عبدالعلی مزاری

پرونده:مزاری.jpg

عبدالعلی مزاری رهبر مقاومت ضد استبداد در افغانستان

عبدالعلی مزاری، رهبر مقاومت ضد استبداد در افغانستان.

عبدالعلی مزاری (۱۳۲۶ - ۱۳۷۳ ش)، رهبر سیاسی، بنیان‌گذار حزب وحدت اسلامی و از چهره‌های شناخته شده مقاومت ضد استبداد و اشغال در تاریخ معاصر افغانستان بود. او که در خاطرۀ جمعی اقوام تحت ستم و به‌ویژه هزاره‌ها و شیعیان افغانستان به نماد بی‌بدیل عدالت‌خواهی و مقاومت بدل شده است، راهبرد اصلی خود را ایجاد حکومتی اسلامی، فراگیر و مبتنی بر خواست عمومی می‌دانست که در آن تمامی اقوام به تناسب حضورشان، مشارکت سیاسی عادلانه داشته باشند. مزاری در طول حیات مبارزاتی خود، نقش کلیدی در احیای هویت ملی هزاره‌ها، اتحاد احزاب شیعی و تلاش برای رسمیت یافتن مذهب جعفری در افغانستان ایفا کرد. تأکید بر حقوق برابر شهروندی، حق تحصیل و اشتغال زنان، نظام فدرالی و ضرورت وحدت ملی از پایه‌های بنیادین اندیشۀ او بود. وی سرانجام در اسفند (حوت) ۱۳۷۳، پس از نقض عهد طالبان دستگیر و به شکلی فجیع به شهادت رسید. به پاس اندیشه‌ها و تلاش‌های مستمر او برای همگرایی اقوام، در سال ۱۳۹۴ خورشیدی لقب رسمی شهید وحدت ملی به وی اعطا شد.

کودکی و نوجوانی عبدالعلی مزاری

عبدالعلی مزاری، فرزند حاجی خداداد، در پنجم خرداد (جوزا) سال 1326ش، در یک خانوادۀ مسلمان و محب اهل‌بیت پیامبر اسلام در روستای «نانوایی» منطقۀ «چهاركِنت»، از توابع ولایت بلخ افغانستان به دنیا آمد. پدر عبدالعلی مزاری از طریق کشاورزی معیشت خانواده را تأمین می‌کرد و از نظر قومی به قوم هزاره تعلق داشت و به فارسی دری تکلم می‌کرد.

عبدالعلی مزاری، به‌اقتضای شرایط حاکم بر جامعه، تابستان‌ها با خانواده در قشلاق می‌رفت و کار می‌کرد و زمستان‌ها در ییلاق، در مدرسۀ ابتدایی روستا، درس می‌خواند. او بعد از اتمام دورۀ ابتدایی، به تحصیل و آموزش علوم دینی علاقه‌مند شد و دورۀ مقدماتی علوم دینی را در مدرسۀ دینی چهارکنت و در مزارشریف آموخت.

دوران جوانی عبدالعلی مزاری

عبدالعلی مزاری، در سال 1348ش به‌خدمت سربازي رفت. در 1350ش، در مدرسۀ علوم ديني شيخ سلطان که در آن زمان معروف بود، ثبت‌نام كرد و به‌مدت یک‌سال درس خواند. عبدالعلی مزاری، در بهار سال 1351ش، به‌منظور ادامه و تکمیل تحصیلات دینی از وطن به ایران مهاجرت کرد و در حوزۀ علميۀ مشهد و حوزه علمیۀ قم، به‌ فراگیری علوم و معارف اسلامی پرداخت. او در زمان تحصیل در ایران، برای زیارت مزار امامان شیعه، مخصوصا زیارت امام علی و امام حسین و دیدن حوزۀ علميۀ نجف، به‌کشور عراق مسافرت کرد.

