴۰ش اجرای اصلاحات ارضی و دیگر برنامه‌های موسوم به انقلاب سفید، ساختار مالکیت زمین و مناسبات روستایی را تغییر داد.<ref>[https://psri.ir/?id=ab8wkorj «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر.]</ref> این اصلاحات با پیامدهایی مانند جابه‌جایی جمعیت، گسترش مهاجرت روستا به شهر و تغییر در روابط سنتی اقتصادی همراه بود. همزمان، توسعه درآمدهای نفتی و افزایش هزینه‌های دولتی، اقتصاد و جامعه ایران را دستخوش تغییر کرد.<ref>[https://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/4011513970202.pdf آبادیان، «اصلاحات ارضي و تبعات اجتماعي مهاجرت روستائيان به شهر تهران»، 1397ش، ص۱۵.]</ref> | |||
==== تمرکز قدرت و محدودیت‌های سیاسی ==== | |||
پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش و سقوط دولت محمد مصدق، قدرت سیاسی محمدرضا شاه افزایش یافت و فضای فعالیت احزاب و مخالفان حکومت محدودتر شد. سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) در کنترل مخالفان سیاسی نقش داشت. گزارش‌های تاریخی و پژوهش‌های مربوط به این دوره، از نظارت امنیتی، بازداشت مخالفان و موارد شکنجه در زندان‌ها حکایت دارند. در عین حال، میزان و شکل محدودیت‌های سیاسی در طول این دوره یکسان نبود و در مقاطع مختلف تغییر می‌کرد.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1343416/%D9%BE%D8%B3%D8%A7%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D9%86%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9 «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر؛ «پساکودتا؛ سازمان جهنمی ساواک»، خبرگزرای حوزه.]</ref> | |||
== رهبری امام خمینی == | == رهبری امام خمینی == | ||
بیعت مردمی | رهبری امام خمینی از شکل‌گیری اندیشه‌های سیاسی و مخالفت با حکومت پهلوی آغاز و پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ۱۳۵۷ش وارد مرحله تأسیس و اداره نظام جمهوری اسلامی ایران شد. دوره‌های رهبری وی به تفکیک قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در زیر آمده است: | ||
=== پیش از پیروزی انقلاب === | |||
'''شکل‌گیری اندیشه‌های سیاسی:''' امام خمینی در کنار تحصیل و تدریس علوم دینی در حوزه علمیه قم، به مسائل سیاسی و اجتماعی ایران توجه داشت. او در سال‌های پیش از آغاز علنی نهضت، دیدگاه‌های خود را درباره حکومت، نقش دین در سیاست و وضعیت نظام پهلوی در آثار و سخنرانی‌هایش مطرح کرد. کتاب کشف اسرار از جمله آثار این دوره بود که در آن به مسائل دینی و سیاسی کشور پرداخت.<ref>دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۳۸.</ref> | |||
'''آغاز مبارزه علنی با حکومت پهلوی:''' با درگذشت آیت‌الله بروجردی در ۱۳۴۰ش و طرح برخی برنامه‌های دولت، مخالفت‌های سیاسی امام خمینی آشکارتر شد. تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی در ۱۳۴۱ش زمینه نخستین رویارویی علنی او با حکومت را فراهم کرد. او همراه با شماری از مراجع و روحانیان به این لایحه اعتراض کرد و پس از ادامه مخالفت‌ها، دولت در نهایت آن را لغو کرد.<ref>دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۳۹-۱۴۲.</ref> | |||
'''مخالفت با انقلاب سفید و وقایع سال ۱۳۴۲ش:''' امام خمینی با همه‌پرسی اصول انقلاب سفید در ۱۳۴۱ش مخالفت کرد و درباره پیامدهای سیاسی و دینی آن سخن گفت. در پی حمله نیروهای حکومتی به مدرسه فیضیه قم در فروردین ۱۳۴۲ و رویدادهای بعدی، دامنه اعتراض‌ها گسترش یافت. سخنرانی او در عاشورای همان سال و انتقاد مستقیم از محمدرضا شاه، به بازداشتش در خرداد ۱۳۴۲ش انجامید. این بازداشت با اعتراض‌هایی در شهرهای مختلف، از جمله قم، تهران و ورامین، همراه شد.<ref>دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۷-۱۴۹.</ref> | |||
'''مخالفت با کاپیتولاسیون و تبعید:''' در ۱۳۴۳ش امام خمینی به تصویب قانون مربوط به مصونیت قضایی نظامیان آمریکایی در ایران، معروف به کاپیتولاسیون، اعتراض کرد. در پی این موضع‌گیری، حکومت او را ابتدا به ترکیه و سپس به نجف در عراق تبعید کرد. او در دوران اقامت در نجف به تدریس علوم دینی، از جمله مباحث حکومت اسلامی و ولایت فقیه، ادامه داد و از طریق پیام‌ها و سخنرانی‌ها با تحولات سیاسی ایران ارتباط خود را حفظ کرد.<ref>دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۹-۱۵۰.</ref> | |||
'''گسترش نهضت و بازگشت به ایران:''' در سال‌های ۱۳۵۶ش و ۱۳۵۷ش اعتراض‌های سیاسی و اجتماعی در ایران گسترش یافت. درگذشت مصطفی خمینی، انتشار مقاله‌ای انتقادی درباره امام خمینی در روزنامه اطلاعات و حوادث اعتراضی پس از آن، به تشدید فضای سیاسی کشور انجامید. برگزاری تجمع‌ها و مراسم چهلم کشته‌شدگان در شهرهای مختلف، دامنه اعتراض‌ها را افزایش داد. امام خمینی در این دوره از نجف به پاریس رفت و از آنجا با صدور پیام و انجام مصاحبه، مواضع خود را درباره آینده حکومت ایران بیان کرد. او در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ش به ایران بازگشت و انقلاب با سقوط نظام سلطنتی در ۲۲ بهمن همان سال به پیروزی رسید.<ref>دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۵۰.</ref> | |||
=== پس از پیروزی انقلاب اسلامی === | |||
'''تأسیس نظام جدید و تدوین قانون اساسی:''' پس از پیروزی انقلاب، در فروردین ۱۳۵۸ش همه‌پرسی جمهوری اسلامی برگزار شد و اکثریت شرکت‌کنندگان به تأسیس این نظام رأی دادند. سپس مجلس بررسی نهایی قانون اساسی، متشکل از نمایندگان منتخب مردم، متن قانون اساسی را تدوین کرد و آن در همه‌پرسی به تصویب رسید. بر اساس قانون اساسی مصوب سال ۱۳۵۸ش امام خمینی به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی شناخته شد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c3264/ «رهبری»، پرتال امام خمینی؛][http://www.imam-khomeini.ir/fa/c504_3264/ «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.]</ref> | |||
'''بیعت مردمی با رهبری امام خمینی و تداوم حضور مردم:''' بازگشت امام خمینی به ایران در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ش، با استقبال گسترده مردم همراه شد. در روزهای پس از ورود وی، هزاران نفر برای دیدار و اعلام حمایت به محل اقامت وی رفتند و بعیت کردند.<ref>[https://www.isna.ir/news/97111005514/%DB%B1%DB%B3-%D8%A8%D9%87%D9%85%D9%86-%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7-%D8%B4%D9%88%D9%82-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 «۱۳ بهمن ۱۳۵۷؛ شوق مردم برای دیدار و بیعت با امام»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> دیدار همافران نیروی هوایی با امام خمینی و اعلام همراهی آنان با انقلاب نیز از رویدادهای مهم این دوره بود.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/8744/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A2%D8%A8%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C «نگاهی دیگر به بیعت آبی‌پوشان آسمانی با امام خمینی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> پس از پیروزی انقلاب، برگزاری راهپیمایی‌های سالانه ۲۲ بهمن به نمادی از گرامیداشت پیروزی انقلاب و حضور مردم در عرصه عمومی تبدیل شد. این رویدادها جلوه‌هایی از حمایت مردمی از رهبری انقلاب و تداوم یادبود آن در سال‌های بعد به شمار می‌روند.<ref>[https://tehran.irib-news.ir/fa/news/2350256/%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A8%D8%A7-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%DB%B2%DB%B2-%D8%A8%D9%87%D9%85%D9%86 «بیعت با آرمان‌های امام با حضور در ۲۲ بهمن»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> | |||
'''اداره کشور و تحولات سیاسی داخلی:''' سال‌های نخست پس از انقلاب با تغییر ساختارهای حکومتی، شکل‌گیری نهادهای جدید و منازعات سیاسی داخلی همراه بود. در این دوره، درگیری‌های مسلحانه در برخی مناطق، فعالیت گروه‌های مخالف، ترور شماری از مقام‌ها و مسئولان و تلاش برای کودتا از جمله مسائل پیش روی نظام جدید بود. امام خمینی در مقام رهبری، در تعیین جهت‌گیری‌های کلان نظام و موضع‌گیری درباره تحولات سیاسی نقش داشت. | |||
'''رهبری در دوران جنگ ایران و عراق:''' با آغاز جنگ عراق علیه ایران در شهریور ۱۳۵۹ش‌مدیریت کشور تحت تأثیر شرایط جنگی قرار گرفت. امام خمینی به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی، مواضع کلان کشور در قبال جنگ را اعلام می‌کرد و بر ادامه مقاومت در برابر حمله عراق تأکید داشت. جنگ نزدیک به هشت سال ادامه یافت و سرانجام ایران پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد را در ۱۳۶۷ش پذیرفت. این تصمیم از مهم‌ترین تحولات دوران پایانی رهبری او بود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c504_3264/ «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.]</ref> | |||
'''اصلاح قانون اساسی و پایان رهبری:''' در ۱۳۶۸ش بازنگری قانون اساسی در دستور کار قرار گرفت و تغییراتی در ساختار و اختیارات برخی نهادهای حکومتی انجام شد. این اصلاحات پیش از درگذشت امام خمینی به همه‌پرسی گذاشته شد. رهبری او از زمان پیروزی انقلاب تا خرداد ۱۳۶۸ش ادامه داشت و با درگذشت وی در ۱۴ خرداد همان سال پایان یافت. پس از آن، مجلس خبرگان رهبری، سیدعلی خامنه‌ای را به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی انتخاب کرد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c504_3264/ «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.]</ref> | |||
'''شیوه رهبری و مدیریت:''' شیوه رهبری و مدیریت امام خمینی در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بر هدف‌گرایی، تکلیف‌مداری و پیگیری آرمان‌های انقلاب استوار بود. او با تأکید بر نقش مردم در تحولات سیاسی، بر ارتباط مستقیم با جامعه و مشارکت عمومی تأکید داشت. در تصمیم‌گیری‌ها، توجه به شرایط زمان، بهره‌گیری از فرصت‌ها و اقدام متناسب با مقتضیات سیاسی و اجتماعی از مؤلفه‌های رویکرد او بود. همچنین، باورهای دینی و برداشت او از مسئولیت رهبری، در تعیین جهت‌گیری‌های کلان نظام و مواجهه با بحران‌هایی چون منازعات داخلی و خارجی نقش داشت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/85860/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C حمیدزاده، «نگاهی به رفتار مدیریتی و رهبری امام خمینی در انقلاب اسلامی»، پرتال علوم انسانی.]</ref> | |||
راهبردها و سیاست‌های کلان دوران رهبری | راهبردها و سیاست‌های کلان دوران رهبری | ||
| خط ۱۲۳: | خط ۱۵۹: | ||
دیدگاهها دربارهٔ دوران رهبری امام خمینی | دیدگاهها دربارهٔ دوران رهبری امام خمینی | ||
چالش‌های سیاسی- | === چالش‌های سیاسی ـ اجتماعی === | ||
دوران رهبری امام خمینی پس از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ش با مجموعه‌ای از تحولات و چالش‌های سیاسی، اجتماعی، امنیتی و نظامی همراه بود. از مهم‌ترین این رویدادها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: | |||
* اختلاف میان نیروهای مذهبی، ملی‌گرا، لیبرال و چپ‌گرا درباره ساختار حکومت، جایگاه روحانیت و حدود مشارکت سیاسی در نظام جدید. | |||
* استعفای دولت موقت مهدی بازرگان در آبان ۱۳۵۸، در پی اشغال سفارت آمریکا و تشدید اختلافات سیاسی درباره مسیر انقلاب. | |||
* بحران گروگان‌گیری سفارت آمریکا در تهران در آبان ۱۳۵۸ و تداوم آن به مدت ۴۴۴ روز که به قطع روابط دیپلماتیک ایران و آمریکا و افزایش تنش‌های بین‌المللی انجامید. | |||
* درگیری‌ها و ناآرامی‌های مسلحانه در مناطقی مانند کردستان و ترکمن‌صحرا در سال‌های نخست پس از انقلاب و اختلاف بر سر مطالبات گروه‌های محلی و اختیارات دولت مرکزی. | |||
* اختلافات سیاسی میان ابوالحسن بنی‌صدر، نخستین رئیس‌جمهور ایران، و سایر مراکز قدرت که در خرداد ۱۳۶۰ به برکناری او از ریاست‌جمهوری انجامید. | |||
* گسترش درگیری‌های مسلحانه و ترورهای سیاسی در سال‌های ۱۳۶۰ و ۱۳۶۱، از جمله بمب‌گذاری در دفتر حزب جمهوری اسلامی در خرداد ۱۳۶۰ و انفجار دفتر نخست‌وزیری در شهریور همان سال که به کشته‌شدن شماری از مقام‌های ارشد کشور انجامید. | |||
* محدود شدن فعالیت برخی احزاب و گروه‌های مخالف و تشدید برخوردهای سیاسی در سال‌های نخست پس از انقلاب که بر فضای سیاسی و امکان فعالیت تشکیلاتی جریان‌های مختلف تأثیر گذاشت. | |||
* انقلاب فرهنگی و تعطیلی موقت دانشگاه‌ها از سال ۱۳۵۹ با هدف بازسازی ساختار دانشگاهی بر اساس معیارهای رسمی جمهوری اسلامی؛ فرایندی که تغییرات گسترده‌ای در محیط‌های علمی و وضعیت استادان و دانشجویان ایجاد کرد. | |||
* جنگ ایران و عراق که با حمله عراق به ایران در شهریور ۱۳۵۹ آغاز شد و تا مرداد ۱۳۶۷ ادامه یافت. این جنگ پیامدهای گسترده نظامی، اقتصادی و اجتماعی داشت و بخش مهمی از سیاست‌های داخلی و خارجی کشور را تحت تأثیر قرار داد. | |||
* تداوم تنش با ایالات متحده و برخی کشورهای غربی، اعمال تحریم‌ها و پیامدهای بحران گروگان‌گیری که بر روابط خارجی و شرایط اقتصادی ایران تأثیر گذاشت. | |||
* پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد در تیر ۱۳۶۷ و پایان جنگ در مرداد همان سال؛ تصمیمی که در فضای سیاسی کشور با بحث‌هایی درباره هزینه‌های جنگ و ضرورت پایان آن همراه بود. | |||
در مجموع، چالش‌های دوران رهبری امام خمینی را می‌توان در چهار حوزه اصلی دسته‌بندی کرد: اختلافات بر سر ساختار و تثبیت نظام سیاسی جدید، منازعات داخلی و محدودیت‌های سیاسی، بحران‌های امنیتی و ترورهای سیاسی، و جنگ ایران و عراق و پیامدهای آن. این رویدادها در بستر تحولات داخلی و منطقه‌ای دهه ۱۳۶۰ رخ دادند و بر ساختار سیاسی، شرایط اجتماعی و روابط خارجی ایران تأثیر گذاشتند. | |||
=== سیاست خارجی و راهبردهای منطقه‌ای === | |||
سیاست خارجی امام خمینی بر اصولی چون حفظ استقلال، مقابله با سلطه خارجی، حمایت از ملت‌های مظلوم و تأکید بر وحدت اسلامی استوار بود. این رویکرد در مواضع او در برابر قدرت‌های جهانی، حمایت از آرمان فلسطین، ارتباط با جنبشهای منطقه‌ای و تلاش برای گسترش همبستگی میان مسلمانان نمود یافت:<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1401824400000176130/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 «مبانی، اصول و راهبردهای سیاست خارجی از منظر امام خمینی (ره)»، خبرگزرای فارس.]</ref> | |||
'''روابط با آمریکا و دیگر قدرت‌ها:''' امام خمینی در جریان نهضت ۱۳۴۱ش به سیاست‌های حکومت پهلوی و نفوذ آمریکا در ایران اعتراض کرد.<ref>[https://psri.ir/?id=krui54z56z «امام خمینی(ره) و لایحه مصونیت مستشاران امریکایی در ایران»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.] </ref> پس از انقلاب اسلامی، در پی تصرف سفارت آمریکا در تهران در آبان ۱۳۵۸ش روابط دیپلماتیک ایران و آمریکا قطع شد. مخالفت با مداخله آمریکا در امور ایران و انتقاد از سیاست‌های آمریکا، انگلیس و شوروی از موضوعات مستمر در مواضع خارجی او بود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c504_2660/ «زندگینامه»، پرتال امام خمینی.]</ref> | |||
سیاست خارجی | '''نقد کمونیسم:''' امام خمینی در کنار توجه به روابط منطقه‌ای، گسترش پیام انقلاب اسلامی در سطح جهانی را نیز دنبال می‌کرد. در همین راستا، در دی ۱۳۶۷ش نامه‌ای خطاب به میخائیل گورباچف، رهبر شوروی، نوشت و با نقد اندیشه کمونیسم، او را به توجه به مبانی توحیدی دعوت کرد. او در این نامه از پایان عصر کمونیسم سخن گفت؛ اقدامی که بُعدی فراتر از روابط دوجانبه و منطقه‌ای در سیاست خارجی او را نشان می‌داد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/C207_44660/_دعوت_به_اسلام_و_بیان_عجز_تفکر_مادی_در_تأمین_نیازهای_بشر؛_پیش__بینی_شکست___کمونیسم#page220 امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج21، ص220-226.]</ref> | ||
'''سیاست در قبال فلسطین:''' حمایت از فلسطینیان و مخالفت با اسرائیل از محورهای سیاست خارجی امام خمینی بود. او در مرداد ۱۳۵۸ش روز جهانی قدس را اعلام کرد و از برگزاری آن در کشورهای اسلامی حمایت کرد. این مناسبت با هدف جلب توجه عمومی به مسئله فلسطین تعیین شد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n2926/ «امام خمینی: روز قدس یک روز جهانی است و تنها به قدس اختصاص ندارد/ روز مقابله مستضعفین با مستکبرین است»، پرتال امام خمینی.]</ref><ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/C207_42625/_انتخاب_آخرین_جمعۀ_ماه_رمضان_به_عنوان_%c2«Ø±Ùز_Ùدس%c2»#page267 امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج9، ص267.]</ref> | |||
'''ارتباط با جنبشهای منطقه‌ای:''' ارتباط با جنبشهای سیاسی و آزادی‌بخش از دیگر محورهای سیاست منطقه‌ای امام خمینی بود. برای مثال حزب‌الله لبنان از جمله جریان‌هایی بودند که در منابع مربوط به روابط منطقه‌ای او مطرح شده‌اند. حمایت از جنبشهای آزادی‌بخش و طرح گسترش پیام انقلاب اسلامی در خارج از ایران نیز در چارچوب این سیاست قرار داشت.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n131934/%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_%D8%AF%D8%B1_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85_%D8%A8%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1 «راهبردهای امام خمینی(س) در سیستم بین المللی معاصر»، پرتال امام خمینی.]</ref> | |||
'''طرح وحدت اسلامی:''' امام خمینی بر وحدت مسلمانان تأکید داشت و تشکیل حزب مستضعفین را به‌عنوان طرحی برای گردهم‌آوردن مستضعفان جهان مطرح کرد. این پیشنهاد در چارچوب تلاش او برای ایجاد ارتباط میان گروه‌ها و ملت‌های خارج از ایران قرار داشت که در برابر سلطه و استثمار موضع می‌گرفتند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n131934/%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_%D8%AF%D8%B1_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85_%D8%A8%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1 «راهبردهای امام خمینی(س) در سیستم بین المللی معاصر»، پرتال امام خمینی.]</ref> | |||
دیدگاه منتقدان | === دیدگاه منتقدان === | ||
== منظومه فکری == | == منظومه فکری == | ||
منظومهٔ فکری سید روح‌الله خمینی که از مجموعهٔ بیانیه‌ها، مکتوبات، منشورات و سخنرانی‌های او قابل استخراج است، بیانگر یک گفتمان فکری–فرهنگی مشخص به شمار می‌آید. این گفتمان از یک سو در تداوم سنت فکری علمای گذشته قرار دارد؛ چهره‌هایی چون شیخ مفید، شیخ طوسی، خواجه نصیرالدین طوسی و صاحب جواهر که هر یک در تداوم گفتمان اجتهادی و عقلانی شیعه سهم داشته‌اند. از سوی دیگر، این منظومه با رویکردی اجتهادی به مسائل معاصر می‌پردازد. بر این اساس برخی پژوهشگران منظومهٔ فکری امام خمینی را در چهار سطح زیر دسته‌بندی کرده است:<ref>خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۳۳.</ref> | |||
* در سطح نخست، یعنی نظام بینشی، پایه‌های معرفتی این اندیشه شکل می‌گیرد. خداشناسی توحیدی در کانون این سطح قرار دارد و در کنار آن، اسلام‌شناسی، جهان‌شناسی، انسان‌شناسی، ولایت‌شناسی و نبوت‌شناسی جای می‌گیرند. در این چارچوب، قرآن، سنت و عقل منابع اصلی شناخت دینی به شمار می‌آیند و پیوند میان دین و سیاست از رهگذر مفهوم ولایت تبیین می‌شود. انسان نیز موجودی دارای فطرت الهی و مسئولیت اجتماعی در نظر گرفته می‌شود که شناخت و تربیت او بر پایهٔ آموزه‌های دینی سامان می‌یابد.<ref>خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۵۰-۵۴.</ref> | |||
* سطح دوم به نظام منشی و رفتاری اختصاص دارد و در آن مفاهیمی مانند معنویت، اخلاق، تربیت و عبادت مطرح می‌شود. معنویت در این نگاه، پیوند انسان با خدا و زمینه‌ساز شکل‌گیری نظام اخلاقی و اجتماعی است. تربیت اسلامی نیز با هدف پرورش انسان مؤمن، مسئول و اخلاق‌مدار تعریف می‌شود. سبک زندگی، تعاملات اجتماعی و مناسک عبادی بستر تحقق ارزش‌های دینی به شمار می‌روند و نظام اخلاقی بر پایهٔ مفاهیمی چون فضیلت، عدالت، تقوا و مسئولیت تنظیم می‌گردد.<ref>خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۵۵-۵۷.</ref> | |||
* سطح سوم به نظام‌های اجتماعی مربوط می‌شود و در آن دیدگاه‌هایی دربارهٔ فرهنگ، علم، مدیریت، سیاست، اقتصاد، حقوق، قضا و امنیت بیان می‌گردد. در این سطح، فرهنگ و هویت نقش محوری در سازمان‌دهی جامعه دارند و مفاهیمی مانند مردم‌سالاری دینی، عدالت اجتماعی و استقلال سیاسی و اقتصادی از عناصر مهم نظام اجتماعی به شمار می‌آیند. نهادهایی چون حکومت، حوزه‌های علمیه، دانشگاه و رسانه نیز ارکان تحقق اهداف اجتماعی تلقی می‌شوند.<ref>خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۵۸-۶۱.</ref> | |||
* سطح چهارم به اهداف اجتماعی اسلام معطوف است. در این سطح، جهت‌گیری‌های کلان جامعهٔ اسلامی در قالب مفاهیمی مانند استقلال، آزادی، عدالت، پیشرفت و شکل‌گیری تمدن اسلامی ترسیم می‌شود. این مفاهیم به‌عنوان چارچوب‌های راهنما برای سامان‌دهی جامعه و مسیر تاریخی آن در نظر گرفته می‌شوند.<ref>خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۶۵-۶۸.</ref> | |||
== دیدگاهها == | == دیدگاهها == | ||
دیدگاه‌های | اندیشهٔ اجتماعی خمینی بر سه پایهٔ هستی‌شناسی، انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی استوار است. در هستی‌شناسی، هستی را اعم از غیب و شهادت می‌داند و شناخت را بر حس و عقل بنا می‌کند. در انسان‌شناسی، انسان را مختار، تربیت‌پذیر و کمال‌جو می‌شمارد. در جامعه‌شناسی، جامعه را در طول نظام هستی تفسیر می‌کند و مصالح آن را بر فرد مقدم می‌داند.<ref>عباسی، «سیری در اندیشه‌های اجتماعی امام خمینی قدس سره»، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۶-۱۱۰.</ref> بر پایهٔ این مبانی، دیدگاه‌های اجتماعی او در چند محور قابل دسته‌بندی شده است: | ||
