مادری

مادری

پادکست مقاله | 🡇 noicon

مادری؛ ایفای نقش‌های مادرانه در مراقبت و پرورش فرزند.

مادری در کنار همسری، از بنیادی‌ترین نقش‌های زن در خانواده و یکی از مهم‌ترین ارکان هویت‌بخشی به زنانه‌بودن است. این نقش، ریشه در ویژگی‌های طبیعی و پاک زن دارد؛ همان مهر و دلبستگی که او را به پرورش و مراقبت از کودک فرا می‌خواند. این گرایش‌های درونی، زن را برای پذیرفتن مسئولیت‌هایی که در جامعه از آن به مادری یاد می‌شود، آماده می‌سازد. البته شکل این نقش‌ها در فرهنگ‌های گوناگون، متفاوت است و با وظایف دیگر اعضای خانواده پیوندی تنگاتنگ دارد و بر شکل‌گیری نقش‌های آنان نیز تأثیر می‌گذارد. مادری، افزون بر جایگاه ارزشمندش در مطالعات جنسیت و جامعه‌شناسی، در ادبیات و هنر نیز بازتابی ژرف یافته است. هرچه این جایگاه والا بیشتر پاس داشته شود، پیوندهای خانوادگی و روابط اجتماعی استوارتر و گرم‌تر خواهد شد.

تعریف

مادر به زنی گفته می‌شود که فرزندی را به دنیا می‌آورد و مسئولیت تغذیه، نگهداری و سرپرستی او را بر عهده دارد. در طول تاریخ، نگرش‌های متفاوتی به این نقش شکل گرفته است. مادری در رویکرد سنتی، مهم‌ترین نقشِ طبیعیِ زن است؛ زنان از طریق مراقبت و تربیت کودک به کمال می‌رسند. مادری در رویکرد فمینیستی، پدیده‌ای اجتماعی است، نه امری طبیعی. برای نمونه، حالت تهوع در دوران بارداری، طغیان بدن در برابر پذیرش فرزند تفسیر شده است. برخی فمینیست‌ها، مادری را امری سیال می‌داند که بر اساس آن، زنان می‌توانند با بازتعریف نقش‌ها، مادری قدرتمند و آگاه باشند.

مطالعات مربوط به مادری، گاهی ویژگی‌های مادر شایسته از نگاه جامعه را توصیف می‌کند و گاه به ایفای نقش مادری در زندگی روزمره می‌پردازد و تجربه‌های گوناگون زنان در گروه‌های مختلف روستایی، شهری، عشایری، شاغل و تحصیل‌کرده را بازتاب می‌دهد. وجه مشترک تعاریف گوناگون از مادری، زنانه بودن این نقش است. این تعاریف در دو دسته جای می‌گیرند:

• مادری طبیعی: بر جنبهٔ زیست‌شناختی و نقش زن به‌عنوان زایندهٔ فرزند تأکید دارد.
• مادری اجتماعی: بر جنبهٔ پرورشی و مسئولیت‌های تربیتی و اجتماعی زن به‌عنوان پرورش‌دهندهٔ فرزند تمرکز دارد.

در رویکرد دینی، مادری شامل نقش‌های تکوینی و مقدس است. زنان از طریق ایفای این نقش‌ها، استعدادهای خود را شکوفا کرده و بستر رشد و تعالی فرزند را فراهم می‌کنند. در این دیدگاه، مادری نه‌تنها یک وظیفه، بلکه فرصتی برای تعالی و کمال انسانی به‌شمار می‌آید.

تغییرات مفهوم مادری

مادر شدن و ایفای نقش مادری همواره امری مقدس و بنیادین شمرده می‌شد. تا نیمه قرن بیستم میلادی مادری اصلی‌ترین نقش اجتماعی زنان به‌شمار می‌رفت؛ اما پس‌از آن و به‌دنبال تحولات عمیق فکری و اجتماعی، مفهوم مادری دستخوش تغییرات بنیادینی شد. پژوهشگران این تحول را در چهار مرحله صورت‌بندی کرده‌اند:

1. مادری زندگی‌بخش: در این مرحله، شناخت زن از فرزندآوری براساس تجربهٔ زیستهٔ بدن خودش شکل می‌گرفت و هویت مادر به‌طور کامل در هویت گروه خانوادگی حل می‌شد. زن در فضای اندرونی و پنهان از دید، مایهٔ حیات و بقای کل شبکهٔ خانوادگی به‌شمار می‌رفت.
2. مادری در آستانهٔ دگرگونی: این مرحله با ورود خانه‌های بهداشت و بیمارستان‌ها به فرایند زایمان همراه بود. زنان با استفاده از ابزارهای بهداشتی آشنا شدند و شناخت جدیدی از فرزندآوری به دست آوردند. مادری در این دوره، فعالیتی در خدمت بقای خانواده بود و ساختار خانواده به‌سوی الگوی نیمه‌مستقل حرکت می‌کرد.
3. مادری آگاهانه و متعادل: در این مرحله، بارداری به پدیده‌ای خطرآفرین و نیازمند نظارت تخصصی، بازتعریف شد و مادری، فعالیتی آگاهانه شد که هدف آن ایجاد تعادل میان آرزوهای فردی و مسئولیت‌های مادرانه بود. در این دوره، خانواده نیز ساختاری هسته‌ای و مستقل یافت.
4. مادری انتخابی: این مرحله با بیمارستانی‌شدن کامل فرایند زایمان و به‌رسمیت شناختن حق انتخاب فردی زنان شکل گرفت و هویت مادری بر ارادهٔ فردی تکیه داشت. با بهره‌گیری از فناوری‌های کمک‌باروری مانند بانک اسپرم، رحم جایگزین و اهدای تخمک، مادری از چارچوب ازدواج فراتر رفت و به تجربه‌ای شخصی تبدیل شد.

دیدگاه‌های کلی درباره مادری

دیدگاه‌های موجود دربارهٔ مادری در دو چارچوب اصلی قرار می‌گیرند: ذات‌گرایی و برساخت اجتماعی. در نگاه ذات‌گرایانه، مادری خواستی درونی و ذاتی در زنان است؛ درحالی‌که رویکرد برساخت اجتماعی، مادری را فرایندی اجتماعی می‌داند که زن را در طول زندگی به این نقش هدایت می‌کند.

نیاز ذاتی زنانه

در رویکرد دینی، مادری از نیازهای فطری و ذاتی زن است. قرآن آن را رنجی همراه با لذت و خواستی قلبی معرفی کرده است. لذت مادری ریشه در محبت مادرانه دارد و همان‌گونه که محبت مادر بالاترین شکل محبت‌ها است، لذت مادری نیز برترین لذت‌ها محسوب می‌شود. از منظر اسلام، مادری زمینه‌ساز بروز فضایل اخلاقی و تقویت‌کنندهٔ تقوی است و مهر الهی را در وجود زن تجلی می‌بخشد. در رویکرد علمی نیز مادری، موجب خودشکوفایی زنان انگاشته می‌شد و با تأکید بر زیست‌شناسی بدن زنان، مادری را ناشی از غریزهٔ ذاتی می‌دانستند که رفتارهای مادرانه را شکل می‌دهد. در همین چارچوب، رابطهٔ عاطفی مادر و کودک، نیازی طبیعی و لذت‌بخش برای هر دو دانسته می‌شد.

برساخت اجتماعی

سیمون دوبووار با جملهٔ معروف «کسی زن به دنیا نمی‌آید، بلکه زن می‌شود»، ریشه فرودستی زنان را در نقش مادری آنان می‌دید و مادری را قربانی‌شدن زن برای بقای نوع بشر می‌خواند. شولامیث فایرستون با پیشرفت انقلاب بیوتکنولوژیک، مادری طبیعی را قابل حذف می‌داند و معتقد است که نقش‌های مادری میان زنان و مردان برابر خواهد شد. کریستوا بدن مادرانه را دارای پتانسیلی می‌داند که تجربهٔ مادری را به کارکرد اجتماعی پیوند می‌زند. برخی دیگر نیز بر این باور هستند که زنان می‌توانند با نقد نظام مردسالار، مادری‌ای قدرتمندانه و آگاهانه را تجربه کنند. موج سوم فمینیسم با رویکردی معتدل‌تر، به نقش‌های خانوادگی زنان و دستیابی آنان به قدرت و پایگاه اجتماعی توجه کرده و پذیرفته است که با نابودی خانواده، آزادی زنان به دست نمی‌آید.

جایگاه مادری

مادری در فرهنگ‌های گوناگون از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و در آیین‌های اعتقادی، مقامی مقدس شمرده می‌شود.

• در آیین زرتشت، مادری رسالت اصلی زنانه شمرده شده است.
• در آیین بودایی، مادری مستلزم تحمل بیشترین رنج است و مقام آن از برخی مقام‌های دینی برتر معرفی شده است.
• در یهودیت، مادری اوج کمال زن به‌شمار می‌آید.
• در مسیحیت نیز تصویر هنری مریم و فرزندش نشان‌دهندهٔ منزلت ویژهٔ مادری است.
• در اسلام، مادری نمودی عالی از کمال زن است.