مآخذ فکری عبدالعلی مزاری

فضای سیاسی افغانستان

فضای سیاسی دوران کودکی و نوجوانی عبدالعلی مزاری، فضای انقلابی و مبارزه با حاکمیت و رفتار استبدادی ظاهرشاه (پادشاه) و داوودخان (نخست‌وزیر) بود. تاریخ نگاری فیض‌محمد کاتب هزاره، مبارزات سید اسماعیل بلخی، قیام مسلحانۀ ابراهیم‌ گاو سوار و مبارزات فکری محمد اسماعیل مبلغ و جریان اسلام‌گرایی در رأس همه اندیشه‌های انقلابی امام خمینی و جریان مبارزات ضداستبدادی در مناطق مختلف افغانستان، در پرورش روحیۀ انقلابی، دگرگونی فکری و مشی سیاسی آیندۀ عبدالعلی مزاری، تأثیرگذار بود.

آشنایی با چهره‌های مبارز و انقلابی

عبدالعلی مزاری، در دوران نوجوانی و تحصیل، با چهره‌های انقلابی مانند سید جمال‌الدین، امام خمینی، سیدقطب، حسن‌البنا و کواکبی آشنا شد و با سید اسماعیل بلخی که از فعالان ضداستبداد در افغانستان بود، از نزدیک مراوده داشت. سید اسماعیل بلخی در سفری به‌زادگاه مزاری، او را به‌ ادامۀ تحصیل، داشتن همت بالا و رفتن به‌خدمت سربازی تشویق کرد که برای او الهام‌بخش و منشأ تحولی بزرگ بود.

دوران سربازی عبدالعلی مزاری

خدمت سربازی، برای عبدالعلی مزاری دوران تحول شخصیت و اندیشه بود که خود از این دوران، به‌عنوان مدرسۀ «عبرت‌آموزی» یاد کرده است. او دوران سربازی را که برای دیگران چالش خطرناک بود، به ‌فرصت مطالعه دربارۀ مناسبات قدرت تبدیل کرد و با ساختار فسادآلود و رفتار تبعض‌آمیز سران قوم پشتون و حاکمان وقت افغانستان با اقوام تحت ‌ستم چون هزاره، تاجیک، ازبک، به‌صورت عینی و ملموس، آشنا شد. عبدالعلی مزاری، بعد از این تحول فکری و با الهام از اندیشۀ انقلابی متفکران مسلمان و توصیه‌های اسماعیل بلخی، تصمیم گرفت که خوب درس بخواند و در راه مبارزه با استبداد و تأمین عدالت اجتماعی، تا آخرین لحظۀ زندگی خود، تلاش کند.

سیرۀ عملی و اخلاقی عبدالعلی مزاری

از ویژگی‌های بارز عبدالعلی مزاری، صداقت در گفتار و رفتار، صراحت بیان، عزت نفس، پشتكار، قناعت، ساده‌زیستی، امانت‌ داری، مردمی‌بودن بود. او علاقۀ شدیدی به مطالعه داشت و از مصرف‌گرایی و تجمل‌گرایی، گریزان بود. پایبندی به احکام دین اسلام و داشتن اعتقاد راسخ به ولایت، امامت و مرجع دینی از دیگر ویژگی‌های بارز او بود. برای مزاری، نسبت‌های قومی، زبانی، منطقه‌ای و خانوادگی، ملاک خدمت و ارزش‌گذاری تلقی نمی‌شد و کرامت ذاتی انسان‌ها برای او مهم بود.

فعالیت‌های فرهنگی عبدالعلی مزاری

برخی فعالیت‌های فکری عبدالعلی مزاری عبارتند از:

1. جمع‌آوری کتاب و تأسیس کتابخانۀ جوادیه در سال 1355ش در زادگاه خود و تشویق مردم، به‌ویژه جوانان به مطالعه؛
2. تأسیس کتاب‌فروشی از سرمایۀ شخصی در مزار شریف به‌منظور ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی؛
3. برگزاری برنامه‌های آموزشی و سوادآموزی در مناطق چهارکنت، شُولگَر، دَرِه‌صُوف، چِیمتال و دولت‌آباد در سال 1359ش؛
4. فعالیت‌های آموزشی و تربیتی در مدرسۀ دینی چیمتال در سال 1360ش؛
5. تأسیس نشریۀ «پیام خون» در سال 1360ش در زادگاه خود؛
6. سفر به ایران در پاییز 1360ش و تلاش برای ایجاد کانون‌های آموزشی و تربیتی و شناسایی استعدادها و نیروی‌های فرهنگی مؤثر از میان جوانان مهاجر در تهران و قم؛
7. فراهم‌کردن زمینۀ تحصیلات عالی برای دانشجویان و طلاب مهاجر افغانستانی در دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیۀ ایران به خصوص حوز علمیه قم؛
8. تأسیس مجلۀ «حبل‌الله» در سال 1365ش در تهران، با همکاری جمعی از فعالان فرهنگی افغانستانی؛
9. طراحی و انتشار مجلۀ«پیام نصر در مدرسۀ حضرت قائم تهران؛
10. طراحی و انتشار بُولتَن خبری سازمان نصر افغانستان در مدرسۀ حضرت قائم تهران؛
11. به‌دست‌آوردن نسخۀ خطی جلد سوم «سراج‌التواریخ»، و چاپ آن.
12. تأسیس مجمتع آموزش عالی شهید بلخی به‌عنون مرکز تحصیلات عالی خصوصی در چهار رشتۀ علوم انسانی در سال 1369ش در قم؛
13. تأسیس مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان در سال 1372ش در قم با عضویت هفت نفر از شخصیت‌ها از جمله بصیراحمد دولت‌آبادی.

فعالیت‌های سیاسی عبدالعلی مزاری

فعالیت عبدالعلی مزاری در حزب حسینی

فعالیت در حزب حسینی، اولین فعالیت سیاسی عبدالعلی مزاری در سال 1353ش است که مبارزه بر مبنای آموزه‌های اسلامی و بنیانگذاری حکومت اسلامی، از مواد اساسنامۀ این حزب و نشان‌دهندۀ مبانی فکری او است.

عضویت عبدالعلی مزاری در شورای رهبری سازمان نصر افغانستان

سازمان نصر افغانستان در سال ۱۳۵۷ش، از ائتلاف چند گروه کوچک‌تر تشکیل شد و در فروردین ۱۳۵۸ش، به‌طور رسمی، اعلام وجود کرد. این سازمان که مقر اصلی آن در ایران بود، به‌صورت شورایی رهبری می‌شد. اعضای آن بیشتر از روحانیان شیعۀ افغانستانی و عبدالعلی مزاری، یکی از اعضای مهم شورای رهبری این تشکل سیاسی و جهادی بود.

فعالیت عبدالعی مزاری در حزب وحدت اسلامی افغانستان

از مهم‌ترین فعالیت‌های سیاسی عبدالعلی مزاری، تلاش بی‌وقفه او برای تأسیس حزب وحدت اسلامی افغانستان، با هدف اتحاد احزاب مختلف شیعی، رسمیت پیداکردن مذهب جعفری و سهم‌گیری موثر در معادلات نظامی و سیاسی افغانستان بود. او که در ساختار سازمان نصر به‌تدریج قدرت پیدا کرده و به رهبر برجستۀ این سازمان بدل شده بود، در ۱۳۶۵ش به افغانستان بازگشت و تلاش خود برای متحدکردن گروه‌های شیعی را آغاز کرد. نخست، منشور اتحاد، توسط سازمان نصر و گروه رقیب او پاسداران جهاد اسلامی، در بهار ۱۳۶۷ش امضاء شد و سپس در 25 تیر ۱۳۶۸ش، مسئولان اکثر احزاب شیعۀ افغانستان، گروه‌های خود را منحل و میثاق وحدت را امضاء و حزب وحدت اسلامی افغانستان را تأسیس کردند که مقر اصلی آن بامیان انتخاب شد.

افراد معروف این حزب پیش از انشعاب در کابل در سال 1373ش، عبدالعلی مزاری، محمدکریم خلیلی، سیدعلی بهشتی، محمد محقق، محمد اکبری، قربانعلی عرفانی، صادقی نیلی، سید عبدالحمید سجادی، میرحسین صادقی پروانی و سید محمد امین سجادی بودند. این حزب، پس از آغاز رهبری مزاری، به قدرتمندترین حزب سیاسی در افغانستان تبدیل شد.