=== دیدگاه فلسفی === | |||
امام خمینی از شارحان حکمت متعالیه است که با تأمل در نظام فلسفی صدرایی، در تقریر و بسط معارف الهی از آن بهره برده است. فلسفهٔ او عقلی، ذوقی و شرعی است و در عین حال از اندیشه‌های پیشینیان متأثر است. او در روش و محتوا به تقریر و تکمیل فلسفه پرداخته و آن را به حکمت عرفانی تبدیل کرده است. اندیشهٔ فلسفی او در قالب یک منظومهٔ فکری مبتنی بر شش رکن هستی‌شناسی، جهان‌شناسی، معرفت‌شناسی، خداشناسی، انسان‌شناسی و معادشناسی بیان می‌شود. | |||
'''هستی‌شناسی:''' وجود، محور اصلی نظام فلسفی خمینی است. او بر این باور است که بسیاری از مسائل الهی و اصول اعتقادی بر مسئلهٔ وجود مترتب است. در مبحث اصالت وجود، دو مرحله را طی می‌کند: اثبات اصالت وجود و اثبات اعتباریت ماهیت. او تشکیک مفهومی و تشکیک در ماهیت را باطل می‌داند و وجود را از حیث ذات دارای مراتب تشکیکی می‌شمارد. در نظر نهایی، بر اساس وحدت شخصی وجود، قائل به تشکیک در مظاهر است. او همچنین به تقسیم وجود به مستقل و رابط توجه کرده و پیامدهایی برای وجود رابط برشمرده است.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۳.</ref> | |||
'''جهان‌شناسی:''' خمینی کل عالم طبیعت را در حرکت می‌داند و ثبات و سکون را در آن راه ندارد. او به پیروی از ملاصدرا، حرکت را بحثی فلسفی و چگونگی وجود شیء می‌داند و حرکت جوهری را می‌پذیرد. از نگاه او، اصل ذات و جوهر اشیا در حرکت است و ذات اشیا در هر آنی در حال تغییر است. او برای حرکت جوهری ثمراتی چون حدوث زمانی طبیعت، اثبات مقامات نفس، ربط حادث به قدیم، اتحاد عاقل و معقول و معاد جسمانی برمی‌شمارد. در مسئلهٔ حدوث و قدم، نظریهٔ متکلمان را نقد می‌کند و حدوث فقری و زمانی ملاصدرا را مورد توجه قرار می‌دهد. او در مسئلهٔ ربط حادث به قدیم، با تکیه بر حرکت جوهری پاسخ می‌دهد.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۳.</ref> | |||
'''معرفت‌شناسی:''' خمینی مبانی معرفت‌شناسی خود را در آثار گوناگون به کار گرفته است. او حقیقت علم را مانند حقیقت وجود، یک حقیقت مشکک می‌داند که اختلاف میان مصادیق آن به شدت و ضعف است. ملاک علم نزد او حضور است و صورت‌های ذهنی را معلوم بالذات می‌شمارد. او به وجود ذهنی و اتحاد عاقل و معقول پرداخته و بر پایهٔ اصولی چون اصالت وجود، تشکیک در وجود و حرکت جوهری اشتدادی، اتحاد عاقل و معقول را اثبات می‌کند. از نگاه او، علم عین عالم و عالم عین علم است و مجرد، علم به مجرد دارد.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۵.</ref> | |||
دیدگاه‌های | '''خداشناسی:''' خمینی به معرفت ذات الهی توجه داشته و آن را با واجب‌الوجود فلسفی منطبق می‌کند. او راه‌های اثبات خدا را به عقلی، طبیعی و کلامی تقسیم می‌کند و براهین مفهومی، جهان‌شناسی و صدیقین را از جملهٔ آنها می‌شمارد. او فطرت و عشق به کمال را نیز از ادلهٔ خداشناسی می‌داند. در توحید ذاتی، بساطت ذات و نفی شریک را بررسی می‌کند و در پاسخ به شبههٔ ابن‌کمونه، بر مبنای اصالت وجود استدلال می‌کند. در توحید صفاتی، صفات خدا را عین ذات او می‌داند و در توحید افعالی، انحصار تأثیر و فاعلیت حق تعالی را تبیین می‌کند. او برای علم الهی مراتبی بیان می‌کند و آن را با روایات اهل بیت پیوند می‌زند.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۴.</ref> | ||
'''انسان‌شناسی:''' خمینی در مسئلهٔ نفس و ارتباط آن با بدن، به دو رویکرد عقلی و نقلی توجه دارد. او تلازم میان نفس و بدن را ذاتی می‌داند و نفس را جسمانیةالحدوث و روحانیةالبقاء می‌شمارد. او با تکیه بر قاعدهٔ «النفس فی وحدتها کل القوی»، رابطهٔ نفس با قوا را اتحادی می‌داند، نه ابزاری. عقل را اساس همهٔ فضایل می‌شمارد و آن را به نظری و عملی تقسیم می‌کند. او برای عقل نظری مراتبی چون هیولایی، بالملکه، بالفعل و بالمستفاد قائل است و غایت عقل را فنای فی‌الله می‌داند.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۵.</ref> | |||
'''معادشناسی:''' خمینی به تناسخ، مرگ، معاد جسمانی، قیامت و بهشت و جهنم پرداخته است. او تناسخ را به‌طور مطلق باطل می‌داند و مرگ را امری وجودی و انتقال از نشئهٔ مُلکی به ملکوتی می‌شمارد. او معاد جسمانی را ضرورت همهٔ ادیان و از اصول ایمان و فطرت بشری می‌داند و بر پایهٔ مبانی حکمت متعالیه، عینیت بدن دنیوی با بدن اخروی را اثبات می‌کند. قیامت در نگاه او امری زمان‌مند نیست و دارای مراتبی است. بهشت و جهنم را ظهور اعمال نیک و بد انسان می‌داند که در آخرت به صورت باطنی و ملکوتی ظاهر می‌شود.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۵.</ref> | |||
=== دیدگاه عرفانی === | |||
عرفان نظری و عملی از برجسته‌ترین عرصه‌های فعالیت علمی امام خمینی است. او در هر دو زمینه حضور داشته و در روش و محتوا به تکمیل عرفان پرداخته است. عرفان نظری او معرفت به حق تعالی و تجلیات اسمائی و افعالی اوست و عرفان عملی را ریاضت، سلوک و رفع حجاب از وجه حقیقت می‌داند. در هستی‌شناسی، او بر وحدت وجود تأکید می‌کند و کثرات عالم را شئون و ظهورات حق می‌شمارد. مقام ذات را از هر قید و وصفی منزه می‌داند و تعینات حقی و خلقی را تبیین می‌کند. در انسان‌شناسی، انسان کامل را صورت اسم جامع «الله» و مظهر احدیت و واحدیت می‌داند. او خلافت و ولایت انسان را از مباحث مهم عرفانی می‌شمارد و خاتم ولایت مطلقه را امیرالمؤمنین و خاتم ولایت مقیده را مهدی موعود می‌داند. در سلوک سالکانه، مبنای حرکت را عشق فطری به کمال می‌داند و مسلک خود را بر پایهٔ معرفت نفس قرار داده است. شرایط سلوک را عزم، ریاضت، حضور قلب، پرهیز از حب دنیا، استقامت و خروج از انانیت می‌شمارد. فنا در نگاه او رجوع از ملک به ملکوت است و اسفار اربعه را در چهار مرحله تبیین می‌کند.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۸-۱۳۰.</ref> | |||
=== دیدگاه‌های سیاسی === | |||
اندیشهٔ سیاسی سید روح‌الله خمینی بر محور توحید و پیوند ناگسستنی دین و سیاست استوار است. از نگاه او، حاکمیت مطلق از آنِ خداوند است و نظام هستی عدالت‌محور و هدفمند آفریده شده است. او با تکیه بر جامعیت اسلام، دنیا و آخرت را به‌هم‌پیوسته می‌داند و بر این باور است که اسلام برای همهٔ شئون فردی و اجتماعی انسان برنامه دارد. به همین دلیل، جدایی دین از سیاست را نمی‌پذیرد و اجرای احکام اسلام را منوط به تشکیل حکومت می‌شمارد. | |||
'''اقسام سیاست:''' خمینی سیاست را بر سه نوع تقسیم می‌کند: سیاست شیطانی که مبتنی بر فریب، دروغ و سلطه‌گری است و به دیکتاتوری می‌انجامد؛ سیاست نفسانی یا دنیوی که هرچند از فریب به دور است، تنها به بعد مادی انسان توجه دارد و از سعادت اخروی غافل است؛ و سیاست الهی که افزون بر نیازهای مادی، به شکوفایی ارزش‌های انسانی و معنوی می‌پردازد و ویژهٔ پیامبران و اولیاست. از نگاه او، سیاست به معنای راه بردن جامعه به موازین عقل و عدل و انصاف است، نه صرفاً مدیریت قدرت.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۹۸.</ref> | |||
'''اهداف سیاست:''' عدالت، استقلال، آزادی و قانون از مهم‌ترین اهداف سیاست در اندیشهٔ خمینی است. او عدالت را نه فقط فضیلتی فردی، بلکه شاخصی اساسی می‌داند که تحقق بسیاری از ارزش‌ها به آن وابسته است و حکومت را ابزاری برای گسترش آن می‌شمارد. استقلال را از حقوق اولیهٔ بشر می‌داند و آن را در ابعاد سیاسی، فرهنگی و اقتصادی فراگیر تلقی می‌کند. آزادی را برآمده از توحید می‌شمارد و آن را تا جایی می‌پذیرد که با مصلحت اسلام، نظام و مردم ناسازگار نباشد. قانون نیز در نگاه او ضامن حقوق افراد و حکومت اسلامی، حکومت قانون است. | |||
'''حکومت و دولت:''' خمینی حکومت را در اصل از آنِ خداوند می‌داند و حکومتی را که مشروعیت خود را از غیر خدا بگیرد، طاغوت می‌شمارد. او حکومت اسلامی را نه استبدادی و نه مشروطه به سبک رایج در دنیا می‌داند، بلکه حکومتی مبتنی بر وحی و قانون الهی معرفی می‌کند. در نگاه او، شکل حکومت چندان مهم نیست و آنچه اهمیت دارد، ماهیت و محتوای آن است. با این حال، شکل «جمهوری» را که اختیار عزل و نصب مسئولان را با مردم می‌داند، ترجیح می‌دهد. سلطنت و حکومت فردی مبتنی بر زور را مطرود می‌شمارد. | |||
'''نظریه ولایت فقیه:''' خمینی بر این باور است که در دوران غیبت، حکومت اسلامی باید بر پایهٔ ولایت فقیه جامع‌الشرایط شکل گیرد. او فقیه را دارای علم به قانون و عدالت می‌داند و اختیارات او را در حوزهٔ سیاست و حکومت گسترده می‌شمارد. از نگاه او، پیامبر و امام و ولیّ فقیه تنها مجری قوانین الهی‌اند و آنچه حکومت می‌کند قانون الهی است. او ولایت فقیه را ضد دیکتاتوری می‌داند و معتقد است اگر فقیه بخواهد دیکتاتوری کند، خودبه‌خود از ولایت ساقط می‌شود. | |||
'''حکومت جهانی اسلام:''' خمینی به تشکیل امت جهانی اسلام باور داشت و جمهوری اسلامی ایران را برادر ایمانی همهٔ دولت‌ها و ملت‌های اسلامی می‌دانست. او بر وحدت مسلمین و دولت‌های اسلامی در برابر استکبار و صهیونیسم تأکید می‌کرد و معتقد بود در صورت اتحاد، مسلمانان به قدرتی دست می‌یابند که کسی توان مقابله با آنان را ندارد. او وظیفهٔ اساسی حکومت و انقلاب اسلامی را نشر اسلام در جهان و ایجاد زمینه برای حاکمیت جهانی اسلام می‌دانست. | |||
'''مردم و حکومت:''' خمینی انقلاب اسلامی را انقلابی مردمی می‌دانست و مردم را رکن اصلی تحقق آن می‌شمرد. از نگاه او، مشروعیت حکومت از خداوند است، اما مقبولیت مردمی نیز شرط عملی تشکیل حکومت است. او بر مشارکت همه‌جانبهٔ مردم در انتخابات و نظارت بر عملکرد برگزیدگان تأکید می‌کرد و حفظ وحدت را از لوازم مقابله با دشمنان بیرونی و درونی می‌دانست. در روابط مردم و حکومت، امانت‌داری و خدمت‌گزاری وظیفهٔ حکومت و مشارکت و نظارت حق و تکلیف مردم است. او حتی مخالفت سیاسی با انحراف حکومت را از جنبهٔ وظیفهٔ نظارتی مردم، تکلیفی همگانی می‌دانست، مشروط بر آنکه به دشمنی و تفرقه منجر نشود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c504_162008/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C_%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A8_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C/%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C «اندیشه های سیاسی امام خمینی»، پرتال امام خمینی.] | |||
دانشنامه امام‌خمینی، ج۱، ص۸۵-۳۱۱.</ref> | |||
=== دیدگاه اقتصادی === | |||
اندیشهٔ اقتصادی سید روح‌الله خمینی بر پایهٔ مبانی اسلامی استوار است و در آن، اقتصاد نه به‌عنوان هدف، بلکه به‌مثابهٔ وسیله‌ای برای تکامل معنوی و مادی جامعه تلقی می‌شود. از نگاه او، نظام اقتصادی اسلام دارای اهداف مشخصی است که از جملهٔ آنها می‌توان به استقرار عدالت اجتماعی و اقتصادی، ریشه‌کن کردن فقر، اولویت دادن به مستضعفان و محرومان، برآوردن نیازهای مشروع و معقول مردم، رشد تجارت و صنعت و کشاورزی، ایجاد رفاه و امنیت اقتصادی، پرهیز از وابستگی به بیگانگان و گسترش مشارکت عمومی اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101892/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.]</ref> | |||
'''ماهیت اقتصاد اسلامی:''' خمینی اقتصاد اسلامی را نه سرمایه‌داری و نه کمونیستی می‌دانست و هیچ‌یک از این دو مکتب را مشروع نمی‌شمرد. از دیدگاه او، مالکیت فردی در اسلام در حد معقول و مشروع وجود دارد و گسترده است، اما محدود به رعایت حلال و حرام و موازین شرعی است. مالکیت مشروع محترم است و مالکیت غیرمشروع اعتباری ندارد. این حد مشروعیت، کنترل شدیدی در ثروت از لحاظ کمی و کیفی به وجود می‌آورد و مانع از انباشت ثروت از راه‌های نامشروع می‌شود. او همچنین بر پرداخت خمس و زکات و بخشش در راه خدا تأکید داشت که موجب می‌شود ثروت‌های مشروع نیز در دست افراد متعهد باقی نماند و در راه خیر صرف شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101892/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.]</ref> | |||
'''عدالت اقتصادی و حمایت از مستضعفان:''' خمینی بر عدالت اجتماعی و اقتصادی تأکید ویژه‌ای داشت و آن را یکی از اصول مکتب اسلامی می‌دانست که در تعدیل ثروت و برابری تقریبی سطح زندگی جامعه نقش دارد. او انقلاب اسلامی را انقلاب محرومان و مستضعفان می‌دانست که از سوی آنان علیه مستکبران برپا شد. از نگاه او، باید عدالت اجتماعی در همهٔ ابعاد و سطوح اقتصادی، از جمله در واگذاری و تقسیم اراضی دولتی و انفال، گسترش یابد. او همچنین بر ساده‌زیستی مسئولان تأکید داشت و زندگی سادهٔ خود او نیز نشانه‌ای از این تقید بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101892/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.]</ref> | |||
'''استقلال اقتصادی و خودکفایی:''' استقلال اقتصادی و خودکفایی از اهداف اولیهٔ انقلاب اسلامی در نگاه خمینی بود. او وابستگی اقتصادی به بیگانگان را نفی می‌کرد و بر توجه به خودکفایی و حصول استقلال تأکید داشت. از دیدگاه او، وابستگی اقتصادی مسئله‌ای است که بسیاری از کشورها را به دنبال خود می‌کشاند و مانع از رشد و شکوفایی واقعی می‌شود. او معتقد بود که باید خودکفایی را در دستور کار قرار داد و از وابستگی به خارج پرهیز کرد. در همین راستا، بر تقویت مراکز علمی و تحقیقاتی، تشویق مخترعان و متخصصان متعهد و تربیت نیروهای متخصص تأکید می‌کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101892/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.]</ref> | |||
'''توسعهٔ اقتصادی در چارچوب ارزش‌های اسلامی:''' خمینی توسعهٔ اقتصادی را در چارچوب ارزش‌های اسلامی تعریف می‌کرد و آن را وسیله‌ای برای رسیدن به اهداف متعالی می‌دانست. از نگاه او، توسعهٔ جامعهٔ الهی ذاتاً با توسعهٔ جوامع غیرالهی متفاوت است. محور توسعه در اندیشهٔ او، تربیت انسان در همهٔ ابعاد و ایجاد بستر رشد بندگی و قرب الهی است. او معتقد بود که همهٔ اموری که در نظر حکومت‌های غیرالهی مقصد است، در نظر انبیا تنها راه است و هدف اساسی اسلام و جوامع الهی، تربیت انسان است. بنابراین، برنامه‌ریزان باید پیش از هرگونه تصمیم‌گیری دربارهٔ توسعه، تصویر روشنی از رشد و کمال انسان داشته باشند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101892/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.]</ref> | |||
=== دیدگاه فرهنگی === | |||
فرهنگ در اندیشه امام خمینی از عوامل اصلی شکل‌گیری هویت جامعه، تربیت نسل‌ها و تحقق استقلال سیاسی و اجتماعی است. او فرهنگ را در دو دسته کلیِ فرهنگ صحیح و فرهنگ ناصالح تقسیم می‌کند. فرهنگ ناصالح، از دیدگاه او، شامل فرهنگ استعماری و وابسته است که با محدود کردن رشد فکری و علمی، تضعیف خودباوری و ایجاد وابستگی، مانع استقلال جامعه می‌شود. در مقابل، فرهنگ مطلوب را مبتنی بر اسلام و ارزش‌های انسانی می‌داند که هدف آن تربیت افراد مسئولیت‌پذیر، تقویت استقلال فکری و تأمین نیازهای جامعه است. او تحول فرهنگی را فرایندی تدریجی و بلندمدت می‌شمارد و بر اصلاح نظام آموزشی، تقویت خودباوری، توسعه علم و تخصص، کاهش فاصله حوزه و دانشگاه، مقابله با مصرف‌گرایی و گسترش تولید داخلی تأکید می‌کند. در این چارچوب، مدارس، دانشگاه‌ها، حوزه‌های علمیه، رسانه‌ها، نهادهای فرهنگی و دولت، در کنار مردم، مسئولیت‌هایی در زمینه آموزش، تربیت و تحول فرهنگی بر عهده دارند. همچنین، او استقلال فرهنگی را با استقلال سیاسی و اقتصادی مرتبط می‌داند و بر گزینش عناصر فرهنگی بر اساس سازگاری آنها با مبانی اسلامی و نیازهای جامعه تأکید می‌کند.<ref>''' '''[https://www.sid.ir/paper/819970/fa#downloadbottom محسنی، «جایگاه فرهنگ و تحول فرهنگی از دیدگاه امام خمینی (ره)؛ (ارائه مقاله در بخش دانشجویی کنگره)»، ۱۳۸۹ش، ص۵-۱۵.] | |||
</ref> | |||
== تأسیس نهادها و سازمان‌های مختلف == | == تأسیس نهادها و سازمان‌های مختلف == | ||
| خط ۲۶۲: | خط ۳۷۱: | ||
|} | |} | ||
= دستاوردهای سیاسی و اجتماعی | == دستاوردهای سیاسی و اجتماعی == | ||
روح‌الله | روح‌الله خمینی در دوران رهبری خود در پایان نظام سلطنتی، استقرار جمهوری اسلامی و شکل‌گیری ساختار سیاسی و حقوقی جدید ایران نقش محوری داشت. دورهٔ رهبری او با تغییر مبانی حقوقی حکومت، بازتعریف روابط خارجی، دگرگونی جایگاه دین در سیاست و تحولات گسترده در عرصه‌های اجتماعی، آموزشی و دفاعی همراه بود. مهم‌ترین تحولات داخلی مرتبط با این دوره عبارت‌اند از: | ||
* تغییر نظام سیاسی ایران: رهبری جنبش منتهی به سقوط حکومت پهلوی در ۱۳۵۷ش و | * تغییر نظام سیاسی ایران: رهبری جنبش منتهی به سقوط حکومت پهلوی در ۱۳۵۷ش و پایان نظام پادشاهی در ایران؛ | ||
* | * استقرار جمهوری اسلامی: برگزاری همه‌پرسی تعیین نوع نظام سیاسی در فروردین ۱۳۵۸ش و جایگزینی نظام سلطنتی با جمهوری اسلامی؛ | ||
* | * تدوین چارچوب حقوقی جدید: تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی در سال ۱۳۵۸ش و تعیین ساختارها و مبانی حقوقی نظام جدید؛ | ||
* | * استقرار نظام سیاسی مبتنی بر ولایت فقیه: گنجاندن اصل ولایت فقیه در قانون اساسی و تعریف جایگاه رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی؛ | ||
* شکل‌گیری فرایندهای انتخاباتی جدید: برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری و مجلس در سال‌های نخست پس از انقلاب و ایجاد سازوکارهای انتخاباتی در چارچوب نظام جدید؛<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c3264/ «رهبری نظام جمهوری اسلامی ایران»، پرتال امام خمینی.]</ref><ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c504_3264/ «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.]</ref> | |||
* تغییر | * تغییر روابط نظامی با کشورهای خارجی: پایان یافتن نقش رسمی مستشاران نظامی خارجی در ساختار پیشین و افزایش مسئولیت نیروهای ایرانی در ادارهٔ امور دفاعی؛ | ||
* | * تجربهٔ جنگ و تغییرات دفاعی: تجربه‌اندوزی نیروهای ایرانی در جنگ ایران و عراق و گسترش ظرفیت‌های عملیاتی و دفاعی در طول جنگ؛ | ||
* تغییر جایگاه دین در ساختار حکومت: گسترش نقش اصول و نهادهای دینی در قوانین، ساختار سیاسی و ادارهٔ عمومی کشور؛ | |||
* گسترش برگزاری نماز جمعه: برگزاری نماز جمعه در شهرهای مختلف پس از انقلاب و تبدیل آن به یکی از مجاری بیان مواضع سیاسی و دینی در عرصهٔ عمومی؛ | |||
* | * تغییر سیاست‌های آموزش عالی: بازنگری در ساختار و محتوای دانشگاه‌ها در جریان انقلاب فرهنگی و تغییر جهت‌گیری رسمی آموزش عالی؛ | ||
* مشارکت زنان در تحولات سیاسی: حضور زنان در جنبش انقلابی، فعالیت‌های عمومی و فرایندهای انتخاباتی پس از انقلاب؛ | |||
* تغییر جهت‌گیری سیاست خارجی ایران: فاصله‌گیری از برخی ترتیبات سیاسی و راهبردی دورهٔ پهلوی و اتخاذ مواضع رسمی مبتنی بر استقلال سیاسی و مخالفت با سلطهٔ قدرت‌های بزرگ.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/378281/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87 فرازی، «دستاوردهای انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره)»، ۱۳۸۳ش، ص۱۱۲-۱۲۸.]</ref> | |||
* | |||
* | |||
* | |||
* | |||
== اثرگذاری‌های بین‌المللی == | == اثرگذاری‌های بین‌المللی == | ||
روح‌الله خمینی با طرح دیدگاه‌های خود دربارهٔ حکومت دینی، اسلام سیاسی، استقلال سیاسی و مخالفت با سلطهٔ قدرت‌های بزرگ، در شکل‌گیری مباحث سیاسی جهان اسلام و برخی تحولات خاورمیانه نقش داشت. مواضع و اقدامات او در دورهٔ رهبری جمهوری اسلامی، به‌ویژه در زمینهٔ روابط خارجی، مسئلهٔ فلسطین و حمایت از برخی جریان‌های اسلامی، بازتابی فراتر از مرزهای ایران یافت. مهم‌ترین محورهای این اثرگذاری عبارت‌اند از: | |||
* | * طرح الگوی حکومت دینی در عرصهٔ بین‌المللی: امام خمینی با تأکید بر تشکیل حکومت بر پایهٔ مبانی اسلامی و رهبری دینی، الگویی از پیوند دین و حکومت را وارد مباحث سیاسی معاصر کرد که در مطالعات مربوط به اسلام سیاسی مورد توجه قرار گرفت؛ | ||
* | * تأثیر بر گفتمان اسلام سیاسی: دیدگاهها و رهبری امام خمینی در جریان انقلاب ایران، در تحلیل‌ها و مواضع برخی جنبش‌ها و جریان‌های اسلامی در کشورهای دیگر بازتاب یافت؛<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/C207_44699/_%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DA%98%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%80_%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AA_%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87%E2%80%8F%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87_%D9%80__%D9%85%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B1___%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA#page289 امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج21، ص289.]</ref> | ||
* تغییر مناسبات با قدرت‌های بزرگ: مواضع سیاسی امام خمینی در مخالفت با نفوذ ایالات متحده و دیگر قدرت‌های خارجی، در جهت‌گیری روابط جمهوری اسلامی با آمریکا و برخی کشورهای غربی نقش داشت؛ | |||
* | * حمایت از مسئلهٔ فلسطین: امام خمینی حمایت از مردم فلسطین و مخالفت با سیاست‌های اسرائیل را در شمار مواضع محوری خود قرار داد و با اعلام روز جهانی قدس، بر طرح این مسئله در عرصهٔ عمومی و روابط بین‌المللی تأکید کرد؛ | ||
* | * حمایت از جریان‌های اسلامی منطقه: امام خمینی از برخی جنبش‌ها و جریان‌های اسلامی مخالف نفوذ خارجی حمایت سیاسی کرد؛ این موضع در روابط جمهوری اسلامی با شماری از نیروهای منطقه‌ای بازتاب یافت، هرچند شکل و دامنهٔ حمایت‌ها در هر مورد متفاوت بود؛ | ||
