سید علی حسینی خامنهای؛ رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران و از مراجع تقلید شیعه.
سید علی حسینی خامنهای (۱۳۱۸–۱۴۰۴ش) روحانی شیعه، سومین رئیسجمهور و رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران بود. وی تحصیلات حوزوی خود را در مشهد، نجف و قم نزد استادانی چون سید روحالله خمینی و سید محمدهادی میلانی سپری کرد و از اوایل دهه ۱۳۳۰ش به مبارزات سیاسی علیه حکومت پهلوی پیوست که منجر به چندین دوره بازداشت و تبعید وی شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در ۱۳۵۷ش، مسئولیتهایی چون عضویت در شورای انقلاب، امامت جمعه تهران و نمایندگی مجلس شورای اسلامی را بر عهده داشت و در تیر ۱۳۶۰ش از یک سوءقصد نافرجام جان سالم به در برد. او در دو دورهٔ متوالی (۱۳۶۰–۱۳۶۸ش) ریاستجمهوری ایران را در زمان جنگ عراق با ایران بر عهده داشت و سپس در سال ۱۳۶۸ش توسط مجلس خبرگان رهبری به رهبری برگزیده شد. دوران ۳۷ ساله رهبری او با راهبردهایی چون اقتصاد مقاومتی، توسعه توان هستهای، ارتقای توان نظامی ایران و حمایت گسترده از جبههٔ مقاومت در برابر آمریکا و اسرائیل متمایز میشود. کارنامهٔ سید علی خامنهای با دیدگاههای متفاوتی همراه است؛ حامیانش او را رهبری حکیم و حافظ ثبات کشور میدانند، در حالی که منتقدان به تمرکز قدرت، وقوع اعتراضات در سالهای مختلف و محدود شدن فضای سیاسی در دوران او اشاره میکنند. وی با تمرکز بر حوزه اندیشه اسلامی، تألیفات و ترجمههایی در فقه، تاریخ و تفسیر قرآن دارد. سید علی خامنهای در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، در حملهٔ نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل به محل اقامتش در تهران، ترور شد و به شهادت رسید.
حاصل ازدواج نخست سید جواد خامنهای سه دختر بهنامهای علویه، بتول و فاطمهسلطان است. پس از درگذشت همسر نخست، سید جواد خامنهای با سیده خدیجه میردامادی ازدواج کرد که حاصل این ازدواج پنج فرزند بهنامهای محمد (زاده ۱۳۱۴ش)، علی (زاده ۱۳۱۸ش)، بدرالسادات (زاده ۱۳۲۱ش)، هادی (زاده ۱۳۲۶ش) و محمدحسن (زاده ۱۳۲۹ش) است.[۹]
همسر و فرزندان
سید علی خامنهای در ۱۳۴۳ش در شهر مشهد با منصوره خجسته باقرزاده، از خانوادهٔ پیشهور و اصیل در خراسان، ازدواج کرد.[۱۰] حاصل این ازدواج چهار پسر و دو دختر بهنامهای مصطفی (زاده ۱۳۴۴ش)، مجتبی (زاده ۱۳۴۸ش)، مسعود (زاده ۱۳۵۳ش)، میثم (زاده ۱۳۵۷ش)، بشری (زاده ۱۳۵۹ش) و هدی (زاده ۱۳۶۰ش) است.[۱۱]
دانش و جایگاه علمی
سید علی از چهارسالگی در مکتبخانه به فراگیری خواندن و نوشتن و نیز قرائت و تجوید قرآن پرداخت.[۱۲] او دورهٔ ابتدایی را در نخستین مدرسهٔ اسلامی مشهد با نام دارالتعلیم دیانتی گذراند.[۱۳] سیدعلی همزمان با سال پایانی دبستان، در اوایل دههٔ ۱۳۳۰ش تحصیل دروس حوزوی را در مدرسهٔ علمیه سلیمانخان مشهد آغاز کرد. او دورهٔ دبیرستان را بهصورت متفرقه به پایان رساند و دیپلم گرفت.[۱۴]
مجموعه آثار سید علی خامنهای توسط مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی با عنوان حدیث ولایت منتشر شده و شامل نرمافزار جامع بیانات و پیامهای او از سال ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۲ش، همراه با متن ۱۴۱ عنوان کتاب در ۲۳۴ جلد از انتشارات انقلاب اسلامی به زبانهای مختلف است.[۲۸] زندگینامه او در کتاب شرح اسم جمعآوری شده است.[۲۹] آثار او طیفی از تألیفها، ترجمهها، دروس، سخنرانیها و متون مرتبط با موضوعات عبادی، اخلاقی، فقهی، کلامی، تفسیری، اجتماعی، سیاسی و سیرهپژوهی را دربر میگیرد. از میان آثار تألیفی او، برخی نوشتهها با تمرکز بر بررسی سیرهٔ ائمهٔ شیعه، بر جنبهٔ مبارزه و مواضع سیاسی آنان تأکید کردهاند.[۳۰] برخی از آثار او عبارتند از:
دستهبندی کلی
فهرست کتابها
عبادی و اخلاقی
خلوت انس، از ژرفای نماز، درس اخلاق، بدان ایدکالله، گفتاری در باب صبر، معیشت مؤمنانه، معیشت پرهیزکارانه و مرگ تاجرانه.
فقهی، کلامی و تفسیری
درسهایی از نهجالبلاغه، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، مجموعه تفاسیر (از جمله سورههای برائت، حشر و جمعه)، رساله نماز و روزه، مناسک حج، اجوبة الاستفتائات، ثلاث رسائل فیالجهاد، تفاوت فتاوا، رسالهٔ آموزشی و غناء موسیقی.
سیرهٔ اهلبیت
پیشوای صادق، آفتاب در مصاف، سیری در زندگی امام صادق، انسان ۲۵۰ ساله، همرزمان حسین، دو امام مجاهد، عنصر مبارزه در زندگی ائمه، بازگشت به نهجالبلاغه، گفتاری دربارهٔ حکومت علوی، حماسهٔ امام سجاد و جاذبهٔ حسینی.
اجتماعی
جهاد تبیین، حدیث ولایت، عطر شهادت، حوزه و روحانیت، هنر از دیدگاه رهبری، راه روشن مدیران، مرد عمل، جهاد و شهادت؛ دکتر مصطفی چمران، مطلع عشق، زن و بازیابی هویت حقیقی، اقتصاد مقاومتی و الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت.
سیاسیو تاریخی
فلسطین از منظر سید علی خامنهای، گروههای معارض در نهضتهای انبیا و انقلاب اسلامی ایران، گفتاری در وحدت و تحزّب، دشمنشناسی، دوران جدید عالم، اندیشهٔ مقاومت، منشور حکومت علوی، فتنهٔ تغلب، روایت رهبری، روش تحلیل سیاسی، گزارشی از سابقهٔ تاریخی و اوضاع حوزهٔ علمیه مشهد و خون دلی که لعل شد.
ترجمهها
آینده در قلمرو اسلام، صلح امام حسن: پرشکوهترین نرمش قهرمانانهٔ تاریخ، تفسیر فی ظلال القرآن، مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان و ادعانامه علیه تمدن غرب.[۳۱]
سید علی خامنهای در دورهای متولد شد که جهان اسلام در آستانهٔ تحولاتی عمیق بود و اندیشههای سید جمالالدین اسدآبادی پس از چند دهه، شبکهای از جریانهای فکری و سیاسی را در سراسر سرزمینهای اسلامی پدیدآورده بود. به نظر محققان این فضا، زمینهای را فراهم آورد که بخش مهمی از مبارزان ایرانی، در معرض افکاری قرار گیرند که محورهای اصلی آن پیشتر در مصر، شبهقارهٔ هند و دیگر مناطق جهان اسلام شکلگرفته بود. اندیشهها و آموزههای سیدجمال از یکسو به جریان احیاگری و اصلاحطلبی دینی توسط افرادی مانند محمد عبده و محمد اقبال لاهوری انجامید و از سوی دیگر به جریان سازمانیافتهای منتهی شد که حسن البنا، بنیانگذار اخوانالمسلمین، نمایندهٔ اصلی آن بهشمار میرود.[۳۳] این جریانهای فکری بر سه محور اصلی، تمرکز داشتند:
کتاب آینده در قلمرو اسلام اثر سید قطب با ترجمه سید علی خامنهای
بازگشت به آموزههای اصیل اسلام بهعنوان چارچوب اصلی برای بازسازی جامعه مسلمان
تأکید بر وحدت میان مسلمانان بهعنوان راهبردی برای مقابله با عقبماندگی مسلمانان و سلطهٔ بیگانگان[۳۴]
از ایران، سید مجتبی نواب صفوی در سفر به مصر با رهبران اخوان المسلمین دیدار کرد و از افکار حسن البنا تأثیر پذیرفت.[۳۵] در آن دوره، جریان فکری اخوانالمسلمین بر همکاری میان نیروهای شیعه و سنی تأکید داشت و برخی از دانشآموختگان حوزههای علمیه ایران به آثار متفکران اخوانی مانند سیدقطب علاقمند شدند. در ۱۳۳۸ش نخستین ترجمهها از آثار سید قطب به زبان فارسی منتشر شد. در ۱۳۴۵ش کتابی از سید قطب با عنوان آینده در قلمرو اسلام توسط سید علی خامنهای ترجمه شد[۳۶] که با اعدام سیدقطب در مصر همزمان بود. او در ۱۳۴۸ش نیز ترجمهٔ تفسیر قرآن سیدقطب (فی ظلال القرآن) را آغاز کرد و بخشی از آن را در زندان به انجام رساند؛ اما توجه سید علی خامنهای به اندیشه سید قطب و جریان فکری اخوانالمسلمین با رویکرد گزینشی و نقادانه همراه بود[۳۷] و در مقدمهٔ آثار ترجمهشده، به اختلافنظرهای خود با نویسندگان اشاره کرده است. همزمان، متفکران ایرانی مانند سید محمدحسین طباطبایی و مرتضی مطهری در حال تولید دستگاه فکری مستقلی بودند که بعدها سید علی خامنهای آن را از حیث عمق و قوت، برتر از اندیشههای متفکران اخوانی ارزیابی کرد.[۳۸]
فضای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران
سلطهٔ سیاسی بیگانگان: از دیدگاه تحلیلگران، حکومت پهلوی بهدلیل سلطنت موروثی و ساختار دیکتاتوری، به قدرتهای خارجی بهویژه آمریکا و انگلیس، وابستگی داشت و کشور در مجامع جهانی فاقد استقلال رأی و شخصیت بود. این سلطهٔ خارجی، هرگونه تلاش برای حاکمیت ملی و مردمسالاری را بهطور نظاممند سرکوب میکرد.[۳۹]
محرومیت اقتصادی و شکاف عمیق طبقاتی: بر اساس تحلیلهای موجود، اقتصاد کشور در آن دوره مصرفمحور بود و حتی نیازمندیهای پایهای از خارج وارد میشد. دهها هزار روستا از امکانات اولیه محروم بودند، ثروت ملی توسط حاکمان و بیگانگان غارت میشد و شکاف طبقاتی در بالاترین درجه خود قرار داشت.[۴۰]
عقبماندگی علمی و ابتذال فرهنگی: تحلیلگران بر این باورند که در دوران حکومت پهلوی، ایران فاقد تولید دانش جدید بود و از لحاظ فرهنگی، تبلیغات رسمی بهسمت ترویج فحشا و هرزگی و بیهویتی جوانان هدایت میشد و فضای غفلت و ابتذال بر جامعه حاکم بود.[۴۱]
سرکوب سیاسی: از نگاه پژوهشگران، حکومت پهلوی یک دیکتاتوری امنیتی سخت و سیاه بهشمار میرفت؛ بهگونهای که حتی خواندن یک اعلامیهٔ انتقادی در فضاهای عمومی ممکن نبود. مبارزان سیاسی در زندانها شکنجه میشدند و هیچ فضایی برای نقد، اصلاح یا اعتراض مسالمتآمیز وجود نداشت.[۴۲]
بیتوجهی ساختاری به بحرانها و مناطق محروم: به اعتقاد تحلیلگران، در حوادثی مانند زلزلهٔ فردوس، نهادهای دولتی کمکهای ناچیزی ارائه میدادند و شهرها و روستاهای بسیاری بهویژه در سیستان و بلوچستان و بوشهر در محرومیت نگه داشته میشدند.[۴۳]
فعالیتهای سیاسی
سید علی خامنهای در حال سخنرانی در تحصن تاریخی مردم در بیمارستان امام رضا مشهد، سال ۱۳۵۷ش.