بر پایهٔ روایتی، زن در دوران بارداری همچون مجاهد و عابدی روزه‌دار و شب‌زنده‌دار است و پس از زایمان، پاداشی بزرگ دریافت می‌کند؛ در ازای هر بار شیردهی، پاداشی برابر با آزادکردن یک برده دارد و پس از دوران شیردهی، گناهانش بخشوده می‌شود. این جایگاه ناشی از نقش محوری مادر در پرورش فرزند و تعالی وجودی زن است.

در جامعه‌شناسی خانواده، مادری یکی از ارکان اصلی نهاد خانواده است و توجه به آن نقش مؤثری در توسعهٔ اجتماعی دارد. تأمین نیازهای مادی و عاطفی و قدردانی از مادر، به ارتقای این جایگاه کمک می‌کند. بیشتر نظریه‌پردازان موج سوم فمینیسم، مادری را موجب اقتدار زنانه می‌دانند. از منظر روان‌شناسی نیز دلبستگی مادرانه نقش ویژه‌ای در استحکام خانواده دارد.

اهمیت مادری

از منظر روان‌شناسی، مادری فرایندی چندبعدی است که سلامت روان، ثبات هیجانی و کیفیت روابط مادر را به رشد شخصیت و هویت کودک پیوند می‌زند. سلامت روانی مادر، پیش‌شرط تأمین بهداشت روانی خانواده و زمینه‌ساز پرورش فرزندانی با شخصیت متعادل و شایستگی‌های اجتماعی است. دلبستگی ایمن که پایه‌ای برای سلامت روان و شایستگی فردی محسوب می‌شود، عمدتاً تحت‌تأثیر رفتارهای مادر شکل می‌گیرد و عواملی مانند در دسترس بودن و پاسخ‌دهی مناسب مادر، کلیدهای اصلی آن هستند. مادران با سلامت روان و ثبات شخصیتی، نگرشی مثبت به توانمندی‌های فرزندان دارند و نقاط قوت آنان را تقویت می‌کنند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که ارتباط مؤثر مادر و فرزند، به افزایش اعتمادبه‌نفس، بهبود کیفیت زندگی، سازگاری خانوادگی و کاهش استرس کودک می‌انجامد.

با رویکرد اسلامی، مادری صرفاً یک نقش اجتماعی نیست، بلکه مسیری برای عبودیت زن از طریق انسان‌پروری است که موجب بهشتی‌شدن او می‌شود. عبدالله جوادی آملی معتقد است زنان نقش اصلی را در تربیت جامعه دارند و مادری را مهم‌ترین وظیفهٔ آنان می‌داند. به‌گفتهٔ او، هفت سال نخست زندگی که کودک زیر تربیت مستقیم مادر است، دوران تعیین‌کننده در شکل‌گیری شخصیت او است. امام خمینی نیز مادر را محور خانواده معرفی کرده و بر نقش مؤثر مادران در انتقال ارزش‌ها و سعادت جامعه تأکید دارد. برخی عالمان، کاهش نقش مادری و سپردن کودکان به مهد کودک را موجب کاهش پیوند عاطفی و پیامدهای سنگین می‌دانند.

نقش‌های مادری

مادری، شامل نقش‌های گوناگون و چندلایه‌ است، ازجمله:

مراقبت و تربیت: از نگاه دینی، مادر در قبال مراقبت و تربیت فرزند مسئول است و داده‌های علمی نشان می‌دهد که او نقشی تعیین‌کننده در مسیر رشد فرزند دارد. کیفیت ارتباط مادر و فرزند، افزون بر شکل‌گیری حس امنیت، اعتمادبه‌نفس و ثبات عاطفی، با موفقیت تحصیلی و شکوفایی استعدادهای او نیز پیوند مستقیم دارد. نقش‌ تربیتی مادر، شامل مراقبت از جنین، شیردهی، ایجاد محیط امن، پاسخ به نیازهای عاطفی، آموزش اخلاق، تقویت باورهای دینی و شناخت نیازهای متناسب با سن کودک است. همچنین مادر در بهداشت خانواده، با رعایت تغذیه سالم و مدیریت وعده‌های غذایی، نقش مؤثری دارد. برخی اندیشمندان، نقش‌های مادری را در چارچوب چندین مصلحت، بررسی کرده‌اند:

• حفظ دین: شکل‌گیری باورها و ارزش‌های دینی فرزند؛
• حفظ نفس: حفظ جان فرزند از دوران جنینی تا پس‌از تولد؛
• حفظ نسل: حفظ و تداوم نسل متعالی با ویژگی‌های رفتاری و اخلاقی مطلوب؛
• حفظ عقل: تشویق فرزند به تفکر و تأمل در پدیده‌های پیرامونی؛
• حفظ مال: مدیریت اقتصاد خانواده.