حضور در کابل

بعد از شکست دولت نجیب‌الله در 1371ش و آمدن مجاهدین در کابل، نیروهای حزب وحدت اسلامی نیز به پایتخت آمدند و در مناطق مختلف غرب کابل، مستقر شدند. بعد از تشکیل دولت موقت مجاهدین به ریاست صبغت‌الله مجددی، حزب وحدت اسلامی در دولت اسلامی عضو شد و با اعضای آن تعامل سازنده داشت؛ اما حزب جمعیت اسلامی افغانستان به‌رهبری برهان‌الدین ربانی و شورای نظار به‌ریاست احمدشاه مسعود، به توافقات قبلی خود عمل نکردند و جایگاه هزاره‌ها و شیعیان را در دولت مجاهدین نادیده گرفتند. به‌همین دلیل، حزب وحدت اسلامی به‌رهبری عبدالعلی مزاری، با دولت برهان‌الدین ربانی همراهی نکرد. بعد از آن، مناطق هزاره‌نشین کابل مورد حملۀ نیروهای ربانی، مسعود و عبدالرب‌رسول سیاف قرار گرفت.

دیدگاه‌های عبدالعی مزاری

در اندیشۀ سیاسی عبدالعلی مزاری، تأمین عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانۀ سیاسی همۀ اقوام در ساختار حکومت، یک اصل است. ضرورت وحدت ملی، فاجعه‌آمیز بودن دشمنی میان اقوام، تأکید بر حقوق شهروندی و مشارکت سیاسی، اشتغال و تحصیل زنان و دختران، لزوم تعدیل واحد‌های اداری، نظام فدرالیزم، سرشماری، برگزاری انتخابات و مشارکت عادلانه اقوام در تصمیم‌گیری‌های کلان کشور، از دیگر اصول فکری عبدالعلی مزاری است.

رابطه با چهره‌های دیگر

عبدالعلی مزاری، در زمان تحصیل در ایران، به‌ملاقات سید روح‌الله خمینی در عراق می‌رفت و پیام‌ها، نوارهای سخنرانی و کتاب ولایت فقیه او را به‌ ایران می‌آورد و یک‌بار به‌دلیل همراه‌داشتن آثار سید روح‌الله خمینی، توسط ساواک دستگیر، زندانی و به‌شدت شکنجه شد. او در زندان اوین، پنج‌ماه با محمدعلی رجایی، هم‌سلول بود. عبدالعلی مزاری، بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، با سید علی خامنه‌ای (در زمان ریاست جمهوری)، عبدالله جوادی آملی، علی مشکینی، اکبر هاشمی رفسنجانی، محسن رضایی و سیدعباس موسوی دبیرکل پیشین حزب‌اللّه لبنان، ارتباط نزدیک داشت و با آنها دربارۀ مسائل جهان اسلام و افغانستان، تبادل نظر می‌کرد.

وکالت امام خمینی

عبدالعلی مزاری در تحصیل علوم دینی، تقوا و پاکدستی به جایگاهی رسیده بود که امام خمینی، در 1 تیر 1359ش، با صدور اجازه‌نامۀ شرعی، به وی اجازه می‌دهد که در چندین ولسوالی (شهرستان) ولایت بلخ، وجوهات شرعی را جمع‌آوری و مصرف کند.