* بازتاب منطقه‌ای دیدگاهها و رهبری او: رهبری امام خمینی در انقلاب سال ۱۳۵۷ و تأسیس جمهوری اسلامی، او را به یکی از چهرههای محوری در تحولات سیاسی خاورمیانه تبدیل کرد و واکنش‌های متفاوتی را در میان دولت‌ها، جنبش‌ها و تحلیلگران سیاسی برانگیخت؛ | |||
* حمایت از | * مخالفت با نظم بین‌المللی دوقطبی: امام خمینی با انتقاد از سلطهٔ قدرت‌های بزرگ و وابستگی سیاسی، دیدگاهی مبتنی بر استقلال کشورها و مخالفت با نفوذ خارجی مطرح کرد که در گفتمان رسمی جمهوری اسلامی نیز بازتاب یافت؛ | ||
* افزایش توجه بین‌المللی به تشیع سیاسی: نقش امام خمینی و روحانیت شیعه در تحولات سیاسی ایران، توجه رسانه‌ها، پژوهشگران و دولت‌های خارجی را به جایگاه تشیع در سیاست معاصر افزایش داد؛ | |||
* تأثیر بر مباحث دین و سکولاریسم: دیدگاه‌های امام خمینی دربارهٔ نسبت دین و حکومت و تجربهٔ سیاسی مبتنی بر این دیدگاهها، در مباحث دانشگاهی و سیاسی دربارهٔ اسلام سیاسی و رابطهٔ دین و دولت مورد بررسی قرار گرفت.<ref name=":1" /><ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-(%D8%B1%D9%87)-%D8%A8%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8/144291 «تاثیرات حضرت امام (ره) بر جهان غرب»، وب‌سایت پرسمان دانشجویی.]</ref> | |||
* | |||
* | |||
* | |||
* | |||
== سبک زندگی == | == سبک زندگی == | ||
| خط ۳۴۴: | خط ۴۳۸: | ||
[[سید علی خامنه‌ای|آیت‌الله خامنه‌ای]]، امام خمینی را یک حقیقت همیشه زنده دانسته است که نامش، پرچم [[انقلاب اسلامی ایران]] و راه او راه این انقلاب و اهداف او اهداف این انقلاب است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?id=2316&nt=4&year=1369&tid=14230 خامنه‌ای، «پیام به مناسبت اولین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> از منظر آیت‌الله خامنه‌ای، امام خمینی الگوی کامل یک [[مسلمان]] و نمونه بارز یک رهبر اسلامی است که قوّت [[ایمان]] را با عمل صالح، ارادهٔ پولادین را با همّت بلند، شجاعت اخلاقی را با حزم و حکمت، صراحت لهجه و بیان را با صدق و متانت، صفای معنوی و روحانی را با هوشمندی و کیاست، تقوا و ورع را با سرعت و قاطعیّت، ابّهت و صلابت رهبری را با رقّت و عطوفت و بسیاری از خصال نفیس و کمیاب را با هم داشت.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=2079 خامنه‌ای، «پیام به ملت ایران در آغاز مسئولیت رهبری»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref> | [[سید علی خامنه‌ای|آیت‌الله خامنه‌ای]]، امام خمینی را یک حقیقت همیشه زنده دانسته است که نامش، پرچم [[انقلاب اسلامی ایران]] و راه او راه این انقلاب و اهداف او اهداف این انقلاب است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?id=2316&nt=4&year=1369&tid=14230 خامنه‌ای، «پیام به مناسبت اولین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> از منظر آیت‌الله خامنه‌ای، امام خمینی الگوی کامل یک [[مسلمان]] و نمونه بارز یک رهبر اسلامی است که قوّت [[ایمان]] را با عمل صالح، ارادهٔ پولادین را با همّت بلند، شجاعت اخلاقی را با حزم و حکمت، صراحت لهجه و بیان را با صدق و متانت، صفای معنوی و روحانی را با هوشمندی و کیاست، تقوا و ورع را با سرعت و قاطعیّت، ابّهت و صلابت رهبری را با رقّت و عطوفت و بسیاری از خصال نفیس و کمیاب را با هم داشت.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=2079 خامنه‌ای، «پیام به ملت ایران در آغاز مسئولیت رهبری»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref> | ||
== تصویرپردازی == | |||
نام و تصویر امام خمینی در ایران در قالب نام‌گذاری فضاهای شهری، آثار هنری، موسیقی، سینما، تلویزیون و ادبیات بازتاب یافته است. بر اساس قانون نحوهٔ حفظ آثار و یاد امام خمینی مصوب ۱۳۶۸، نام‌گذاری مراکز، میدان‌ها و خیابان‌های مهم کشور به نام او و تهیه و نصب آثار هنری و تجسمی مرتبط با آرمان‌ها و اهداف وی مورد توجه قرار گرفت.[۱] | |||
==کنش‌گری اجتماعی== | نام امام خمینی بر شماری از مراکز علمی و فرهنگی، از جمله دانشگاه بین‌المللی امام خمینی در قزوین، نهاده شده است. حرم امام خمینی در تهران نیز افزون بر کارکرد مذهبی و یادمانی، محل برگزاری مراسم سالگرد درگذشت او و برنامه‌های فرهنگی مرتبط با یاد وی است.[۲] | ||
در هنرهای تجسمی، چهرهٔ امام خمینی موضوع نقاشی‌ها و پرتره‌های متعددی بوده است. از جمله، غلامعلی طاهری پرتره‌هایی از او خلق کرده که برخی از آنها در کتاب‌های درسی و مراکز عمومی منتشر یا نصب شده‌اند. همچنین تابلوی پرترهٔ رنگ‌روغن اثر استاد صالح‌زاده در سال ۱۳۷۵ خلق شده است.[۳][۴] | |||
در موسیقی، سرود «خمینی ای امام» از آثار شناخته‌شده‌ای است که در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷، همزمان با ورود امام خمینی به ایران، در فرودگاه مهرآباد اجرا شد. سرود «بوی گل سوسن و یاسمن آید» نیز از آثار موسیقایی مرتبط با بازگشت او به ایران و پیروزی انقلاب اسلامی است.[۵][۶] | |||
زندگی امام خمینی در سینما و تلویزیون نیز موضوع چندین اثر بوده است. فیلم سینمایی «فرزند صبح» به کارگردانی بهروز افخمی، دوران کودکی او و بخشی از رویدادهای مربوط به دستگیری‌اش در خرداد ۱۳۴۲ را روایت می‌کند. مجموعه‌های تلویزیونی «آفتاب و زمین»، «صنوبر» و «روح‌الله» و مستند «روح‌الله» ساختهٔ محمد دبوق نیز از جمله آثار تصویری دربارهٔ زندگی او هستند.[۷][۸] | |||
در حوزهٔ ادبیات، افزون بر کتاب‌ها و پژوهش‌هایی که دربارهٔ زندگی و اندیشهٔ امام خمینی نوشته شده‌اند، اشعار خود او نیز منتشر شده است. «دیوان امام خمینی» مجموعه‌ای از غزل‌ها، رباعی‌ها، قصاید و دیگر سروده‌های اوست که به همت مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی منتشر شده است.[۹] | |||
== کنش‌گری اجتماعی == | |||
زمانی که سید روح‌الله به قم رفت، آیت‌الله سیدحسن مدرّس (۱۲۴۹–۱۳۱۶ش)، نمایندهٔ مجلس بود. در آن دوره، سید روح‌الله، دیدارهایی با آیت‌الله مدرس در محل مجلس شورای ملی داشت؛ اما در جریان به سلطنت رسیدن رضا پهلوی، از شیوهٔ استادش، آیت‌الله حائری یزدی، پیروی می‌کرد و حرکت‌های هماهنگ جمعی را ترجیح می‌داد و حفظ موجودیت [[حوزه علمیه قم|حوزه علمیه]] را مهم‌تر می‌دانست.<ref>[https://emam.com/زندگینامه-امام-خمینی#full-Bigraphy «زندگینامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی.]</ref> با آزادی نسبی که پس از رضا شاه در ایران فراهم شد، آیت‌الله خمینی در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۲۳ش اولین بیانیهٔ سیاسی خود را صادر کرد و در پیامی به ملت ایران، از قیام برای خدا سخن گفت و آن را تنها راه اصلاح، نامید و هشدار داد که اگر قیام برای خدا انجام نشود و آموزه‌های [[دین]]، احیا نشود، آیین و شرف جامعه مسلمان به تاراج خواهد رفت.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c207_40806/صحیفه_امام/جلد_1/پیام_به_ملت_ایران_دعوت_به_قیام_برای_خدا_#page21 امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج1، ص21-23.]</ref> | زمانی که سید روح‌الله به قم رفت، آیت‌الله سیدحسن مدرّس (۱۲۴۹–۱۳۱۶ش)، نمایندهٔ مجلس بود. در آن دوره، سید روح‌الله، دیدارهایی با آیت‌الله مدرس در محل مجلس شورای ملی داشت؛ اما در جریان به سلطنت رسیدن رضا پهلوی، از شیوهٔ استادش، آیت‌الله حائری یزدی، پیروی می‌کرد و حرکت‌های هماهنگ جمعی را ترجیح می‌داد و حفظ موجودیت [[حوزه علمیه قم|حوزه علمیه]] را مهم‌تر می‌دانست.<ref>[https://emam.com/زندگینامه-امام-خمینی#full-Bigraphy «زندگینامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی.]</ref> با آزادی نسبی که پس از رضا شاه در ایران فراهم شد، آیت‌الله خمینی در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۲۳ش اولین بیانیهٔ سیاسی خود را صادر کرد و در پیامی به ملت ایران، از قیام برای خدا سخن گفت و آن را تنها راه اصلاح، نامید و هشدار داد که اگر قیام برای خدا انجام نشود و آموزه‌های [[دین]]، احیا نشود، آیین و شرف جامعه مسلمان به تاراج خواهد رفت.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c207_40806/صحیفه_امام/جلد_1/پیام_به_ملت_ایران_دعوت_به_قیام_برای_خدا_#page21 امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج1، ص21-23.]</ref> | ||
| خط ۳۷۷: | خط ۴۸۳: | ||
امام خمینی بر این باور بود که [[انقلاب اسلامی ایران]] در دنیا به دنبال صلح و آرامش است، اما در برابر تجاوز دشمن نباید سر تسلیم فرود آورد. امام با بیان نظریهٔ حق و باطل / اسلام و کفر و نیز تبیین مفهوم «صدام، عامل آمریکا»، مرزهای اعتقادی و ارزشیِ دفاع مقدس را ترسیم کرد. از سوی دیگر، امام می‌کوشید تا از این موقعیت پیش‌آمده برای رهایی مردم عراق از حکومت بعثی، بهره بگیرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240871/خمینی،-روح-الله?entryviewid=245606 پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | امام خمینی بر این باور بود که [[انقلاب اسلامی ایران]] در دنیا به دنبال صلح و آرامش است، اما در برابر تجاوز دشمن نباید سر تسلیم فرود آورد. امام با بیان نظریهٔ حق و باطل / اسلام و کفر و نیز تبیین مفهوم «صدام، عامل آمریکا»، مرزهای اعتقادی و ارزشیِ دفاع مقدس را ترسیم کرد. از سوی دیگر، امام می‌کوشید تا از این موقعیت پیش‌آمده برای رهایی مردم عراق از حکومت بعثی، بهره بگیرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240871/خمینی،-روح-الله?entryviewid=245606 پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
==دستاوردهای دانشی امام خمینی== | ==دستاوردهای دانشی امام خمینی== | ||
| خط ۳۹۵: | خط ۴۹۶: | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
* آبادیان، حسین، «اصلاحات ارضي و تبعات اجتماعي مهاجرت روستائيان به شهر تهران»، مجله تحقيقات تاريخ اجتماعي، سال هشتم، شمارۀ ۲، ،1397ش. | |||
* اشراقی، عاطفه، مصاحبه چاپ‌شده در پابه‌پای آفتاب، تدوین امیررضا ستوده، تهران، پنجره، چاپ دوم، ۱۳۸۰ش. | * اشراقی، عاطفه، مصاحبه چاپ‌شده در پابه‌پای آفتاب، تدوین امیررضا ستوده، تهران، پنجره، چاپ دوم، ۱۳۸۰ش. | ||
*«اقدامات و اصلاحات رضاشاه»، پایگاه اطلاع‌رسانی رویش اخلاق و تربیت، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. | |||
*«امام خمینی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش. | *«امام خمینی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش. | ||
*«امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۹۱ش. | *«امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۹۱ش. | ||
| خط ۴۰۴: | خط ۵۰۷: | ||
*امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش. | *امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش. | ||
*امام خمینی، سید روح‌الله، «نامه عاشقانه امام خمینی به همسرشان»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۳۹۱ش. | *امام خمینی، سید روح‌الله، «نامه عاشقانه امام خمینی به همسرشان»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۳۹۱ش. | ||
*«امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. | |||
*«امام خمینی: روز قدس یک روز جهانی است و تنها به قدس اختصاص ندارد/ روز مقابله مستضعفین با مستکبرین است»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۴۰۲ش. | |||
*«امام خمینی(ره) و لایحه مصونیت مستشاران امریکایی در ایران»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. | |||
*«اندیشه های سیاسی امام خمینی»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۲ مهر ۱۴۰۵ش. | |||
*انصاری، حمید، حدیث بیداری، زندگی‌نامۀ امام خمینی از تولد تا رحلت، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۹ش. | *انصاری، حمید، حدیث بیداری، زندگی‌نامۀ امام خمینی از تولد تا رحلت، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۹ش. | ||
*«بررسی معاهدات و امتیازات بین ایران و روسیه از دوره قاجار تا مشروطه 1324-1210ق / 1906-1795م»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۳۸۸ش. | |||
*بنی‌فضل، مرتضی، خاطرات، چاپ‌شده در صحیفه دل، به کوشش حمید بصیرت‌منش و احمد میریان، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ش. | *بنی‌فضل، مرتضی، خاطرات، چاپ‌شده در صحیفه دل، به کوشش حمید بصیرت‌منش و احمد میریان، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ش. | ||
*بهجت، محمدقاسم، استادان امام، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۵ش. | *بهجت، محمدقاسم، استادان امام، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۵ش. | ||
*«بیانات آیت‌الله العظمی جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند۱۴۰۳ش. | *«بیانات آیت‌الله العظمی جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند۱۴۰۳ش. | ||
*«بیعت با آرمان‌های امام با حضور در ۲۲ بهمن»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۹ بهمن ۱۳۹۷ش. | |||
*پسندیده، سیدمرتضی، خاطرات آیت‌الله پسندیده، گفته‌ها و نوشته‌ها، تهران، مؤسسه تنظیم آثار امام خمینی، چاپ اول، ۱۳۸۴ش. | *پسندیده، سیدمرتضی، خاطرات آیت‌الله پسندیده، گفته‌ها و نوشته‌ها، تهران، مؤسسه تنظیم آثار امام خمینی، چاپ اول، ۱۳۸۴ش. | ||
*«تاثیرات حضرت امام (ره) بر جهان غرب»، وب‌سایت پرسمان دانشجویی، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۸۹ش. | *«تاثیرات حضرت امام (ره) بر جهان غرب»، وب‌سایت پرسمان دانشجویی، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۸۹ش. | ||
*«تاریخ و سیر تحول حوزه علمیه قم در دوران معاصر/ 1»، وب‌سایت دیگران، ۲۷ مهر ۱۳۸۹ش. | |||
*ثقفی، خدیجه، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، به کوشش علی ثقفی، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، ص تهران، مؤسسه تنظیم، چاپ اول، ۱۳۹۳ش. | *ثقفی، خدیجه، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، به کوشش علی ثقفی، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، ص تهران، مؤسسه تنظیم، چاپ اول، ۱۳۹۳ش. | ||
*حبیبی، «امام خمینی رحمه الله علیه از منظر اندیشمندان اسلامی و غربی»، مجله پاسدار اسلام، شماره ۴۱۱، 1395ش. | *حبیبی، «امام خمینی رحمه الله علیه از منظر اندیشمندان اسلامی و غربی»، مجله پاسدار اسلام، شماره ۴۱۱، 1395ش. | ||
*حمیدزاده، بهرام، «نگاهی به رفتار مدیریتی و رهبری امام خمینی در انقلاب اسلامی»، پرتال علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۵ش. | |||
*خامنه‌ای، سیدعلی، «پیام به ملت ایران در آغاز مسئولیت رهبری»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۸ خرداد ۱۳۶۸ش. | *خامنه‌ای، سیدعلی، «پیام به ملت ایران در آغاز مسئولیت رهبری»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۸ خرداد ۱۳۶۸ش. | ||
*خامنه‌ای، سیدعلی، «پیام به مناسبت اولین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۰ خرداد ۱۳۶۹ش. | *خامنه‌ای، سیدعلی، «پیام به مناسبت اولین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۰ خرداد ۱۳۶۹ش. | ||
*خامنه‌ای، سیدعلی، «دیباچه صحیفه امام»، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش. | *خامنه‌ای، سیدعلی، «دیباچه صحیفه امام»، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش. | ||
*خسروپناه، عبدالحسین، منظومه فکری امام خمینی، تهران، سازمان انتشارات، ۱۳۹۵ش. | |||
*دهقان، حميد، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، قم، مدین، ۱۳۷۶ش. | |||
*«راهبردهای امام خمینی(س) در سیستم بین المللی معاصر»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۷ فروردین ۱۱۳۹۷ش. | |||
*رجایی، غلامعلی برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش. | *رجایی، غلامعلی برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش. | ||
* روبین وود زورث، زیباترین تجربه من، ترجمه خدیجه مصطفوی، تهران، ضریح آفتاب، ۱۳۹۳ش، | * روبین وود زورث، زیباترین تجربه من، ترجمه خدیجه مصطفوی، تهران، ضریح آفتاب، ۱۳۹۳ش، | ||
*«روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. | |||
*روحانی، سیدحمید، حاج‌آقامجتبی تهرانی شاگرد دلباخته امام، مجله ۱۵ خرداد، شماره ۳۴، ۱۳۹۱ش. | *روحانی، سیدحمید، حاج‌آقامجتبی تهرانی شاگرد دلباخته امام، مجله ۱۵ خرداد، شماره ۳۴، ۱۳۹۱ش. | ||
*روحانی، سیدحمید، نهضت امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۳ش. | *روحانی، سیدحمید، نهضت امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۳ش. | ||
*«رهبری»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش. | |||
*«زندگی نامه»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش. | |||
*«زندگینامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ش. | *«زندگینامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ش. | ||
* سازمان جهنمی ساواک»، خبرگزرای حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش. | |||
*ستوده، امیررضا، پابه پای آفتاب، تهران، پنجره، ۱۳۸۲ش. | *ستوده، امیررضا، پابه پای آفتاب، تهران، پنجره، ۱۳۸۲ش. | ||
*سبحانی‌نیا، محمدرضا و علی‌عسکری، سعیدرضا، مهر و قهر، اصفهان، مرکز فرهنگی شهید مدرس، ۱۳۷۹ش. | *سبحانی‌نیا، محمدرضا و علی‌عسکری، سعیدرضا، مهر و قهر، اصفهان، مرکز فرهنگی شهید مدرس، ۱۳۷۹ش. | ||
| خط ۴۲۶: | خط ۵۴۴: | ||
*«سید روح‌الله موسوی خمینی»، وب‌سایت ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ش. | *«سید روح‌الله موسوی خمینی»، وب‌سایت ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ش. | ||
*صالحی، سیدعباس، امام و مرجعیت، مجله حوزه، شماره ۵۶–۵۷، ۱۳۷۲ش. | *صالحی، سیدعباس، امام و مرجعیت، مجله حوزه، شماره ۵۶–۵۷، ۱۳۷۲ش. | ||
* عباسی، محمد، «سیری در اندیشه های اجتماعی امام خمینی قدس سره»، مجلۀ معرفت، شماره ۱۲۷، ۱۳۸۷ش. | |||
* فراتی، عبدالوهاب، «مرجعیت امام خمینی»، مجلۀ حضور، شماره ۳۵، ۱۳۸۰ش، در پرتال جامعه علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش. | * فراتی، عبدالوهاب، «مرجعیت امام خمینی»، مجلۀ حضور، شماره ۳۵، ۱۳۸۰ش، در پرتال جامعه علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش. | ||
* فرازی، صادق، «دستاوردهای انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره)»، مجله حصون، شماره ۲، ۱۳۸۳ش. | |||
* فلاح‌زاده، حسین، «رهیافت‌های تاریخی در اندیشه امام خمینی(ره)»، فصلنامه کتاب نقد، شماره 13, ۱۳۷۸ش. | |||
* قادرى، علی، خمينى روح‌الله: زندگى‌نامه امام خمينى بر اساس اسناد و خاطرات و خيال، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، ۱۳۷۸ش. | * قادرى، علی، خمينى روح‌الله: زندگى‌نامه امام خمينى بر اساس اسناد و خاطرات و خيال، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، ۱۳۷۸ش. | ||
* کریمی، حسین، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، پژوهشنامه انقلاب اسلامی(دانشگاه اصفهان)، شمارۀ ۵-۶، 1380ش. | |||
* «مبانی، اصول و راهبردهای سیاست خارجی از منظر امام خمینی (ره)»، خبرگزرای فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۳۹۳ش. | |||
* مجموعه آثار حضرت امام خمینی سلام الله علیه - نسخه ۲، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش. | * مجموعه آثار حضرت امام خمینی سلام الله علیه - نسخه ۲، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش. | ||
* ''' '''محسنی، مریم، «جایگاه فرهنگ و تحول فرهنگی از دیدگاه امام خمینی (ره)؛ (ارائه مقاله در بخش دانشجویی کنگره)»، کنگره ملی بررسی اندیشه‌های فرهنگی اجتماعی حضرت امام خمینی، ۱۳۸۹ش. | |||
* مرادی‌نیا، محمدجواد، خاندان امام‌خمینی، تهران، دانشگاه آزاد، چاپ اول، ۱۳۹۳ش. | * مرادی‌نیا، محمدجواد، خاندان امام‌خمینی، تهران، دانشگاه آزاد، چاپ اول، ۱۳۹۳ش. | ||
* مرادی‌نیا، محمدجواد، منزل به منزل با خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ ش | * مرادی‌نیا، محمدجواد، منزل به منزل با خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ ش | ||
* مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ش. | * مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ش. | ||
* «نگاهی دیگر به بیعت آبی‌پوشان آسمانی با امام خمینی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ بهمن ۱۴۰۲ش. | |||
* «نهادهایی که با فرمان مستقیم امام خمینی تشکیل شدند کدامند؟»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش. | * «نهادهایی که با فرمان مستقیم امام خمینی تشکیل شدند کدامند؟»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش. | ||
* نوری، حسین، آیینه‌داران حقیقت، مصاحبه‌های مجله حوزه، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۲ش. | * نوری، حسین، آیینه‌داران حقیقت، مصاحبه‌های مجله حوزه، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۲ش. | ||
* هاشمی رفسنجانی، اکبر، امام‌خمینی به روایت آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، تهیه و تنظیم عبدالرزاق اهوازی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش. | * هاشمی رفسنجانی، اکبر، امام‌خمینی به روایت آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، تهیه و تنظیم عبدالرزاق اهوازی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش. | ||
* «۱۳ بهمن ۱۳۵۷؛ شوق مردم برای دیدار و بیعت با امام»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۷ش. | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۸ مهر ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۵۱
پادکست مقاله | 🡇
|
امام خمینی، رهبر انقلاب اسلامی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، فقیه و از مراجع تقلید شیعه.
