سید محمدحسین شهریار

سید محمدحسین شهریار
شاعر معاصر ایرانی

سید محمدحسین بهجت تبریزی
پادکست مقاله | 🡇 noicon
نام و شناسه
نام	سید محمدحسین
نام خانوادگی	بهجت تبریزی
دیگر نام‌ها	شهریار
شناخته‌شده برای	سرایش حیدر بابا سلام شعر علی ای همای رحمت
زندگی و مرگ
زادهٔ	۱۱ دی ۱۲۸۵ش
درگذشت	۲۷ شهریور ۱۳۶۷ش
آرامگاه	مقبره الشعرا در تبریز
مشخصات فردی و اجتماعی
محل زندگی	تبریز تهران
ملیت	ایرانی
دین	اسلام
تحصیلات
تحصیلات	حوزوی و دانشگاهی
محل تحصیل	تبریز تهران
فعالیت و خدمت
منصب / پیشه	شاعر
دوره	معاصر
خانواده
همسر	عزیز عمید خالقی
فرزندان	شهرزاد مریم هادی
آثار و دستاوردها
آثار	حیدربابا سلام همای رحمت کلیات دیوان شهریار روح پروانه مکتب شهریار

سید محمدحسین شهریار، شاعر معاصر ایرانی.

سید محمدحسین بهجت تبریزی، مشهور به شهریار، شاعر اهل تبریز؛ که اشعاری به زبان‌های فارسی و ترکی سرود. منظومه حیدربابا سلام از مشهورترین آثار وی به زبان ترکی است. او، اشعاری در مدح اهل‌بیت سروده است که همای رحمت از معروف‌ترین آنها است.

زندگی‌نامه

سید محمدحسین بهجت تبریزی، معروف به شهریار در ۱۱ دی سال ۱۲۸۵ش در بازارچهٔ میرزا نصرالله واقع در چای‌کنار تبریز به دنیا آمد. پدر شهریار، از وکلای تبریز و اهل علم و ادب بود. شهریار دوران کودکی را در روستاهای «خشگناب»، «شنگول‌آباد» و «قیش‌قوران» سپری کرد و با آداب‌ورسوم و زندگی روستایی آشنا شد.

شهریار که در خانواده‌ای از سادات و روحانیون متولد شد، از کودکی با آموزه‌های قرآنی مأنوس بود. وی دوران کودکی را که همزمان با حوادث انقلاب مشروطیت بود، در روستاهای اطراف تبریز سپری کرد و در مکتب‌خانه‌های سنتی آنجا، خواندن نصاب‌الصبیان، گلستان سعدی و دیوان حافظ را آغاز کرد. او مقدمات ادبیات عرب را نزد پدر و دورهٔ راهنمایی را در مدرسهٔ متحدهٔ تبریز خواند. او تحصیل دورهٔ متوسطه را در ۱۳۰۰ش در دارالفنون در تهران آغاز کرد، همزمان علوم دینی را در مدرسه سپهسالار نزد سید حسن مدرس خواند و نواختن سه‌تار و ردیف‌های موسیقی سنتی ایران را از ابوالحسن صبا یاد گرفت.

شهریار بعد از اتمام دورهٔ متوسطه، در ۱۳۰۳ش وارد مدرسهٔ طب شد، اما از ادامهٔ تحصیل بازماند. وی در ۱۳۱۰ش به خراسان رفت و در ادارهٔ ثبت اسناد در نیشابور و مشهد مشغول به‌کار شد و سپس در ۱۳۱۴ش به تهران بازگشت. او در ۱۳۳۲ش به تبریز برگشت و با خانم «عزیز عمید خالقی» ازدواج کرد که حاصل آن سه فرزند به‌نام‌های شهرزاد، مریم و هادی بود.

ورود به دنیای شعر

شهریار اولین شعر رسمی خود را در۱۲۹۳ش سرود. شعرهای او در سیزده‌سالگی در مجلهٔ ادب با تخلص «بهجت» به چاپ رسید. وقتی برای تحصیل به تهران رفت، از تخلص بهجت منصرف شد. بعد از خواندن دو رکعت نماز به دیوان حافظ، تفأل زد و از بیت زیر، تخلص «شهریار» را برگزید:

غم غریبی و غربت چو برنمی‌تابم

روم به شهر خود و شهریار خود باشم

او در جوانی در تهران با ابوالحسن صبا، محمدتقی بهار و عارف قزوینی همنشینی و مراوده داشت. در سال‌های بعد نیز با نیما یوشیج، هوشنگ ابتهاج، کریم امیری فیروزکوهی و برخی دیگر از هنرمندان معاشرت داشت.