مدیریت معیشت خانواده: نقش اقتصادی مادر، چه از طریق اشتغال رسمی و چه در قالب مدیریت خانگی، از ابعاد مهم مادری است. در ساختار سنتی، مادران با مدیریت منابع و صرفه‌جویی، در ثبات اقتصادی خانه نقش داشتند. امروزه زنان شاغل با درآمد مستقیم و زنان خانه‌دار با تولید ارزش اقتصادی غیررسمی مانند تهیه غذا و خدمات خانگی، به کاهش هزینه‌های خانواده کمک می‌کنند.

سرپرستی خانواده: با تغییرات فرهنگی و اقتصادی، شمار خانواده‌های تک‌سرپرست با محوریت مادر افزایش یافته است. عواملی چون طلاق، فوت همسر، اعتیاد، بیماری، بیکاری، مهاجرت و ازدواج نکردن، از زمینه‌های شکل‌گیری این خانواده‌ها است. مادران سرپرست، افزون بر خانه‌داری و تربیت فرزندان، تأمین معاش را نیز بر عهده دارند و گاه با وجود فشارهای اقتصادی و روانی، از ازدواج مجدد صرف‌نظر می‌کنند تا مراقبت بیشتری از فرزندان داشته باشند.

مدیریت بحران‌های اجتماعی: مادران در مواجهه با بحران‌هایی چون جنگ، بیماری‌های فراگیر مانند کووید-۱۹، بلایای طبیعی، فقر و مهاجرت، نقش کلیدی در حفظ انسجام خانواده و پایداری روانی جامعه دارند. آنان با مدیریت هیجانات منفی، حفظ آرامش و انتقال پیام‌های امیدبخش، بستری امن برای فرزندان فراهم می‌کنند. گفت‌وگوی همدلانه، تماس فیزیکی آرام‌بخش، فعالیت‌های سرگرم‌کننده و تقویت باورهای معنوی از ابزارهای مؤثر آنان است. این نقش حمایتی، حتی در مرحله بازگشت به شرایط عادی، از طریق بازگرداندن نظم روزمره و آموزش مهارت‌های مقابله‌ای ادامه می‌یابد.

حقوق مادری

حقوق مادری، برگرفته از نقش مادری و پیوند عاطفی مادر با فرزند است و مهم‌ترین مصادیق آن عبارتند از:

• حق شیردهی: در کلیه نظام‌های حقوقی، شیردادن به نوزاد از حقوق مادری شمرده می‌شود.
• حق حضانت: قاعده کلی بر این است که حضانت طفل تا سن ۷ سالگی با مادر است.
• حق دریافت نفقه: دریافت نفقه فرزند از پدر در دوره حضانت مادر از حقوق مادری به‌شمار می‌رود.
• حق ملاقات: در صورتی که حق حضانت با پدر باشد، مادر حق ملاقات با فرزندش را دارد.
• حق تربیت: مادر حق دارد در تصمیم‌گیری در امور تربیتی فرزندش مشارکت کند.

بازنمایی در فرهنگ و رسانه

مفهوم و نقش مادری به شیوه‌های گوناگون در ادبیات، رسانه‌ها، سینما و دیگر حوزه‌های فرهنگی بازتاب می‌یابد.

در ادبیات عامیانه، مادری با مفاهیم استعاری مانند زبان مادری، سرزمین مادری و مام وطن، بازنمایی شده است. این مفاهیم، نقش‌های مادرانه را به‌گونه‌ای نمادین بازتاب می‌دهند؛ برای نمونه، اطلاق صفت مادری به زبان، بیانگر آن است که انسان همان‌گونه که از مادر زاده می‌شود و با او پیوند عاطفی و شناختی عمیق دارد، با زبان مادری نیز چنین پیوندی دارد. گاهی مادری به‌صورت کهن‌الگو بازنمایی می‌شود؛ این کهن‌الگو در آثار ادبی به‌شکل‌های گوناگون ظاهر می‌شود: گاه در چهرهٔ مادر واقعی، مادربزرگ، نامادری، دایه یا پرستار؛ گاه در پدیده‌هایی مانند آسمان، زمین، شهر، دریا، آب و ماه؛ گاه در نمادهای فراوانی و باروری چون درخت، چشمه، گل سرخ و نیلوفر.