سید علی خامنهای فعالیت سیاسی خود را از اوایل دههٔ ۱۳۳۰ش آغاز کرد؛ پیشینهای که تا حدی متأثر از زمینهٔ مذهبی و سیاسی خانوادهٔ او بود. نخستین محرک جدی فعالیتهای او دیدار با سید مجتبی نواب صفوی در سال ۱۳۳۲ش در مشهد بود که به گفته وی نقش مهمی در جهتگیری سیاسیاش داشت.[۴۴] سپس از طریق طلاب حوزه علمیه قم، بهویژه سید مصطفی خمینی، با اندیشههای سید روحالله خمینی آشنا شد و در نخستین ملاقات در سال ۱۳۳۶ش تحت تأثیر او قرار گرفت.[۴۵]
مبارزه علیه حکومت پهلوی
خامنهای در مخالفت با لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی در سال ۱۳۴۱ش با گروههای معترض، مشارکت داشت و پیش از قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش، از نخستین افرادی بود که در تکثیر و توزیع اعلامیههای سید روحالله خمینی نقش داشت.[۴۶] او بههمراه برادرش سید محمد خامنهای، پیام سید محمدهادی میلانی دربارهٔ واکنش مردم مشهد را به سید روحالله خمینی رساند.[۴۷] در سال ۱۳۴۲ش نیز مأمور انتقال پیامهای محرمانهٔ سید روحالله خمینی دربارهٔ سیاستها و خطمشی مبارزات، به علما و هیئتهای مذهبی شد.[۴۸] سخنرانیهای او دربارهٔ واقعه مدرسه فیضیه و نقد اسرائیل موجب بازداشتش در سال ۱۳۴۲ش شد.[۴۹] پس از آزادی و ملاقات با سید محمدهادی میلانی، برای سازماندهی دوباره فعالیتهای سیاسی به قم بازگشت[۵۰] و با ارسال تلگرافها و نامههایی به سید محمود طالقانی، مهدی بازرگان، یدالله سحابی[۵۱] و حسنعلی منصور نخستوزیر وقت[۵۲] در حمایت از سید روحالله خمینی و انجام سخنرانیهایی در شهرهای مختلف، بار دیگر بازداشت شد و مدتی را در زندان قزلقلعه گذراند.[۵۳]
سازماندهی مبارزات
خامنهای در سال ۱۳۴۳ش همراه گروهی از روحانیان فعال، از جمله عبدالرحیم ربانی شیرازی، سید محمد حسینی بهشتی، علی قدوسی،اکبر هاشمی رفسنجانی و محمدتقی مصباح یزدی در ایجاد تشکیلات سیاسی در حوزهٔ علمیه قم نقش داشت.[۵۴] وی از اواخر سال ۱۳۴۳ش در مشهد، فعالیتهای آموزشی، تبلیغی و سازماندهی جلسات مذهبی و فکری را ادامه داد و تا سال ۱۳۴۸ش چندین بار بازداشت شد. در سالهای ۱۳۵۰–۱۳۵۳ش محور جلسات تفسیری در سه مسجد مهم مشهد؛ مسجد کرامت، مسجد امام حسین و مسجد میرزا جعفر بود. در دی ۱۳۵۳ش ششمین و سختترین دوره بازداشت او رخ داد.[۵۵] سید علی خامنهای در سال ۱۳۵۶ش، در مشهد هستهٔ اولیه بنیان جامعهٔ روحانیت مبارز با رهبری سید روحالله خمینی و جمعی از روحانیان قم و تهران را بنا نهاد.[۵۶]
با درگذشت سید مصطفی خمینی و تشدید فشارهای سیاسی،[۵۷] رژیم پهلوی، خامنهای را در آذر ۱۳۵۶ش بهمدت ۳ سال به ایرانشهرتبعید کرد. فعالیتهای گستردهٔ او میان مردم ایرانشهر باعث تغییر محل تبعیدش به جیرفت شد.[۵۸] با وجود محدودیتها، سید علی خامنهای با ایراد سخنرانی در مسجد جامع ایرانشهر و ارائهٔ راهکارها از طریق نوشتن نامه به علما و روحانیون دربارهٔ حوادث کشور، به مبارزه با رژیم پهلوی ادامه داد.[۵۹] خامنهای سپس برای ادامهٔ مبارزات بهصورت مخفیانه به کهنوج رفت.[۶۰] سید علی خامنهای در مهر ۱۳۵۷ش پس از مدتی فعالیت مخفی در کهنوج، به چند شهر سفر کرد و سرانجام به مشهد بازگشت و در جریان تشدید اعتراضات مردمی به فعالیت سیاسی خود ادامه داد. او در دورهٔ تبعید سید روحالله خمینی در فرانسه، همراه شماری از روحانیان مشهد، سید روحالله خمینی را عاملی مؤثر در تقویت روحیهٔ انقلابی مردم ارزیابی کرد و حامی بازگشت او به ایران شد.[۶۱] در این مقطع، فعالیت تبلیغی و سازماندهی خامنهای افزایش یافت و سخنرانیهای او در تشویق تجمعات و اعتراضهای مردمی نقش داشت.[۶۲]
در گزارشهای ساواک، سید علی خامنهای از چهرههای برجستهٔ جریان انقلابی در خراسان معرفی شده است.[۶۳] او در تاسوعا و عاشورای ۱۳۵۷ش در اجتماعات بزرگ مشهد سخنرانی کرد و خطبه شب عاشورا را در حرم امام رضا به نام سید روحالله خمینی خواند. در هفتههای پایانی حکومت پهلوی، در تهیه و خواندن اعلامیههای سید روحالله خمینی، حمایت از اعتصاب کارکنان شرکت نفت، تشریح رویدادهای خشونتآمیز حکومت و سازماندهی تحصن بیمارستان امام رضا نقش داشت. خامنهای همچنین همراه گروهی از تظاهرکنندگان برای جلب همراهی کارکنان استانداری خراسان اقدام کرد.[۶۴] رخدادی که در نهایت به یکشنبه خونین ۱۰ دی ۱۳۵۷ش و کشتهشدن جمعی از معترضان انجامید.[۶۵]
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، سید علی خامنهای از سال ۱۳۵۷ تا نیمه سال ۱۳۶۰ش در مجموعهای از مناصب سیاسی، نظامی و دینی حضور فعال داشت. مهمترین مسئولیتهای وی در این دوره بهشرح زیر است:
مسئولیت
سال
توضیحات
عضویت و فعالیت در شورای انقلاب اسلامی
۱۳۵۷–۱۳۵۹ش
مشارکت در تصمیمگیریهای کلان کشور، از جمله مذاکره با مقامات رژیم پهلوی و برخی دولتهای خارجی.
یکی از مهمترین تریبونهای سیاسی و فکری جمهوری اسلامی.
نماینده سید روحالله خمینی در شورای عالی دفاع ملی
۱۳۵۹ش
اعلام نخستین اطلاعیه رسمی دربارهٔ حمله ارتش عراق به ایران از رادیو، نظارت بر امور جنگ و حضور فعال در جبهههای جنوب و غرب کشور در سال آغازین جنگ عراق با ایران.