شهادت

در اوج جنگ‌های داخلی، گروهی به‌نام طالبان با رهبری ملا عمر در قندهار ظاهر شد که مناطق جنوبی افغانستان را خیلی سریع تصرف کرد و به‌ سرعت با عبور از غزنی به‌دروازه‌های کابل رسید. در آن زمان، درگیری حزب جمعیت اسلامی، شورای نظار و متحدان آنها، با حزب وحدت اسلامی شدت یافته بود. مزاری با طالبان، موافقت‌نامه‌ای امضاء کرد که بر اساس آن، نباید میان آنها درگیری مسلحانه صورت می‌گرفت؛ اما طالبان به عهد خود وفا نکرد و با ورود به کابل، سربازان حزب وحدت اسلامی را خلع سلاح و مناطق تحت کنترل آنها را تصرف کردند. سپس عبدالعلی مزاری و چند نفر از یاران نزدیک او از جمله حسینعلی ابوذر توسط طالبان دستگیر و در ۲۲ اسفند ۱۳۷۳ش، به‌طرز فجیعی در چهار آسیاب و از توابع ولایت لوگر به شهادت رسیدند و جنازه‌های ایشان در بیابان‌های شهر غزنی رها شده بود.

تشییع باشکوه

پیکر عبدالعلی مزاری از شهر غزنی تا مزار شریف در شمال افغانستان، با عبور از مناطق مختلف از جمله بهسود، بامیان و یکه‌ولنگ، به‌مدت 15 شبانه‌روز، بر روی شانه‌های مردم با پای پیاده تشییع شد که طولانی‌ترین و باشکوه‌ترین آیین تدفین در تاریخ افغانستان بود. آیین خاک‌سپاری پیکر شهید مزاری و سیدعلی در روز هفتم فروردين 1374ش در مزار شریف برگزار شد.

یادمان‌ها

نماد عدالت‌خواهی و مقاومت

در حال‌حاضر، نام عبدالعلی مزاری، به نماد مظلومیت، عدالت‌خواهی و مقاومت در خاطرۀ جمعی هزاره‌ها و شیعیان افغانستان، تبدیل شده است و هرساله بیش از پیش در داخل و خارج از کشور، تجلیل می‌شود.

آثار مکتوب درباره مزاری

بعد از شهادت مزاری، ده‌ها عنوان کتاب، صدها عنوان پایان‌نامه و مقاله، ده‌ها ویژه‌نامه، خاطره و یادداشت دربارۀ شخصیت، اندیشه، فعالیت‌های سیاسی و نقش او در تحولات معاصر افغانستان نوشته شده است. تولید آثار مکتوب از نظر کمی و کیفی دربارۀ عبدالعلی مزاری، بی‌سابقه بوده و تاکنون دربارۀ هیچ شخصیتی در تاریخ افغانستان، به این پیمانه متن تولید نشده است.

صدها شاعر فارسی‌زبان دربارۀ عبدالعلی مزاری، شعر سروده‌اند که در نوع خود بی‌نظیر تشخیص شده است. برخی از این اشعار، در 8 مجموعه، به‌نام‌های هجرت خورشید، مرثیۀ آفتاب، در مرز گل و آیینه، زیارت‌نامۀ گل‌سرخ و تبر و باغ گل‌سرخ در چهار مجموعه با یک‌نام، گردآوری و چاپ شده است. سیدعلی موسوی گرمارودی شاعر و نویسندۀ معاصر ایرانی، در این مجموعه، چنین سروده است:

دیدم مزار پاک تو وز جان گریستم		بر سرنوشت شیعۀ افغان گریستم
سیدعلی کنار تو آرام خفته بود		بر آن شهید پاک هم از جان گریستم
یعنی وفا کنار شرف آرمیده بود		بر این سلام گفتم و بر آن گریستم
سیدعلی کنار تو آمد دوباره لیک		آن شاعرم که بر تو از ایران گریستم
سیدعلی موسوی گرم رودی‌ام		آن کز غم تو از بن دندان گریستم
آه ای سترگ چون قلل کوه بامیان		بر دامنت چو چشمۀ جوشان گریستم
یک لمحه خاک، آینه شد در نظر مرا		بر قامت رشید تو عریان گریستم
آن زخم‌ها که بر تنت از دشمنان رسید		بیش از هزار بود و فراوان گریستم
وانگه هزار زخم که بر سینه داشتی		یک‌یک به بوسه شستم و بر آن گریستم
دیدم هزار بار ستم بر «هزارگان»		در پیش چشم و با دل بریان گریستم
از داغ صد شکنجه تنت دشت لاله بود		ابر بهارگشتم و باران گریستم
با یادت ای مزاری نستوه ای دلیر!		موییدم ابتدا و به پایان گریستم

آثار هنری

بعد از شهادت عبدالعلی مزاری، آثار هنری زیادی در قالب‌ نقاشی، منبت‌کاری، تذهیب‌کاری، خوشنویسی، صنایع‌دستی، عکاسی، پوستر، تندیس و بنر در بزرگداشت نام او، خلق شده ‌است.