رسانه‌ها معمولاً مادری را به‌شکلی آرمانی و فراتر از واقعیت بازنمایی می‌کنند؛ برای نمونه، در اینستاگرام گروهی از کاربران با عنوان سوپرمام فعالیت می‌کنند که مادرانی عادی هستند، اما با انتشار محتوای مرتبط با مادری خود شناخته شده‌اند. این تصویر آرمانی می‌تواند برای بسیاری از مادران، به‌ویژه مادران شاغل، محدودکننده باشد؛ زیرا آنان به‌جای الگوهای آرمانی، به بازنمایی نقش‌های واقعی و مشاوره نیاز دارند.

مادری از موضوعات پرتکرار در تاریخ نقاشی بوده است. از آثار شاخص در این زمینه، تابلویی از شهراد ملک‌فاضلی با موضوع مهر مادری و اثری از لئون ژان باسیل پرو، نقاش فرانسوی، با رویکردی رئالیستی است که مادری را در حال بوسیدن کودکش تصویر کرده است. در سینمای دههٔ ۶۰ ایران، مادری با نقش‌هایی مانند ایثار، اتحاد و عشق اصیل به تصویر کشیده می‌شد؛ اما در دههٔ ۹۰، مادری کمرنگ‌تر شده و مادران اغلب بی‌توجه، بی‌مسئولیت یا ترک‌کنندهٔ فرزندان بازنمایی شده‌اند.

شاعران بزرگ فارسی‌زبان همواره مادر را ستوده‌اند. در شعر معاصر، ایرج میرزا با «قلب مادر» و شهریار با «ای وای مادرم» از ماندگارترین آثار در این زمینه هستند. پروین اعتصامی نیز در وصف مادر چنین سروده است:

فرزند، ز مادر است خرسند

بیگانه کجا و مهر مادر

چالش‌های مادری در جهان امروز

مادری در جهان امروز، تحت‌تأثیر دگرگونی‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، با چالش‌های متعددی روبه‌رو است، ازجمله:

• در جوامع سنتی، مادری نقشی محوری و پیوندخورده با هویت زنانه بود، اما تحولات چند دههٔ اخیر، نگرش‌ها را دگرگون کرده و زنان را با گزینه‌های گسترده‌تری برای زندگی فردی و اجتماعی مواجه ساخته است. امروزه تصمیم دربارهٔ فرزندآوری و مادر شدن، بیش از هر زمان دیگری تحت‌تأثیر اختیار فردی و شرایط زیستی هر زن قرار دارد.
• مادران امروزی باید هم‌زمان نقش‌های مادری، همسری و مشارکت اجتماعی را ایفا کنند؛ انتظاراتی که گاه ناسازگارند و بار روانی سنگینی ایجاد می‌کنند. شتاب تغییرات در ارزش‌های اجتماعی، شیوه‌های تربیتی و سبک زندگی شهری، بر دامنهٔ این توقعات افزوده و مادران را در موقعیت‌های دشوارتری قرار داده است.
• دغدغه‌های اقتصادی، نگرانی از آینده و افزایش سطح مسئولیت‌پذیری اجتماعی، فرزندآوری را به یکی از چالش‌های اساسی پیش روی زنان تبدیل کرده است.
• مادران شاغل ناگزیرند میان نقش‌های مادری، همسری و مسئولیت‌های شغلی تعادل برقرار کنند. کمبود زمان برای مراقبت از فرزندان خردسال، از چالش‌های اصلی این گروه است که می‌تواند به اضطراب و احساس گناه بینجامد. آنان همچنین با فشارهای کاری، توقعات خانوادگی و اجتماعی، و ضرورت حفظ سلامت جسمی و روانی مواجه هستند؛ ازاین‌رو، حمایت‌های ویژهٔ اجتماعی و خانوادگی برای مدیریت بهینهٔ زمان و ایفای مطلوب نقش‌های گوناگون، نقشی کلیدی دارد.

