پرش به محتوا

مادری: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
imported>فاطمه امیری فر
ابرابزار
 
(۳۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۱۱ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
==عنوان مقاله==
{{درشت|'''مادری؛'''}} یکی از نسبت‌های خانوادگی.
[[زنان]]، دين داري و [[مادر|مادري]]
==درجه مقاله==
علمی- پژوهشی
==چكيده==
[[مادر]] شدن هم برای [[زنان]] و هم براي جامعه مهم است. [[مادر|مادري]] سنگ بناي [[خانواده]] و منبع عمده هويت [[زنان|زنانگي]] است و به همين دليل نسبت آشكاري با تلاش [[زنان]] براي حضور در عرصة عمومي و نیز تغييرات اجتماعي  فرهنگي جامعه دارد.  دراين صورت، آيا نگرش [[زنان]] نسبت به [[مادر|مادري]] كردن در حال تغيير از سنتي به مدرن است؟ و آیا پارسونز به مثابة يك نظام کنش (A.G.I.L) دين داري بر آن مؤثر است؟ در تحقيق حاضر، [[مادر|مادری]] براساس الگوي صورت بندي شده است. در پژوهشي پيمايشي در شهر تهران تلاش شده با استناد به آن، به سؤالات يادشده پاسخ داده شود.  نتايج بيانگر آن است كه پاسخ هر دو پرسش مثبت است؛ هرچند روابط دو متغیر ياد شده  بسته  به مؤلفه هاي بررسي شدة آن ها متفاوت است، نگرش بيشترين نسبت پاسخگويان به [[مادر|مادري]] و ابعاد آن، نه سنتي و نه مدرن، بلكه تركيبي از اين دو است . اين امر در خصوص بعد اجتماعي به  بيشترين  حد  76/2،  بعد فرهنگي به كمترين حد  66 درصد مي رسد. سهم اصلي در تبيين تغييرات نگرش به مادري  بيشتر برعهد ة  التقاطي و تركيبي بودن نگرش غالب به مادري را مي توان  حاكي از شرايط گذار جامعه از سنتي به مدرن در بلندمدت و به تبع آن وقوع تضاد هنجاري در آينده تفسير كرد.
==كليد واژگان==
تغييرات فرهنگی، [[خانواده]]، دين داری، [[زنان]]، [[مادر|مادری]].
==مقدمه==
به موازات تضعيف [[خانواده]] در جوامع صنعتي، دو تحول مهم مرتبط با آن به وقوع پيوست؛ نخست: افزايش [[اشتغال زنان]] و به تبع آن بسط [[خانواده |خانواده هايي]] با دو نان آور، دوم :كاهش نرخ [[باروري]] به زير جايگزيني موسوم به انتقال دوم جمعيتی، كه برخلاف اولين مرحلة انتقال جمعيتي  به طرزي آشكار با استحاله ی [[خانواده]] توأم بوده است. هر دو پديده در موج دوم نهضت [[زنان]] در 1960 ريشه داشت . اين نهضت كه پس از به دست آوردن تساوي حقوقي و قانوني براي [[زنان]]، همچنين خواهان تساوي كامل اجتماعي و اقتصادي آنان بود، به بسط اين ايده انجاميد كه [[زنان]] بخواهند در زندگي مستقل شوند؛ يعني براي خود شغلي و درآمدي داشته باشند. حال، با توجه به هم زماني وقوع تاريخي تحول فرهنگي ارزش هاي [[خانواده|خانوادگي]]، [[زنان]] و [[روابط جنسي]] از يك سو و تضعيف ارزش هاي ديني از سوي ديگر در جوامع صنعتي و با استناد به نظرية انتقال جمعيتي دوم، كه استدلال مي كند كاهش در ميزان دینداري و رشد سكولاريزم با كاهش در اندازة [[خانواده]] و ميزان [[باروري]] و ساير تغييراتي كه با مدرنيته و جامعه جديد همراه بوده، هم بسته است. بدين اعتبار، سؤال اصلي تحقيق حاضر اين است كه تا چه حد نگرش [[زنان]] به نقش [[مادر|مادري]] سنتي يا مدرن است و اين نگرش تا چه حد تابع دينداري آن هاست؟
==گزارش مقاله==
نویسنده مطالب خود را اینگونه، بیان می کند:
===[[مادر|مادري]]؛ منزلت يا تجربه؟===
در اواخر قرن گذشته، مطالعه[[مادر|مادري]] یه طور چشمگیری گسـترش يافتـه اسـت و بسياری از بحث هاي ضروري سياسي و اجتماعي سالهاي اخير، همچون [[سقط جنـين]]، [[اشـتغال زنان]]، اصلاحات دولت رفاه و فناوري هاي [[توليد مثل]]، مباحث [[مادر|مادري]] را در مركز خود داشـته انـد. اين بحث ها شامل مناقشه تعاريف [[زنان]] و [[زنان|زنـانگي]]، [[مردان]] و [[مردان|مردانگـي]]، [[خانواده]]، بـزرگسـالی و چالش هاي ناشي از تقسيم [[جنسی]] كار مي شود. تمركز بر اين بررسي ها بيانگر دو جريان غالب در اين حوزه است؛ یکی نظريه پردازي دربـاره [[مادر]] و [[مادر|مادرشدن]] و ديگري مطالعه تجربی از تجربيـات [[مادر|مادري]]. رويكرد نخست را مي توان رويكرد اثباتي به [[مادر|مادری]] ناميد؛ که تمركز پژوهش ها در این رويكرد (پوزيتيويستي) بر انحراف از گفتمان ساختار ايـدئولوژيك [[مادر|مادري]] مبتني است که موضوعاتي از قبيل: روندهاي جمعيت شناختي، به تعويق انـداختن بچـه دار شـدن از سوي [[زنان]]، كـاهش ميـزان تولـد، افـزايش [[مـادران مجـرد]]، [[مـادران همجنسگرا]]، اشتغال رو به تزايد [[مادران متأهل]] طبقة متوسط و فناوري هاي نوين [[توليـد مثـل]] و [[زنان|زناني]] كه از اين قبيل فناور يها استفاده مي كنند كه با رونـد طبيعـي [[توليـد مثـل]] تـداخل دارد را پوشش می دهد. در نقطة مقابل اين رويكرد، رويكرد تفسيرگرا از [[مادر|مادری]] قـرار دارد كـه مـي تـوان آن را بـه منزلـة تفسيري انتقادي، هرمونتيكي، كيفي و [[فمنيستي]] بر [[مادر|مادرشدن]] [[زنان]] تلقي كرد. بنـابراين، ايـن رويكرد مدل واحدي از [[مادر|مادرشدن]] را به زير سؤال مي برد و اصرار دارد كه ديـدگاه هـاي مختلـف [[زنان]]، درك و تجارب [[مادر|مادري كردن]] آنها بايد در نظر گرفتـه شـود.


