میرزا فتحعلی آخوندزاده

میرزا فتحعلی آخوندزاده

پادکست مقاله | 🡇 noicon

میرزا فتحعلی آخوندزاده؛ نمایشنامه‌نویس، منتقد و روشنفکر عصر قاجاریه.

میرزا فتحعلی آخوندزاده، روشنفکر و نمایشنامه‌نویس دورهٔ قاجار، با نقد استبداد سیاسی و تحجر مذهبی، خواهان تغییر ایران به سبک غرب بود. او در مسائل زنان، آزادی و برابری زن و مرد، آموزش زنان، لغو تعدد زوجات و مخالفت با حجاب را مطرح کرد. اندیشه‌های او به‌دلیل تقلید از غرب، ضدیت با دین و نادیده گرفتن فرهنگ بومی، از سوی منتقدانی چون آیت‌الله سید علی خامنه‌ای و مرتضی مطهری مورد نقد جدی قرار گرفت. آخوندزاده را می‌توان چهره‌ای بحث‌برانگیز دانست که باوجود تأثیرگذاری بر جریان روشنفکری ایران، راه‌حل‌هایش با فرهنگ و باورهای جامعهٔ ایرانی همسو نبود.

زندگی و خانواده

میرزا فتحعلی آخوندزاده در سال ۱۲۲۸ق در محلهٔ نوخه آذربایجان زاده شد. این شهر پیش‌از جنگ‌های ایران و روسیه بخشی از ایران بود، اما پس‌از قرارداد گلستان به روسیه ضمیمه شد. پدرش میرزا محمدتقی اهل تبریز و مادرش نعناع اهل مراغه بود. او دو سال در تبریز ماند، اما به‌دلیل طلاق مادر، همراه او به روستای مشکین اردبیل رفت و نزد عموی مادرش، آخوند حاجی علی‌اصغر، ساکن شد. آخوند مردی اهل علم و ادب بود، فتحعلی را به فرزندی پذیرفت و قرآن، گلستان سعدی و ادبیات فارسی و عربی را به او آموخت. لقب آخوندزاده نیز از همین‌جا گرفته شد.

تحصیلات و آغاز فعالیت

میرزا فتحعلی نخست قرآن را در مکتب‌خانهٔ مشکین اردبیل آموخت. سپس در گنجه با میرزا شفیع آشنا شد و از تصمیمش برای طلبه شدن صرف‌نظر کرد. او به مدرسهٔ دولتی رفت و زبان روسی را فراگرفت. با تسلط بر سه زبان فارسی، ترکی و روسی به‌عنوان مترجم نزد حاکم روس در گرجستان مشغول به کار شد.

سفر به تفلیس

آخوندزاده در تفلیس با نویسندگان و شاعران ایرانی و روسی آشنا شد و همراه آنان محفل ادبی دیوان عقل را تشکیل داد. در همین محفل بود که با اندیشه‌های نو ادبی و اجتماعی مغرب و اروپا آشنا شد و آثار نویسندگان روس، فرانسه، انگلیس و سوئیس او را به‌سمت روشنفکری سوق داد.

ازدواج و درگذشت

میرزا فتحعلی در سال ۱۲۵۷ قمری با طوبی خانم، دختر آخوند حاج علی‌اصغر، ازدواج کرد و صاحب یک پسر و دو دختر شد. آخوندزاده عمر خود را به تدریس، تألیف کتاب‌های ادبی و نمایشی، نگارش مقالات و ابداع خط الفبای جدید گذراند و سرانجام در ۲۴ صفر ۱۲۹۵ قمری در سن ۶۶ سالگی در تفلیس درگذشت.

اندیشه‌ها

سکولاریسم و جدایی دین از سیاست

مهم‌ترین محور اندیشهٔ آخوندزاده سکولاریسم بود. او به‌طور جدی طرفدار جدایی دین از سیاست و مخالف دخالت شرع در امور حکومتی بود. وی در کتاب مکتوب استدلال می‌کند که ایران سرزمینی عالی است، اما مردم آن نادان هستند، پادشاهی ظالم دارد و روحانیون باعث ضعف مملکت شده‌اند و تعصب دینی به بدبختی مردم انجامیده است. آخوندزاده در نخستین مرحلهٔ فکری خود به‌شدت تحت تأثیر استادش میرزا شفیع قرار داشت؛ همان کسی که او را از ورود به جرگهٔ روحانیت بازداشت و تخم کینه نسبت به روحانیت را در دلش کاشت. مرحلهٔ دوم تحول فکری او در تفلیس و با تشکیل محفل ادبی دیوان عقل رقم خورد. معاشرت با بزرگان این محفل، او را با اندیشه‌های نوین آشنا کرد و شهرتش را در ایران، قفقاز، روسیه و عثمانی پرآوازه ساخت. در همین دوره بود که تصمیم گرفت برای تربیت مردم و آشناسازی آنان با حقوق مدنی، مدرسه، روزنامه و تئاتر بنیان گذارد و زمینهٔ آزادی زنان را نیز فراهم سازد.