منابع

• قرآن کریم.
• ازکیا، مصطفی و دیگران، «تحلیل پارادایمی مفهوم زنانه انگاری مادری با روش نظریه بنیانی مورد مطالعه (کارمندان شرکت آبفای منطقه یک تهران»، مطالعات اجتماعی، دوره ۲۹، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.
• اسپاک، بنیامین، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، ترجمه احمد میرعابدینی، تهران، چکامه، ۱۳۶۲ش.
• افضلی، مرضیه و انتظاری، علی، «جایگاه مادری از منظر شهید مطهری در مقایسه با فمینیسم»، فصلنامه مطالعات راهبردی بسیج، سال بیست‌وسوم، شماره ۸۶، بهار ۱۳۹۹ش.
• احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
• اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۸ مرداد ۱۴۰۵ش.
• «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش.
• بوذری‌نژاد، یحیی و جهانشاهی، مینا، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمنه ودود»، فصلنامه علمی–پژوهشی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، شمارة ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش،
• بیگوند، مینا و دیگران، «سوپرمام‌ها و مفهوم مادری در فضای اینستاگرام»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۱۳، شماره ۱، بهار ۱۴۰۰ش.
• توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
• «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
• جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
• جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، اسراء، قم، ۱۳۷۷ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
• حسنی، محمدرضا و محمدزاده، فاطمه، «مادری دلسوزانه؛ تجربهٔ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، نشریهٔ جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، شمارهٔ ۲۲، زمستان ۱۴۰۲ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• رستگار خالد، امیر، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۲ش.
• رفعت‌جاه، مریم، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران ۲۵ تا ۴۰ ساله ساکن شهر ری»، مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره هجدهم، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۶ش.
• زرقانی، سیدمهدی، «استعارهٔ زبان مادری»، فصلنامه مترجم، سال ۳۳، شماره ۸۴. بی‌تا.
• ستاری، رضا و دیگران، «تجلی کهن الگوی مادر مثالی در حماسه‌های ملی ایران براساس نظریه روان‌شناختی یونگ»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۸، شماره ۱، بهار ۱۳۹۵ش.
• سعیدی، فاطمه، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی»، مطالعات قرآنی جامعه، شماره ۵۸، ۱۳۸۸ش.
• سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعهٔ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۳ش.
• سلطانی‌فر، عاطفه و دیگران، «همبستگی سبک دلبستگی مادر با میزان دلبستگی مادر به شیرخوا»، مجله دانشگاه علوم پزشکی قم، دوره پنجم، شماره سوم، پاییز ۱۳۹۰ش.
• عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
• عسکری ندوشن، عباس و رازقی نصرآباد، حجیه بی‌بی، «تجربهٔ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعهٔ کیفی در شهر تهران»، نشریهٔ پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، شمارهٔ ۴۲، پاییز ۱۴۰۲ش.
• عفتی، قدرت‌الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، پرتال جامع امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۵ش.
• فرشادی، فرزانه، «تحول معنای مادر شدن در بستر توسعه»، وب‌سایت انجمن جامعه‌شناسی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۹ خرداد ۱۴۰۳ش.
• «قانون دربارهٔ هزینه‌های حضانت و حق ملاقات کودکان طلاق چه می‌گوید؟» وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اسفند ۱۴۰۰ش.
• قنبری، ساناز، «بازنمایی مادر در دنیای هنر»، وب‌سایت جام‌جم سرا، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۳ش.
• قومی، مرضیه فاطمه، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، دوفصلنامه تخصصی پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال دوم، شماره دوم، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
• محبی، محمدعارف، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
• مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت، چاپ هشتم، تهران، الزهرا، ۱۳۶۵ش.
• منجم، رؤیا، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، تهران، مس، ۱۳۸۱ش.
• «مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب‌سایت: yariway، تاریخ درج مطلب: ۲ مارس ۲۰۲۲م.
• موسویان اصل، مریم، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه ۰۶ و دهه ۰۶»، فصلنامه علمی تخصصی فرهنگ پژوهش، شماره ۴۶، تابستان ۱۴۰۰ش.
• نظری توکلی، سعید و کراچیان ثانی، فاطمه، «تبیین فقهی نظریه وجوب شیردهی بر مادر و لزوم پرداخت هزینه‌های مرتبط با آن بر پدر»، فقه و اصول، سال چهل‌وهشتم، شمارهٔ ۱۰۶، پاییز ۱۳۹۵ش.
• نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
• همدانیان، فاطمه و دیگران، «نگرهٔ مقاصد شرعی و رسالت مادری»، پژوهش‌نامه زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال ۲، شماره ۱، ۱۳۹۰ش.
• هوشیاری، جعفر و صفورایی، محمدمهدی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
• یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.