===[[مادر|مادري]] به مثابة نظام كنش===
مادری سنگ بنای [[خانواده]] و منبع عمده هویت [[زنان|زنانگی]] است. ویژگی‌های طبیعی و فطری که خداوند در خلقت زنان قرار داده است آنها را برای وظیفه مادری آماده می‌کند، هر چند این ویژگی‌ها با توجه به فرهنگ، آداب و رسوم و تربیت … شدت و ضعف می‌یابد. زنان به جهت مادری دارای مسئولیت و وظایفی هستند. هر چند این مسئولیت‌ها رابطه ای دیالکتیک در مسئولیت‌سازی برای سایر افراد خانواده ایجاد می‌کند.
در تحقيق حاضر، به تبعيت از رويكرد نخست و با استناد به نظريه عمومي كنش، [[مادر|مادري]] به مثابة يك نظام كنش صورت بندي شده است. مطابق با ديدگاه پارسونز ، كنش انساني قابليت تحليل سيستمي را دارد، زيرا از مجموعه اي از واحد هاي كنشي ساخته مي شود و در هر سطحي از واقعيت كه باشد، جسم مركب و ساختمند است كه از مؤلفه هاي نسبتاً پايدار تشكيل شده و فرايندي است متضمن تغييرات منظم. از اين رو، هر نظام كنش به منظور تضمين بقاي خود چهار كاركرد يا بعد دارد. به اين اعتبار، مي توان براي [[مادر|مادري]] چهار  بعد يا مؤلفة كلي در نظر گرفت که عبارتند از: بعد زیستی، بعد شخصیتی، بعد اجتماعی و بعد فرهنگی.
===مادري و دين داري===
تحقيقــات نشــان مــي دهنــد كــه مــذهب ارتبــاطي قــوي بــا [[خانواده]] و مشروعيت بخشيدن به آن دارد  به طوري كه بسياري از مذاهب، به تأكيد بـر ارزش هـاي [[خانواده]] گرايش دارند. بنابراين، مي توان نتيجه گرفت كه شدت عمل مـذهبي فقـط در صـورتي بر باروري تأثير خواهد داشت كه آن مذهب واجد ايـدئولوژي طرفـداري از [[زادوولـد]] و [[باروري]] باشـد. یكي از كاركردهايي كه به مذهب نسبت داده مي شود، ايجاد رفـاه ذهنـي و كمـك بـه معتقدان براي غلبه بر فشارهاي زندگي و بلاتكليفي و ترديـد اسـت كـه جـزء بسـيار حيـاتي از بهزيستي رواني فرد است. داشتن فرزند از نكات حساس در زندگي افراد است، كه به طـور بـالقوه آنها را با ترديدهايي از ناپايداري اقتصادي گرفته تا ناتواني در پرورش فرزند درگير مـي كنـد. از عهدة اين چالش ها برآمدن مي تواند براي افراد مذهبي چنانچـه آسـايش و راحتـي را در مـذهب مورد نظر خود پيدا كنند، آسـانتـر باشـد بـه همـين دليـل، [[زنان]] شـاغلي كـه وابستگي مذهبي بيشتري دارند، كمتر تعـارض كارــ [[خانواده|خـانواده]] را احسـاس مـي كننـد و بنـابراين راحت تر به [[باروري]] بالاتر مي رسند .