در تاریخ ۶ تیر ۱۳۶۰ش، سید علی خامنهای هنگام ایراد سخنرانی در مسجد ابوذر هدف یک سوءقصد قرار گرفت. بر اثر این انفجار، ناحیه سینه، کتف و دست راست او آسیبهای جدی دید.[۶۹]
ریاستجمهوری سیدعلی خامنهای
عکس یادگاری هیئتدولت با رئیسجمهور وقت، سید علی خامنهای در سال ۱۳۶۴ش
پس از ترور محمدعلی رجایی و محمدجواد باهنر در سال ۱۳۶۰ش، با حمایت حزب جمهوری اسلامی و شخصیتهای سیاسی و همچنین موافقت سید روحالله خمینی که پیشتر با تصدی مناصب اجرایی عالی توسط روحانیون موافق نبود، سید علی خامنهای در انتخابات ریاستجمهوری نامزد شد. وی در انتخابات ۱۰ مهر ۱۳۶۰ش با کسب ۱۵٬۹۰۵٬۹۸۷ رأی (معادل ۹۵درصد آرا) به پیروزی رسید. وی در ۴ آبان همان سال میرحسین موسوی را بهعنوان نخستوزیر به مجلس شورای اسلامی معرفی کرد.[۷۰]
در انتخابات ۲۵ مرداد ۱۳۶۴ش، خامنهای با کسب ۱۲٬۲۰۳٬۸۷۰ رأی (معادل ۸۵٫۶۷درصد آرا) برای دومین بار به ریاستجمهوری ایران برگزیده شد.[۷۱] در آغاز این دوره، رئیسجمهور بهدلیل اختلافنظرهای پیشین با میرحسین موسوی، قصد داشت شخص دیگری را برای تشکیل کابینه به مجلس معرفی کند. با این حال، با توجه به نظر موافق سید روحالله خمینی بر ابقای نخستوزیر پیشین، شرایط حساس جنگ عراق با ایران و رایزنیهای سیاسی، سید علی خامنهای مجدداً موسوی را به مجلس معرفی کرد. در جریان اخذ رأی اعتماد، ۹۹ نماینده به نخستوزیری موسوی رأی منفی دادند که این رویداد بازتابها و بحثهای سیاسی گستردهای در پی داشت[۷۲] و در نامهنگاریهای بعدی میان رئیسجمهور و رهبر وقت جمهوری اسلامی پیرامون حدود اختیارات حکومت اسلامی و ولایت فقیه نیز نمود یافت.[۷۳]
سیاستگذاری در دوران ریاستجمهوری خامنهای
بنا بر اسناد و منابع تاریخی، دورهٔ هشتساله ریاستجمهوری سید علی خامنهای با چالشهای عمدهای نظیر جنگ ایران و عراق و محاصره اقتصادی همراه بود. در این مقطع، بخشی از تمرکز دولت بر مدیریت پیامدهای جنگ و همچنین پایهگذاری و ایجاد هماهنگی میان نهادهای نوپای ساختار سیاسی جمهوری اسلامی قرار داشت. بر اساس گزارشهای موجود از این دوران، در عرصهٔ سیاست داخلی، علاوه بر مدیریت بحران جنگ، تقابل با گروههای مخالف مسلح، نظیر سازمان مجاهدین خلق ایران و جریانهای منتقد سیاسی که در ادبیات رسمی حکومت وقت با عنوان لیبرالها شناخته میشدند، از مسائل عمدهٔ کشور بهشمار میرفت. در سیاست خارجی، تمرکز دستگاه دیپلماسی ایران بر تبیین و معرفی مواضع جمهوری اسلامی در سطح جهانی و همچنین مقابله با فشارهای بینالمللی و ائتلافهای مخالف حکومت ایران معطوف بود.[۷۴]
در عرصهٔ داخلی برنامهها و فعالیتهای او شامل دیدار با اقشار مختلف مردم، بازدید از مؤسسات و سازمانهای گوناگون، شرکت در مراسم افتتاح طرحها، شرکت در همایشها و سفرهای استانی با هدف ملاقات با اقشار مختلف مردم، آشنایی با مشکلات و شرایط زندگی آنها از نزدیک، رفع اختلافات مقامات محلی، پیگیری مسائل مربوط به جنگ و همکاری سپاه و ارتش جمهوری اسلامی ایران، دیدار با روحانیون و بزرگان شهرها و روستاها، بررسی مسائل و مشکلات اقتصادی بوده است.[۷۶]
بر اساس گزارش منابع، بخشی از فعالیتهای سیاسی، فرهنگی و اجرایی سید علی خامنهای در دوران ریاستجمهوری، در قالب ریاست بر نهادهای عالی و مأموریتهای ویژه صورت گرفت:
نهاد / حوزه فعالیت
شرح مسئولیتها و اقدامات
حضور در مناطق جنگی غرب و جنوب کشور در جنگ تحمیلی عراق با ایران
حضور در جبههها بهعنوان نمایندهٔ امامخمینی، فرماندهی جنگهای نامنظم و حضور در خطوط مقدم جبهه، قاطعیت در تصمیمگیریهای سرنوشتساز جنگ، مانند نجات سوسنگرد و شکستن حصر آبادان، رفع مشکلات رزمی مانند تلاش برای تأمین مهمات و پشتیبانی از جبههها، راهاندازی ستاد پشتیبانی جنگ، مقابله با سیاستهای ابوالحسن بنیصدر شامل برخورد با اندیشه سازشکاری و دفاع از خط مقاومت در شورای عالی دفاع، حمایت از گروههای مسلمان عراقی و مجاهدان افغانستانی برای مقابله با شوروی و رژیم بعث عراق، حضور در جبههها و تأثیر مثبت بر روحیه نیروها در پایان جنگ.[۷۷]
شورای عالی انقلاب فرهنگی
ریاست شورای عالی انقلاب فرهنگی پس از تغییر نام و ترمیم ستاد انقلاب فرهنگی با حکم رهبر وقت در سالهای ۱۳۶۲ و ۱۳۶۳ش.[۷۸]
پشتیبانی جنگ
ریاست شورای عالی پشتیبانی جنگ جهت مدیریت منابع و بسیج امکانات کشور برای جبههها.[۷۹]
نایبرئیس اول شورا؛ مشارکت در ۴۱ جلسه برای تصمیمگیری دربارهٔ شرایط رهبری، تمرکز در قوای مجریه و قضائیه و مدیریت صداوسیما.[۸۱]
بنیاد دائرةالمعارف اسلامی
تأسیس این نهاد عمومی غیردولتی در سال ۱۳۶۲ش.[۸۲] (تا اسفند ۱۴۰۳ش، ۳۳ جلد از مجموعه ۶۰ جلدی دانشنامه جهان اسلام منتشر شده است).[۸۳]
مأموریتهای ویژه
دریافت مأموریتهای متعدد از سوی سید روحالله خمینی، ازجمله رسیدگی به امور ارتش و سپاه، تشکیل حفاظت اطلاعات ارتش، پیگیری مطالبات از آمریکا و دیگر کشورها، بررسی لایحه تعزیرات و رسیدگی به امور عراقیهای مقیم ایران،[۸۴] کنترل و مدیریت جریانات پس از تسخیر سفارت آمریکا و نماینده شورای انقلاب اسلامی در کمیتهٔ بررسی حادثه طبس.[۸۵]
رهبری سید علی خامنهای
سید علی خامنهای، رئیسجمهور وقت، در حال قرائت وصیتنامه سید روحالله خمینی در جلسه مجلس خبرگان رهبری برای انتخاب رهبر جدید، ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ش
پس از رحلت سید روحالله خمینی در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ش، مسئلهٔ تعیین رهبری در دستور کار مجلس خبرگان رهبری قرار گرفت. پیشتر، برای ساماندهی موضوع رهبری آینده، مجلس خبرگان رهبری، نهادی مسئول در این زمینه تعیین شده بود و در میانهٔ دهه ۱۳۶۰ش نیز حسینعلی منتظری بهعنوان قائممقام رهبری معرفی شد؛[۸۶] اما این جایگاه در ۶ فروردین ۱۳۶۸ش از او سلب شد.[۸۷] مجلس خبرگان رهبری در همان روز درگذشت سید روحالله خمینی تشکیل جلسه داد و در میان دو گزینهٔ شورای رهبری یا رهبری فردی، در نهایت خامنهای که خود نماینده مردم تهران در مجلس خبرگان رهبری بود را بهعنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران انتخاب کرد.[۸۸] او ابتدا در علل مخالفت خود مطالبی را بیان کرد که مورد قبول خبرگان رهبری قرار نگرفت و سرانجام انتخاب او با اکثریت بیش از دوسوم و با حذف شرط مرجعیت به تصویب رسید.[۸۹]
در آن زمان فرایند بازنگری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران که به دستور سید روحالله خمینی در اردیبهشت همان سال آغاز شده بود، هنوز به پایان نرسیده بود؛ بازنگریای که از جمله تغییرات آن حذف شرط مرجعیت برای رهبر آینده بود. از این رو انتخاب سید علی خامنهای بهعنوان رهبر انقلاب اسلامی در برخی روایتها بهدلیل در جریان بودن اصلاحات قانون اساسی موقت توصیف شده است. در مرداد ۱۳۶۸ش همهپرسی بازنگری قانون اساسی برگزار شد و با رأی موافق اکثریت شرکتکنندگان به تصویب رسید. پس از آن، مجلس خبرگان بار دیگر انتخاب خامنهای بهعنوان رهبر را به رأی گذاشت و این انتخاب تأیید شد. بهگفتهٔ برخی ناظران، رأیگیری دوم بیشتر برای انطباق رسمی روند انتخاب رهبر با قانون اساسی اصلاحشده انجام شد؛ در حالی که تصمیم اصلی در جلسه ۱۴ خرداد همان سال اتخاذ شده بود.[۹۰]
در برخی خاطرات و روایتهای منتشرشده از مسئولان وقت و نزدیکان خمینی، نقل شده است که او پیشتر از صلاحیت خامنهای برای این مسئولیت یاد کرده بود. پس از اعلام این انتخاب، شماری از مراجع دینی و شخصیتهای سیاسی از تصمیم مجلس خبرگان حمایت کردند.[۹۱]
بیعت مردمی
پس از معرفی سید علی خامنهای بهعنوان رهبر دوم توسط مجلس خبرگان، گزارشهایی از تجمعات و بعیت مردمی در سراسر کشور منتشر شد که در چارچوب مراسم عزاداری، شعارهایی در حمایت از رهبر جدید سر داده میشد. از جمله شعارهای گزارششده در آن دوره، «خامنهای خمینی دیگر است، ولایتش ولایت حیدر است» بود. برخی تحلیلگران، این تجمعات را عاملی در تثبیت جایگاه رهبر جدید و کاهش تنشهای سیاسی پس از رحلت بنیانگذار نظام ارزیابی کردهاند. همچنین اشاره شده است که در سالهای بعد، این بیعت بهعنوان نمونهای از پیوند میان مردم و ساختار ولایت فقیه در دورۀ انتقال قدرت مورد استناد قرار گرفته است.[۹۲]