لقب شهید وحدت ملی

در سال 1394ش، فرمان لقب «شهید وحدت ملی» برای شهید عبدالعلی مزاری، توسط محمداشرف غنی، رئیس‌جمهور سابق افغانستان، اعلام و در تقویم رسمی افغانستان درج شد.

دیدگاه‌های دیگران

حامد کرزی رئيس‌جمهوری پیشین افغانستان، شهید عبدالعلی مزاری را از شخصیت‌های برجستۀ افغانستان می‌داند که اندیشه‌های بلند او برای تحکیم وحدت ملی، ارزشمند است. محمد کریم خلیلی معاون پیشین رياست جمهوری افغانستان شهید مزاری را رهبر آزادانديش و مبارز می‌داند که در راستای استقلال، آزادی و پاسداری از ارزش‌های دینی و ملی مردم افغانستان، تلاش می‌کرد.

محمداشرف ‌غنی رئيس‌جمهور سابق افغانستان، اصل عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانۀ سیاسی را از مؤلفه‌های محوری اندیشه و کنش مبارزاتی مزاری می‌داند. به نظر محمد یونس قانونی رئیس پیشین پارلمان افغانستان شهید مزاری برای ايجاد جامعۀ مبتنی بر عدالت اجتماعی، هم طرح و برنامه داشت و هم برای تحقق آن تلاش مي‌کرد. به‌ نظر عبدالرشيد دوستم معون روئیس‌جمهور پیشین افغانستان، عبدالعلی مزاری، به مردم افغانستان درس آزادزيستن، سرفرازبودن، تسليم‌ناپذيري، پايداري، صداقت و مقاومت را آموخته است.

صبغت‌الله مجددی رئيس پيشين مجلس سنا و رئیس دولت انتقالی مجاهدین معتقد بود که عبدالعلی مزاری برای وحدت مردم افغانستان تلاش‌هاي زياد انجام داد و سرانجام در راه تحقق وحدت ملي در این کشور، به ‌شهادت رسيد. گلبدین حکمتیار رهبر حزب اسلامی، عبدالعلی مزاری را شخصیت نمونه، صالح و مایۀ افتخار مردم افغانستان و شهادت او را جنایت تاریخی و فراموش‌ناشدنی می‌داند.

علاءالدين بروجردي، شخصیت عبدالعلي مزاري را در ميان رهبران جهادي افغانستان، منحصربه‌فرد می‌داند. به‌نظر سید محمدحسین فضل‌الله، عبدالعلی مزاری حضور فعال در جهاد افغانستان داشت و شهادت او جنایت بزرگ در حق انسان و اسلام است.

دست‌آوردهای مبارازتی عبدالعلی مزاری برای هزاره‌ها و شیعیان

هویت‌یابی ملی: بعد از مبارزات و تلاش‌های سیاسی عبدالعلی مزاری، هزاره‌ها و شیعیان افغانستان به هویت‌یابی ملی رسیدند و جایگاه اجتماعی و سیاسی خود در رابطه با هویت‌های دیگر، عقب‌ماندگی‌های فرهنگی و سیاسی و راه جبران آنها را شناختند.

احیای هویت هزاره‌ها: به‌دلیل حاکمیت استبداد طولانی در افغانستان و اِعمال تبعیض سازمان‌یافته و سیاست حذف و کشتار علیه گروه قومی هزاره، این مردم اعتمادبه‌نفس خود را از دست داده بودند و کتمان هویت خود، به‌استراتژی حفظ موجودیت بدل شده بود؛ اما با تلاش‌های سیاسی عبدالعلی مزاری، هویت هزاره‌ها دوباره زند شد.