===فرضيه هاي تحقيق===
ویژگی‌های طبیعی زنان مانند: فرزندخواهی، مهرورزی و دلبستگی به فرزندان، مراقبت از آنان و پاسخ‌گویی به نیازهای جسمی و روحی آنان با هدف رشد و تعالی صحیح فرزند را نقش مادری گویند. نقش مادری با توجه به تفاوت‌های فرهنگی، اجتماعی و مذهبی دارای رویکردهای مختلفی است. نقش مادری در کنار [[نقش همسری زن|نقش همسری]]، مهم‌ترین نقشی است که زنان در [[خانواده]] بر عهده می‌گیرند. مادران از منظر اندیشمندان [[مسلمان]]، جامعه‌سازانی هستند که فعالیت آنها به صلاح و فساد جامعه منتهی می‌شود. توجه به این جایگاه زنان در خانواده نقش به‌سزایی در [[تربیت]] فرزندان و انسجام بنیان خانواده دارد.
برمبناي مباحث نظري يادشده، دو فرضيه در تحقيق حاضر آزموده مي شود:
1-بين دين داري [[زنان]] با نگرش به [[مادر|مادري]] رابطة مثبت وجود دارد؛ 2 - رابطة دين داري عملي با نگرش به [[مادر|مادري]] شديد تر از دين داري ذهني است.
جامعة آماري اين تحقيق [[زنان]] 15-49 ساله شهر تهران هستند. مطابق با جدو ل ها و اطلاعات گزارش شدة سازمان آمار و درگاه ملي، آمار به دست آمده شامل 2 ميليون و 822 هزار و 152 نفر است . روش نمونه گيري در اين پژوهش خوشه اي است كه در چهار مرحله انجام شد.
متغير هاي تحقيق: نگرش به [[مادر|مادري]]، دین داری
یافته های تحقیق: نگرش بيشترين نسبت پاسخ گويان به [[مادر|مادري]] و ابعاد آن نه سنتي و نه مدرن، بلكه تركيبي از اين دو است. اين امر در خصوص بعد اجتماعي به بيشترين حد 76/2 درصد  و در خصوص بعد فرهنگي به كمترين حد  66 درصد مي رسد . با اين همه، نسبت نگرش مدرن به سنتي در كل و هر يك از ابعاد [[مادر|مادري]] به استثناي بعد فرهنگي بيشتر است.
يافته هاي استنباطي: با انجام این تحقیق، معلوم مي شود كه رابطة دين داري با نگرش سنتي به [[مادر|مادري]] مثبت و معنادار و سهم اصلي در تبيين تغييرات نگرش به مادري نيز بيشتر برعهده دين داري ذهني است.
==نتیجه گیری==
سعي اين تحقيق ارائة پاسخ به دو سؤال عمده بود: نگرش [[زنان]] نسبت به [[مادر|مادري]] تا چه حد سنتي يا مدرن است و تا چه حد دين داري مي تواند اين تغييرات نگرشي را توضيح دهد. در تحقيق حاضر، [[مادر|مادري]] به منزلة نوعي نظام كنش صورت بندي شد كه واجد چهار بعد زيستي، شخصيتي، اجتماعي و فرهنگي است. نتايج اين تحقيق نشان مي دهد كه نگرش غالب به [[مادر|مادري]] و هريك از ابعاد اصلي آن نه مدرن و نه سنتي، بلكه تركيبي از هر دو است. با اين همه، در مقايسة دوقطبي نگرش مدرن سنتي بيشترين شکاف نگرشي در ابعاد شخصيتي و اجتماعي [[مادر|مادري]] ديده مي شود، كه گرايش به تلقي مدرن از [[مادر|مادري]] به حداكثر مي رسد. در مقابل، در بعد فرهنگي شكاف يادشده به نفع گرايش به تلقي سنتي تغيير مي كند. در بعد زيستي نيز، هرچند گرايش به وجه مدرن است، از ميزان شكاف تا حد زيادي كاسته مي شود. اين نتايج از يك سو مبين اهميت نقش [[مادر|مادري]] در هويت [[زنان]] و بازتوليد آن در جامعه است؛ وجود رابطة معنادار بين دين داري و نگرش سنتي به [[مادر|مادري]] در تحقيق حاضر با نتايج تحقيقات قبلي منطبق است نشان دادند كه هرچه [[زنان]] مذهبي تر باشند، گرايش آن ها به ارزش هاي سنتي بيشتر است. در مقابل [[زنان]] غير مذهبی،  مقاومت بيشتري در برابر الگوي [[زن]] سنتي داشته اند و خود را باهويت تحصيلي و شغلي شان معرفي كرده اند؛ حال آنكه [[زنان]] مذهبي ايده آل خود را [[زن]] سنتي تصوير كرده اند؛ يعني علاقه مند به [[مادر|مادري]] و [[همسر|همسري]] نمونه.
==منبع==