راهبردها و سیاستهای کلان دوران رهبری
بازدید سرزده سید علی خامنهای از شهر زلزلهزده بم دی ماه ۱۳۸۲ش
در دوران رهبری سید علی خامنهای، برخی منابع از تلاش او برای ادامهٔ رویکردهای امامخمینی در زمینههایی مانند تأکید بر وحدت ملی، تقویت اعتماد میان مسئولان و جامعه، پایبندی به ارزشها و آموزههای اسلامی، حمایت از محرومان و تأکید بر عدالت اجتماعی یاد کردهاند.[۹۳] حامیان او نقش وی را در هدایت سیاسی کشور، دفاع از ساختار قانونی نظام و مواجهه با چالشهای داخلی و خارجی برجسته میکنند. در این چارچوب، مواضع و سخنرانیهای او در تحلیل رویدادهای سیاسی و مقابله با آنچه تهدیدها و توطئههای خارجی خوانده میشود، مورد توجه قرار گرفته است.[۹۴] در مواضع رسمی او، انتقاد از ایالات متحده و رژیم اسرائیل و تأکید بر استقلال سیاسی ایران از محورهای ثابت سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بهشمار میآید.[۹۵] همچنین در این منابع به مواضعی مانند تقویت همبستگی در میان جوامع مسلمان، مقابله با فشارها و تهدیدهای خارجی، مدیریت چالشهای داخلی، تأکید بر سیاست اقتصاد مقاومتی و حمایت از محور مقاومت اشاره شده است.[۹۶]
دیدگاهها دربارهٔ دوران رهبری سیدعلی خامنهای
در توصیف کارنامه او، طرفدارانش به ترکیبی از ویژگیهایی مانند فقاهت، توجه به مسائل فرهنگی، مردممحوری، رویکرد انقلابی و نگاه آرمانگریی واقعگرا در سیاست اشاره میکنند. همچنین نقش او در شکلدهی و استمرار گفتمان رسمی انقلاب اسلامی و مدیریت کشور در دورهای پرتنش از تحولات منطقهٔ خاورمیانه از جمله نکاتی است که در ارزیابیهای مختلف دربارهٔ دوران رهبری او مطرح میشود. آنچه در تاریخ دربارهٔ او مورد توجه قرار میگیرد، میتواند تلفیق نقش یک نظریهپرداز دینی با یک بازیگر فعال سیاسی در چارچوب ساختار جمهوری اسلامی باشد.[۹۷]
در بسیاری از تحلیلها خامنهای یکی از چهرههای تأثیرگذار در تحولات سیاسی جمهوری اسلامی ایران دانسته میشود؛[۹۸] اما برخی تحلیلهای مخالفین جمهوری اسلامی ایران و رهبری سید علی خامنهای از تمرکز تدریجی قدرت در نهاد رهبری و کاهش نقش نهادهای انتخابی مانند دولت و مجلس شورای اسلامی در فرایند تصمیمگیری سخن گفتهاند. در همین دوره، حضور نهادهای امنیتی و نظامی بهویژه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در حوزههای سیاسی، اقتصادی و رسانهای افزایش یافت؛ روندی که بهگفته منتقدان به محدودتر شدن فضای سیاسی و تضعیف رقابت اقتصادی انجامید.[۹۹]
انتخابات ریاستجمهوری ۱۳۸۸ش و شکلگیری جنبش سبز[۱۰۱]
برخورد با جنبش سبز و حاشیهنشینی برخی جریانهای میانهرو که از سوی ناظران بهعنوان نشانههایی از کاهش امکان اصلاحات سیاسی درونساختاری ارزیابی شده است و به گفتهٔ برخی تحلیلگران با کاهش مشارکت سیاسی و افزایش نارضایتی اجتماعی همراه بوده است.[۱۰۲]
تحولات دورهٔ دوم ریاستجمهوری محمود احمدینژاد[۱۰۳]
مذاکرات هستهای دولت حسن روحانی که به توافق برجام انجامید و سپس با خروج ایالات متحده از آن با چالش روبهرو شد.[۱۰۴]
حضور محمدجواد ظریف رئیس تیم مذاکرهکننده ایران و جان کری رئیس تیم مذاکرهکننده آمریکا در مذاکرات هستهای وین
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، روابط ایران و ایالات متحده آمریکا با تنشهای سیاسی و اقتصادی همراه بوده و تحریمهای گستردهای علیه ایران اعمال شده است. در این میان، سید علی خامنهٔ بر رویکرد اتکا به توان داخلی تأکید کرده و پیشرفتهایی در حوزههای مختلف علمی و فناورانه، از جمله برنامه هستهای ایران، از سوی مقامات ایرانی مطرح شده است. همزمان، او در مقاطع مختلف نسبت به نتایج مذاکرات ایران و آمریکا ابراز تردید کرده و بر احتمال بدعهدی آمریکا تأکید داشته است.[۱۱۰]
رابطه با آمریکا
سید علی خامنهای روابط ایران و آمریکا را مبتنی بر دشمنی ساختاری میان دولت آمریکا و ماهیت و جهتگیری نظام جمهوری اسلامی میداند. بهگفته او، این تقابل محدود به اشخاص یا دولتهای خاص در ایران نیست، بلکه از ابتدای شکلگیری جمهوری اسلامی وجود داشته و هدف آن تضعیف یا براندازی این نظام بوده است. وی همچنین ادعای برخی دولتهای آمریکا مبنی برنداشتن قصد براندازی را نادرست دانست. خامنهای معتقد است موضوعاتی مانند برنامه هستهای ایران علت اصلی اختلاف میان دو کشور نیست، بلکه بهعنوان بهانهای برای اعمال فشار مطرح میشود. بهگفته او، حتی پس از توافق هستهای برجام و پذیرش محدودیتهایی از سوی ایران، اختلافها ادامه یافت و موضوعاتی مانند برنامه موشکی و نقش منطقهای ایران به محور جدید فشارها تبدیل شد. او همچنین بر ضرورت توسعه انرژی هستهای برای آینده ایران تأکید کرد و آن را مرتبط با نیازهای بلندمدت کشور در حوزهٔ تولید برق دانست.[۱۱۱]
مسئله فلسطین
دیدار سید علی خامنهای با اسماعیل هنیه از رهبران حماس
آرمان فلسطین از محورهای اصلی مواضع سیاسی رهبر دوم جمهوری اسلامی محسوب میشود. خامنهای در سخنرانیها و پیامهای خود بارها از حقوق فلسطینیان حمایت کرده و سیاستهای اسرائیل را مورد انتقاد قرار داده است. پس از عملیات طوفان الاقصی در اکتبر ۲۰۲۳م و پس از تشدید درگیریها در غزه، این مواضع بار دیگر در بیانیهها و پیامهای او و نیز در فضای سیاسی و رسانهای ایران بازتاب یافته است.[۱۱۲]
جبهه مقاومت
حمایت از جبهه مقاومت در منطقه از محورهای اصلی سیاستهای اعلامی او در حوزه سیاست خارجی بهشمار میرود؛ رویکردی که از سوی او بهعنوان بخشی از راهبرد امنیتی جمهوری اسلامی برای مقابله با اسرائیل و گروههای تندرو منطقهای مطرح شده است.[۱۱۳]
دیدگاه منتقدان
شعار مخالفان سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در برخی تجمعات سیاسی
در حوزهٔ سیاست خارجی سیاستهایی مانند پیگیری برنامه هستهای، حمایت از برخی گروههای همسو در منطقه و همکاری با دولت سوریه و روسیه از سوی منتقدان بهعنوان بخشی از راهبرد منطقهای جمهوری اسلامی مورد نقد واقع شده است.[۱۱۴] همچنین منتقدان ادامه تنش با ایالات متحده و برخی کشورهای غربی را سبب اعمال تحریمهای گسترده علیه ایران دانستهاند که پیامدهای اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی داشته و بر سطح رفاه جامعه اثرگذار بوده است.[۱۱۵] برخی تحلیلگران از انباشت نارضایتی عمومی در کشور سخن گفته و وضعیت اجتماعی را از منظر برخی شاخصها نگرانکننده دانستند.[۱۱۶]
منظومه فکری
در برخی پژوهشها، اندیشههای سید علی خامنهای بهصورت یک منظومهٔ فکری منسجم تبیین شده است که حوزههای مختلف اعتقادی، اخلاقی و اجتماعی را دربر میگیرد. در این چارچوب، این منظومه در سه سطح کلی دستهبندی میشود؛ نظام بینشی، نظام ارزشی و رفتاری و نظام اجتماعی و کنشی.
نظام بینشی: در این سطح، مفاهیمی مانند توحید، ولایت، اسلامشناسی، جهانشناسی و انسانشناسی مورد تأکید قرار میگیرد. در این دیدگاه، قرآن، سنت و عقل منابع اصلی معرفت دینی دانسته میشود و توحید بهعنوان محور بنیادین جهانبینی اسلامی معرفی میشود. همچنین مفهوم ولایت بهعنوان یکی از عناصر مرکزی در ساماندهی جامعهٔ اسلامی و پیوند میان دین و سیاست تبیین میشود.
نظام ارزشی و رفتاری: در این سطح موضوعاتی مانند معنویت، اخلاق، تربیت و عبادت مطرح میشود. در این چارچوب، معنویت بهعنوان ارتباط انسان با خدا و عامل شکلدهندهٔ نظام اخلاقی و اجتماعی معرفی شده و تربیت اسلامی با هدف پرورش انسان مؤمن، مسئول و اخلاقمدار مورد توجه قرار میگیرد. همچنین سبک زندگی و تعاملات اجتماعی بهعنوان بستر تحقق ارزشهای دینی در جامعه مطرح میشود.
نظام اجتماعی: در این سطح دیدگاههایی دربارهٔ حوزههایی مانند فرهنگ، علم، مدیریت، سیاست، اقتصاد، حقوق، قضا و امنیت بیان میشود. در این چارچوب، فرهنگ و هویت نقش محوری در سازماندهی جامعه دارند و مفاهیمی مانند مردمسالاری دینی، عدالت اجتماعی، اقتصاد مقاومتی و استقلال سیاسی بهعنوان عناصر مهم نظام اجتماعی معرفی میشوند.