ویژگی‌های شعر شهریار

شهریار در قالب‌های مختلف شعر فارسی مانند قصیده، مثنوی، غزل، قطعه، رباعی و شعر نیمایی شعر سروده است؛ اما بیشتر از همه در غزل مشهور شده است. بعد از غزل همای رحمت، غزلی که با مطلع «آمدی جانم به قربانت» آغاز می‌شود از معروف‌ترین سروده‌های وی است.

آمدی جانم به قربانت ولی حالا چرا؟		بی‌وفا حالا که من افتاده‌ام از پا چرا؟
نوش‌دارویی و بعد از مرگ سهراب آمدی		سنگ‌دل این زودتر می‌خواستی حالا چرا؟
عمر ما را مهلت امروز و فردای تو نیست		من که یک امروز مهمان توام، فردا چرا؟

شهریار از دوران جوانی شهرت پیدا کرد و بین مردم محبوب شد. نام شهریار، نه‌تنها در جغرافیای شعر فارسی، بلکه در میان ترک‌زبانان، به‌ویژه ترکیه و قفقاز نیز آشنا است. یکی از دلایل عمدهٔ محبوبیت شهریار، تسلط او بر دو زبان فارسی و ترکی و خلق آثاری به دو زبان است. او با زبان ساده و اصطلاحات مردم کوچه و بازار در شعر فارسی و ترکی، سخن می‌گوید و حرف دل مردم را بیان می‌کند.

شهریار شعر فارسی و ترکی را با مهارت می‌سرود و در سال‌های ۱۳۲۹ش تا ۱۳۳۰ش شعر حیدربابا سلام را خلق کرد. حیدر بابا، نام کوهی در نزدیکی خشگناب آذربایجان است که شهریار ایام کودکی را در آن گذرانده است. او در این مجموعه، کوه حیدر بابا را مخاطب قرار داده است و از خاطرات کودکی خود یاد می‌کند. انتشار این منظومه به زبان مادری شاعر، رویداد مهم در ادبیات آذربایجان بود. این شعر به زبان‌های مختلف، ترجمه و منتشر شده است.

او از حافظ متأثر بود و در شعری گفته است: «هرچه دارم همه از دولت حافظ دارم». اشعار وی مانند اشعار حافظ، پر از اقتباس و تلمیحات قرآنی است. شعرهای او را تجلی‌گاه معارف دینی، آموزه‌های اخلاقی و عرفانی دانسته‌اند. شهریار حدود هفت‌صد بیت شعر دربارهٔ پیامبر اکرم و اهل‌بیت سروده است که بیش از دویست بیت آن در مدح امام علی است. همای رحمت، «یا علی»، «شب و علی» و «علی و دنیا» از سروده‌های وی در وصف امام علی است.

ای مظهر جمال و جلال خدا علی		یا مظهر العجائب و یا مرتضی علی
از شهریار پیر زمین‌گیر دست‌گیر		ای دست‌گیر مردم بی‌دست و پا علی

حماسهٔ حسینی و قصیدهٔ کاروان کربلا از دیگر سروده‌های او دربارهٔ امام حسین و حادثهٔ کربلا است.

اشعار اجتماعی - سیاسی

دیدار سید علی خامنه‌ای با سید محمدحسین شهریار در ۲۹ تیر ۱۳۶۶ش در تبریز

شهریار مفاهیم اجتماعی، انسانی، رمانتیسم، انقلاب، وطن، جبهه و جنگ و مضامین دینی را به‌گونه‌ای در سروده‌های خود به‌کار برده است که او را به‌عنوان یک مصلح اجتماعی و معلم اخلاق ترسیم می‌کند. از نظر زبانی و صور خیال از واژه‌ها، تعبیرها، کنایه‌ها و اصطلاحات جدید نیز استفاده کرده است که بیشتر برگرفته از زبان محاوره و فرهنگ توده است. او در سال ۱۳۵۷ش با حرکت انقلابی مردم همراه شد و در دفاع از حقانیت نظام جمهوری اسلامی و انقلاب اسلامی، شعرهای زیادی سرود که برخی از عناوین آنها عبارت‌اند از: «سلام»، «مقام رهبری»، «نوروز انقلاب»، «طلیعه انقلاب»، «یوم‌الله ۲۲ بهمن» و «هفت تیر». وی همچنین با سید علی خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی ارتباط زیادی داشت.