امام خمینی؛ سید روح‌الله موسوی خمینی (۱۲۸۱–۱۳۶۸ش)، دانش‌آموختهٔ حوزه‌های علمیه بود که با رسیدن به جایگاه اجتهاد در علوم اسلامی، بخش قابل توجهی از شیعیان جهان برای آشنایی با احکام دین اسلام، به دیدگاه‌های فقهی او مراجعه می‌کردند. آیت‌الله خمینی با کنش‌گری فعال در عرصهٔ اجتماع و سیاست، از سال ۱۳۴۱ش که حکومت پهلوی، لایحهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی را تصویب کرد به مخالفت آشکار با اقدامات حکومت پهلوی پرداخت. سرانجام در ۱۳۵۷ش، انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی به پیروزی رسید. از امام خمینی آثار متعددی در فقه، اصول، تفسیر قرآن، عرفان و اخلاق برجای مانده است.
تبار و خاندان
سید روح‌الله خمینی، فرزند سیدمصطفی[۱] و هاجرآغاخانم،[۲] در ۱ مهر ۱۲۸۱ش در شهر خمین و در خانواده‌ای به دنیا آمد که سابقه‌ای طولانی در فعالیت‌های دینی و مذهبی داشت. پدرش سیدمصطفی، از علما و مجتهدان شناخته‌شده در آن منطقه بود و نسب نیاکان او به امام موسی کاظم می‌رسد. زمانی که صدور شناسنامه برای ایرانیان اجباری شد، سید روح‌الله به‌یاد پدر، نام خانوادگی مصطفوی را برگزید.[۳] مادر خمینی، هاجر، دختر میرزا احمد خوانساری و از خانواده‌ای اهل علم بود.[۴]
برادران و خواهران
امام‌خمینی پنج خواهر و برادر داشت. مولود آغاخانم، دختر بزرگ خانواده، در ۱۲۶۶ش در نجف زاده شد و با میرزارضا نجفی ازدواج کرد و در ۱۳۰۳ش درگذشت. فاطمه‌خانم در ۱۲۷۳ش زاده شد و با باقر، از سادات امامزاده یوجان، ازدواج کرد.[۵] سیدمرتضی پسندیده، سومین فرزند، در ۱۲۷۵ش در خمین زاده شد و حاصل ازدواج‌های او چند پسر و دختر بود؛ وی در ۱۳۷۵ش درگذشت.[۶] سیدنورالدین هندی، چهارمین فرزند، در ۱۲۷۶ش در خمین زاده شد و پس از تحصیلات حوزوی، مدتی ریاست دادگستری خمین و سپس وکالت دادگستری در تهران را بر عهده داشت؛ وی در ۱۳۵۵ش در لندن درگذشت.[۷] آغازاده‌خانم، پنجمین فرزند، در ۱۲۷۹ش زاده شد و با میرزاباقرخان مستوفی ازدواج کرد که حاصل آن چهار فرزند بود.[۸]
همسر و فرزندان
سید روح‌الله خمینی در بهمن ۱۳۰۸ش در سن ۲۸ سالگی با خدیجه ثقفی، ملقب به قدس‌ایران (۱۲۹۲–۱۳۸۸ش) ازدواج کرد. صیغه ازدواج آن دو در حرم عبدالعظیم حسنی در شهر ری، جاری شد.[۹] ثمرهٔ ازدواج امام خمینی با تنها همسرش خانم خدیجه ثقفی، هشت فرزند بود: مصطفی، علی (در چهار سالگی درگذشت)، صدیقه، فریده، زهرا، سعیده (فوت در کودکی)، احمد و لطیفه (فوت در کودکی).[۱۰]
تحصیلات و جایگاه علمی
تحصیل علوم دینی
روح‌الله خمینی در چهارماهگی پدرش را از دست داد و تحت تربیت عمه‌اش قرار گرفت. او در خردسالی وارد مکتب‌خانه شد و نخستین آموزگارش ملاابوالقاسم بود. پس از ادبیات عرب، دروس ابتدایی و مقدمات را نزد دایی‌اش میرزا محمدمهدی و منطق را نزد میرزا رضا نجفی، شوهر خواهرش، فرا گرفت.[۱۱] در ۱۹سالگی (۱۳۳۹ق) برای ادامۀ تحصیل به حوزه علمیه در اراک رفت و در مدرسه سپهدار حجره گرفت و منطق را نزد شیخ محمد گلپایگانی، اصول را نزد شیخ محمدعلی بروجردی و فقه را نزد شیخ عباس اراکی آموخت.[۱۲]
با انتقال حوزه اراک به قم در ۱۳۴۰ق، او نیز به قم رفت[۱۳] و مطول را نزد میرزا محمدعلی ادیب تهرانی، مکاسب را نزد سید محمدتقی خوانساری و کفایه را نزد سیدعلی یثربی کاشانی خواند. پس از دوره سطح، در درس خارج یثربی و سپس در درس خارج فقه آیت‌الله حائری شرکت کرد.[۱۴] در همین دوره با شیخ محمدرضا نجفی مسجدشاهی آشنا شد و عروض و قافیه را نزد او آموخت.[۱۵] گرایش او به فلسفه سبب حضور در درس میرزا علی‌اکبر حکمی یزدی شد و سپس چهار سال نزد سیدابوالحسن رفیعی قزوینی منظومه سبزواری را فرا گرفت.[۱۶] آشنایی او با آیت‌الله شاه‌آبادی در ۱۳۰۷ق سبب شد شش سال در درس‌های عرفانی خصوصی او حاضر شود و بخش‌هایی از مفاتیح الغیب قونوی، منازل السائرین و شرح مصباح الانس را نزد او بخواند.[۱۷][۱۸] گرایش به عرفان او را از فقه و اصول دور نکرد و در ۱۳۵۳ق به درجه اجتهاد رسید. پس از درگذشت شیخ عبدالکریم حائری، جز مدت کوتاهی نزد آیت‌الله بروجردی، به درس کس دیگری نرفت. در همین دوره با برخی افاضل حوزه علمیه قم جلسات مباحثه تشکیل می‌داد و از همین زمان حضور اجتماعی او، به‌ویژه در مبارزات سیاسی و فرهنگی، آغاز شد.[۱۹]
تدریس علوم دینی
امام‌خمینی در طول سال‌های فعالیت علمی خود به تدریس دروس حوزوی در مقاطع مختلف پرداخت. تدریس او شامل مقدمات، سطوح عالی، خارج فقه و اصول، فلسفه، عرفان و اخلاق بود و کتاب‌هایی چون جامع المقدمات، سیوطی، شرح لمعه، رسائل، مکاسب و کفایة الاصول را درس گفت. او پس از آموختن فلسفه صدرایی، تدریس علوم عقلی را در قم آغاز کرد و حدود دو دهه شرح منظومه و اسفار تدریس کرد. همزمان با فلسفه، برای گروهی خاص عرفان عملی و نظری نیز درس می‌گفت. تدریس سطوح عالی اصول و فقه از عمده کارهای علمی او بود و از حدود ۱۳۱۲ تا ۱۳۴۳ به‌صورت مداوم ادامه یافت. پس از تبعید به نجف نیز درس خارج فقه او آغاز شد و در مدت اقامت در عراق ادامه یافت.[۲۰] گزارش‌ها شمار شاگردان او را در درس خارج فقه قم بین چهارصد تا پانصد نفر[۲۱] و در اواخر تا حدود هزار و دویست نفر[۲۲] و در نجف حدود سیصد تا سیصد و پنجاه نفر ذکر کرده‌اند و گفته شده بیش از پانصد مجتهد از حوزه درس او برخاسته‌اند.[۲۳] نخستین شاگردان درس خارج اصول او افرادی چون مرتضی مطهری و حسینعلی منتظری بودند که به‌تدریج افرادی چون جعفر سبحانی، ابراهیم امینی و ابوالقاسم خزعلی به آنان پیوستند. شیوه او در تربیت شاگردان بر احترام به شخصیت آنان، پرورش روحیه تحقیق، تشویق به نقد مطالب استاد و توجه به نظم و اخلاق استوار بود و بسیاری از شاگردانش بعدها در حوزه‌های علمیه، مرجعیت، فعالیت‌های اجتماعی و نهادهای پس از انقلاب نقش‌هایی بر عهده گرفتند.[۲۴]
مرجعیت
پس از درگذشت سیدحسین بروجردی در فروردین ۱۳۴۰ش مسئله آینده مرجعیت شیعیان مطرح شد و رژیم پهلوی درصدد انتقال مرجعیت به نجف یا تجزیه آن بود. امام خمینی با وجود مخالفت شخصی، به‌تدریج مرجعیت او در میان حوزویان، نخبگان سیاسی و مردم مطرح شد و سرانجام با توجه به شرایط اجتماعی و اصرار حوزویان و مردم، مسئولیت مرجعیت را پذیرفت.[۲۵] در اعلامیه‌ای که در اواسط تیرماه ۱۳۴۲ش و در زمان مذاکرات دولت با مراجع و علما منتشر شد، مرجعیت امام خمینی به‌صراحت مورد تأیید قرار گرفت؛ سید محمدهادی میلانی او را از مفاخر عالم اسلام و یکی از مراجع تقلید خواند و شهاب‌الدین مرعشی نجفی نیز او را یکی از مراجع عالم تشیع و از مفاخر عالم تشیع دانست.[۲۶] در ادامه، آیات عظام شریعتمداری، میلانی، نجفی مرعشی و آملی در اعلامیه‌ای مقام علمی و مرجعیت او را تأیید کردند.[۲۷] با آغاز نهضت اسلامی، محبوبیت او در میان حوزویان و توده مردم افزون‌تر شد و مرجعیت او نیز گسترش بیشتری یافت. گروهی از مدرسان حوزه علمیه قم، از جمله منتظری، ربانی شیرازی، فاضل لنکرانی، امینی، خزعلی و جنتی، نیز در اعلامیه‌هایی مرجعیت و اعلمیت او را تأیید کردند و این روند در شهرهای مختلف ایران و برخی کشورهای شیعه‌نشین ادامه یافت.[۲۸]رساله عملیه او نیز با وجود مخالفت شخصی‌اش، با اصرار شاگردان منتشر شد.[۲۹] پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مرجعیت امام خمینی در قانون اساسی نیز بازتاب یافت و در کنار رهبری سیاسی، نقش او در اداره جامعه اسلامی تثبیت شد.[۳۰]
آثار
مجموعه آثار امام خمینی شامل تألیف‌ها، تعلیقه‌ها، رساله‌های فقهی و اصولی، آثار عرفانی و اخلاقی، تقریرات درسی و سخنرانی‌ها است که توسط مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی و مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی منتشر شده است. این مجموعه در قالب نرم‌افزار و متن کامل ۷۶ عنوان کتاب در ۱۶۳ جلد، شامل موضوعات فقه، اصول فقه، اخلاق، تفسیر، فلسفه، کلام، عرفان و سیاست منتشر شده است.[۳۱] برخی از آثار مهم او درجدول زیر آمده است:
| دسته‌بندی کلی | فهرست کتاب‌ها |
|---|---|
| عرفانی و اخلاقی | شرح دعاء السحر، التعلیقة علی الفوائد الرضویه، مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایه، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، سرّ الصلاة، آداب الصلاة، شرح حدیث جنود عقل و جهل، شرح چهل حدیث. |
| فلسفی و کلامی | الطلب و الاراده، کشف اسرار، رسالة الزوراء، تعلیقه بر دیدگاه ملاصدرا در اسفار. |
| فقه استدلالی | کتاب الطهاره (چهار جلد)، المکاسب المحرمه (دو جلد)، کتاب البیع (پنج جلد)، رسالة فی التقیه، فائدة فی لزوم التبیّن الفعلی للفجر فی اللیالی المقمره، رسالة فی فروع العلم الاجمالی، الخلل فی الصلاة، ولایت فقیه. |
| فقه فتوایی | تعلیقة علی وسیلة النجاة، التعلیقة علی العروة الوثقی، حاشیه بر رساله ارث ملاهاشم خراسانی، نجاة العباد، زبدة الاحکام (فارسی و عربی)، مناسک حج، حاشیه بر رساله توضیح المسائل، توضیح المسائل، ملحقات توضیح المسائل، استفتائات، تحریر الوسیله. |
| اصول فقه | انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایه، مناهج الوصول الی علم الاصول، الرسائل (شامل رسالة فی التعادل و الترجیح، رسالة فی الاجتهاد و التقلید، رسالة فی الاستصحاب، رسالة فی قاعدة لا ضرر، رسالة فی التقیه)، الفوائد الخمسه، لمحات الأصول، الفوائد. |
| تفسیر و حدیث | تفسیر سوره حمد، تفسیر سوره توحید، تفسیر سوره قدر، تفسیر و شواهد قرآنی، آیات الاحکام فی تراث الامام‌الخمینی، تصحیح جلد غدیر از کتاب عبقات الأنوار. |
| پیام‌ها، نامه‌ها و سخنرانی‌ها | صحیفه نور (۲۲ جلد)، صحیفه امام (۲۲ جلد)، آوای توحید، منشور روحانیت، منشور برادری، منشور استقامت، وصیت‌نامه سیاسی الهی. |
| آثار ادبی و استنساخ‌ها | دیوان امام، اداء المفروض من شرح أرجوزة العروض (استنساخ)، گزینش و نسخه‌برداری برخی از اشعار و غزلیات دیوان‌های شاعران.[۳۲] |
دیوان اشعار
از امام خمینی، مجموعهٔ شعری برجای مانده است که اشعار آن بیشتر در سبک عراقی سروده شده است. دیوان امام، نخستین بار در ۶ فصل شامل غزلیات، رباعیات، قصاید، مسمط، ترجیع‌بند و اشعار پراکنده، از سوی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی منتشر شد. آشناترین غزل این دیوان برای مردم ایران، غزلی است با مضمون عرفانی، که یک هفته پس از درگذشت امام، به‌صورت یک قطعه مستقل منتشر شد. این غزل با ابیات زیر آغاز شده است:[۳۳]
| من به خال لبت ای دوست گرفتار شدم | چشم بیمار تو را دیدم و بیمار شدم | |
| فارغ از خود شدم و کوس انا الحق بزدم | همچو منصور خریدار سر دار شدم | |
| غم دلدار فکنده است به جانم، شرری | که به جان آمدم و شهره بازار شدم |
زمینه‌های فکری و تکوین شخصیت
زمینه‌های خانوادگی
بر اساس منابع، خاندان امام خمینی از دیرباز در حوزه‌های علمیه و تبلیغ دین حضور داشته‌اند، بیشتر اجدادش از عالمان دینی و مبلغان مذهب بوده‌اند و شماری از آنان در این راه کشته شده‌اند. پدرش، سید مصطفی، در جریان پیگیری اصلاحات منطقه‌ای در مسیر دیدار با والی اراک کشته شد. جد نخست او، سید احمد، عالمی بود که به گسترش آموزه‌های دینی و مقابله با ناهنجاری‌های اجتماعی اشتغال داشت. از سوی مادر نیز امام خمینی به خاندانی اهل علم تعلق داشت؛ مادرش، هاجر خانم، دختر میرزا احمد خوانساری، پس از کشته‌شدن همسرش به تربیت فرزندان پرداخت. میرزا احمد خوانساری، جد مادری او، از عالمان خمین بود.[۳۴]
فضای فرهنگی و سیاسی جهان اسلام
در نیمه نخست قرن بیستم، بخش‌های گسترده‌ای از جهان اسلام تحت تأثیر رقابت قدرت‌های بزرگ، گسترش نفوذ سیاسی و اقتصادی کشورهای اروپایی و تحولات ناشی از جنگ‌های جهانی قرار داشتند. بریتانیا از قدرت‌های اصلی استعمارگر در دوره پیش از جنگ جهانی دوم بود و پس از آن، ایالات متحده آمریکا و اتحاد شوروی به دو قدرت محوری در نظام بین‌الملل تبدیل شدند. رقابت این دو قدرت، در کنار حضور و نفوذ دیگر کشورها، بر مناسبات سیاسی و اقتصادی بسیاری از کشورهای مسلمان تأثیر گذاشت و مسئله استقلال سیاسی و چگونگی روابط با قدرت‌های خارجی را در کانون تحولات این کشورها قرار داد.[۳۵]
فروپاشی امپراتوری عثمانی پس از جنگ جهانی اول، از تحولات مهم این دوره بود. سرزمین‌های پیشین عثمانی در مناطق عربی میان نفوذ و قیمومت قدرت‌های خارجی تقسیم شدند و ترکیه نیز با تأسیس جمهوری در سال ۱۹۲۳، دگرگونی‌های گسترده‌ای در ساختار حکومت و مناسبات دین و دولت تجربه کرد. این تحولات با تغییر مرزهای سیاسی و شکل‌گیری دولت‌های جدید در بخش‌هایی از جهان اسلام همراه بود. در دهه‌های بعد، مسئله فلسطین و تأسیس دولت اسرائیل در سال ۱۹۴۸ و جنگ‌های اعراب و اسرائیل، به یکی از محورهای اصلی منازعات منطقه‌ای تبدیل شد و قدرت‌های جهانی نیز در جریان این منازعات نقش داشتند.[۳۶]
در دهه‌های میانی قرن بیستم، کشورهای مسلمان با جریان‌های سیاسی و اجتماعی متنوعی روبه‌رو بودند؛ از جنبشهای استقلال‌طلبانه و ملی‌گرا تا جریان‌هایی که بر نقش اسلام در سازمان‌دهی جامعه و حکومت تأکید داشتند. در برخی کشورها، احزاب و جنبشهای اسلامی شکل گرفتند و در ترکیه، پاکستان و دیگر جوامع مسلمان، فعالیت‌های سیاسی با گرایش‌های اسلامی گسترش یافت. همزمان، اختلافات قومی و مذهبی و مناقشه بر سر جایگاه دین در زندگی سیاسی و اجتماعی، از مسائل مطرح در بخش‌هایی از جهان اسلام بود.[۳۷]
فضای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران
امام خمینی دوران جوانی و بلوغ فکری خود را در شرایطی گذراند که ایران با تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی گسترده‌ای روبه‌رو بود. ضعف ساختار حکومتی قاجار، مداخلات قدرت‌های خارجی، جنبش مشروطه، گسترش آموزش نوین و مناقشات درباره نسبت دین، قانون و حکومت، از مهم‌ترین تحولات این دوره به‌شمار می‌رفتند. در دهه‌های بعد، با استقرار حکومت پهلوی، تمرکز قدرت سیاسی، نوسازی دولتی و تغییر در مناسبات حکومت با نهادهای مذهبی، ابعاد تازه‌ای به این تحولات افزودند:
تحولات سیاسی و مسئله استقلال ملی
در اواخر دوره قاجار، نفوذ روسیه و بریتانیا در امور سیاسی و اقتصادی ایران و امتیازهای اعطاشده به اتباع و شرکت‌های خارجی، به یکی از موضوعات اصلی اعتراض‌های سیاسی تبدیل شده بود. انقلاب مشروطه در سال‌های ۱۲۸۴ تا ۱۲۹۰ خورشیدی نیز با مطالباتی مانند محدود کردن قدرت سلطنت، تأسیس مجلس، حاکمیت قانون و مقابله با مداخلات خارجی شکل گرفت. این تحولات، زمینه‌ای برای گسترش مباحث مربوط به استقلال سیاسی، عدالت و حدود اختیارات حکومت فراهم کردند.[۳۸] با روی کار آمدن رضاشاه در ۱۳۰۴ش دولت مرکزی تقویت شد و اصلاحاتی در ارتش، نظام اداری، آموزش و دستگاه قضایی صورت گرفت. در عین حال، تمرکز قدرت، محدود شدن فعالیت‌های سیاسی و کنترل بیشتر حکومت بر نهادهای اجتماعی و مذهبی، از ویژگی‌های این دوره بود. سیاست‌های دولت در زمینه پوشش، آموزش و جایگاه نهادهای دینی نیز به اختلاف میان حکومت و بخش‌هایی از روحانیت انجامید. این تحولات در شکل‌گیری فضای سیاسی و مذهبی‌ای که خمینی در آن به فعالیت علمی و دینی پرداخت، اهمیت داشتند.[۳۹]
تحولات مذهبی و مناسبات حکومت با روحانیت
در اوایل قرن چهاردهم خورشیدی، حوزه‌های علمیه، به‌ویژه حوزه علمیه قم، از مراکز مهم آموزش دینی و فعالیت‌های فکری شیعه بودند. روحانیان علاوه بر فعالیت‌های آموزشی و مذهبی، در برخی تحولات سیاسی و اجتماعی نیز نقش داشتند.[۴۰] با این حال، درباره حدود مداخله روحانیت در سیاست و چگونگی تنظیم مناسبات آن با دولت، دیدگاه‌های متفاوتی وجود داشت. سیاست‌های حکومت رضاشاه در زمینه محدودکردن برخی فعالیت‌های مذهبی، تغییر در نظام قضایی و آموزشی و اجرای سیاست کشف حجاب اجباری در ۱۳۱۴ش از عوامل تنش میان دولت و روحانیت بود. در این دوره، واقعه مسجد گوهرشاد در ۱۳۱۴ش نیز به یکی از رویدادهای مهم مناقشه‌برانگیز در روابط حکومت و مخالفان مذهبی تبدیل شد. این شرایط در کنار مباحث فقهی و سیاسی حوزه‌های علمیه، بخشی از زمینه تاریخی شکل‌گیری دیدگاه‌های انتقادی خمینی درباره مداخله دولت در امور دینی بود.[۴۱]
نوسازی فرهنگی و مناقشه بر سر هویت اجتماعی
از اواخر دوره قاجار و به‌ویژه در دوران پهلوی، گسترش مدارس جدید، دانشگاه‌ها، مطبوعات، رادیو و دیگر رسانه‌های عمومی، تغییراتی در شیوه آموزش، ارتباطات اجتماعی و الگوهای فرهنگی جامعه ایران ایجاد کرد. این تحولات با گسترش شهرنشینی و افزایش ارتباط با اروپا و ایالات متحده همراه بود. در این میان، گروه‌های مختلف اجتماعی درباره پیامدهای نوسازی فرهنگی دیدگاه‌های متفاوتی داشتند. برخی آن را زمینه‌ای برای توسعه آموزش و گسترش فرصت‌های اجتماعی می‌دانستند؛ در مقابل، بخشی از نیروهای مذهبی نسبت به کاهش نقش سنت‌های دینی، تغییر در ارزش‌های اجتماعی و گسترش الگوهای فرهنگی غربی انتقاد داشتند. امام‌خمینی نیز در سخنرانی‌ها و نوشته‌های خود، سیاست‌های فرهنگی حکومت پهلوی را از منظر دینی نقد می‌کرد و بر نقش اسلام در آموزش، تربیت اخلاقی و حفظ استقلال فرهنگی تأکید داشت.[۴۲]