در این منظومه فکری، اهداف کلان جامعهٔ اسلامی در قالب مفاهیمی مانند استقلال، آزادی، عدالت، پیشرفت و شکلگیری تمدن نوین اسلامی مطرح میشود؛ مفاهیمی که بهعنوان جهتگیریهای کلان برای ساماندهی جامعه و حرکت تاریخی آن در نظر گرفته میشوند.[۱۱۷]
اهمیت و جایگاه فرهنگ: بر پایه برخی پژوهشها، دیدگاههای سید علی خامنهای بر نقش بنیادین فرهنگ[۱۱۸] در شکلدهی به هویت جامعه و جهتدهی به تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی تأکید دارد. در این چارچوب، فرهنگ بهمثابه روح حاکم بر جامعه مجموعهای از باورها، ارزشها، رفتارها و روحیات اجتماعی تلقی میشود که نحوهٔ کنش فردی و جمعی جامعه را تعیین میکند. در این دیدگاه مفاهیمی مانند مسئولیتپذیری، ایثار، وجدان کاری، انضباط اجتماعی، قناعت، پرهیز از اسراف، سادهزیستی و انسجام اجتماعی از عناصر اصلی فرهنگ مطلوب معرفی میشوند و فرهنگ اسلامی–ایرانی بهعنوان مبنای شکلگیری سبک زندگی و روابط اجتماعی مورد تأکید قرار میگیرد.[۱۱۹]
مواجهه با چالشهای فرهنگی: خامنهای بر ضرورت مقابلهٔ فعال با تهاجم فرهنگی تأکید کرده و تقویت مبانی معرفتی، تعمیق باورهای دینی و پرهیز از برخوردهای سطحی با مسائل فرهنگی را از الزامات این مواجهه دانسته است.[۱۲۰] او با مطرح کردن اصطلاح جهاد تبیین، هدف اصلی آن را روشنگری صادقانه، مقابله با شبههافکنیها و تحریفها و در نهایت، ارتقای سطح بصیرت و آگاهی جامعه در تمامی ابعاد میدانست.[۱۲۱] در این چارچوب، شورای عالی انقلاب فرهنگی، نهاد اصلی سیاستگذاری فرهنگی کشور معرفی میشود. این شورا مسئول تعیین راهبردهای کلان فرهنگی، علمی و آموزشی و هماهنگی میان نهادهای مختلف در حوزهٔ فرهنگی است.[۱۲۲]
اهمیت و جایگاه علوم انسانی: در دیدگاه سید علی خامنهای، توسعهٔ علمی کشور بر دو شاخهٔ اصلی علوم پایه و علوم انسانی استوار است. او علوم پایه مانند ریاضیات، فیزیک، شیمی و زیستشناسی را عامل اصلی پیشرفت و زمینهساز تولید فناوری، ثروت و قدرت میداند و بر تربیت پژوهشگران در کنار متخصصان حرفهای تأکید میکند. در عین حال، وی علوم انسانی را دارای نقشی بنیادین در شکلدهی به نظام فکری و فرهنگی جامعه میداند و خواستار بازنگری در مبانی علوم انسانی با بهرهگیری از میراث فکری و فرهنگی اسلامی–ایرانی میشود. او بر ضرورت برنامهریزی و سرمایهگذاری گسترده برای پیشبرد همزمان علوم پایه و علوم انسانی تأکید کرده است.[۱۲۳]
دیدار اعضای تیم فوتسال ایران با آیتالله خامنهای بعد از قهرمانی در هفدهمین دوره جام ملتهای آسیاتوجه ویژه به جوانان و نخبگان: سید علی خامنهای دیدارها و گفتوگوهای دائمی با دانشجویان، نخبگان علمی، هنرمندان و ورزشکاران داشت.[۱۲۴] او دو نامه خطاب به جوانان در کشورهای غربی در سالهای ۱۳۹۳ش و ۱۳۹۴ش نگاشت.[۱۲۵] و در آن نامهها از جوانان غربی خواسته بود برای شناخت اسلام به منابع اصلی و مطالعات مستقیم مراجعه کنند. شماری از پژوهشگران، نگارش این نامهها را تلاشی برای گفتوگوی فرامرزی دربارهٔ اسلام، رسانه و پدیدهٔ افراطگرایی دانستهاند. افرادی مانند ریچارد فالک، سارا فلاندرز، آلیسون ویر، دنیس رنکورت، بثینه شعبان و طلال عتریسی از جمله کسانی بودند که در نوشتهها یا سخنرانیهای خود به این نامهها اشاره کرده و دربارهٔ پیام یا زمینه انتشار آنها دیدگاههایی مطرح کردند.[۱۲۶] در برخی منابع پژوهشی، پیام سیاسی-عبادی سالیانه به حجاج، ابراز همبستگی با دانشجویان حامی مردم فلسطین در آمریکا،[۱۲۷] ارسال پیام به اجلاس هزاره رهبران روحانی ادیان در همین راستا تعریف شده است.[۱۲۸]
دیدگاههای اقتصادی
در برخی منابع، مهمترین دیدگاههای اقتصادی سید علی خامنهای به شرح ذیل معرفی شده است:
خامنهای افزایش ثروت ملی و توزیع عادلانه و رفع محرومیت را دو رکن اساسی اقتصاد اسلامی دانسته که اولی شرط لازم برای تحقق دومی است.[۱۲۹] در این دیدگاه، نوآوری نظام جمهوری اسلامی در این است که عدالت و توسعه را در کنار هم میخواهد؛ توسعه بدون عدالت یا عدالت بدون پیشرفت مورد قبول نیست.[۱۳۰] اسلام با فعالیت آزاد اقتصادی موافق است؛ اما این آزادی با نظام سرمایهداری غرب متفاوت بوده و باید تحت نظارت حاکم اسلامی باشد تا از انحصار و فساد جلوگیری شود.[۱۳۱] از نظر او مبارزه با فساد باید قاطع، دقیق و بدون تبعیض باشد.[۱۳۲]
الگوی پیشرفت اسلامی-ایرانی: لزوم طراحی یک مدل بومی برای پیشرفت بر اساس مبانی دینی و شرایط جغرافیایی و تاریخی ایران، بهجای تقلید از نسخههای غربی، مورد تأکید و حمایت او بوده است.[۱۳۳]
اصلاح الگوی مصرف: او بر این باور است که مصرف بیهوده و هرز به اقتصاد و فرهنگ کشور لطمه میزند؛ لذا اصلاح الگوی مصرف یک اقدام اساسی برای پیشرفت و عدالت محسوب میشود.[۱۳۴]
حمایت از کار و سرمایه ایرانی: خامنهای مصرف کالای داخلی را وظیفهای همگانی میداند که منجر به ایجاد اشتغال و استقلال اقتصادی میشود.[۱۳۵]
اقتصاد مقاومتی: از دیدگاه سید علی خامنهای، ضروری است که اقتصادی شکل بگیرد که ضمن داشتن روندی رو به رشد، در برابر ترفندها و تحریمهای دشمنان کمترین آسیب را ببیند. در این راستا، مردمی کردن اقتصاد و کاهش وابستگی به نفت بهعنوان الزامات اساسی مطرح است.[۱۳۶] بر این اساس ورود سرمایه مردمی و مدیریت مردم در عرصهٔ اقتصاد برای شتاب بخشیدن به رشد ملی و گسترش مالکیت عمومی است.[۱۳۷]
بازدید سید علی خامنهای از نمایشگاه شرکتهای دانشبنیان و فناوریهای برتر، مهر ۱۳۹۸شاقتصاد دانشبنیان: بنیانگذاری فعالیتهای اقتصادی بر پایه دانش و علم برای رسیدن به رشد حقیقی و شکوفایی پایدار از موارد مورد تأکید در دیدگاههای اقتصادی سید علی خامنهای است.[۱۳۸] او در سخنرانیها و سیاستهای اعلامی خود بر نقش نخبگان، جوانان و توسعهٔ اقتصاد دانشبنیان تأکید کرده و بخشی از راه پیشرفت کشور را در این موارد معرفی کرده است.[۱۳۹]
خودکفایی و استقلال اقتصادی: در این دیدگاه، خودکفایی در محصولات اساسی و استقلال در بخش کشاورزی و تولید کالاهای استراتژیک، مانند گندم، برنج و روغن، برای جلوگیری از وابستگی از الزامات مهم اقتصادی تعریف شده است.[۱۴۰]
دیدگاههای فقهی
دیدگاههای فقهی سید علی خامنهای در زمینه فقه سیاسی بر توسعه دامنه فقه از مسائل فردی به حوزههای مدیریت جامعه و حکومت اسلامی تأکید میکند.[۱۴۱] برخی از محورهای این دیدگاهها در پارهای از منابع پژوهشی عبارتند از:
ولایت فقیه:ولایت فقیه بهمعنای حاکمیت فقیه عادل برای هدایت و حفظ جهتگیری نظام اسلامی است.[۱۴۲] در این دیدگاه وظایف و اختیارات رهبر در سه حیطهٔ هدایت، نظارت و حمایت دستهبندی میشود.[۱۴۳] بر اساس دیدگاه خامنهای، اطاعت از احکام حکومتی ولیفقیه در امور عمومی واجب دانسته میشود و این احکام بر تصمیمات فردی مقدم است. در عین حال، عدم اعتقاد به ولایت فقیه در صورت مبتنی بودن بر استدلال فقهی موجب خروج از اسلام تلقی نمیشود.[۱۴۴]
توان دفاعی: در دیدگاه خامنهای، دفاع در صورت تعرض به سرزمینهای اسلامی واجب عینی است و بر لزوم آمادگی دفاعی و حمایت از مسلمانان تأکید کرده است.[۱۴۵] در عین حال، بهکارگیری سلاحهای کشتار جمعی، ازجمله بمب هستهای و شیمیایی مورد مخالفت جدی وی قرار گرفته و استفاده از آنها را حرام دانسته است.[۱۴۶] وی علاوه بر جهاد نظامی، مفاهیمی مانند جهاد علمی، فرهنگی و سازندگی را نیز بهعنوان مصادیق جهاد در شرایط معاصر مطرح کرده است.[۱۴۷]
امر به معروف و نهی از منکر: از نظر خامنهای این فریضه بهعنوان تکلیفی عمومی برای حفظ سلامت جامعه اسلامی مطرح میشود و تحقق آن مشروط به آگاهی، احتمال تأثیر و نبود ضرر قابل توجه است. در نظام اسلامی، مراتب عملی آن در حوزهٔ اختیارات حکومت قرار دارد و وظیفه مردم بیشتر به تذکر زبانی محدود میشود.[۱۴۸]
انتخابات و مشارکت سیاسی: در دیدگاه خامنهای مشارکت در انتخابات بهعنوان تکلیف دینی و اجتماعی برای تعیین سرنوشت سیاسی جامعه و تقویت نظام اسلامی معرفی میشود. همچنین انتخاب نامزد اصلح و رعایت اخلاق و قانون در رقابتهای انتخاباتی مورد تأکید او قرار گرفته است.[۱۴۹]