آثار

1. روح پروانه، نخستین منظومه‌ای بود که در ۱۳۱۰ش در تهران انتشار یافت؛
2. قسمتی از اشعار او دو بار و با مقدمهٔ ملک‌الشعرای بهار و سعید نفیسی در ۱۳۱۰ش انتشار یافت؛
3. حیدربابا سلام، نخستین اثر شعری است که شهریار به زبان ترکی سروده و در ۱۳۳۲ش در تبریز انتشار یافته و به زبان فارسی نیز ترجمه شده است. این مجموعه ۷۶ قطعه است که هر قطعه از ۵ مصرع هجایی ترکیب یافته است؛ سه مصراع اول با دو مصراع آخر جداگانه با هم قافیه می‌گیرند؛
4. مکتب شهریار؛
5. کلیات دیوان شهریار (مجموعه ۵ جلدی).

غزل معروف شهریار در وصف امام علی

علی ای همای رحمت، تو چه آیتی خدا را

که به ماسوا فکندی همه سایهٔ هما را

دل اگر خداشناسی، همه در رخ علی بین

به علی شناختم من به خدا قسم خدا را

به خدا که در دو عالم اثر از فنا نماند

چو علی گرفته باشد سر چشمهٔ بقا را

مگر ای سحاب رحمت تو بباری ارنه دوزخ

به شرار قهر سوزد همه جان ماسوا را

برو ای گدای مسکین در خانهٔ علی زن

که نگین پادشاهی دهد از کرم گدا را

بجز از علی که گوید به پسر که قاتل من

چو اسیر توست اکنون به اسیر کن مدارا

بجز از علی که آرد پسری ابوالعجائب

که علم کند به عالم شهدای کربلا را

چو به دوست عهد بندد ز میان پاکبازان

چو علی که می‌تواند که به سر برد وفا را

نه خدا توانمش خواند نه بشر توانمش گفت

متحیرم چه نامم شه ملک لافتی را

به دو چشم خون‌فشانم هله ای نسیم رحمت

که ز کوی او غباری به من آر توتیا را

به امید آن که شاید برسد به خاک پایت

چه پیامها سپردم همه سوز دل صبا را

چو تویی قضای گردان به دعای مستمندان

که ز جان ما بگردان ره آفت قضا را

چه زنم چونای هردم ز نوای شوق او دم

که لسان غیب خوشتر بنوازد این نوا را

«همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی

به پیام آشنایی بنوازد آشنا را»

ز نوای مرغ یا حق بشنو که در دل شب

غم دل به دوست گفتن چه خوش است شهریارا

درگذشت و یادبود

شهریار پس از دوره‌ای بیماری، در ۲۷ شهریور ۱۳۶۷ش در بیمارستان مهر تهران درگذشت و طبق وصیت وی در مقبره الشعرا در تبریز به خاک سپرده شد. روز درگذشت شهریار را به‌عنوان روز شعر و ادب فارسی نامیده‌اند. همچنین مجموعهٔ تلویزیونی شهریار به کارگردانی کمال تبریزی در سال ۱۳۸۴ش ساخته و جلوه‌هایی از زندگی این شاعر به تصویر کشیده شده است.

جستارهای وابسته

• همای رحمت
• حیدربابا سلام

منابع

• «آذربایجان، مهد شاعران پرآوازه»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۲ خرداد ۱۳۸۶ش.
• ارشدی، مبینا، «نوش‌دارو بعد از مرگ سهراب»، وب‌سایت روزنامهٔ کائنات، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۴۰۰ش.
• «راز ماندگاری استاد شهریار در ادب فارسی»، قدس آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۵ش.
• «زندگی‌نامهٔ سید محمدحسین شهریار شاعر ایرانی»، وب‌سایت ساعدنیوز، تاریخ درج مطلب: ۳۰ آبان ۱۴۰۰ش.
• شهریار، گزیدهٔ غزلیات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «شهریار»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۹۹ش.
• «شهریار در زبان فارسی، صاحب سبک و مکتب بوده است»، وب‌سایت ادارهٔ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۴۰۰ش.
• طاهری خسروشاهی، محمد، «راز جاودانگی و مانایی نام استاد شهریار»، وب‌سایت ادارهٔ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۴۰۰ش
• فتحی‌پور، رضا و فتحی‌پور، داوود، «سیمرغ سهند؛ سیری در احوالات و آثار مرحوم شهریار»، ماهنامهٔ هنر دینی، شماره ۸، تابستان ۱۳۸۰ش.
• نصراللهی، یدالله و جناب‌زاده، رعنا، «نوآوری‌های ادبی و زبانی در شعر شهریار»، فصلنامهٔ مطالعات شهریارپژوهی تابستان، سال اول، شماره ۵، ۱۳۹۴ش.
• «۲۷ شهریور؛ درگذشت شهریار شعر ایران»، دین آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۴۰۰ش.