رسمیت مذهب شیعه: یکی از اصول مبارزاتی او تلاش برای رسمیت مذهب شیعه در افغانستان بود که به ثمر نشست و بر اساس مادۀ 131 قانون اساسی نظام جمهوری اسلامی افغانستان، مذهب جعفری به‌عنوان یکی از مذاهب رسمی در کشور، وجهۀ قانونی و رسمی پیدا کرد.

تثبیت مرجعیت قربانعلی محقق: مرجعیت قربانعلی محقق کابلی در افغانستان، با حمایت سیاسی و تلاش‌های فرهنگی عبدالعلی مزاری، تثبیت شد. بعد از آن، فضا و شرایط لازم برای اعلام مرجعیت سایر فقهای بزرگ افغانستانی نیز فراهم شد.

منابع

• آیتی، عبدالقیوم، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: 27 فروردین 1400ش.
• آیتی، عبدالقیوم، «سبک رهبری شهید عبدالعلی مزاری»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، شماره ۳، اسفند ۱۳۹۷ش،
• «اجازه‌نامۀ تصدی امور حسبیه و شرعیه اجازه‌نامه به آقای عبدالعلی مزاری، در امور حسبیه و شرعیه»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: 28 دی 1401ش.
• احمدی، عابدین، «نگاهی به مبانی اصولی شهید مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: 9 اسفند 1399ش.
• «اشعار در رثای شهید مزاری»، وب‌سایت سروش صبا، تاریخ بازید: 28 دی 1401ش.
• امیری، اسدالله و دیگران، «نمایۀ آثار مکتوب در مورد شهید مزاری»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، شماره ۳، اسفند ۱۳۹۷ش.
• امیری، جمعه‌خان، «فعالیتهای فرهنگی شهید مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: 13 اسفند 1399ش.
• بهمنی قاجار، محمدعلی؛ جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، تهران: موسسۀ مطالعات اندیشه‌سازان نور، ۱۳۹۲ش.
• «پنجم جوزا سال‌روز ولادت رهبر شهید وحدت ‌ملی عبدالعلی مزاری بر عدالت‌خواهان مبارک»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: 5 خرداد 1400ش.
• دانش، محمدسرور، «شهید مزاری؛ پیوند امروز، دیروز و فردا»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: 22 اسفند 1396ش.
• رجبیان، حبیب‌الله، «یادمان گل‌سرخ»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، شماره ۳، اسفند ۱۳۹۷ش.
• شفق، محمدابراهيم، «شهيد مزاري در نگاه شخصيت‌ها و انديشمندان»، وب‌سایت سروش صبا، تاریخ بازدید: 28 دی 1401ش.
• صالحی مالستانی، حسین، «تبیین وحدت ملی در اندیشه و عمل شهید بابه مزاری»، وب‌سایت سروش صبا، تاریخ بازدید: 28 دی 1401ش.
• «عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانه سیاسی از مولفه‌های اصلی اندیشه‌های شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری بود»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: 7 اسفند ۱۳۹۵ش.
• «غنی: عدالت و مشارکت عادلانه اساس فکری مزاری به‌شمار می‌رود»، خبرگزاری اسپوتنیک، تاریخ درج مطلب: 6 اسفند 1395ش.
• فیاض، محمدحسین، « نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، شماره ۶، پاییز 1399ش.
• «گرامی‌داشت سالیاد شهادت شهید وحدت ملی استاد مزاری و تجلیل از مقام آیت‌الله محقق خراسانی»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: 22 اسفند 1400ش.
• «مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگي‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: 22 اسفند 1399ش.
• موسوی، سیدعسکر، هزاره‌های افغانستان، ترجمه اسدالله شفایی، تهران، مؤسسه فرهنگی هنری نقش سیمرغ، ۱۳79ش.
• «ویژهنامۀ بیست‌وچهارمین سالیاد شهادت شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، شماره ۳، اسفند ۱۳۹۷ش.