نقد استبداد و عقب‌ماندگی

آخوندزاده دغدغهٔ ایران و علل عقب‌ماندگی آن را داشت. او معتقد بود علت عقب‌ماندگی ایرانیان ناآگاهی است و ریشهٔ آن را در دو عامل استبداد سیاسی و تحجر مذهبی می‌دید. وی به اصالت عقل و تجربه اعتقاد داشت، علم را از حکمت جدا نمی‌دانست و با تعبد و تقلید مخالف بود.

ناسیونالیسم و تغییر الفبا

آخوندزاده در ناسیونالیسم تا حدی راه افراط پیمود و خواهان تغییر حروف الفبای ایرانی شد. او این کار را یکی از عوامل عقب‌ماندگی می‌دانست و دست به اختراع الفبای جدیدی زد. اندیشهٔ وطن‌دوستی او به جدایی از اسلام و گرایش شدید به باستان‌گرایی و ایران پیش‌از اسلام انجامید.

نگاه به دین

میرزا فتحعلی دچار روشنفکری بیمارگونه بود و به‌دلیل تسلط افکار بلشویکی و تزاری، منادی ضدیت با اسلام بود. او اعتقاد چندانی به دین نداشت و در آثارش نقدهای تندی به باورهای دینی وارد می‌کرد. به‌طور کلی در آثار او، اروپا و متفکرانش معیار پیشرفت به‌شمار می‌روند.

مسائل زنان

آخوندزاده از روشنفکران و نوگرایانی بود که به مسائل حوزهٔ زنان توجه ویژه داشت. او در آثارش به موضوعاتی چون آزادی زن، برابری زن و مرد، تعلیم و تربیت زن، الغای تعدد زوجات و آزادی حجاب پرداخت.

آزادی و برابری

او معتقد به آزادی و برابری زن و مرد در همهٔ حقوق اجتماعی بود و افکار خود را در قالب نمایشنامه و داستان منتشر می‌کرد. در نمایشنامه‌های خود، به مسائل زنان و مشکلات آنان در جامعهٔ مسلمان می‌پرداخت و کوشش زن مدرن را نشان می‌داد که از قیود سنتی رها شده و نقشی سازنده در جامعه ایفا می‌کند. در نمایشنامه‌های «وزیر خان لنکران»، «خرس دزدافکن» و «مرد خسیس» به حق زنان در ازدواج پرداخت و در «وکلای مرافعه» و «موسی ژردان» به زنان آزادی‌خواه توجه کرد.

حجاب

مشخص‌ترین اثر او در موضوع زنان، مکتوبات کمال‌الدوله است. او در این اثر به مخالفت با حجاب می‌پردازد و معتقد است با نزول آیهٔ حجاب، نیمی از جمعیت بشر به حبس ابدی دچار شده‌اند و جامعهٔ اسلامی به بدبخت‌ترین کل ملل روی زمین تبدیل شده است. به نظر او، حجاب مربوط به زمان گذشته و جامعهٔ عربستان بوده و اسلام آن را به ناحق بر زنان مسلمان تحمیل کرده است.

تعدد زوجات

آخوندزاده خواهان لغو تعدد زوجات بود؛ زیرا معتقد بود این کار موجب رابطهٔ مالک و مملوک میان زن و شوهر می‌شود و خلاف عدالت و مساوات است. به باور او، تعدد زوجات به اختلاف خواهران و برادران، محرومیت زن از عشق همسر و ظلم به زن می‌انجامد.

آموزش زنان

او به برابری زن و مرد در تعلیم و تربیت اعتقاد داشت و آموزش را برای زنان لازم می‌دانست. به نظر او، سخت بودن الفبای فارسی یکی از موانع تحصیل سواد زنان است.

پروتستانیسم اسلامی

آخوندزاده خواستار نوعی پروتستانیسم دینی برای تغییر وضعیت زنان بود و اسماعیلیه را در این زمینه موفق می‌دانست. البته معنایی که او از پروتستانیسم ارائه می‌داد با مفهوم غربی آن ناسازگاری آشکار داشت؛ او آن را به معنای نابودی عقاید دینی تفسیر می‌کرد.

نقد تفکرات

آیت‌الله سید علی خامنه‌ای دربارهٔ آخوندزاده معتقد است او به قفقاز رفت و در روسیه سر سفرهٔ تزارها نشست و به خیال خود علیه استبداد ایران مبارزه کرد؛ اما این مبارزه نامطمئن و غیرقابل قبول بود. او به‌جای نبرد با استبداد، به دین و اعتقادات مردم و سنت‌های اصیل بومی تعرض کرد. حمایت هم‌زمان حکومت تزاری و بلشویک‌ها از او نشان‌دهندهٔ ضدیت مشترک آنان با مذهب تشیع و اسلام بود.