تحولات اقتصادی و دگرگونی ساختار اجتماعی
اقتصاد ایران در اواخر دوره قاجار به‌طور عمده بر کشاورزی، دامداری، صنایع دستی و تجارت استوار بود و در برخی بخش‌ها با کمبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل، آموزش و خدمات عمومی مواجه بود.[۴۳] در دوره پهلوی، توسعه راه‌ها، صنایع، نهادهای اداری و زیرساخت‌های شهری گسترش یافت؛ با این حال، روند توسعه در مناطق مختلف یکسان نبود و نابرابری‌های منطقه‌ای و اجتماعی همچنان از مسائل مهم کشور به‌شمار می‌رفت. در دهه ۱۳۴۰ش اجرای اصلاحات ارضی و دیگر برنامه‌های موسوم به انقلاب سفید، ساختار مالکیت زمین و مناسبات روستایی را تغییر داد.[۴۴] این اصلاحات با پیامدهایی مانند جابه‌جایی جمعیت، گسترش مهاجرت روستا به شهر و تغییر در روابط سنتی اقتصادی همراه بود. همزمان، توسعه درآمدهای نفتی و افزایش هزینه‌های دولتی، اقتصاد و جامعه ایران را دستخوش تغییر کرد.[۴۵]
تمرکز قدرت و محدودیت‌های سیاسی
پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش و سقوط دولت محمد مصدق، قدرت سیاسی محمدرضا شاه افزایش یافت و فضای فعالیت احزاب و مخالفان حکومت محدودتر شد. سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) در کنترل مخالفان سیاسی نقش داشت. گزارش‌های تاریخی و پژوهش‌های مربوط به این دوره، از نظارت امنیتی، بازداشت مخالفان و موارد شکنجه در زندان‌ها حکایت دارند. در عین حال، میزان و شکل محدودیت‌های سیاسی در طول این دوره یکسان نبود و در مقاطع مختلف تغییر می‌کرد.[۴۶]
رهبری امام خمینی
رهبری امام خمینی از شکل‌گیری اندیشه‌های سیاسی و مخالفت با حکومت پهلوی آغاز و پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ۱۳۵۷ش وارد مرحله تأسیس و اداره نظام جمهوری اسلامی ایران شد. دوره‌های رهبری وی به تفکیک قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در زیر آمده است:
پیش از پیروزی انقلاب
شکل‌گیری اندیشه‌های سیاسی: امام خمینی در کنار تحصیل و تدریس علوم دینی در حوزه علمیه قم، به مسائل سیاسی و اجتماعی ایران توجه داشت. او در سال‌های پیش از آغاز علنی نهضت، دیدگاه‌های خود را درباره حکومت، نقش دین در سیاست و وضعیت نظام پهلوی در آثار و سخنرانی‌هایش مطرح کرد. کتاب کشف اسرار از جمله آثار این دوره بود که در آن به مسائل دینی و سیاسی کشور پرداخت.[۴۷]
آغاز مبارزه علنی با حکومت پهلوی: با درگذشت آیت‌الله بروجردی در ۱۳۴۰ش و طرح برخی برنامه‌های دولت، مخالفت‌های سیاسی امام خمینی آشکارتر شد. تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی در ۱۳۴۱ش زمینه نخستین رویارویی علنی او با حکومت را فراهم کرد. او همراه با شماری از مراجع و روحانیان به این لایحه اعتراض کرد و پس از ادامه مخالفت‌ها، دولت در نهایت آن را لغو کرد.[۴۸]
مخالفت با انقلاب سفید و وقایع سال ۱۳۴۲ش: امام خمینی با همه‌پرسی اصول انقلاب سفید در ۱۳۴۱ش مخالفت کرد و درباره پیامدهای سیاسی و دینی آن سخن گفت. در پی حمله نیروهای حکومتی به مدرسه فیضیه قم در فروردین ۱۳۴۲ و رویدادهای بعدی، دامنه اعتراض‌ها گسترش یافت. سخنرانی او در عاشورای همان سال و انتقاد مستقیم از محمدرضا شاه، به بازداشتش در خرداد ۱۳۴۲ش انجامید. این بازداشت با اعتراض‌هایی در شهرهای مختلف، از جمله قم، تهران و ورامین، همراه شد.[۴۹]
مخالفت با کاپیتولاسیون و تبعید: در ۱۳۴۳ش امام خمینی به تصویب قانون مربوط به مصونیت قضایی نظامیان آمریکایی در ایران، معروف به کاپیتولاسیون، اعتراض کرد. در پی این موضع‌گیری، حکومت او را ابتدا به ترکیه و سپس به نجف در عراق تبعید کرد. او در دوران اقامت در نجف به تدریس علوم دینی، از جمله مباحث حکومت اسلامی و ولایت فقیه، ادامه داد و از طریق پیام‌ها و سخنرانی‌ها با تحولات سیاسی ایران ارتباط خود را حفظ کرد.[۵۰]
گسترش نهضت و بازگشت به ایران: در سال‌های ۱۳۵۶ش و ۱۳۵۷ش اعتراض‌های سیاسی و اجتماعی در ایران گسترش یافت. درگذشت مصطفی خمینی، انتشار مقاله‌ای انتقادی درباره امام خمینی در روزنامه اطلاعات و حوادث اعتراضی پس از آن، به تشدید فضای سیاسی کشور انجامید. برگزاری تجمع‌ها و مراسم چهلم کشته‌شدگان در شهرهای مختلف، دامنه اعتراض‌ها را افزایش داد. امام خمینی در این دوره از نجف به پاریس رفت و از آنجا با صدور پیام و انجام مصاحبه، مواضع خود را درباره آینده حکومت ایران بیان کرد. او در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ش به ایران بازگشت و انقلاب با سقوط نظام سلطنتی در ۲۲ بهمن همان سال به پیروزی رسید.[۵۱]
پس از پیروزی انقلاب اسلامی
تأسیس نظام جدید و تدوین قانون اساسی: پس از پیروزی انقلاب، در فروردین ۱۳۵۸ش همه‌پرسی جمهوری اسلامی برگزار شد و اکثریت شرکت‌کنندگان به تأسیس این نظام رأی دادند. سپس مجلس بررسی نهایی قانون اساسی، متشکل از نمایندگان منتخب مردم، متن قانون اساسی را تدوین کرد و آن در همه‌پرسی به تصویب رسید. بر اساس قانون اساسی مصوب سال ۱۳۵۸ش امام خمینی به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی شناخته شد.[۵۲]
بیعت مردمی با رهبری امام خمینی و تداوم حضور مردم: بازگشت امام خمینی به ایران در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ش، با استقبال گسترده مردم همراه شد. در روزهای پس از ورود وی، هزاران نفر برای دیدار و اعلام حمایت به محل اقامت وی رفتند و بعیت کردند.[۵۳] دیدار همافران نیروی هوایی با امام خمینی و اعلام همراهی آنان با انقلاب نیز از رویدادهای مهم این دوره بود.[۵۴] پس از پیروزی انقلاب، برگزاری راهپیمایی‌های سالانه ۲۲ بهمن به نمادی از گرامیداشت پیروزی انقلاب و حضور مردم در عرصه عمومی تبدیل شد. این رویدادها جلوه‌هایی از حمایت مردمی از رهبری انقلاب و تداوم یادبود آن در سال‌های بعد به شمار می‌روند.[۵۵]
اداره کشور و تحولات سیاسی داخلی: سال‌های نخست پس از انقلاب با تغییر ساختارهای حکومتی، شکل‌گیری نهادهای جدید و منازعات سیاسی داخلی همراه بود. در این دوره، درگیری‌های مسلحانه در برخی مناطق، فعالیت گروه‌های مخالف، ترور شماری از مقام‌ها و مسئولان و تلاش برای کودتا از جمله مسائل پیش روی نظام جدید بود. امام خمینی در مقام رهبری، در تعیین جهت‌گیری‌های کلان نظام و موضع‌گیری درباره تحولات سیاسی نقش داشت.
رهبری در دوران جنگ ایران و عراق: با آغاز جنگ عراق علیه ایران در شهریور ۱۳۵۹ش‌مدیریت کشور تحت تأثیر شرایط جنگی قرار گرفت. امام خمینی به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی، مواضع کلان کشور در قبال جنگ را اعلام می‌کرد و بر ادامه مقاومت در برابر حمله عراق تأکید داشت. جنگ نزدیک به هشت سال ادامه یافت و سرانجام ایران پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد را در ۱۳۶۷ش پذیرفت. این تصمیم از مهم‌ترین تحولات دوران پایانی رهبری او بود.[۵۶]
اصلاح قانون اساسی و پایان رهبری: در ۱۳۶۸ش بازنگری قانون اساسی در دستور کار قرار گرفت و تغییراتی در ساختار و اختیارات برخی نهادهای حکومتی انجام شد. این اصلاحات پیش از درگذشت امام خمینی به همه‌پرسی گذاشته شد. رهبری او از زمان پیروزی انقلاب تا خرداد ۱۳۶۸ش ادامه داشت و با درگذشت وی در ۱۴ خرداد همان سال پایان یافت. پس از آن، مجلس خبرگان رهبری، سیدعلی خامنه‌ای را به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی انتخاب کرد.[۵۷]
شیوه رهبری و مدیریت: شیوه رهبری و مدیریت امام خمینی در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بر هدف‌گرایی، تکلیف‌مداری و پیگیری آرمان‌های انقلاب استوار بود. او با تأکید بر نقش مردم در تحولات سیاسی، بر ارتباط مستقیم با جامعه و مشارکت عمومی تأکید داشت. در تصمیم‌گیری‌ها، توجه به شرایط زمان، بهره‌گیری از فرصت‌ها و اقدام متناسب با مقتضیات سیاسی و اجتماعی از مؤلفه‌های رویکرد او بود. همچنین، باورهای دینی و برداشت او از مسئولیت رهبری، در تعیین جهت‌گیری‌های کلان نظام و مواجهه با بحران‌هایی چون منازعات داخلی و خارجی نقش داشت.[۵۸]
راهبردها و سیاست‌های کلان دوران رهبری
دیدگاهها دربارهٔ دوران رهبری امام خمینی
چالش‌های سیاسی ـ اجتماعی
دوران رهبری امام خمینی پس از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ش با مجموعه‌ای از تحولات و چالش‌های سیاسی، اجتماعی، امنیتی و نظامی همراه بود. از مهم‌ترین این رویدادها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- اختلاف میان نیروهای مذهبی، ملی‌گرا، لیبرال و چپ‌گرا درباره ساختار حکومت، جایگاه روحانیت و حدود مشارکت سیاسی در نظام جدید.
- استعفای دولت موقت مهدی بازرگان در آبان ۱۳۵۸، در پی اشغال سفارت آمریکا و تشدید اختلافات سیاسی درباره مسیر انقلاب.
- بحران گروگان‌گیری سفارت آمریکا در تهران در آبان ۱۳۵۸ و تداوم آن به مدت ۴۴۴ روز که به قطع روابط دیپلماتیک ایران و آمریکا و افزایش تنش‌های بین‌المللی انجامید.
- درگیری‌ها و ناآرامی‌های مسلحانه در مناطقی مانند کردستان و ترکمن‌صحرا در سال‌های نخست پس از انقلاب و اختلاف بر سر مطالبات گروه‌های محلی و اختیارات دولت مرکزی.
- اختلافات سیاسی میان ابوالحسن بنی‌صدر، نخستین رئیس‌جمهور ایران، و سایر مراکز قدرت که در خرداد ۱۳۶۰ به برکناری او از ریاست‌جمهوری انجامید.
- گسترش درگیری‌های مسلحانه و ترورهای سیاسی در سال‌های ۱۳۶۰ و ۱۳۶۱، از جمله بمب‌گذاری در دفتر حزب جمهوری اسلامی در خرداد ۱۳۶۰ و انفجار دفتر نخست‌وزیری در شهریور همان سال که به کشته‌شدن شماری از مقام‌های ارشد کشور انجامید.
- محدود شدن فعالیت برخی احزاب و گروه‌های مخالف و تشدید برخوردهای سیاسی در سال‌های نخست پس از انقلاب که بر فضای سیاسی و امکان فعالیت تشکیلاتی جریان‌های مختلف تأثیر گذاشت.
- انقلاب فرهنگی و تعطیلی موقت دانشگاه‌ها از سال ۱۳۵۹ با هدف بازسازی ساختار دانشگاهی بر اساس معیارهای رسمی جمهوری اسلامی؛ فرایندی که تغییرات گسترده‌ای در محیط‌های علمی و وضعیت استادان و دانشجویان ایجاد کرد.
- جنگ ایران و عراق که با حمله عراق به ایران در شهریور ۱۳۵۹ آغاز شد و تا مرداد ۱۳۶۷ ادامه یافت. این جنگ پیامدهای گسترده نظامی، اقتصادی و اجتماعی داشت و بخش مهمی از سیاست‌های داخلی و خارجی کشور را تحت تأثیر قرار داد.
- تداوم تنش با ایالات متحده و برخی کشورهای غربی، اعمال تحریم‌ها و پیامدهای بحران گروگان‌گیری که بر روابط خارجی و شرایط اقتصادی ایران تأثیر گذاشت.
- پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد در تیر ۱۳۶۷ و پایان جنگ در مرداد همان سال؛ تصمیمی که در فضای سیاسی کشور با بحث‌هایی درباره هزینه‌های جنگ و ضرورت پایان آن همراه بود.
در مجموع، چالش‌های دوران رهبری امام خمینی را می‌توان در چهار حوزه اصلی دسته‌بندی کرد: اختلافات بر سر ساختار و تثبیت نظام سیاسی جدید، منازعات داخلی و محدودیت‌های سیاسی، بحران‌های امنیتی و ترورهای سیاسی، و جنگ ایران و عراق و پیامدهای آن. این رویدادها در بستر تحولات داخلی و منطقه‌ای دهه ۱۳۶۰ رخ دادند و بر ساختار سیاسی، شرایط اجتماعی و روابط خارجی ایران تأثیر گذاشتند.
سیاست خارجی و راهبردهای منطقه‌ای
سیاست خارجی امام خمینی بر اصولی چون حفظ استقلال، مقابله با سلطه خارجی، حمایت از ملت‌های مظلوم و تأکید بر وحدت اسلامی استوار بود. این رویکرد در مواضع او در برابر قدرت‌های جهانی، حمایت از آرمان فلسطین، ارتباط با جنبشهای منطقه‌ای و تلاش برای گسترش همبستگی میان مسلمانان نمود یافت:[۵۹]
روابط با آمریکا و دیگر قدرت‌ها: امام خمینی در جریان نهضت ۱۳۴۱ش به سیاست‌های حکومت پهلوی و نفوذ آمریکا در ایران اعتراض کرد.[۶۰] پس از انقلاب اسلامی، در پی تصرف سفارت آمریکا در تهران در آبان ۱۳۵۸ش روابط دیپلماتیک ایران و آمریکا قطع شد. مخالفت با مداخله آمریکا در امور ایران و انتقاد از سیاست‌های آمریکا، انگلیس و شوروی از موضوعات مستمر در مواضع خارجی او بود.[۶۱]
نقد کمونیسم: امام خمینی در کنار توجه به روابط منطقه‌ای، گسترش پیام انقلاب اسلامی در سطح جهانی را نیز دنبال می‌کرد. در همین راستا، در دی ۱۳۶۷ش نامه‌ای خطاب به میخائیل گورباچف، رهبر شوروی، نوشت و با نقد اندیشه کمونیسم، او را به توجه به مبانی توحیدی دعوت کرد. او در این نامه از پایان عصر کمونیسم سخن گفت؛ اقدامی که بُعدی فراتر از روابط دوجانبه و منطقه‌ای در سیاست خارجی او را نشان می‌داد.[۶۲]
سیاست در قبال فلسطین: حمایت از فلسطینیان و مخالفت با اسرائیل از محورهای سیاست خارجی امام خمینی بود. او در مرداد ۱۳۵۸ش روز جهانی قدس را اعلام کرد و از برگزاری آن در کشورهای اسلامی حمایت کرد. این مناسبت با هدف جلب توجه عمومی به مسئله فلسطین تعیین شد.[۶۳][۶۴]
ارتباط با جنبشهای منطقه‌ای: ارتباط با جنبشهای سیاسی و آزادی‌بخش از دیگر محورهای سیاست منطقه‌ای امام خمینی بود. برای مثال حزب‌الله لبنان از جمله جریان‌هایی بودند که در منابع مربوط به روابط منطقه‌ای او مطرح شده‌اند. حمایت از جنبشهای آزادی‌بخش و طرح گسترش پیام انقلاب اسلامی در خارج از ایران نیز در چارچوب این سیاست قرار داشت.[۶۵]
طرح وحدت اسلامی: امام خمینی بر وحدت مسلمانان تأکید داشت و تشکیل حزب مستضعفین را به‌عنوان طرحی برای گردهم‌آوردن مستضعفان جهان مطرح کرد. این پیشنهاد در چارچوب تلاش او برای ایجاد ارتباط میان گروه‌ها و ملت‌های خارج از ایران قرار داشت که در برابر سلطه و استثمار موضع می‌گرفتند.[۶۶]
دیدگاه منتقدان
منظومه فکری
منظومهٔ فکری سید روح‌الله خمینی که از مجموعهٔ بیانیه‌ها، مکتوبات، منشورات و سخنرانی‌های او قابل استخراج است، بیانگر یک گفتمان فکری–فرهنگی مشخص به شمار می‌آید. این گفتمان از یک سو در تداوم سنت فکری علمای گذشته قرار دارد؛ چهره‌هایی چون شیخ مفید، شیخ طوسی، خواجه نصیرالدین طوسی و صاحب جواهر که هر یک در تداوم گفتمان اجتهادی و عقلانی شیعه سهم داشته‌اند. از سوی دیگر، این منظومه با رویکردی اجتهادی به مسائل معاصر می‌پردازد. بر این اساس برخی پژوهشگران منظومهٔ فکری امام خمینی را در چهار سطح زیر دسته‌بندی کرده است:[۶۷]
- در سطح نخست، یعنی نظام بینشی، پایه‌های معرفتی این اندیشه شکل می‌گیرد. خداشناسی توحیدی در کانون این سطح قرار دارد و در کنار آن، اسلام‌شناسی، جهان‌شناسی، انسان‌شناسی، ولایت‌شناسی و نبوت‌شناسی جای می‌گیرند. در این چارچوب، قرآن، سنت و عقل منابع اصلی شناخت دینی به شمار می‌آیند و پیوند میان دین و سیاست از رهگذر مفهوم ولایت تبیین می‌شود. انسان نیز موجودی دارای فطرت الهی و مسئولیت اجتماعی در نظر گرفته می‌شود که شناخت و تربیت او بر پایهٔ آموزه‌های دینی سامان می‌یابد.[۶۸]
- سطح دوم به نظام منشی و رفتاری اختصاص دارد و در آن مفاهیمی مانند معنویت، اخلاق، تربیت و عبادت مطرح می‌شود. معنویت در این نگاه، پیوند انسان با خدا و زمینه‌ساز شکل‌گیری نظام اخلاقی و اجتماعی است. تربیت اسلامی نیز با هدف پرورش انسان مؤمن، مسئول و اخلاق‌مدار تعریف می‌شود. سبک زندگی، تعاملات اجتماعی و مناسک عبادی بستر تحقق ارزش‌های دینی به شمار می‌روند و نظام اخلاقی بر پایهٔ مفاهیمی چون فضیلت، عدالت، تقوا و مسئولیت تنظیم می‌گردد.[۶۹]
- سطح سوم به نظام‌های اجتماعی مربوط می‌شود و در آن دیدگاه‌هایی دربارهٔ فرهنگ، علم، مدیریت، سیاست، اقتصاد، حقوق، قضا و امنیت بیان می‌گردد. در این سطح، فرهنگ و هویت نقش محوری در سازمان‌دهی جامعه دارند و مفاهیمی مانند مردم‌سالاری دینی، عدالت اجتماعی و استقلال سیاسی و اقتصادی از عناصر مهم نظام اجتماعی به شمار می‌آیند. نهادهایی چون حکومت، حوزه‌های علمیه، دانشگاه و رسانه نیز ارکان تحقق اهداف اجتماعی تلقی می‌شوند.[۷۰]
- سطح چهارم به اهداف اجتماعی اسلام معطوف است. در این سطح، جهت‌گیری‌های کلان جامعهٔ اسلامی در قالب مفاهیمی مانند استقلال، آزادی، عدالت، پیشرفت و شکل‌گیری تمدن اسلامی ترسیم می‌شود. این مفاهیم به‌عنوان چارچوب‌های راهنما برای سامان‌دهی جامعه و مسیر تاریخی آن در نظر گرفته می‌شوند.[۷۱]
دیدگاهها
اندیشهٔ اجتماعی خمینی بر سه پایهٔ هستی‌شناسی، انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی استوار است. در هستی‌شناسی، هستی را اعم از غیب و شهادت می‌داند و شناخت را بر حس و عقل بنا می‌کند. در انسان‌شناسی، انسان را مختار، تربیت‌پذیر و کمال‌جو می‌شمارد. در جامعه‌شناسی، جامعه را در طول نظام هستی تفسیر می‌کند و مصالح آن را بر فرد مقدم می‌داند.[۷۲] بر پایهٔ این مبانی، دیدگاه‌های اجتماعی او در چند محور قابل دسته‌بندی شده است:
دیدگاه فلسفی
امام خمینی از شارحان حکمت متعالیه است که با تأمل در نظام فلسفی صدرایی، در تقریر و بسط معارف الهی از آن بهره برده است. فلسفهٔ او عقلی، ذوقی و شرعی است و در عین حال از اندیشه‌های پیشینیان متأثر است. او در روش و محتوا به تقریر و تکمیل فلسفه پرداخته و آن را به حکمت عرفانی تبدیل کرده است. اندیشهٔ فلسفی او در قالب یک منظومهٔ فکری مبتنی بر شش رکن هستی‌شناسی، جهان‌شناسی، معرفت‌شناسی، خداشناسی، انسان‌شناسی و معادشناسی بیان می‌شود.