بیتالمال و اموال عمومی: او معتقد است اموال عمومی در حکم بیتالمال است و تصرف در آن بدون مجوز قانونی حرام و با مسئولیت قانونی و شرعی همراه است. در این دیدگاه استفاده از امکانات دولتی باید در چارچوب مقررات و برای مصارف عمومی صورت گیرد.[۱۵۰]
نظارت: از نظر او نظارت بهعنوان سازوکاری اساسی در ادارهٔ جامعه اسلامی مطرح است و شامل نظارت نهادهای حکومتی، نظارت عمومی مردم و نقش رسانهها در نقد و اطلاعرسانی میشود. در این چارچوب، هیچ مقام حکومتی از نظارت مصون تلقی نمیشود.[۱۵۱]
دیدار احمد بدرالدین حسون با سید علی خامنهای در حاشیه کنفرانس وحدت اسلامی، سال ۱۳۹۵ش.وحدت مسلمانان: در دیدگاه سید علی خامنهای، وحدت اسلامی از اصول بنیادین دین اسلام و برخاسته از آموزههای قرآنی است. او وحدت را نه یک راهبرد مقطعی، بلکه یک اصل دائمی میداند که بر لزوم همگرایی مسلمانان در امور اساسی دینی و اجتماعی تأکید دارد. وی بر این باور است که حفظ اتحاد میان مسلمانان جایگاهی محوری در تعالیم اسلامی دارد. در این چارچوب، حتی مقابله با گروههای تفرقهافکن برای بازگرداندنشان به مسیر وحدت، ضروری به نظر میرسد.[۱۵۲] او در همین چارچوب اهانت به مقدسات اهلسنت، از جمله خلفای نخستین را حرام شرعی میداند. بهگفتهٔ او، چنین رفتارهایی به وحدت اسلامی آسیب میزند و مانع تأثیرگذاری جمهوری اسلامی در جهان اسلام میشود. او با تأکید بر تمایز میان نقد تاریخی و اهانت، بر لزوم پرهیز کامل از توهین به شخصیتهای محترم نزد اهلسنت تأکید کرده است.[۱۵۳]
دستاوردهای علمی و فناوری ایران در دوران رهبری سید علی خامنهای
ماهوارهبر ایرانی قاصد لحظاتی پس از پرتاب
به باور پژوهشگران یکی از محورهای اصلی تأکید سید علی خامنهای در دوران رهبری، توجه به مقولهٔ علم و فناوری بهعنوان عامل اقتدارآفرینی و استقلال ملی بوده است. وی با طرح مفاهیمی چون جنبش نرمافزاری و نهضت تولید علم، بر لزوم خروج علم از حالت تقلیدی و تکیه بر استعدادهای داخلی تأکید داشتند و این رویکرد زمینهساز دستاوردهای علمی متعددی در عرصههای گوناگون شد که برخی از آنها عبارتند از:
دستیابی ایران به فناوری سلولهای بنیادی در ۲۰۰۳م به فاصله پنج سال پس از آمریکا؛
کسب رتبهٔ دوم جهان در توربین نیروگاه گازی پس از ژاپن؛
سومین سدساز بزرگ جهان با اجرای پروژه در ۱۲ کشور؛
تبدیل ایران به یکی از ده کشور تأثیرگذار جهان بر اساس گزارش شورای اطلاعات ملی آمریکا؛[۱۶۴]
قرارگیری در جایگاه سیزدهم تولید علم جهان و رشد علمی یازده برابر نسبت به متوسط رشد جهانی.[۱۶۵]
این رویکرد در حوزهٔ صنایع دفاعی نیز با تأکید سید علی خامنهای بر خوداتکایی و تبدیل تهدیدهای خارجی به فرصت، دستاوردهای قابل توجهی بههمراه داشته است[۱۶۶] که برخی از آنها عبارتند از:
توسعه طیف گستردهٔ موشکهای کوتاهبرد، بالستیک و کروز و قرار گرفتن ایران در زمرهٔ معدود کشورهای دارای چرخهٔ کامل توسعهٔ موشکی؛
تولید انواع پهپادهای شناسایی، رزمی، انتحاری و ارتفاع بالا با قابلیتهایی نظیر پروازهای دوربرد و هدایت ترکیبی؛
ساخت ناوچهها، ناوشکنها و زیردریاییهای سبک تا نیمهسنگین بهصورت بومی و حضور مستمر ناوگروههای ایرانی در آبهای آزاد.[۱۶۷]
اثرگذاریهای بینالمللی
به نظر تحلیلگران، سید علی خامنهای در دوران رهبری خود با اتخاذ مواضع قاطع براساس اصول عزت، حکمت و مصلحت، نقش تعیینکنندهای در مهار بحرانهای منطقهای و بینالمللی، شکلگیری و تداوم جبههٔ مقاومت و موج بیداری اسلامی ایفا کرد و زمینهساز تحولاتی شد که برخی از آنها عبارتند از:
هدایت سیاست عدم سازش با نظام سلطه و حفظ اصل استکبارستیزی بهعنوان یکی از ارکان انقلاب اسلامی؛
ارائهٔ طرح همهپرسی عمومی برای حل مسئله فلسطین بهجای طرحهای غربی نظیر دو دولت؛
تبدیلشدن ایران به قدرت اول منطقه و افزایش نفوذ راهبردی در خاورمیانه، بهگونهای که مقامات غربی به شکست پروژههای آمریکا در منطقه اذعان کردند؛
شکست پروژه فروپاشی از درون که توسط آمریکا و متحدانش طراحی شده بود؛
جانگرفتن ملت فلسطین پس از دهها سال ناکامی و بازگشت روحیه به جوانان کشورهای عربی که پس از شکست در جنگهای مختلف با اسراییل مأیوس شده بودند؛
تقویت جبهه مقاومت جهان بهویژه در لبنان و فلسطین با محوریت حزبالله و گروههای فلسطینی که منجر به شکست ارتش اسرائیل در جنگهای مختلف شد؛
الگوسازی جمهوری اسلامی برای جنبشهای بیداری اسلامی در کشورهای عربی با ارائه تجارب مردمسالاری دینی؛
ناکام گذاشتن دشمنان در روزهای نخست پس از درگذشت امام خمینی و تبدیل فضای تردید و نگرانی به امید و اعتماد ملی؛
مدیریت بحرانهای منطقهای نظیر جنگ اول خلیجفارس و جلوگیری از ورود ایران به جنگی که به نفع صدام حسین طراحی شده بود؛
مقابله با پروژهٔ اسلامهراسی و ایرانهراسی غرب و تبیین جایگاه جمهوری اسلامی بهعنوان الگوی مقاومت در برابر زیادهخواهیهای کشورهای غربی؛
تبدیل ایران به یک کشور شکستناپذیر در برابر تهدیدات نظامی؛
تبدیل ایران به الگویی برای استقلالخواهان جهان با تکیه بر سه اصل عزت، حکمت و مصلحت در سیاست خارجی؛[۱۶۸]
گسترش معارف اهلبیت در سطح جهان از طریق ایجاد ظرفیتهای آموزشی و بینالمللی و پذیرش دانشپژوهان علوم دینی از سراسر جهان؛[۱۶۹]
گسترش زبان فارسی در میان ملتهای مختلف جهان و معرفی سابقهٔ تمدنی و فرهنگ ایرانی-اسلامی از طریق ایجاد ساختارهای منسجم آموزشی و تسهیل پذیرش دانشجو از کشورهای مختلف.[۱۷۰]
سید علی خامنهای از جوانی به کوهپیمایی علاقه داشت و آن را بهعنوان فعالیتی مستمر برای حفظ سلامت جسمانی دنبال میکرد. او معمولاً در ارتفاعات شمال تهران به کوهپیمایی میپرداخت.[۱۷۱] خامنهای کوهپیمایی را ورزشی کمهزینه و در دسترس دانسته و همواره جوانان و عموم مردم، از جمله سالمندان و زنان، را به ورزش و فعالیت بدنی توصیه کرده است. وی همچنین در جوانی به ورزشهایی مانند نرمش و والیبال علاقهمند بوده است. او به تماشای برخی مسابقات ورزشی، از جمله والیبال، نیز علاقه نشان داده و به سابقهٔ بازی این ورزش در دوران نوجوانی خود اشاره کرده است.[۱۷۲]
نظم و برنامهریزی
خامنهای بر اهمیت استمرار در کار تأکید کرده و گفته بود که برنامه روزانهاش از حدود ساعت پنج صبح آغاز میشود و تا ساعات پایانی شب ادامه دارد. او فعالیت مداوم را ضروری میدانست و معتقد بود که مسئولان و جوانان باید از فرصت جوانی خود برای کار و تلاش استفاده کنند.[۱۷۳]
برنامه عبادی
بر اساس گفته برخی نزدیکان خامنهای، در زندگی وی عبادت جایگاه برجستهای داشت. نماز شب در خانوادهٔ او امری رایج و مستمر بوده و خود معمولاً حدود یک تا یکونیم ساعت پیش از اذان صبح برای تهجد بیدار میشد و دیگران را نیز به آن تشویق میکرد. همچنین در نماز صبح با احتیاط و اندکی پس از اذان نماز میخواند و در نماز مغرب و عشا بسیار مقید به اول وقت بود. در عین حال، برای رعایت حال مردم حتی حاضر بوده نماز را به تأخیر بیندازد تا مزاحمتی برای دیگران ایجاد نشود.[۱۷۴]
مطالعه از بخشهای ثابت زندگی او توصیف شده است. به گفتهٔ وی، در محیط خانوادهاش مطالعه پیش از خواب امری رایج بوده است و اعضای خانواده معمولاً با کتاب به خواب میروند. او همچنین از مطالعه در زمانهای کوتاه، مانند فاصلههای ده یا بیست دقیقهای یا در مسیرهای رفتوآمد یاد کرده و تأکید کرده بود که خانوادهها باید فرزندان خود را از کودکی با کتاب مأنوس کنند.[۱۷۵]
اطلاع از امور جامعه
یکی از برنامههای روزانه خامنهای آگاهی از وضعیت جامعه از منابع رسمی و غیررسمی بوده است؛ از جمله گزارشهای دستگاههای مختلف، نهادهای نظارتی و ارتباط مردمی، دریافت نامهها و ملاقات با اقشار گوناگون. او همچنین دیدار با مردم در منازل آنان را راهی برای آشنایی مستقیم با شرایط زندگی اجتماعی دانسته و بر ضرورت آگاهی مسئولان از واقعیتهای جامعه و نیز تحولات مربوط به دشمنان سیاسی تأکید کرده بود.[۱۷۶]
هنر و ادبیات
سید علی خامنهای در طول زندگی خود، به ادبیات و برخی حوزههای هنری علاقهمندی نشان داده و در سخنرانیها و دیدارهای فرهنگی خود دربارهٔ موضوعات ادبی، زبانی و هنری اظهار نظر کرده است. مهمترین جنبههای این علاقهمندیها در حوزههای ادبیات، شعر و هنر قابل مشاهده است.