مرتضی مطهری بر این باور است که روشنفکرانی مانند آخوندزاده، مشکلات جامعه را به‌دلیل سنت و مذهب می‌دانستند و برای فرار از فلاکت، به دنیای غرب و الگوهای آن روی می‌آوردند. افکار این گروه مطابق اندیشه‌های استعمارگران غربی بود؛ اگرچه در ظاهر اندیشه‌ای جدید به نظر می‌رسید، در واقع تفکراتی وارداتی بود و جهل مردم مانع نقد و تحلیل آن می‌شد.

فعالیت‌ها

آخوندزاده یکی از نویسندگان فعال دورهٔ قاجار بود. مناسب‌ترین روشی که برای بیان انتقادات خود از جامعهٔ ایران و اسلام به کار برد، نمایشنامه بود. او در این فن از بزرگانی چون شکسپیر و مولیر الگو می‌گرفت. نمایشنامه‌های او بوی انتقاد سیاسی تندی داشت:

• در نمایشنامه جادوگر ایرانی، صدارت حاجی میرزا آقاسی را تمسخر می‌کرد.
• در نمایشنامه‌ای دیگر، به تجاوزاتی که در محیط اجتماعی به حقوق زن می‌شد، اشاره کرد.
• در نمایشنامه‌ای دیگر، فساد حاکمان زمان را آشکار ساخت.
• داستان ستارگان فریب‌خورده تصویری از دولت شاه عباسی است که اهل دربار، روحانیون و منجم‌ها همگی انسان‌هایی غافل و چاپلوس هستند.

او را نخستین نمایشنامه‌نویس ایرانی دانسته‌اند. شش نمایشنامهٔ کمدی انتقادی و یک داستان به سبک جدید از آثار وی است؛ داستان «حکایت یوسف‌شاه (ستارگان گول‌خورده)» و نمایشنامه‌های «وزیرخان لنکران»، «خرس قولدور باسان»، «مرد خسیس»، «وکلای مرافعه»، «موسی ژوردان»، «ملا ابراهیم خلیل کیماگر» که تمام این آثار توسط میرزا محمدجعفر قراچه‌داغی به فارسی ترجمه شده است.

آثار

آخوندزاده در حوزه‌های مختلفی مانند نمایشنامه، نقد ادبی، نقد دین، تغییر الفبا، داستان‌نویسی، نثر و شعر فارسی، آثاری از خود برجای گذاشت که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

کتاب‌ها

• تمثیلات: (شش نمایش‌نامهٔ کمدی)؛
• حکایت یوسف شاه: (ستارگان فریب‌خورده)؛
• الفبای جدید؛
• مکتوبات کمال‌الدوله: (سه مکتوب).

مقالات

• رساله ایراد؛
• قریتکا؛ نقد بر روزنامه ملتی و شعر سروش اصفهانی؛
• انتقادی بر نمایش‌نامه‌های میرزا آقای تبریزی؛
• انتقاد بر رساله یک کلمه؛
• عقیدة حکیم یوم انگلیسی در نفی واجب‌الوجوب؛
• تفهیم حریت از جان استوارت؛
• مثل حکیم سیسموند؛
• انتقاد بر مثنوی مولوی؛
• مسائل مکتب و تدریس؛
• دربارهٔ نظم و نثر؛
• دربارة کتاب چلبی؛
• عقاید بابیه؛
• تاریخ خریستوفور قولومب فاتح ینگی دنیا؛
• بحث میرزا فتحعلی آخوندزاده با آخوند ملااکبر السالیانی دربارهٔ عبادات.

اشعار

• ده قطعه سروده شعر فارشی: شکایت روزگار، بازی شطرنج؛
• پانزده قطعه شعر ترکی.

منابع

• آخوندزاده، میرزا فتحعلی، مکتوبات کمال‌الدوله، تبریز، احیاء، بی‌تا.
• «آخوندزاده نخستین نمایشنامه‌نویس جهان اسلام، از مولیر تا آخوندزاده و هدایت»، خبرگزاری کتاب ایران: ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۳۹۷ش.
• آدمیت، فریدون، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، تهران، سهامی خوارزمی، تیر ۱۳۴۹ش.
• اروجی، فاطمه، «زن دراندیشهٔ میرزافتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت ایران‌نامگ، تاریخ بازدید: ۹ مرداد ۱۴۰۳ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در جمع دانشجویان دانشگاه تهران»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردبیهشت ۱۳۷۷ش.
• راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، تهران، نگاه، ۱۳۸۲ش.
• سعیدی، زهرا، «نگاهی به جهان‌زیست میرزا فتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۳۹۸ش.
• «فتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۵ش.
• مرادخانی، فردین، «میرزا فتحعلی آخوندزاده و مفهوم قانون»، در مجله مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش‌نامه انجمن ایرانی تاریخ)، شمارة ۵۵، بهار ۱۴۰۲ش.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، قم، صدرا، ۱۳۷۵ش.
• یحیی‌آبادی، «نگاهی به مهم‌ترین اندیشه‌های نوگرایانه میرزا فتحعلی آخوندزاده»، وب‌سایت دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۳۹۵ش.