هستی‌شناسی: وجود، محور اصلی نظام فلسفی خمینی است. او بر این باور است که بسیاری از مسائل الهی و اصول اعتقادی بر مسئلهٔ وجود مترتب است. در مبحث اصالت وجود، دو مرحله را طی می‌کند: اثبات اصالت وجود و اثبات اعتباریت ماهیت. او تشکیک مفهومی و تشکیک در ماهیت را باطل می‌داند و وجود را از حیث ذات دارای مراتب تشکیکی می‌شمارد. در نظر نهایی، بر اساس وحدت شخصی وجود، قائل به تشکیک در مظاهر است. او همچنین به تقسیم وجود به مستقل و رابط توجه کرده و پیامدهایی برای وجود رابط برشمرده است.[۷۳]
جهان‌شناسی: خمینی کل عالم طبیعت را در حرکت می‌داند و ثبات و سکون را در آن راه ندارد. او به پیروی از ملاصدرا، حرکت را بحثی فلسفی و چگونگی وجود شیء می‌داند و حرکت جوهری را می‌پذیرد. از نگاه او، اصل ذات و جوهر اشیا در حرکت است و ذات اشیا در هر آنی در حال تغییر است. او برای حرکت جوهری ثمراتی چون حدوث زمانی طبیعت، اثبات مقامات نفس، ربط حادث به قدیم، اتحاد عاقل و معقول و معاد جسمانی برمی‌شمارد. در مسئلهٔ حدوث و قدم، نظریهٔ متکلمان را نقد می‌کند و حدوث فقری و زمانی ملاصدرا را مورد توجه قرار می‌دهد. او در مسئلهٔ ربط حادث به قدیم، با تکیه بر حرکت جوهری پاسخ می‌دهد.[۷۴]
معرفت‌شناسی: خمینی مبانی معرفت‌شناسی خود را در آثار گوناگون به کار گرفته است. او حقیقت علم را مانند حقیقت وجود، یک حقیقت مشکک می‌داند که اختلاف میان مصادیق آن به شدت و ضعف است. ملاک علم نزد او حضور است و صورت‌های ذهنی را معلوم بالذات می‌شمارد. او به وجود ذهنی و اتحاد عاقل و معقول پرداخته و بر پایهٔ اصولی چون اصالت وجود، تشکیک در وجود و حرکت جوهری اشتدادی، اتحاد عاقل و معقول را اثبات می‌کند. از نگاه او، علم عین عالم و عالم عین علم است و مجرد، علم به مجرد دارد.[۷۵]
خداشناسی: خمینی به معرفت ذات الهی توجه داشته و آن را با واجب‌الوجود فلسفی منطبق می‌کند. او راه‌های اثبات خدا را به عقلی، طبیعی و کلامی تقسیم می‌کند و براهین مفهومی، جهان‌شناسی و صدیقین را از جملهٔ آنها می‌شمارد. او فطرت و عشق به کمال را نیز از ادلهٔ خداشناسی می‌داند. در توحید ذاتی، بساطت ذات و نفی شریک را بررسی می‌کند و در پاسخ به شبههٔ ابن‌کمونه، بر مبنای اصالت وجود استدلال می‌کند. در توحید صفاتی، صفات خدا را عین ذات او می‌داند و در توحید افعالی، انحصار تأثیر و فاعلیت حق تعالی را تبیین می‌کند. او برای علم الهی مراتبی بیان می‌کند و آن را با روایات اهل بیت پیوند می‌زند.[۷۶]
انسان‌شناسی: خمینی در مسئلهٔ نفس و ارتباط آن با بدن، به دو رویکرد عقلی و نقلی توجه دارد. او تلازم میان نفس و بدن را ذاتی می‌داند و نفس را جسمانیةالحدوث و روحانیةالبقاء می‌شمارد. او با تکیه بر قاعدهٔ «النفس فی وحدتها کل القوی»، رابطهٔ نفس با قوا را اتحادی می‌داند، نه ابزاری. عقل را اساس همهٔ فضایل می‌شمارد و آن را به نظری و عملی تقسیم می‌کند. او برای عقل نظری مراتبی چون هیولایی، بالملکه، بالفعل و بالمستفاد قائل است و غایت عقل را فنای فی‌الله می‌داند.[۷۷]
معادشناسی: خمینی به تناسخ، مرگ، معاد جسمانی، قیامت و بهشت و جهنم پرداخته است. او تناسخ را به‌طور مطلق باطل می‌داند و مرگ را امری وجودی و انتقال از نشئهٔ مُلکی به ملکوتی می‌شمارد. او معاد جسمانی را ضرورت همهٔ ادیان و از اصول ایمان و فطرت بشری می‌داند و بر پایهٔ مبانی حکمت متعالیه، عینیت بدن دنیوی با بدن اخروی را اثبات می‌کند. قیامت در نگاه او امری زمان‌مند نیست و دارای مراتبی است. بهشت و جهنم را ظهور اعمال نیک و بد انسان می‌داند که در آخرت به صورت باطنی و ملکوتی ظاهر می‌شود.[۷۸]
دیدگاه عرفانی
عرفان نظری و عملی از برجسته‌ترین عرصه‌های فعالیت علمی امام خمینی است. او در هر دو زمینه حضور داشته و در روش و محتوا به تکمیل عرفان پرداخته است. عرفان نظری او معرفت به حق تعالی و تجلیات اسمائی و افعالی اوست و عرفان عملی را ریاضت، سلوک و رفع حجاب از وجه حقیقت می‌داند. در هستی‌شناسی، او بر وحدت وجود تأکید می‌کند و کثرات عالم را شئون و ظهورات حق می‌شمارد. مقام ذات را از هر قید و وصفی منزه می‌داند و تعینات حقی و خلقی را تبیین می‌کند. در انسان‌شناسی، انسان کامل را صورت اسم جامع «الله» و مظهر احدیت و واحدیت می‌داند. او خلافت و ولایت انسان را از مباحث مهم عرفانی می‌شمارد و خاتم ولایت مطلقه را امیرالمؤمنین و خاتم ولایت مقیده را مهدی موعود می‌داند. در سلوک سالکانه، مبنای حرکت را عشق فطری به کمال می‌داند و مسلک خود را بر پایهٔ معرفت نفس قرار داده است. شرایط سلوک را عزم، ریاضت، حضور قلب، پرهیز از حب دنیا، استقامت و خروج از انانیت می‌شمارد. فنا در نگاه او رجوع از ملک به ملکوت است و اسفار اربعه را در چهار مرحله تبیین می‌کند.[۷۹]
دیدگاه‌های سیاسی
اندیشهٔ سیاسی سید روح‌الله خمینی بر محور توحید و پیوند ناگسستنی دین و سیاست استوار است. از نگاه او، حاکمیت مطلق از آنِ خداوند است و نظام هستی عدالت‌محور و هدفمند آفریده شده است. او با تکیه بر جامعیت اسلام، دنیا و آخرت را به‌هم‌پیوسته می‌داند و بر این باور است که اسلام برای همهٔ شئون فردی و اجتماعی انسان برنامه دارد. به همین دلیل، جدایی دین از سیاست را نمی‌پذیرد و اجرای احکام اسلام را منوط به تشکیل حکومت می‌شمارد.
اقسام سیاست: خمینی سیاست را بر سه نوع تقسیم می‌کند: سیاست شیطانی که مبتنی بر فریب، دروغ و سلطه‌گری است و به دیکتاتوری می‌انجامد؛ سیاست نفسانی یا دنیوی که هرچند از فریب به دور است، تنها به بعد مادی انسان توجه دارد و از سعادت اخروی غافل است؛ و سیاست الهی که افزون بر نیازهای مادی، به شکوفایی ارزش‌های انسانی و معنوی می‌پردازد و ویژهٔ پیامبران و اولیاست. از نگاه او، سیاست به معنای راه بردن جامعه به موازین عقل و عدل و انصاف است، نه صرفاً مدیریت قدرت.[۸۰]
اهداف سیاست: عدالت، استقلال، آزادی و قانون از مهم‌ترین اهداف سیاست در اندیشهٔ خمینی است. او عدالت را نه فقط فضیلتی فردی، بلکه شاخصی اساسی می‌داند که تحقق بسیاری از ارزش‌ها به آن وابسته است و حکومت را ابزاری برای گسترش آن می‌شمارد. استقلال را از حقوق اولیهٔ بشر می‌داند و آن را در ابعاد سیاسی، فرهنگی و اقتصادی فراگیر تلقی می‌کند. آزادی را برآمده از توحید می‌شمارد و آن را تا جایی می‌پذیرد که با مصلحت اسلام، نظام و مردم ناسازگار نباشد. قانون نیز در نگاه او ضامن حقوق افراد و حکومت اسلامی، حکومت قانون است.
حکومت و دولت: خمینی حکومت را در اصل از آنِ خداوند می‌داند و حکومتی را که مشروعیت خود را از غیر خدا بگیرد، طاغوت می‌شمارد. او حکومت اسلامی را نه استبدادی و نه مشروطه به سبک رایج در دنیا می‌داند، بلکه حکومتی مبتنی بر وحی و قانون الهی معرفی می‌کند. در نگاه او، شکل حکومت چندان مهم نیست و آنچه اهمیت دارد، ماهیت و محتوای آن است. با این حال، شکل «جمهوری» را که اختیار عزل و نصب مسئولان را با مردم می‌داند، ترجیح می‌دهد. سلطنت و حکومت فردی مبتنی بر زور را مطرود می‌شمارد.
نظریه ولایت فقیه: خمینی بر این باور است که در دوران غیبت، حکومت اسلامی باید بر پایهٔ ولایت فقیه جامع‌الشرایط شکل گیرد. او فقیه را دارای علم به قانون و عدالت می‌داند و اختیارات او را در حوزهٔ سیاست و حکومت گسترده می‌شمارد. از نگاه او، پیامبر و امام و ولیّ فقیه تنها مجری قوانین الهی‌اند و آنچه حکومت می‌کند قانون الهی است. او ولایت فقیه را ضد دیکتاتوری می‌داند و معتقد است اگر فقیه بخواهد دیکتاتوری کند، خودبه‌خود از ولایت ساقط می‌شود.
حکومت جهانی اسلام: خمینی به تشکیل امت جهانی اسلام باور داشت و جمهوری اسلامی ایران را برادر ایمانی همهٔ دولت‌ها و ملت‌های اسلامی می‌دانست. او بر وحدت مسلمین و دولت‌های اسلامی در برابر استکبار و صهیونیسم تأکید می‌کرد و معتقد بود در صورت اتحاد، مسلمانان به قدرتی دست می‌یابند که کسی توان مقابله با آنان را ندارد. او وظیفهٔ اساسی حکومت و انقلاب اسلامی را نشر اسلام در جهان و ایجاد زمینه برای حاکمیت جهانی اسلام می‌دانست.
مردم و حکومت: خمینی انقلاب اسلامی را انقلابی مردمی می‌دانست و مردم را رکن اصلی تحقق آن می‌شمرد. از نگاه او، مشروعیت حکومت از خداوند است، اما مقبولیت مردمی نیز شرط عملی تشکیل حکومت است. او بر مشارکت همه‌جانبهٔ مردم در انتخابات و نظارت بر عملکرد برگزیدگان تأکید می‌کرد و حفظ وحدت را از لوازم مقابله با دشمنان بیرونی و درونی می‌دانست. در روابط مردم و حکومت، امانت‌داری و خدمت‌گزاری وظیفهٔ حکومت و مشارکت و نظارت حق و تکلیف مردم است. او حتی مخالفت سیاسی با انحراف حکومت را از جنبهٔ وظیفهٔ نظارتی مردم، تکلیفی همگانی می‌دانست، مشروط بر آنکه به دشمنی و تفرقه منجر نشود.[۸۱]
دیدگاه اقتصادی
اندیشهٔ اقتصادی سید روح‌الله خمینی بر پایهٔ مبانی اسلامی استوار است و در آن، اقتصاد نه به‌عنوان هدف، بلکه به‌مثابهٔ وسیله‌ای برای تکامل معنوی و مادی جامعه تلقی می‌شود. از نگاه او، نظام اقتصادی اسلام دارای اهداف مشخصی است که از جملهٔ آنها می‌توان به استقرار عدالت اجتماعی و اقتصادی، ریشه‌کن کردن فقر، اولویت دادن به مستضعفان و محرومان، برآوردن نیازهای مشروع و معقول مردم، رشد تجارت و صنعت و کشاورزی، ایجاد رفاه و امنیت اقتصادی، پرهیز از وابستگی به بیگانگان و گسترش مشارکت عمومی اشاره کرد.[۸۲]
ماهیت اقتصاد اسلامی: خمینی اقتصاد اسلامی را نه سرمایه‌داری و نه کمونیستی می‌دانست و هیچ‌یک از این دو مکتب را مشروع نمی‌شمرد. از دیدگاه او، مالکیت فردی در اسلام در حد معقول و مشروع وجود دارد و گسترده است، اما محدود به رعایت حلال و حرام و موازین شرعی است. مالکیت مشروع محترم است و مالکیت غیرمشروع اعتباری ندارد. این حد مشروعیت، کنترل شدیدی در ثروت از لحاظ کمی و کیفی به وجود می‌آورد و مانع از انباشت ثروت از راه‌های نامشروع می‌شود. او همچنین بر پرداخت خمس و زکات و بخشش در راه خدا تأکید داشت که موجب می‌شود ثروت‌های مشروع نیز در دست افراد متعهد باقی نماند و در راه خیر صرف شود.[۸۳]
عدالت اقتصادی و حمایت از مستضعفان: خمینی بر عدالت اجتماعی و اقتصادی تأکید ویژه‌ای داشت و آن را یکی از اصول مکتب اسلامی می‌دانست که در تعدیل ثروت و برابری تقریبی سطح زندگی جامعه نقش دارد. او انقلاب اسلامی را انقلاب محرومان و مستضعفان می‌دانست که از سوی آنان علیه مستکبران برپا شد. از نگاه او، باید عدالت اجتماعی در همهٔ ابعاد و سطوح اقتصادی، از جمله در واگذاری و تقسیم اراضی دولتی و انفال، گسترش یابد. او همچنین بر ساده‌زیستی مسئولان تأکید داشت و زندگی سادهٔ خود او نیز نشانه‌ای از این تقید بود.[۸۴]
استقلال اقتصادی و خودکفایی: استقلال اقتصادی و خودکفایی از اهداف اولیهٔ انقلاب اسلامی در نگاه خمینی بود. او وابستگی اقتصادی به بیگانگان را نفی می‌کرد و بر توجه به خودکفایی و حصول استقلال تأکید داشت. از دیدگاه او، وابستگی اقتصادی مسئله‌ای است که بسیاری از کشورها را به دنبال خود می‌کشاند و مانع از رشد و شکوفایی واقعی می‌شود. او معتقد بود که باید خودکفایی را در دستور کار قرار داد و از وابستگی به خارج پرهیز کرد. در همین راستا، بر تقویت مراکز علمی و تحقیقاتی، تشویق مخترعان و متخصصان متعهد و تربیت نیروهای متخصص تأکید می‌کرد.[۸۵]
توسعهٔ اقتصادی در چارچوب ارزش‌های اسلامی: خمینی توسعهٔ اقتصادی را در چارچوب ارزش‌های اسلامی تعریف می‌کرد و آن را وسیله‌ای برای رسیدن به اهداف متعالی می‌دانست. از نگاه او، توسعهٔ جامعهٔ الهی ذاتاً با توسعهٔ جوامع غیرالهی متفاوت است. محور توسعه در اندیشهٔ او، تربیت انسان در همهٔ ابعاد و ایجاد بستر رشد بندگی و قرب الهی است. او معتقد بود که همهٔ اموری که در نظر حکومت‌های غیرالهی مقصد است، در نظر انبیا تنها راه است و هدف اساسی اسلام و جوامع الهی، تربیت انسان است. بنابراین، برنامه‌ریزان باید پیش از هرگونه تصمیم‌گیری دربارهٔ توسعه، تصویر روشنی از رشد و کمال انسان داشته باشند.[۸۶]
دیدگاه فرهنگی
فرهنگ در اندیشه امام خمینی از عوامل اصلی شکل‌گیری هویت جامعه، تربیت نسل‌ها و تحقق استقلال سیاسی و اجتماعی است. او فرهنگ را در دو دسته کلیِ فرهنگ صحیح و فرهنگ ناصالح تقسیم می‌کند. فرهنگ ناصالح، از دیدگاه او، شامل فرهنگ استعماری و وابسته است که با محدود کردن رشد فکری و علمی، تضعیف خودباوری و ایجاد وابستگی، مانع استقلال جامعه می‌شود. در مقابل، فرهنگ مطلوب را مبتنی بر اسلام و ارزش‌های انسانی می‌داند که هدف آن تربیت افراد مسئولیت‌پذیر، تقویت استقلال فکری و تأمین نیازهای جامعه است. او تحول فرهنگی را فرایندی تدریجی و بلندمدت می‌شمارد و بر اصلاح نظام آموزشی، تقویت خودباوری، توسعه علم و تخصص، کاهش فاصله حوزه و دانشگاه، مقابله با مصرف‌گرایی و گسترش تولید داخلی تأکید می‌کند. در این چارچوب، مدارس، دانشگاه‌ها، حوزه‌های علمیه، رسانه‌ها، نهادهای فرهنگی و دولت، در کنار مردم، مسئولیت‌هایی در زمینه آموزش، تربیت و تحول فرهنگی بر عهده دارند. همچنین، او استقلال فرهنگی را با استقلال سیاسی و اقتصادی مرتبط می‌داند و بر گزینش عناصر فرهنگی بر اساس سازگاری آنها با مبانی اسلامی و نیازهای جامعه تأکید می‌کند.[۸۷]
تأسیس نهادها و سازمان‌های مختلف
| ردیف | نام نهاد | تاریخ تشکیل یا آغاز فعالیت | هدف و وظایف اصلی |
|---|---|---|---|
| ۱ | شورای انقلاب اسلامی | ۲۲ دی ۱۳۵۷ش | سامان‌دهی امور دولت انقلابی و مشارکت در اداره کشور. |
| ۲ | کمیته‌های انقلاب اسلامی | ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ش | تأمین امنیت محله‌ها، حفاظت از مراکز و رسیدگی به امور عمومی. |
| ۳ | دادگاه انقلاب اسلامی | ۵ اسفند ۱۳۵۷ش | رسیدگی قضایی به پرونده‌های مرتبط با شرایط پس از انقلاب. |
| ۴ | بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی | ۹ اسفند ۱۳۵۷ش | حمایت از مستضعفان، آسیب‌دیدگان و خانواده‌های شهدا و جانبازان. |
| ۵ | کمیته امداد امام خمینی | ۱۹ اسفند ۱۳۵۷ش | حمایت و ارائه خدمات به نیازمندان و محرومان. |
| ۶ | بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و حساب ۱۰۰ امام | ۲۱ فروردین ۱۳۵۸ش | تأمین مسکن برای محرومان و کمک به تحقق حق برخورداری از مسکن. |
| ۷ | سپاه پاسداران انقلاب اسلامی | ۲ اردیبهشت ۱۳۵۸ش | سازمان‌دهی نیروی مسلح برای حفاظت از انقلاب و مقابله با تهدیدهای نظامی و امنیتی. |
| ۸ | دادگاه و دادسرای ویژه روحانیت | زمینه‌سازی: ۳ خرداد ۱۳۵۸؛ تشکیل رسمی: خرداد ۱۳۶۶ش | رسیدگی به مسائل قضایی مرتبط با روحانیون و تخلفات مربوط به جایگاه روحانیت. |
| ۹ | مجلس خبرگان قانون اساسی | افتتاح: ۲۸ مرداد ۱۳۵۸ش | تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. |
| ۱۰ | جهاد سازندگی | ۲۶ خرداد ۱۳۵۸ش | محرومیت‌زدایی و توسعه فعالیت‌های کشاورزی، روستایی و عمرانی. |
| ۱۱ | بسیج مستضعفان انقلاب اسلامی | زمینه‌سازی: ۴ آذر ۱۳۵۸ش؛ تصویب سازمان بسیج ملی: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۵۹ش | گسترش آموزش نظامی همگانی و سازمان‌دهی نیروهای مردمی. |
| ۱۲ | سازمان نهضت سوادآموزی | ۷ دی ۱۳۵۸ش | مبارزه با بی‌سوادی و ارتقای سطح سواد و آگاهی بزرگسالان. |
| ۱۳ | بنیاد شهید انقلاب اسلامی | ۲۵ اسفند ۱۳۵۸ش | حمایت از خانواده‌های شهدا و ترویج فرهنگ ایثار و شهادت. |
| ۱۴ | بنیاد ۱۵ خرداد | ۱۵ خرداد ۱۳۶۰ش | بزرگداشت قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و حمایت از خانواده‌های شهدا و محرومان. |
| ۱۵ | هیئت مرکزی گزینش | ۱۵ دی ۱۳۶۱ش | سامان‌دهی فرایند گزینش در دستگاه‌های اجرایی کشور. |
| ۱۶ | هیئت عفو و بخشودگی زندانیان | ۱۹ خرداد ۱۳۶۲ش | بررسی وضعیت زندانیان و پیشنهاد عفو، آزادی یا تخفیف مجازات. |
| ۱۷ | مکتب بانوان قم (جامعة الزهرا) | ---- | ارتقای سطح علمی، دینی و فرهنگی بانوان. |
| ۱۸ | شورای عالی انقلاب فرهنگی | ۱۹ خرداد ۱۳۶۳ش | سیاست‌گذاری در حوزه فرهنگ و آموزش و تقویت فرهنگ اسلامی ـ ملی. |
| ۱۹ | هیئت‌های هفت‌نفره واگذاری زمین | تصویب لایحه قانونی: ۲۶ فروردین ۱۳۵۹ش | واگذاری زمین به کشاورزان بی‌زمین یا کم‌زمین و سامان‌دهی احیای اراضی. |
| ۲۰ | مجمع تشخیص مصلحت نظام | ۱۷ بهمن ۱۳۶۶ش | حل اختلاف مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان و مشاوره در تعیین سیاست‌های کلی نظام. |
| ۲۱ | مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی | ۱۷ شهریور ۱۳۶۷ش | تنظیم، تدوین و نشر آثار و اندیشه‌های امام خمینی و صیانت از آنها. |
| ۲۲ | شورای بازنگری قانون اساسی | ۵ اردیبهشت ۱۳۶۸ش | بررسی و اصلاح قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.[۸۸] |
دستاوردهای سیاسی و اجتماعی
روح‌الله خمینی در دوران رهبری خود در پایان نظام سلطنتی، استقرار جمهوری اسلامی و شکل‌گیری ساختار سیاسی و حقوقی جدید ایران نقش محوری داشت. دورهٔ رهبری او با تغییر مبانی حقوقی حکومت، بازتعریف روابط خارجی، دگرگونی جایگاه دین در سیاست و تحولات گسترده در عرصه‌های اجتماعی، آموزشی و دفاعی همراه بود. مهم‌ترین تحولات داخلی مرتبط با این دوره عبارت‌اند از:
- تغییر نظام سیاسی ایران: رهبری جنبش منتهی به سقوط حکومت پهلوی در ۱۳۵۷ش و پایان نظام پادشاهی در ایران؛
- استقرار جمهوری اسلامی: برگزاری همه‌پرسی تعیین نوع نظام سیاسی در فروردین ۱۳۵۸ش و جایگزینی نظام سلطنتی با جمهوری اسلامی؛
- تدوین چارچوب حقوقی جدید: تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی در سال ۱۳۵۸ش و تعیین ساختارها و مبانی حقوقی نظام جدید؛
- استقرار نظام سیاسی مبتنی بر ولایت فقیه: گنجاندن اصل ولایت فقیه در قانون اساسی و تعریف جایگاه رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی؛
- شکل‌گیری فرایندهای انتخاباتی جدید: برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری و مجلس در سال‌های نخست پس از انقلاب و ایجاد سازوکارهای انتخاباتی در چارچوب نظام جدید؛[۸۹][۹۰]
- تغییر روابط نظامی با کشورهای خارجی: پایان یافتن نقش رسمی مستشاران نظامی خارجی در ساختار پیشین و افزایش مسئولیت نیروهای ایرانی در ادارهٔ امور دفاعی؛
- تجربهٔ جنگ و تغییرات دفاعی: تجربه‌اندوزی نیروهای ایرانی در جنگ ایران و عراق و گسترش ظرفیت‌های عملیاتی و دفاعی در طول جنگ؛
- تغییر جایگاه دین در ساختار حکومت: گسترش نقش اصول و نهادهای دینی در قوانین، ساختار سیاسی و ادارهٔ عمومی کشور؛