شعر و ادبیات فارسی و عربی: خامنهای به شعر فارسی و عربی علاقه داشته و با سنتهای ادبی و فنون شعر از جمله وزن، قافیه و صنایع ادبی آشنا بود.[۱۷۸] او گاه با تخلص امین شعر سروده است.[۱۷۹] دیدار سالانه شاعران با او که معمولاً در نیمه ماه رمضان برگزار میشد، به یکی از برنامههای فرهنگی شناختهشده در ایران تبدیل شده و در آن شاعران آثار خود را قرائت میکردند. وی همچنین در سخنرانیهای عربی خود از عناصر ادبی و بلاغی بهره میگرفت و با ادبیات کلاسیک عربی آشنایی داشت.[۱۸۰] خامنهای بارها بر اهمیت حفظ و تقویت زبان فارسی و پرهیز از رواج کاربردهای نادرست یا واژههای بیگانه در رسانهها تأکید کرده بود.[۱۸۱]ابراهیم حاتمیکیا و مجید مجیدی، کارگردان سینما، در دیدار با آیتالله خامنهای
هنر و رسانه: خامنهای در حوزههای هنری بهویژه سینما و تلویزیون نیز اظهار نظرهایی داشت. در برخی دیدارها با هنرمندان و فعالان فرهنگی، دربارهٔ آثار سینمایی و تلویزیونی یا نقش هنر در جامعه دیدگاههایی مطرح کرده و بر اهمیت استفاده از هنر برای انتقال مفاهیم فرهنگی و اجتماعی تأکید کرده بود.[۱۸۲]
سادهزیستی
در منابع مختلف، ارزیابیهای متفاوتی دربارهٔ وضعیت اقتصادی و سبک زندگی سیدعلی خامنهای ارائه شده است. برخی نزدیکان و اعضای دفتر سید علی خامنهای، از جمله احمد مروی و محمدحسن رحیمیان، معیشت شخصی او را متکی به منابع محدود شخصی و نذورات مردمی دانسته و بر پرهیز از استفاده از بیتالمال برای زندگی خصوصی تأکید کردهاند.[۱۸۳] در برخی روایتها و اظهارات مسئولان و نزدیکان مانند سید رحیم صفوی، غلامعلی حداد عادل، محمد محمدی گلپایگانی، سید احمد خمینی و محمدتقی مصباح یزدی، به سادهزیستی و سطح زندگی نسبتاً پایین او اشاره شده است.[۱۸۴] بر پایه این روایتها، منزل وی فاقد اثاثیه گرانقیمت نظیر فرش دستباف بوده، رویه پذیرایی در آن بهدور از تشریفات است و هدایای رسمی دریافتی نیز به موزه آستان قدس اهدا شدهاند؛ با این حال، وی درخواستها برای فیلمبرداری رسانهای از منزل شخصیاش را رد کرده است.[۱۸۵]
دربارهٔ خانواده و ارتباطات اجتماعی نیز عنوان میشود که فرزندان وی فاقد فعالیتهای سیاسی و اقتصادی بوده و با شرایطی چون اجارهنشینی و تعیین مهریه ۱۴ سکه طلا، زندگی میکنند. استفاده نکردن اعضای خانواده از امکانات عمومی و خرید مستقیم اعضای خانواده از بازار برای آگاهی بیواسطه از قیمتها، مطالعه بدون سانسورِ انتقادات مردمی و همچنین دیدارهای غیررسمی با خانوادههای شهدای جنگ حتی اقلیتهای دینی، از دیگر مواردی است که بهعنوان شواهد سبک زندگی و رویکرد مردمی وی مطرح شده است.[۱۸۶] روایتهایی دربارهٔ نحوه ازدواج فرزند او سید مجتبی خامنهای با دختر غلامعلی حدادعادل نیز به سادگی مراسم و شرایط زندگی خانوادگی اشاره دارد.[۱۸۷]
دیدگاهها دربارهٔ سید علی خامنهای
از آغاز رهبری خامنهای، برخی رسانهها و گروههای مخالف جمهوری اسلامی رویکردی انتقادی نسبت به او اتخاذ کردند. در ادبیات حامیان نظام، این مخالفتها گاه بهعنوان نشانهای از جایگاه و تأثیر سیاسی او در ساختار جمهوری اسلامی تفسیر شده است. با گذشت نزدیک به چهار دهه از رهبری وی، حامیانش این دوره را نمونهای از مدیریت و هدایت سیاسی در شرایط مختلف داخلی و بینالمللی میدانند.[۱۸۸]
برخی شخصیتهای سیاسی و تحلیلگران، مدیریت سیاسی او را عامل تداوم ساختار جمهوری اسلامی و مقابله با فشارهای خارجی دانستهاند. ابوالحسن بنیصدر، که در سال ۱۳۶۰ش از جایگاه ریاستجمهوری ایران برکنار شد، در گفتوگویی بیان کرده بود که تلاشهای خامنهای برای حفظ نظامی که سید روحالله خمینی پایهگذاری کرده، قابل توجه است. به نقل از کاندولیزا رایس، وزیر امور خارجه پیشین ایالات متحده، گفته شده است که سخنرانیهای رهبر ایران میتواند بر معادلات و برنامههای سیاسی اثرگذار باشد. همچنین در برخی رسانهها نقل قولهایی از چهرههایی مانند ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه دربارهٔ شخصیت و دیدارهایش با خامنهای منتشر شده است که از نگاه مثبت یا تأثیرگذار وی نسبت به خامنهای حکایت دارد.[۱۸۹]
خاویر پرز دکوئیار، دبیرکل سابق سازمان ملل متحد، در دوران ریاستجمهوری سید علی خامنهای اظهار داشت که تا کنون شخصیتی سیاستمدارتر و هوشمندتر از رئیسجمهور ایران ندیده است.[۱۹۰] کوفی عنان، هفتمین دبیرکل سازمان ملل متحد نیز معتقد است که کسی را مثل سید علی خامنهای ندیده و شخصیت معنوی وی چنان کوفی عنان را تحت تأثیر قرار داده که از خود پرسیده چرا شخصیتی مثل من دبیرکل سازمان ملل باشد و از معنویات چیزی نداشته باشد.[۱۹۱]
دربارهٔ زندگی شخصی سید علی خامنهای، شماری از منتقدان جمهوری اسلامی و رسانههای خارجی به سادهزیستی او اشاره کردهاند و سبک زندگی وی را کمهزینه یا زاهدانه توصیف کردهاند. علیرضا نوریزاده، فعال رسانهای منتقد، سبک زندگی او را بسیار ساده توصیف کرده است. بیبیسی فارسی نیز با نقل گزارشی از رویترز اعلام کرده که مدرکی دالّ بر استفادهٔ شخصی خامنهای از منابع دولتی و تحت نظرش یافت نشده است. مهدی خلجی، پژوهشگر و منتقد حکومت ایران، زندگی شخصی خامنهای و فرزندانش را زاهدانه دانسته است. همچنین عطاءالله مهاجرانی، وزیر پیشین فرهنگ و ارشاد اسلامی و از منتقدان سیاسی، بیان کرده که در کارنامهٔ اقتصادی خامنهای و خاندان او نقطهٔ خاکستری نیز مشاهده نمیشود.[۱۹۳]
شهادت
سید علی خامنهای در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، در ماه رمضان در حملهٔ مشترک آمریکا و رژیم صهیونیستی اسرائیل به بیت رهبری در تهران بههمراه چند تن از اعضای خانواده خود ترور و به شهادت رسید.[۱۹۴] در پی این حادثه ۴۰ روز عزای عمومی و ۷ روز تعطیل رسمی در ایران اعلام شد.[۱۹۵]
آشنایی با مجمع جهانی اهل بیت (ع)، قم، مجمع جهانی اهل بیت (ع)، ۱۳۹۴ش.
«آغاز حمله اسرائیل به ایران امروز ۹ اسفند ۱۴۰۴ش / تهران مورد اصابت قرار گرفت»، وبسایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
آوردی، حسین، آشنایی با ستارگان هدایت، قم، برگزیده، ۱۳۷۶ش.
«آیا آیتالله خامنهای رهبر موقت بودند؟!»، پایگاه خبری جهان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۳۹۶ش.
«آیتالله خامنهای از نگاه خاویر پرز»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۳۹۹ش.
«آیتالله خامنهای روز تسخیر لانه جاسوسی کجا بود»، وبسایت افکار نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آبان ۱۳۹۵ش.
«اساسنامه «نهاد علمی و آموزشی جامعة المصطفی العالمیة» (مصوب جلسه ۶۳۵ مورخ ۱۳۸۷/۸/۲۱ شورای عالی انقلاب فرهنگی)»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آبان ۱۳۸۷.
« «اقدامات راهبردیِ رهبری» برای رفع مشکلات اقتصادی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۳ فروردین ۱۳۹۸ش.
امام خمینی، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
«استقبال شیخ الازهر از فتوای رهبر انقلاب»، روزنامه رسالت، وبسایت مگایران، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مهر ۱۳۸۹ش.
«اقتصاد اسلامی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۳۰ بهمن ۱۳۸۵ش.
«امام خامنهای، رهبر و پیشوای شیعیان جهان به شهادت رسید»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
«انتخابات ۶۴؛ دومین تنفیذ حکم یک رئیسجمهور»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ خرداد ۱۴۰۳ش.
«انتشار سی و سومین جلد دانشنامه جهان اسلام»، وبسایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۴۰۳ش.
«بازخوانی نامه عزل آیتالله منتظری در ۶ فروردین سال ۱۳۶۸/ والله قسم از ابتدا با انتخاب شما مخالف بودم»، وبسایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
«بازخوانی یک واقعه تاریخی / رئیسجمهوری که مظلوم بود و به مخالفت با ولایت متهم شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۶ خرداد ۱۳۹۲ش.
بهبودی، هدایتالله، شرح اسم زندگینامه آیتالله سیدعلی خامنهای (۱۳۱۸–۱۳۵۷)، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۹۱ش.
بهروزلک، غلامرضا، «کلام سیاسی در اندیشه مقام معظم رهبری»، حصون، سال ۳، شماره ۱۰، ۱۳۸۵ش.
«بیانات در دیدار اعضای ستاد برگزاری کنفرانس جهانی اهلبیت علیهم السلام،» وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۳۶۹ش.
«بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۷۳ش.
«بیوگرافی و سن آیتالله خامنهای+همسر، فرزندان، عروس و دامادها»، وبسایت نمناک، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۴۰۴ش.
«پایگاه نواتیم؛ طعمه موشکهای ایران/ شکست تاریخی پدافند ۴ لایه اسرائیل رقم خورد»، وبسایت اقتصاد نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مهر ۱۴۰۳ش.
«پنجاه میلیون نفر در سراسر جهان توسط جامعة المصطفی شیعه شدهاند»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۸ مرداد ۱۳۹۴ش.
«پیام به نخستین کنفرانس بینالمللی خلع سلاح هستهای و عدم اشاعه»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۳۸۹ش.
«تاریخ تأسیس شورای عالی قرآن»، پایگاه اطلاعرسانی شورای عالی قرآن، تاریخ بازدید: ۶ فروردین ۱۴۰۵ش.
«تاریخچه مرکز جهانی علوم اسلامی»، وبسایت رحماء، تاریخ بازدید: ۱۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
«تاریخ دشمنی آمریکا با ایران»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
«تأیید رهبری آیتالله خامنهای از سوی علمای بزرگ»، وبسایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۶ خرداد ۱۳۹۷ش.
«تحصیل طلاب ۱۳۰ کشور دنیا در جامعه المصطفی»، وبسایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۷ بهمن ۱۳۹۷ش.
«تحول و ارتقاء علوم انسانی»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ بازدید: ۶ فروردین ۱۴۰۵ش.
«ترور نافرجام آیتالله خامنهای توسط منافقین»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه. تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
«تصویر اولین حضور آیتالله خامنهای در نماز جمعه تهران | ۲۴۰ بار اقامه نماز در ۴۰ سال»، وبسایت همشهری، تاریخ درج مطلب: ۲۷ دی ۱۳۹۸ش.
«تهاجم فرهنگی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۳۷۱ش.
«ثبت پیام رهبر انقلاب بهعنوان سند در سازمان ملل»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۳۸۹ش.
جزوه آشنایی با سازمان حوزهها و مدارس علمیه خارج از کشور، قم، سازمان مدارس خارج از کشور، ۱۳۸۵ش.
جلالی، غلامرضا، مشهد در بامداد نهضت امامخمینی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۸ش.
جلانیپور، حمیدرضا، «خیزش اعتراضی مهسا از پاییز ۱۴۰۱ تاکنون»، وبسایت انجمن جامعهشناسی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۴۰۲ش.
« «جهاد تبیین» راهبرد دقیق روشنگری و تحقق آرمانهای انقلاب اسلامی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
«چرا خبرگان آیتالله خامنهای را به عنوان رهبر انتخاب کرد؟»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۹۸ش.
حائری، علی، روزشمار شمسی، قم، دفتر عقل، ۱۳۸۶ش.
«حدیث ولایت؛ مجموعه بیانات و پیامهای رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیتالله العظمی خامنهای (مد ظله العالی) و آثار انتشارات انقلاب اسلامی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
حسینزاده، محمدجواد، «دربارهٔ تاثیرپذیری انقلابیون ایران از اخوانالمسلمین؛ فرآوردههای فکری اخوان در دستان مبارزان ایران»، وبسایت شعوبا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۳۹۹ش.
«حسینی خامنه ای، سیدعلی (شهید)»، وبسایت مجلس خبرگان رهبری، تاریخ بازدید: ۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
«حقوق رهبر انقلاب به روایت اطرافیان چقدر است؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۵ تیر ۱۳۹۵ش.
«حکم تشکیل و انتصاب اعضای شورای عالی فضای مجازی»، وبسایت مرکز ملی فضای مجازی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۹۰ش.
«حمایت ۹۵درصدی از یک نامزد انتخابات»، وبسایت شورای نگهبان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۳۹۵ش.