* پدیدآورنده: امیر رستگار خالد؛ علوم اجتماعی:: نشریه زن در توسعه و سیاست:: بهار 1395 - شماره 51 علمی-پژوهشی I SC / صفحات: از 1 تا 32
== مفهوم‌شناسی ==
* [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/:%201124272 لینک نور مگز]
مادر ترجمه واژه «اُم» در عربی به معنای زنی که فرزند به دنیا می‌آورد یا زنی که داری فرزند است. مادر، زنی است که فرزندی را به‌دنیا می‌آورد، او را تغذیه می‌کند و نگهداری و سرپرستی او را بر عهده دارد.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ مادر، 1377ش، ج13، ص19928.</ref> واژه مادر در [[زبان فارسی]]، به‌معنای زمین، اصلی و نخستین نیز آمده است.<ref>معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژهٔ مادر، 1388ش، ج3، ص3681.</ref> اصطلاحات مادرخوانده، مادر رضاعی/شیری، نامادری و مادربزرگ نیز در فرهنگ فارسی‌زبانان به‌کار می‌رود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/598288/خوشه-مرکبِ-مفهومِ-مادر-در-قرآن-کریم-مطالعه-ای-شناختی امینی، «خوشۀ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، 1403ش، ص34.]</ref> مادر با معانی استعاری نیز آمیخته شده است؛ برای مثال «مادر وطن» نماد تعلق، حمایت و پاسداری از وطن و هویت اجتماعی است.<ref>[https://www.irna.ir/news/82863111/وطن-همان-مادر-است «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> در گسترهٔ ایران فرهنگی، مفهوم مادر به شکل‌های متنوعی بیان می‌شود؛ از جمله «مامان» در فارسی عامیانه، «انا» یا «آنا» در ترکی،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/مادر-ترکی/ «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس.]</ref> «دا» در لری،<ref>[https://abadis.ir/bepors/question/8893/ «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس.]</ref> «مار» یا «مائار» در گویش گیلکی<ref>[https://baxsad.blog.ir/post/110 «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی.]</ref> و «آبه» و «آیه» در گویش هزارگی.<ref>[https://www.watanadab.com/hazaragi-content/20240213172239 خاوری، «هزاگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت ادبیات وطن ادب.]</ref>
[[رده:مأخذ شناسی]]
 
[[رده: مقالات]]
در اصطلاح فقهی مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد و به همین سبب صاحب [[منزلت مادری]] می‌شود. به عبارت دیگر مادر کسی است که؛ امر پرورش فرزندان را در دوران حمل و پس از آن بر عهده داشته و در انجام این وظیفه، بدون هیچ چشمداشت مادی یا معنوی، کوشا است. در مباحث فرهنگی و اجتماعی، پایگاه مادری حامل منزلت و نقش‌هایی است که دیگران از زن به‌عنوان مادر انتظار دارند. ملاک‌های منزلت در فرهنگ‌های مختلف متفاوت است که عمدترین آنها عبارتند از: ثروت، قدرت، نَسب، سن و ارزش‌های فرهنگی و معنوی.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص549.</ref> مفهوم مادری در گذشته، امر بدیهی تلقی می‌شد؛ اما امروزه در رویکردهای متفاوت، تعریف‌های نسبتاً مختلفی از آن ارائه می‌شود؛ در رویکردهای دینی، فلسفی و عمدتاً علمی، مادری ویژگی ذاتی زنان و حامل نقش‌های مادرانه دانسته می‌شود؛ اما در رویکرد فمینیستی، مفهوم مادری برساخته اجتماعی شمرده شده و حالت تهوع زنان در زمان [[بارداری]]، طغیان بدن علیه پذیرش فرزند، تفسیر می‌شود.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_72129.html بوذری‌نژاد و جهانشاهی، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمینه ودود«، 1398ش، ص85.]</ref> مادری در آیات قران به مادر جسمانی،<ref>سوره نحل، آیه 72.</ref> اجتماعی (معنوی)<ref>سوره احزاب، آیه 6.</ref> و شیری (رضاعی) تقسیم شده است.<ref>سوره نساء، آیه 23.</ref>
 