- گسترش برگزاری نماز جمعه: برگزاری نماز جمعه در شهرهای مختلف پس از انقلاب و تبدیل آن به یکی از مجاری بیان مواضع سیاسی و دینی در عرصهٔ عمومی؛
- تغییر سیاست‌های آموزش عالی: بازنگری در ساختار و محتوای دانشگاه‌ها در جریان انقلاب فرهنگی و تغییر جهت‌گیری رسمی آموزش عالی؛
- مشارکت زنان در تحولات سیاسی: حضور زنان در جنبش انقلابی، فعالیت‌های عمومی و فرایندهای انتخاباتی پس از انقلاب؛
- تغییر جهت‌گیری سیاست خارجی ایران: فاصله‌گیری از برخی ترتیبات سیاسی و راهبردی دورهٔ پهلوی و اتخاذ مواضع رسمی مبتنی بر استقلال سیاسی و مخالفت با سلطهٔ قدرت‌های بزرگ.[۹۱]
اثرگذاری‌های بین‌المللی
روح‌الله خمینی با طرح دیدگاه‌های خود دربارهٔ حکومت دینی، اسلام سیاسی، استقلال سیاسی و مخالفت با سلطهٔ قدرت‌های بزرگ، در شکل‌گیری مباحث سیاسی جهان اسلام و برخی تحولات خاورمیانه نقش داشت. مواضع و اقدامات او در دورهٔ رهبری جمهوری اسلامی، به‌ویژه در زمینهٔ روابط خارجی، مسئلهٔ فلسطین و حمایت از برخی جریان‌های اسلامی، بازتابی فراتر از مرزهای ایران یافت. مهم‌ترین محورهای این اثرگذاری عبارت‌اند از:
- طرح الگوی حکومت دینی در عرصهٔ بین‌المللی: امام خمینی با تأکید بر تشکیل حکومت بر پایهٔ مبانی اسلامی و رهبری دینی، الگویی از پیوند دین و حکومت را وارد مباحث سیاسی معاصر کرد که در مطالعات مربوط به اسلام سیاسی مورد توجه قرار گرفت؛
- تأثیر بر گفتمان اسلام سیاسی: دیدگاهها و رهبری امام خمینی در جریان انقلاب ایران، در تحلیل‌ها و مواضع برخی جنبش‌ها و جریان‌های اسلامی در کشورهای دیگر بازتاب یافت؛[۹۲]
- تغییر مناسبات با قدرت‌های بزرگ: مواضع سیاسی امام خمینی در مخالفت با نفوذ ایالات متحده و دیگر قدرت‌های خارجی، در جهت‌گیری روابط جمهوری اسلامی با آمریکا و برخی کشورهای غربی نقش داشت؛
- حمایت از مسئلهٔ فلسطین: امام خمینی حمایت از مردم فلسطین و مخالفت با سیاست‌های اسرائیل را در شمار مواضع محوری خود قرار داد و با اعلام روز جهانی قدس، بر طرح این مسئله در عرصهٔ عمومی و روابط بین‌المللی تأکید کرد؛
- حمایت از جریان‌های اسلامی منطقه: امام خمینی از برخی جنبش‌ها و جریان‌های اسلامی مخالف نفوذ خارجی حمایت سیاسی کرد؛ این موضع در روابط جمهوری اسلامی با شماری از نیروهای منطقه‌ای بازتاب یافت، هرچند شکل و دامنهٔ حمایت‌ها در هر مورد متفاوت بود؛
- بازتاب منطقه‌ای دیدگاهها و رهبری او: رهبری امام خمینی در انقلاب سال ۱۳۵۷ و تأسیس جمهوری اسلامی، او را به یکی از چهرههای محوری در تحولات سیاسی خاورمیانه تبدیل کرد و واکنش‌های متفاوتی را در میان دولت‌ها، جنبش‌ها و تحلیلگران سیاسی برانگیخت؛
- مخالفت با نظم بین‌المللی دوقطبی: امام خمینی با انتقاد از سلطهٔ قدرت‌های بزرگ و وابستگی سیاسی، دیدگاهی مبتنی بر استقلال کشورها و مخالفت با نفوذ خارجی مطرح کرد که در گفتمان رسمی جمهوری اسلامی نیز بازتاب یافت؛
- افزایش توجه بین‌المللی به تشیع سیاسی: نقش امام خمینی و روحانیت شیعه در تحولات سیاسی ایران، توجه رسانه‌ها، پژوهشگران و دولت‌های خارجی را به جایگاه تشیع در سیاست معاصر افزایش داد؛
- تأثیر بر مباحث دین و سکولاریسم: دیدگاه‌های امام خمینی دربارهٔ نسبت دین و حکومت و تجربهٔ سیاسی مبتنی بر این دیدگاهها، در مباحث دانشگاهی و سیاسی دربارهٔ اسلام سیاسی و رابطهٔ دین و دولت مورد بررسی قرار گرفت.[۹۳][۹۴]
سبک زندگی
ورزش و سلامت جسمانی: سید روح‌الله خمینی به بسیاری از رشته‌های ورزشی علاقه‌مند بود و از جمله ورزش‌هایی که خود در آنها فعالیت داشت، می‌توان به کوه‌نوردی، فوتبال در دورهٔ نوجوانی و شنا و برخی ورزش‌های باستانی و کشتی در دورهٔ جوانی اشاره کرد. با افزایش سن، کوه‌نوردی و پیاده‌روی به فعالیت‌های اصلی او تبدیل شد. او هیچ‌گاه به بهانهٔ برنامه‌ای دیگر از ورزش نمی‌گذشت و در توصیه‌های خود به فرزندان و نوه‌ها بر ضرورت تفکیک زمان درس و تفریح تأکید می‌کرد و هر یک را در جای خود لازم می‌دانست.[۹۵] او در این زمینه به تجربهٔ شخصی خود نیز اشاره می‌کرد.[۹۶] خمینی برخی تابستان‌ها به درکه تهران می‌رفت و تا پنجاه‌سالگی، عصرها با لباس روحانیت به کوه می‌رفت.[۹۷] او طی برنامه‌ای منظم، روزانه یک ساعت‌ونیم پیاده‌روی می‌کرد و افزون بر آن، حرکاتی که پزشکان برای او تجویز کرده بودند را هنگام انجام کارهای دیگر نیز انجام می‌داد.[۹۸][۹۹]
نظم و برنامه‌ریزی: برنامه روزانه خمینی شامل زمان‌های مشخصی برای عبادت، مطالعه، تدریس، استراحت، رفت‌وآمد و فعالیت جسمانی بود. این نظم در برنامه خواب و خوراک و امور آموزشی او نیز رعایت می‌شد. او بر تفکیک زمان کار و تفریح تأکید داشت و این موضوع را در توصیه‌های خود به فرزندان و نوه‌هایش مطرح می‌کرد.[۱۰۰]
برنامه عبادی: عبادت بخش ثابتی از برنامه روزانه خمینی بود. نمازهای روزانه، نماز شب، تلاوت قرآن، دعا و زیارت از جمله فعالیت‌های عبادی او به شمار می‌رفت. او معمولاً نماز را در اول وقت می‌خواند و در دوره‌های مختلف زندگی، از جمله دوران تبعید و بیماری، به انجام عبادات اهتمام داشت.[۱۰۱] در ماه رمضان نیز برنامه روزانه خود را با روزه‌داری، نماز و دعا تنظیم می‌کرد.[۱۰۲]
زندگی خانوادگی: خمینی در زندگی خانوادگی با همسر، فرزندان و دیگر اعضای خانواده ارتباط صمیمانه داشت و هنگام دوری در نامه‌های خود با آنان درباره وضعیت خانواده و مسائل روزمره مکاتبه می‌کرد. او در تربیت فرزندان بر نقش رفتار والدین، احترام به مادر و رعایت روابط خانوادگی تأکید داشت. همچنین بخشی از وقت خود را به معاشرت و بازی با نوه‌هایش اختصاص می‌داد.[۱۰۳]
ساده‌زیستی و آراستگی ظاهر: زندگی شخصی خمینی‌با پرهیز از تجملات و استفاده از امکانات ساده همراه بود. در محل سکونت او، به‌ویژه در نجف، پاریس و جماران، از وسایل و امکانات محدود استفاده می‌شد. در کنار سادگی زندگی، به نظافت و آراستگی ظاهر، تمیزی لباس، استحمام و استفاده از عطر نیز توجه داشت.[۱۰۴]
روابط اجتماعی: روابط خمینی با اطرافیان، شاگردان، همکاران و کارکنان خانه و دفتر او بخشی از زندگی روزمره‌اش را تشکیل می‌داد. در گزارش‌های مربوط به معاشرت‌های او، به دیدار با همراهان، پیگیری وضعیت افراد بیمار یا گرفتار و ارتباط با شاگردان اشاره شده است. در برخورد با مخالفان نیز، بنا بر توصیف‌های موجود، از گفت‌وگو و مدارا در کنار مواضع قاطعانه در مسائل سیاسی استفاده می‌کرد.[۱۰۵]
دیدگاهها دربارهٔ امام خمینی
شخصیت‌های سیاسی، اندیشمندان و روحانیان ایرانی و خارجی، دیدگاه‌های گوناگونی دربارهٔ سید روح‌الله خمینی و نقش او در تحولات سیاسی و دینی ایران بیان کرده‌اند. این دیدگاهها موضوعاتی مانند رهبری انقلاب، اندیشهٔ سیاسی، ویژگی‌های شخصیتی و تأثیر انقلاب ایران بر جهان را دربر می‌گیرد. در میان اندیشمندان خارجی، میشل فوکو از جمله کسانی بود که انقلاب ایران را بررسی کرد. او در نوشته‌های خود به نقش مذهب، رهبری خمینی و شکل‌گیری جنبش انقلابی در ایران پرداخت. یرواند آبراهامیان نیز خمینی را علاوه بر جایگاه مذهبی، دارای نوآوری سیاسی دانسته و به نقش مخالفت با حکومت پهلوی، زندگی ساده و بسیج نیروهای مردمی در شکل‌گیری پایگاه اجتماعی او اشاره کرده است.[۱۰۶]
در میان سیاستمداران خارجی، میخائیل گورباچف اندیشه‌های خمینی را فراتر از زمان و مکان توصیف کرد. نلسون ماندلا به نقش او در پیروزی انقلاب اسلامی اشاره داشت و جیمی کارتر گفت که خمینی در ایران به‌عنوان قهرمانی بزرگ شناخته می‌شود. هنری کیسینجر نیز تصمیم‌های او را عاملی برای دشوار شدن پیش‌بینی سیاست‌های ایران دانسته است.[۱۰۷] در میان شخصیت‌های کشورهای اسلامی، احمد بن‌بلا انقلاب ایران را در احیای اسلام در جهان عرب مؤثر دانست. بی‌نظیر بوتو به جایگاه خمینی در میان رهبران سیاسی اشاره کرد و حافظ اسد نقش او را در انقلاب ایران و دفاع از ارزش‌های اسلامی برجسته دانست. محمد حسنین هیکل نیز خمینی را شخصیتی متعلق به دورانی دیگر توصیف کرد. پژوهشگر تاریخ، یرواند آبراهامیان، خمینی را در کنار جایگاه روحانی‌اش، نوآوری سیاسی دانسته و محبوبیت او را با زندگی ساده، مخالفت با حکومت پهلوی و بسیج نیروهای مردمی مرتبط کرده است.[۱۰۸][۱۰۹]
در میان شخصیت‌های مذهبی و فکری ایران، مرتضی مطهری از جمله چهره‌هایی بود که دربارهٔ اندیشه‌های اسلامی و جایگاه خمینی در نهضت انقلاب اظهارنظر کرد. محمدعلی اراکی و سیدمحمدرضا گلپایگانی به نقش او در تحولات اسلامی و سیاسی اشاره کردند. سیدشهاب‌الدین مرعشی نجفی بر مبارزهٔ او با ظلم تأکید داشت و محمدتقی مصباح یزدی و عبدالله جوادی آملی به جایگاه علمی و ویژگی‌های شخصیتی او پرداختند. محمدتقی جعفری نیز از تدبیر، شهامت و ابتکار او در رهبری یاد کرده است.[۱۱۰] سیدعلی خامنه‌ای جایگاه خمینی را با تأکید بر تداوم و ماندگاری اندیشه و میراث او توصیف کرده و وی را حقیقتی همواره زنده دانسته است.[۱۱۱]
در برخی گزارش‌های رسانه‌ای، از جمله روایت خبرنگار آمریکایی روبین وودزورث، حضور امام خمینی در جماران با اقتدار و آرامش توصیف شده است. نشریاتی مانند ایندیپندنت و هرالد تریبون نیز به نقش او در تحولات سیاسی ایران و تأکیدش بر ایجاد نظامی مبتنی بر اسلام پرداخته‌اند.[۱۱۲]
درگذشت امام خمینی
امام خمینی در شامگاه ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ش پس از یک دوره بیماری، درگذشت. فردای روز ارتحال امام، آیت‌الله سید علی خامنه‌ای که در آن زمان، رئیس‌جمهور ایران بود، وصیت‌نامه امام را در حضور مسئولان کشوری و لشکری، قرائت کرد. در همان روز، نمایندگان مجلس خبرگان رهبری که وظیفهٔ انتخاب رهبر را بر عهده داشتند، با اکثریت آراء، آیت‌الله سید علی خامنه‌ای را به رهبری نظام جمهوری اسلامی ایران برگزیدند.
تشییع جنازه
مردم ایران که مرجع دینی و رهبر سیاسی خود را از دست داده بودند از سراسر کشور به تهران آمدند تا در مراسم وداع با امام شرکت کنند. جمعیت تشییع‌کننده، بیش از ۱۰ میلیون نفر تخمین زده شده است و پرجمعیت‌ترین مراسم تشییع در جهان شمرده می‌شود.[۱۱۳] پیکر امام خمینی در ۱۵ خرداد ۱۳۶۸ش به مصلای تهران آورده شد و پس از اقامه نماز میت در ۱۶ خرداد، با همراهی میلیون‌ها عزادار تا بهشت زهرا تشییع و در آنجا دفن شد. محل خاک‌سپاری در طی زمان گسترش یافت و امروزه حرم امام خمینی، یکی از مکان‌های زیارتی ایرانیان و دیگر علاقمندان او است.
در پی درگذشت نخستین رهبر جمهوری اسلامی ایران، افزون بر پاپ ژان پل دوم، رهبر مسیحیان کاتولیک جهان، بسیاری از سران کشورهای مختلف، سازمان‌های بین‌المللی، احزاب و گروه‌ها با نامه‌های رسمی به آیت‌الله خامنه‌ای، رئیس‌جمهور وقت و به مردم ایران تسلیت گفتند.
آیت‌الله خامنه‌ای، امام خمینی را یک حقیقت همیشه زنده دانسته است که نامش، پرچم انقلاب اسلامی ایران و راه او راه این انقلاب و اهداف او اهداف این انقلاب است.[۱۱۴] از منظر آیت‌الله خامنه‌ای، امام خمینی الگوی کامل یک مسلمان و نمونه بارز یک رهبر اسلامی است که قوّت ایمان را با عمل صالح، ارادهٔ پولادین را با همّت بلند، شجاعت اخلاقی را با حزم و حکمت، صراحت لهجه و بیان را با صدق و متانت، صفای معنوی و روحانی را با هوشمندی و کیاست، تقوا و ورع را با سرعت و قاطعیّت، ابّهت و صلابت رهبری را با رقّت و عطوفت و بسیاری از خصال نفیس و کمیاب را با هم داشت.[۱۱۵]
تصویرپردازی
نام و تصویر امام خمینی در ایران در قالب نام‌گذاری فضاهای شهری، آثار هنری، موسیقی، سینما، تلویزیون و ادبیات بازتاب یافته است. بر اساس قانون نحوهٔ حفظ آثار و یاد امام خمینی مصوب ۱۳۶۸، نام‌گذاری مراکز، میدان‌ها و خیابان‌های مهم کشور به نام او و تهیه و نصب آثار هنری و تجسمی مرتبط با آرمان‌ها و اهداف وی مورد توجه قرار گرفت.[۱]
نام امام خمینی بر شماری از مراکز علمی و فرهنگی، از جمله دانشگاه بین‌المللی امام خمینی در قزوین، نهاده شده است. حرم امام خمینی در تهران نیز افزون بر کارکرد مذهبی و یادمانی، محل برگزاری مراسم سالگرد درگذشت او و برنامه‌های فرهنگی مرتبط با یاد وی است.[۲]
در هنرهای تجسمی، چهرهٔ امام خمینی موضوع نقاشی‌ها و پرتره‌های متعددی بوده است. از جمله، غلامعلی طاهری پرتره‌هایی از او خلق کرده که برخی از آنها در کتاب‌های درسی و مراکز عمومی منتشر یا نصب شده‌اند. همچنین تابلوی پرترهٔ رنگ‌روغن اثر استاد صالح‌زاده در سال ۱۳۷۵ خلق شده است.[۳][۴]
در موسیقی، سرود «خمینی ای امام» از آثار شناخته‌شده‌ای است که در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷، همزمان با ورود امام خمینی به ایران، در فرودگاه مهرآباد اجرا شد. سرود «بوی گل سوسن و یاسمن آید» نیز از آثار موسیقایی مرتبط با بازگشت او به ایران و پیروزی انقلاب اسلامی است.[۵][۶]
زندگی امام خمینی در سینما و تلویزیون نیز موضوع چندین اثر بوده است. فیلم سینمایی «فرزند صبح» به کارگردانی بهروز افخمی، دوران کودکی او و بخشی از رویدادهای مربوط به دستگیری‌اش در خرداد ۱۳۴۲ را روایت می‌کند. مجموعه‌های تلویزیونی «آفتاب و زمین»، «صنوبر» و «روح‌الله» و مستند «روح‌الله» ساختهٔ محمد دبوق نیز از جمله آثار تصویری دربارهٔ زندگی او هستند.[۷][۸]
در حوزهٔ ادبیات، افزون بر کتاب‌ها و پژوهش‌هایی که دربارهٔ زندگی و اندیشهٔ امام خمینی نوشته شده‌اند، اشعار خود او نیز منتشر شده است. «دیوان امام خمینی» مجموعه‌ای از غزل‌ها، رباعی‌ها، قصاید و دیگر سروده‌های اوست که به همت مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی منتشر شده است.[۹]
کنش‌گری اجتماعی
زمانی که سید روح‌الله به قم رفت، آیت‌الله سیدحسن مدرّس (۱۲۴۹–۱۳۱۶ش)، نمایندهٔ مجلس بود. در آن دوره، سید روح‌الله، دیدارهایی با آیت‌الله مدرس در محل مجلس شورای ملی داشت؛ اما در جریان به سلطنت رسیدن رضا پهلوی، از شیوهٔ استادش، آیت‌الله حائری یزدی، پیروی می‌کرد و حرکت‌های هماهنگ جمعی را ترجیح می‌داد و حفظ موجودیت حوزه علمیه را مهم‌تر می‌دانست.[۱۱۶] با آزادی نسبی که پس از رضا شاه در ایران فراهم شد، آیت‌الله خمینی در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۲۳ش اولین بیانیهٔ سیاسی خود را صادر کرد و در پیامی به ملت ایران، از قیام برای خدا سخن گفت و آن را تنها راه اصلاح، نامید و هشدار داد که اگر قیام برای خدا انجام نشود و آموزه‌های دین، احیا نشود، آیین و شرف جامعه مسلمان به تاراج خواهد رفت.[۱۱۷]
با درگذشت آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی (۱۲۴۶–۱۳۲۵ش)، مرجع تقلید شیعیان، امام خمینی برای جانشینی آیت‌الله سیدحسین طباطبائی بروجردی (۱۲۵۴–۱۳۴۰ش) و دعوت از او برای هجرت به قم و پذیرش مسئولیت حوزه علمیه، تلاش بسیاری کرد. او حتی با داشتن درجه اجتهاد در علوم دینی، مدتی در درس فقه آیت‌الله بروجردی شرکت کرد تا جایگاه علمی آیت‌الله بروجردی در حوزه علمیه قم، تثبیت شود.[۱۱۸] ارائهٔ طرحی برای سامان‌دهی امور حوزهٔ علمیهٔ قم (۱۳۲۸ش)، صدور بیانیه در محکومیت پایه‌گذاری دولت اسرائیل (۱۳۲۷ش) و رایزنی‌های گسترده برای جلوگیری از اعدام نواب صفوی و دیگر اعضای گروه فداییان اسلام (۱۳۳۴ش) از مهم‌ترین تلاش‌های آیت‌الله خمینی در دوره زعامت پانزده‌سالهٔ آیت‌الله بروجردی بر جامعه شیعیان بود.[۱۱۹]
پس از درگذشت آیت‌الله بروجردی، فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی امام خمینی، ژرفا و گستردگی بیشتری یافت. در سال ۱۳۴۱ش، تصویب لایحهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی از طرف دولت که موجب تضعیف جایگاه اسلام و قرآن در قوانین رسمی کشور ایران می‌شد، با مخالفت شدید آیت‌الله خمینی روبرو شد و حتی سفر محمدرضا شاه به قم نیز نتوانست از شدت این مخالفت بکاهد. آیت‌الله خمینی با نگارش و صدور بیانیه‌ای که جمعی از علمای بزرگ قم نیز آن را امضا کردند، انقلاب سفید شاه را انقلاب سیاه نامید و خواستار تغییر دولت مستبد به جرم تخلف از احکام اسلام و تجاوز به قانون اساسی شد.[۱۲۰]
مراحل مبارزه امام خمینی تا پیروزی انقلاب اسلامی
سرآغاز مبارزه و دوران تبعید (۱۳۴۱-۱۳۴۳ شمسی)
مجموعه اقدامات امام خمینی در سال ۱۳۴۱ش، آغاز یک مبارزهٔ اجتماعیِ سخت و طولانی با حکومت پهلوی بود.[۱۲۱] در عاشورای ۱۳۴۲ش، اعتراض به پیروی محمدرضا پهلوی از سیاست اسرائیل و ایالات متحده آمریکا موجب زندانی شدن او به‌مدت ۱۰ ماه شد. در سال ۱۳۴۳ش نیز سخنرانی علیه اعطای کاپیتولاسیون به مستشاران نظامی آمریکایی، موجب شد که وی توسط حکومت پهلوی، ابتدا به ترکیه و سپس به عراق تبعید شود؛ اما او در طول چهارده سال دوری از میهن و وطن، همواره رهبری خیزش مردمی بر ضد حکومت پهلوی را بر عهده داشت.
رهبری نهضت از تبعیدگاه (۱۳۴۴-۱۳۵۷ شمسی)
امام خمینی با استقرار در شهر نجف، از سال ۱۳۴۴ش دروس حوزوی خود را در مسجد شیخ انصاری آغاز کرد و در درس فقه اسلامی، ایدهٔ برپایی حکومت اسلامی را تبیین کرد و مسئله ولایت فقیه را نیز در همین چارچوب تشریح کرد.[۱۲۲] سخت‌گیری‌های حکومت عراق، موجب شد تا امام خمینی در نیمه سال ۱۳۵۷ش به کشور فرانسه مهاجرت کند. امام در دهکده نوفل‌لوشاتو در حومه پاریس مستقر شد و روزانه در مصاحبه با خبرنگاران رسانه‌های جهان، وضعیت اجتماعی ایران و اهداف نهضت اسلامی ایرانیان را تشریح و تبیین می‌کرد.[۱۲۳] این رویکرد، موجب شتاب فزاینده انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی شد و سرانجام با خروج محمدرضا شاه از ایران و سست شدن پایه‌های حکومت پهلوی، امام خمینی در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ش پیروزمندانه به ایران بازگشت.
بازگشت پیروزمندانه و تبیین اهداف حکومت اسلامی
امام خمینی در فرودگاه مهرآباد تهران، کوتاه سخن گفت و سپس راهی مزار شهیدان انقلاب در بهشت زهرا شد. سخنرانی آیت‌الله خمینی در بهشت زهرا و میان انبوه طرفداران، به‌روشنی بر تغییر حکومت و برپایی دولت اسلامی تأکید می‌کرد.[۱۲۴] مردم ایران با پذیرش رهبری امام خمینی به‌عنوان یک مرجع دینی، بزرگ‌ترین تحول را در تاریخ سیاسی ایران پدیدآوردند. کار بزرگ امام خمینی آن بود که تنها نظام شاهنشاهی را به جمهوری مبدل نکرد، بلکه ساختار سلطنتی را به نظام «امامت» و «امت»[۱۲۵] و مردم‌سالاری دینی تبدیل کردند.[۱۲۶] امام خمینی در آغاز ورود به ایران، زمینه‌سازی برای تشکیل شورای انقلاب و دولت موقت را انجام داده بود.