خامنهای، سید علی، جهاد تبیین، تحقیق سعید صلح میرزایی، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۴۰۰ش.
خامنهای، سید علی، نرمافزار حدیث ولایت، بیانات و مکتوبات؛ خامنهای، سیدمحمد، خاطرات آیتالله سیدمحمد خامنهای، تدوین جواد کامور بخشایش و جواد عربانی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۹۲ش.
خسروپناه، عبدالحسین، « «منظومه فکری آیتاللهالعظمی خامنهای»؛ نقشه راه تمدنسازی نوین اسلامی»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ دی ۱۳۹۸ش.
دانا، امید، «رکوردهای باور نکردنی آقای خامنه ای ۸۱ ساله در سطح رهبران جهان»، وبسایت آپارات، تاریخ درج ویدئو: ۳۰ مرداد ۱۴۰۰ش.
«دربارهٔ ما»، وبسایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
«دستخط مراجع و فقها پیرامون اجتهاد و مرجعیت آیتالله خامنهای»، وبسایت شبکه اجتهاد، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۳۹۸ش.
«دیدار رهبر انقلاب در نوجوانی با نواب صفوی/ تصورات آقاسیدعلی نسبت به نواب در هم ریخت…»، وبسایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ دی ۱۴۰۲ش.
«راهبرد رهبر انقلاب در مدیریت فتنه ۸۸ چگونه بود؟ / مفهوم سرمایه رای و سرمایه آشوب در انتخاباتها»، وبسایت وطن امروز، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۴ش.
ربانی شیرازی، عبدالرحیم، «زندگینامه آیتالله ربانی شیرازی به قلم خودش»، پانزده خرداد، سال ۶، شماره ۶، ۱۳۸۴ش.
«رسانههای خارجی دربارهٔ علاقه آیتالله خامنهای به شعر و ادبیات چه میگویند؟»، وبسایت نسیم آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱ خرداد ۱۳۹۵ش.
« «رمان» های خارجی که آیت الله خامنهای آنها را خوانده است / از آثار رومن رولان و استاندال تا آثار چخوف، تولستوی و امیل زولا»، وبسایت جماران، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
«روایت ۴۷ سال ایستادگی و پیشرفت ایران در حوزه دفاعی و نظامی»، جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۴۰۴ش.
روزبه، محمدحسین، «زندگینامه مقام معظم رهبری»، حصون، سال ۳، شماره ۱۰، ۱۳۸۵ش.
«رهبر معظم انقلاب اسلامی: راجع به زبان فارسی نگرانم نگذارید زبان فارسی فرسوده و ویران شود»، وبسایت پاسداشت زبان فارسی، تاریخ بازید: ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
«زندگی سیاسی آیتالله علی خامنهای، رهبر ایران چگونه گذشت؟»، وبسایت بیبیسی فارسی، تاریخ بازدید: ۱ مارچ ۲۰۲۶م
زنگنهقاسمآبادی، ابراهیم، مشاهیر مدفون در حرم رضوی: عالمان دینی، زیرنظر غلامرضا جلالی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۸۷ش.
«سفارت آمریکا در بغداد: خامنهای ۲۰۰ میلیارد دلار ثروت دارد»، وبسایت العربیه فارسی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آوریل ۲۰۱۹م.
شمسآبادی، حسن، نقش علمای مشهد در انقلاب اسلامی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
شیرازی، علی، پرتویی از خورشید، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
طالقانی، سیدمحمود، یاران امام به روایت اسناد ساواک، آیتالله سیدمحمود طالقانی، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۲ش.
«طعن به خلفا»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ بازدید: ۶ فروردین ۱۴۰۵ش.
عبایی خراسانی، محمد، مصاحبه، چاپشده در خاطرات ۱۵ خرداد، به کوشش علی باقری، تهران، سوره مهر، ۱۳۸۸ش.
عبدی، عباس، «بنزین و اعتراضات»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۴۰۴ش.
فرامرزی، صادق، «احکام برخی مسائل فقه سیاسی از نگاه حضرت آیت الله خامنهای» حصون، شماره ۷، ۱۳۸۵ش.
«فرهنگ مهمترین رکن انقلاب اسلامی»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۰۲ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
«فعالیتهای سیاسی و فرهنگی در دوران ریاست جمهوری»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
«فهرست آثار سید علی حسینی خامنهای»، ویکیشیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۶ دی ۱۴۰۴ش.
«فهرست آثار»، وبسایت انتشارات انقلاب اسلامی، تاریخ بازدید: ۳ فروردین ۱۴۰۵ش.
«فوری/ حضرت آیتالله خامنهای رهبر معظم انقلاب اسلامی به شهادت رسیدند»، وبسایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
قاسمپور، داوود، دهه سرنوشتساز از ۱۲ بهمن ۵۷ تا ۲۲ بهمن ۵۷، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۵ش.
قطبی، هادی، در سایه خورشید، قم، احمدیه، ۱۳۸۳ش.
«کارنامه ربع قرن مدیریت جهادی رهبر معظم انقلاب»، وبسایت دیدبان، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۹۳ش.
«کارنامه سیاسی خمینی و خامنهای»، وبسایت ایران امروز، تاریخ درج مطلب: ۱۵ فوریه ۲۰۲۵م.
«کارنامه فکری و سیاسی آیتالله سیدعلی خامنهای (ره) رهبر فقید انقلاب/ ۷ دهه حضور مؤثر»، پایگاه خبری تحلیلی نبأ خبر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴۳ش.
«گزارشها: مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهلبیت (ع)»، فرهنگ کوثر، شماره ۱۳، ۱۳۷۷ش.
«گزارشی دربارهٔ کتاب خواندنی «شرح اسم»»، وبسایت پاتوق کتاب فردا، تاریخ بازدید: ۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
گلی زواره، غلامرضا، «در سایه سار نخل ولایت و رهبری فرازهایی از زندگی مقام معظم رهبری حضرت آیتالله خامنهای»، مبلغان، سال ۲۱، شماره ۲۴۰، ۱۳۹۸ش.
لهبی، امید، «چهل سال سلطه بر ایران؛ خامنهای که بود و چطور به رهبری رسید؟»، وبسایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ مارچ ۲۰۲۰م.
«ماجرای ازدواج حضرت آیتالله خامنهای از زبان خودشان در مصاحبه تلویزیونی»، وبسایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۴۰۴ش.
متولیان، مصطفی، «عبادت در سیره امام خامنهای»، وبسایت مگایران، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۴۰۱ش.
«مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی»، ویکیشیعه، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۴۰۴ش.
مجموعه ۲۲ جلدی دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، نشر مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
مرندی، سیدعلی، « «وظایف و اختیارات رهبری» از نگاه آیتالله خامنهای مبتنی بر روش تحلیل مضمون»، مطالعات راهبردی، سال ۲۶، شماره ۹۹، ۱۴۰۲ش.
«مصادیقی از سادهزیستی آیتالله خامنهای»، وبسایت جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۰۷ مهر ۱۳۹۸ش.
«مطالعه بیشتر دربارهٔ «اندیشه اقتصادی حضرت آیتالله خامنهای»»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۳۹۲ش.
«معرفی کتاب: اخلاق کارگزاران در بیانات مقام معظم رهبری معرفی و نقد»، تحول اداری، سال ۷، شماره ۲۱، ۱۳۷۸ش.
«معرفی مرکز تحقیقات علوم اسلامی»، وبسایت مرکز تحقیقات کامپیوتری نور، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
«معرفی مرکز خدمات حوزههای علمیه»، وبسایت مرکز خدمات حوزه علمیه، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
«مقتدی صدر کیست و ماجرای ناآرامیها در عراق چیست؟»، وبسایت روزیاتو، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.
مهاجرنیا، محسن، فلسفه سیاسی آیتالله خامنهای، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۳ش.
«مهمترین رویدادهای سال ۹۷»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اسفند ۱۳۹۸ش.
موحد ابطحی، محمدتقی، تحلیل بر اندیشههای علم دینی در جهان اسلام، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۵ش.
مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، سیر مبارزات امامخمینی در آینه اسناد به روایت ساواک، تهران، ۱۳۸۶ش.
مولایی، حسین، «مروری بر ۸ سال مدیریت جهادی آیتالله خامنهای در کسوت ریاست جمهوری»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۴ش.
«ناگفتههای هادی خامنهای از زندگی با خواهران ناتنی»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب:۲۱ آذر ۱۳۹۵ش.
«نامه حضرت آیتالله خامنهای به دانشجویان حامی مردم فلسطین در دانشگاههای ایالات متحده آمریکا»، پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله سیدعلی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۴۰۳ش.
«نقش امام خامنهای در توسعه صنعت موشکی کشور»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۴۰۱ش.
«نگاهی به ۳۶ سال رهبری حضرت آیت الله خامنهای»، وبسایت دنیای سیاست، تاریخ بازدید: ۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
«نگاهی به سلوک و سادهزیستی مقام معظم رهبری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۹۳ش.
«نگاهی گذرا به زندگینامهٔ حضرت آیتاللهالعظمی سیدعلی حسینی خامنهای»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱ فروردین ۱۳۹۳ش.
«وحدت اسلامی»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ بازدید: ۶ فروردین ۱۴۰۵ش.
«وضعیت اجتماعی در رژیم پهلوی / وضعیت اجتماعی در دوران پهلوی»، وب دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۴ش.
«وعدههای صادق؛ سلسله عملیاتی که در دو سال چهاربار انجام شده است / دربارهٔ بزرگترین عملیات پهپادی و بالستیکی چه میدانیم»، وبسایت تحلیلی-خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
ولایتی، علیاکبر، «آیت الله سید علی خامنهای»، وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید: ۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
هاشمی رفسنجانی، اکبر، کارنامه و خاطرات، سال ۱۳۶۰، عبور از بحران، به اهتمام یاسر هاشمی، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب، ۱۳۷۸ش.
هاشمی رفسنجانی، اکبر، کارنامه و خاطرات، سال ۱۳۶۸، بازسازی و سازندگی، به اهتمام علی لاهوتی، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب، ۱۳۹۱ش.
یعقوب، احمدحسین، اندیشههای سیاسی اجتماعی امام خامنهای، ترجمه محس زارعپور و همکاران، قم، مؤسسه مطالعاتی و انتشاراتی صادق آل محمد (ص)، ۱۳۶۳ش.
«هفت نکته دربارهٔ نقش حضرت آیتالله خامنهای در دوران دفاع مقدس»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی خامنهای فارسی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مهر ۱۳۹۸ش.
یوسفی، احمدعلی، نظام اقتصادی مقاومتی، قم، نگاه فارسی، ۱۳۹۵ش.
یوسفی اشکوری، حسن، «آموزههای سید جمال الدین اسدآبادی در دو بعد فکری و سیاسی»، وبسایت یوسفی اشکوری، تاریخ ۲۱ فوریه ۲۰۱۹م.
«۲۶ سال تلألو خورشید روشناییبخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۹۴ش.