امام خمینی و برپایی جمهوری اسلامی
استقرار نظام و تأسیس نهادهای انقلابی
با سقوط نهادهای اصلی نظام شاهنشاهی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ش، امام خمینی مردم را به آرامش دعوت کرد تا نظم در کشور حکم‌فرما شود. دولت موقت با رهنمودهای امام خمینی، انتخابات مجلس خبرگان، تدوین قانون اساسی و همه‌پرسی قانون اساسی را برگزار کرد تا سرانجام در ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ش، برقراری نظام جمهوری اسلامی از سوی ایرانیان به‌صورت رسمی اعلام شد.
در این دوره، امام خمینی، هم به‌عنوان مرجع دینی و هم به‌مثابه رهبر انقلاب اسلامی ایران، پاسخ‌گوی نیازها و خواسته‌های جامعهٔ ایران بود. طبق بیان جوادی آملی امام خمینی در حقیقت جایگاه رهبری را از جایگاه العلما ورثه الانبیاء در جایگاه نیابت مطرح کرد. برجستگی اصلی امام خمینی در این بود که امام زمان را در همه ابواب این نظام و کشور توسعه داد. همانگونه که خود امام خمینی نایب و وارث امام زمان بود، امام فعلی جامعه هم نایب و وارث امام زمان است.[۱۲۷]
در این جایگاه، سررشتهٔ بسیاری از امور، مانند مباحث مربوط به سیاست داخلی و سیاست خارجی، به او ختم می‌شد. وی اگرچه خواستار واگذاردن امور به دیگران و نظارت کلی بر آنها بود؛ اما رهنمودهایش همواره کارگشا بود.[۱۲۸] در همین چارچوب، او در فرمان‌های جداگانه‌ای، نهادهای اجتماعی نوپدیدی مانند کمیته‌های انقلاب اسلامی، کمیته امداد، جهاد سازندگی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نهضت سوادآموزی، سازمان بسیج مستضعفین و شورای عالی انقلاب فرهنگی را بنیان نهاد.
فرماندهی کل قوا در دوران جنگ تحمیلی
پیروزی انقلاب و سقوط شاه ایران، توازن قدرت در منطقه را از میان برد. برهم خوردن موازنات منطقه‌ای، صدام حسین، رئیس‌جمهور عراق را بر آن داشت تا از این موقعیت بهره گیرد و جایگاه خود را در منطقه تثبیت کند. او با لغو یک‌جانبهٔ قرارداد ۱۹۷۵م الجزایر پیرامون مرز اروندرود، و درخواست تخلیهٔ جزایر سه‌گانهٔ ایرانی در خلیج فارس، تهاجم نظامی گسترده‌ای را به ایران آغاز کرد. با آغاز جنگ تحمیلی، امام خمینی در اولین واکنش، مردم را به آرامش و خون‌سردی دعوت کرد و با کوچک نشان دادن حملهٔ دشمن، سبب دل‌گرمی مردم و مسئولان ایران شد.[۱۲۹]
وی همزمان، دستور بسیج عمومی داد تا مردم وارد نبرد با دشمن متجاوز شوند. او برای ایجاد ساختار و سازمان دفاعی برای مقاومت، به تشکیل شورای دفاع مبادرت ورزید و برای اداره کردن جبهه‌های جنگ، به‌عنوان فرمانده کل قوا فرامینی را صادر کرد.
امام خمینی بر این باور بود که انقلاب اسلامی ایران در دنیا به دنبال صلح و آرامش است، اما در برابر تجاوز دشمن نباید سر تسلیم فرود آورد. امام با بیان نظریهٔ حق و باطل / اسلام و کفر و نیز تبیین مفهوم «صدام، عامل آمریکا»، مرزهای اعتقادی و ارزشیِ دفاع مقدس را ترسیم کرد. از سوی دیگر، امام می‌کوشید تا از این موقعیت پیش‌آمده برای رهایی مردم عراق از حکومت بعثی، بهره بگیرد.[۱۳۰]
دستاوردهای دانشی امام خمینی
آیت‌الله خمینی در علوم دینی مانند فقه و اصول فقه، سرآمد بود و عالمان و دانشمندان بزرگی از مجالس و محافل درس او سر برآوردند. او در دانش‌هایی مانند فلسفه اسلامی و عرفان نظری نیز صاحب‌نظر و دارای تألیفات است. وی در دوران تدریس در قم، در مدرسه فیضیه جلسات درس اخلاق برپا می‌کرد که از استقبال طلاب حوزه علمیه قم برخوردار بود. آیت‌الله خمینی، در حوزه علمیه قم، چندین دوره فقه، اصول فقه، فلسفه، عرفان و اخلاق اسلامی را تدریس کرد و در حوزه علمیه نجف نیز ۱۳ سال فقه و علوم دینی را در عالی‌ترین سطوح تدریس کرد.[۹۳]
حاصل تأملات و مطالعات علمی امام خمینی، مجموعه‌ای از آثار مکتوب به قلم خود او است که عبارت‌اند از: کشف اسرار؛ تحریر الوسیله؛ شرح چهل حدیث؛ ولایت فقیه؛ جهاد اکبر؛ مناسک حج؛ آداب الصلاة؛ سرّ الصلاة؛ تفسیر سوره حمد؛ طلب و اراده؛ شرح دعای سحر؛ کتاب البیع (پنج جلد)؛ کتاب الطهاره (چهار جلد)؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل؛ مصباح الهدایه الی الخلافة و الولایة؛ مناهج الوصول الی علم الاصول (دو جلد)؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم ومصباح الانس؛ انوار الهدایه فی التعلیقة علی الکفایة (دو جلد)؛ رسائل (شامل چند رساله در علم اصول مثل «لاضرر و لا ضرار»، استصحاب، تعادل و تراجیح، اجتهاد و تقلید، و تقیه).
نظریه ولایت مطلقه فقیه که نظریه‌ای فقهی ـ سیاسی و مبتنی بر باورهای تشیع است، مهم‌ترین نظریهٔ امام خمینی است. وی تلاش کرد حکومت جمهوری اسلامی و قانون اساسی آن را بر اساس همین نظریه شکل دهد. از نگاه امام خمینی حکومت، فلسفهٔ عملی تمامی فقه است.[۱۳۱] نگاه حکومتی او به فقه سبب شد تا ضمن تأکید بر حفظ چارچوب فقه سنتی، به نوآوری در اجتهاد معتقد شود. نظریهٔ نقش زمان و مکان در اجتهاد و برخی فتاوای تأثیرگذار او، نتیجهٔ همین رویکرد است. اصطلاح «اسلام ناب محمدی» را او در همین چارچوب به‌کار می‌برد.
پانویس
- ↑ مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ص۸۴؛
- ↑ مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۶–۱۱۹.
- ↑ مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۴۶۶-۴۶۹.
- ↑ مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ۶۱-۶۳.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۴، ص۱۰۵-۱۰۶.
- ↑ پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۱۲۳.
- ↑ مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ص۹۷.
- ↑ پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۷۴.
- ↑ ثقفی، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۵۵.
- ↑ روحانی، نهضت امام خمینی، 1383ش، ج1، ص44.
- ↑ پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۲۱۶-۲۱۷.
- ↑ مرادی‌نیا، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۳۳.
- ↑ روحانی، نهضت امام خمینی، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۳۹-۴۰.
- ↑ پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۲۱۶-۲۱۷.
- ↑ بهجت، استادان امام، ۱۳۸۵ش، ص۱۰۷.
- ↑ مرادی‌نیا، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۳۷-۳۸..
- ↑ مرادی‌نیا، محمدجواد، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۴۲-۴۳.
- ↑ انصاری، حدیث بیداری، زندگی‌نامۀ امام خمینی از تولد تا رحلت، ۱۳۸۹ش، ص۷.
- ↑ بهجت، استادان امام، ۱۳۸۵ش، ص۲۲.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۳، ص۲۹۵-۲۹۷.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، امام‌خمینی به روایت هاشمی رفسنجانی، ۱۳۸۵ش، ص۲۵۵.
- ↑ بنی‌فضل، خاطرات، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص ۴۳.
- ↑ محتشمی‌پور، خاطرات سیاسی، ۱۳۷۶ش، ج۱، ۵۰۳–۵۰۵.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۶، ص۳۱۵.
- ↑ فراتی، «مرجعیت امام خمینی»، پرتال جامعه علوم انسان.
- ↑ صالحی، امام و مرجعیت،۱۳۷۲ش، ۲۲ و ۲۵.
- ↑ «سند حمایت مراجع و علما از مرجعیت امام خمینی در سال 1342»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ نوری، آیینه‌داران حقیقت، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۴۱۷.
- ↑ روحانی، حاج‌آقامجتبی تهرانی شاگرد دلباخته امام، ۱۳۹۱ش، ص۳۰.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۹، ص۲۲۵.
- ↑ مجموعه آثار حضرت امام خمینی سلام الله علیه - نسخه ۲، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
- ↑ مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۳، ص۱۹۵-۱۹۹.
- ↑ امام خمینی، دیوان امام، 1392، ص142.
- ↑ مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۴۶۶-۴۶۹.
- ↑ «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی.
- ↑ «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی.
- ↑ «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی.
- ↑ «بررسی معاهدات و امتیازات بین ایران و روسیه از دوره قاجار تا مشروطه 1324-1210ق / 1906-1795م»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ «اقدامات و اصلاحات رضاشاه»، پایگاه اطلاع‌رسانی رویش اخلاق و تربیت؛ فلاح‌زاده، «رهیافت‌های تاریخی در اندیشه امام خمینی(ره)»، ۱۳۷۸ش، ص۲۹۷.
- ↑ «تاریخ و سیر تحول حوزه علمیه قم در دوران معاصر/ 1»، وب‌سایت دیگران.
- ↑ «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر.
- ↑ «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر.
- ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص363-365.
- ↑ «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر.
- ↑ آبادیان، «اصلاحات ارضي و تبعات اجتماعي مهاجرت روستائيان به شهر تهران»، 1397ش، ص۱۵.
- ↑ «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر؛ «پساکودتا؛ سازمان جهنمی ساواک»، خبرگزرای حوزه.
- ↑ دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۳۸.
- ↑ دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۳۹-۱۴۲.
- ↑ دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۷-۱۴۹.
- ↑ دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۹-۱۵۰.
- ↑ دهقان، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۱۵۰.
- ↑ «رهبری»، پرتال امام خمینی؛«زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.
- ↑ «۱۳ بهمن ۱۳۵۷؛ شوق مردم برای دیدار و بیعت با امام»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «نگاهی دیگر به بیعت آبی‌پوشان آسمانی با امام خمینی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «بیعت با آرمان‌های امام با حضور در ۲۲ بهمن»، خبرگزاری صدا و سیما.
- ↑ «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.
- ↑ «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.
- ↑ حمیدزاده، «نگاهی به رفتار مدیریتی و رهبری امام خمینی در انقلاب اسلامی»، پرتال علوم انسانی.
- ↑ «مبانی، اصول و راهبردهای سیاست خارجی از منظر امام خمینی (ره)»، خبرگزرای فارس.
- ↑ «امام خمینی(ره) و لایحه مصونیت مستشاران امریکایی در ایران»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
- ↑ «زندگینامه»، پرتال امام خمینی.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج21، ص220-226.
- ↑ «امام خمینی: روز قدس یک روز جهانی است و تنها به قدس اختصاص ندارد/ روز مقابله مستضعفین با مستکبرین است»، پرتال امام خمینی.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج9، ص267.
- ↑ «راهبردهای امام خمینی(س) در سیستم بین المللی معاصر»، پرتال امام خمینی.
- ↑ «راهبردهای امام خمینی(س) در سیستم بین المللی معاصر»، پرتال امام خمینی.
- ↑ خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۳۳.
- ↑ خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۵۰-۵۴.
- ↑ خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۵۵-۵۷.
- ↑ خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۵۸-۶۱.
- ↑ خسروپناه، منظومه فکری امام خمینی، ۱۳۹۵ش، ص۶۵-۶۸.
- ↑ عباسی، «سیری در اندیشه‌های اجتماعی امام خمینی قدس سره»، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۶-۱۱۰.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۳.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۳.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۵.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۴.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۵.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۵.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۲۸-۱۳۰.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۹۸.
- ↑ «اندیشه های سیاسی امام خمینی»، پرتال امام خمینی. دانشنامه امام‌خمینی، ج۱، ص۸۵-۳۱۱.
- ↑ کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.
- ↑ کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.
- ↑ کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.
- ↑ کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.
- ↑ کریمی، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، 1380ش، ص۶۷-۷۳.
- ↑ محسنی، «جایگاه فرهنگ و تحول فرهنگی از دیدگاه امام خمینی (ره)؛ (ارائه مقاله در بخش دانشجویی کنگره)»، ۱۳۸۹ش، ص۵-۱۵.
- ↑ «نهادهایی که با فرمان مستقیم امام خمینی تشکیل شدند کدامند؟»، پرتال امام خمینی.
- ↑ «رهبری نظام جمهوری اسلامی ایران»، پرتال امام خمینی.
- ↑ «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.
- ↑ فرازی، «دستاوردهای انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره)»، ۱۳۸۳ش، ص۱۱۲-۱۲۸.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج21، ص289.
- ↑ ۹۳٫۰ ۹۳٫۱ «سید روح‌الله موسوی خمینی»، در وب‌سایت ویکی‌شیعه.
- ↑ «تاثیرات حضرت امام (ره) بر جهان غرب»، وب‌سایت پرسمان دانشجویی.
- ↑ ستوده، پابه‌پای آفتاب، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۳۰.
- ↑ رجایی، برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۳۱.
- ↑ سبحانی‌نیا و علی‌عسکری، مهر و قهر، ۱۳۷۹ش، ص۱۷۷.
- ↑ ستوده، پابه‌پای آفتاب، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۱۰۹.
- ↑ «امام خمینی به کدام ورزش ها علاقه داشتند؟»، وب‌سایت تابناک.
- ↑ رجایی، برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۴-۹.
- ↑ ستوده، پابه‌پای آفتاب، ج۲، ص۲۹۶-۲۹۷.
- ↑ رجایی، برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، ۱۳۹۲ش، ج۳، ص۵۵.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۵۴۳-۵۴۴.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۵۴۰-۵۴۱.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۵۴۹-۵۵۰.
- ↑ حبیبی، «امام خمینی رحمه الله علیه از منظر اندیشمندان اسلامی و غربی»، 1395ش، ص۳۲-۳۵.
- ↑ «امام خمینی(ره) از دید چهرههای سرشناس جهان»، وب‌سایت مشرق.
- ↑ «امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «امام خمینی(ره) از دید چهرههای سرشناس جهان»، وب‌سایت مشرق.
- ↑ «امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «امام خمینی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، پرتال امام خمینی.
- ↑ «امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «سید روح‌الله موسوی خمینی»، در وب‌سایت ویکی‌شیعه.
- ↑ خامنه‌ای، «پیام به مناسبت اولین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
- ↑ خامنه‌ای، «پیام به ملت ایران در آغاز مسئولیت رهبری»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
- ↑ «زندگینامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج1، ص21-23.
- ↑ پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج1، ص153.
- ↑ «سید روح‌الله موسوی خمینی»، در وب‌سایت ویکی‌شیعه.
- ↑ «سید روح‌الله موسوی خمینی»، در وب‌سایت ویکی‌شیعه.
- ↑ «زندگینامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج6، ص16.
- ↑ «بیانات آیت‌الله جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج.
- ↑ خامنه‌ای، «دیباچه صحیفه امام»، صحیفه امام، 1389ش، ج1، صفحه ذ.
- ↑ «بیانات آیت‌الله العظمی جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج.
- ↑ پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج13، ص221-224.
- ↑ پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج21، ص289.
منابع
- آبادیان، حسین، «اصلاحات ارضي و تبعات اجتماعي مهاجرت روستائيان به شهر تهران»، مجله تحقيقات تاريخ اجتماعي، سال هشتم، شمارۀ ۲، ،1397ش.
- اشراقی، عاطفه، مصاحبه چاپ‌شده در پابه‌پای آفتاب، تدوین امیررضا ستوده، تهران، پنجره، چاپ دوم، ۱۳۸۰ش.
- «اقدامات و اصلاحات رضاشاه»، پایگاه اطلاع‌رسانی رویش اخلاق و تربیت، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- «امام خمینی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- «امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۹۱ش.
- «امام خمینی(ره) از دید چهرههای سرشناس جهان»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: ۱۲ خرداد ۱۳۹۵ش.
- «امام خمینی به کدام ورزش ها علاقه داشتند؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۳۹۲ش.
- امام خمینی، سید روح‌الله، دیوان امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
- امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- امام خمینی، سید روح‌الله، «نامه عاشقانه امام خمینی به همسرشان»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۳۹۱ش.
- «امام خمینی (ره) و استعمار، دیدگاهها و راهکارهای مبارزه با آن»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- «امام خمینی: روز قدس یک روز جهانی است و تنها به قدس اختصاص ندارد/ روز مقابله مستضعفین با مستکبرین است»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۴۰۲ش.
- «امام خمینی(ره) و لایحه مصونیت مستشاران امریکایی در ایران»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- «اندیشه های سیاسی امام خمینی»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۲ مهر ۱۴۰۵ش.
- انصاری، حمید، حدیث بیداری، زندگی‌نامۀ امام خمینی از تولد تا رحلت، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- «بررسی معاهدات و امتیازات بین ایران و روسیه از دوره قاجار تا مشروطه 1324-1210ق / 1906-1795م»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۳۸۸ش.
- بنی‌فضل، مرتضی، خاطرات، چاپ‌شده در صحیفه دل، به کوشش حمید بصیرت‌منش و احمد میریان، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ش.
- بهجت، محمدقاسم، استادان امام، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۵ش.
- «بیانات آیت‌الله العظمی جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند۱۴۰۳ش.
- «بیعت با آرمان‌های امام با حضور در ۲۲ بهمن»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۹ بهمن ۱۳۹۷ش.
- پسندیده، سیدمرتضی، خاطرات آیت‌الله پسندیده، گفته‌ها و نوشته‌ها، تهران، مؤسسه تنظیم آثار امام خمینی، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
- «تاثیرات حضرت امام (ره) بر جهان غرب»، وب‌سایت پرسمان دانشجویی، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۸۹ش.
- «تاریخ و سیر تحول حوزه علمیه قم در دوران معاصر/ 1»، وب‌سایت دیگران، ۲۷ مهر ۱۳۸۹ش.
- ثقفی، خدیجه، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، به کوشش علی ثقفی، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، ص تهران، مؤسسه تنظیم، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
- حبیبی، «امام خمینی رحمه الله علیه از منظر اندیشمندان اسلامی و غربی»، مجله پاسدار اسلام، شماره ۴۱۱، 1395ش.
- حمیدزاده، بهرام، «نگاهی به رفتار مدیریتی و رهبری امام خمینی در انقلاب اسلامی»، پرتال علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۵ش.
- خامنه‌ای، سیدعلی، «پیام به ملت ایران در آغاز مسئولیت رهبری»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۸ خرداد ۱۳۶۸ش.
- خامنه‌ای، سیدعلی، «پیام به مناسبت اولین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۰ خرداد ۱۳۶۹ش.
- خامنه‌ای، سیدعلی، «دیباچه صحیفه امام»، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- خسروپناه، عبدالحسین، منظومه فکری امام خمینی، تهران، سازمان انتشارات، ۱۳۹۵ش.
- دهقان، حميد، پژوهشي نو پيرامون انقلاب اسلامی، قم، مدین، ۱۳۷۶ش.
- «راهبردهای امام خمینی(س) در سیستم بین المللی معاصر»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۷ فروردین ۱۱۳۹۷ش.
- رجایی، غلامعلی برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
- روبین وود زورث، زیباترین تجربه من، ترجمه خدیجه مصطفوی، تهران، ضریح آفتاب، ۱۳۹۳ش،
- «روحانیت و عصر پهلوی»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهش‌های معاصر، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- روحانی، سیدحمید، حاج‌آقامجتبی تهرانی شاگرد دلباخته امام، مجله ۱۵ خرداد، شماره ۳۴، ۱۳۹۱ش.
- روحانی، سیدحمید، نهضت امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۳ش.
- «رهبری»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- «زندگینامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ش.
- سازمان جهنمی ساواک»، خبرگزرای حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
- ستوده، امیررضا، پابه پای آفتاب، تهران، پنجره، ۱۳۸۲ش.
- سبحانی‌نیا، محمدرضا و علی‌عسکری، سعیدرضا، مهر و قهر، اصفهان، مرکز فرهنگی شهید مدرس، ۱۳۷۹ش.
- سجادی، عبدالقیوم، «امام خمینی(ره) و جنبشهای اسلامی معاصر»، مجله علوم سیاسی، شماره ۵، 1378ش.
- «سند حمایت مراجع و علما از مرجعیت امام خمینی در سال 1342»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ خرداد ۱۴۰۰ش.
- «سید روح‌الله موسوی خمینی»، وب‌سایت ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ش.
- صالحی، سیدعباس، امام و مرجعیت، مجله حوزه، شماره ۵۶–۵۷، ۱۳۷۲ش.
- عباسی، محمد، «سیری در اندیشه های اجتماعی امام خمینی قدس سره»، مجلۀ معرفت، شماره ۱۲۷، ۱۳۸۷ش.
- فراتی، عبدالوهاب، «مرجعیت امام خمینی»، مجلۀ حضور، شماره ۳۵، ۱۳۸۰ش، در پرتال جامعه علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش.
- فرازی، صادق، «دستاوردهای انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره)»، مجله حصون، شماره ۲، ۱۳۸۳ش.
- فلاح‌زاده، حسین، «رهیافت‌های تاریخی در اندیشه امام خمینی(ره)»، فصلنامه کتاب نقد، شماره 13, ۱۳۷۸ش.
- قادرى، علی، خمينى روح‌الله: زندگى‌نامه امام خمينى بر اساس اسناد و خاطرات و خيال، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، ۱۳۷۸ش.
- کریمی، حسین، «توسعه اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی»، پژوهشنامه انقلاب اسلامی(دانشگاه اصفهان)، شمارۀ ۵-۶، 1380ش.
- «مبانی، اصول و راهبردهای سیاست خارجی از منظر امام خمینی (ره)»، خبرگزرای فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۳۹۳ش.
- مجموعه آثار حضرت امام خمینی سلام الله علیه - نسخه ۲، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش.
- محسنی، مریم، «جایگاه فرهنگ و تحول فرهنگی از دیدگاه امام خمینی (ره)؛ (ارائه مقاله در بخش دانشجویی کنگره)»، کنگره ملی بررسی اندیشه‌های فرهنگی اجتماعی حضرت امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- مرادی‌نیا، محمدجواد، خاندان امام‌خمینی، تهران، دانشگاه آزاد، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
- مرادی‌نیا، محمدجواد، منزل به منزل با خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ ش
- مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
- «نگاهی دیگر به بیعت آبی‌پوشان آسمانی با امام خمینی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ بهمن ۱۴۰۲ش.
- «نهادهایی که با فرمان مستقیم امام خمینی تشکیل شدند کدامند؟»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- نوری، حسین، آیینه‌داران حقیقت، مصاحبه‌های مجله حوزه، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، امام‌خمینی به روایت آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، تهیه و تنظیم عبدالرزاق اهوازی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
- «۱۳ بهمن ۱۳۵۷؛ شوق مردم برای دیدار و بیعت با امام»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۷ش.
| تاریخ و تأسیس | |
|---|---|
| نهاد رهبری | |
| قوه مقننه | |
| قوه مجریه | |
| قوه قضائیه | |
| نظامی و امنیتی | |
| سیاست و انتخابات | |
| اقتصاد | |
| روابط خارجی | |
| جامعه و مسائل مرتبط | |
مرکز: اراک | |
| شهرستان‌ها | |
| شهرها | |
| جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی | |
| جاذبه‌های طبیعی و جغرافیا | |
| فرهنگ، مشاهیر و اقتصاد محلی | |