=== چیستی ===
ویژگی‌های طبیعی و فطری که خداوند در خلقت زنان قرار داده است آنها را برای وظیفه مادری آماده می‌کند، هر چند این ویژگی‌ها با توجه به فرهنگ، آداب و رسوم و تربیت شدت و ضعف می‌یابد. خداوند، میل فطری در پرورش کودک را در نهاد مادران نهاده و این میل، در سنین بلوغ آشکار شده و در دوران حمل به عالی‌ترین مرحله تجلی خود می‌رسد. مادر، تجلی دهنده یکی از صفات عالی جمال خداوند است. این فضلیت را خداوند در وجود زنان به ودیعه نهاده است. در مادری صراحت و صداقت، مهر و صفا، عدل و تقوا به عالی‌ترین وجه خود نمایان شده و در راه خیر و سعادت فرزند بدرقه می‌شود. به عبارت دیگر [[نقش تربیتی زن]] به عنوان مادر، فضلیت و وظیفه‌ایست که غفلت و اشتباه در آن، موجب تباهی نسل و فساد جامعه شده و مراقبت از آن، جامعه‌ای خیرخواه و متکامل پدیدمی‌آورد.
 
== جایگاه و منزلت ==
مادری برای بشر در طول تاریخ مفهومی مقدس بوده است و مادر مظهر محبت و فداکاری شناخته شده است. ادیان نیز در تقدس بخشی به مادری نقش برجسته‌ای داشته‌اند در اسلام بهشت زیر پای مادران توصیف شده است و در [[زن در آیین مسیحیت|مسیحیت]] مریم مقدس سمبل مادر امت شناخته می‌شود. هر چند همه ادیان الهی مقام ارزشمندی برای مادر قائلند و به او احترام می‌گذارند، ولی [[زن در اسلام|اسلام]] بیش از دیگر مکاتب به این مسئله توجه نموده و به مادر عظمت بخشیده است. حقوقی را که اسلام برای مادران مشخص کرده، بسیار فراتر از حقوقی است که برای دیگران حتی پدر قائل شده است؛ چرا که مادر مربی انسان و در حقیقت پرورش دهنده جامعه است و اوست که می‌تواند فرد و جامعه را به سعادت برساند یا به شقاوت و بدبختی بکشاند.
 
در آیات قرآن کریم مقام مادری هم ردیف اطاعت و عبادت خدا ذکر شده است. خداوند در هر یک از آن آیات، با عظمت و بزرگی از مادر یاد کرده و به نوعی از مقام او تمجید نموده است. چرا که وحی و الهام مستقیم خدا به مادر موسی، اظهار ارادت و نیکویی عیسی به مادر، بیان زحمات و رنج‌های مادر در قرآن کریم و همچنین دستور حق تعالی به احسان و نیکی نسبت به پدر و مادر، همه گواه بر رفعت جایگاه مادر است.
 
مادر به‌عنوان مهم‌ترین رکن محبتی در خانواده، نقش أثرگذاری در ایجاد آرامش در محیط [[خانه]]، الفت و مودت میان اعضای خانواده دارد. اهمیت‌دادن به [[نقش مادری]] در خانواده و به‌تبع آن در نظام اجتماعی، یکی از مهم‌ترین عوامل در پیشرفت و ترقی یک جامعه به‌شمار می‌رود. تکریم مادر و نقش مادری، تأمین نیاز مادی، عاطفی و قدرشناسی از زحمات و احساسات آنها سبب ارزشمندی نقش مادر در نظام خانواده و اجتماع می‌شود. توجه به نقش مادر سبب می‌شود زنان بر نقش مادری خود در نظام خانوادگی و تأثیر آن در نظام اجتماعی تمرکز بیشتری کرده و آن را یک ارزش و جایگاه بالا برای خود محسوب کنند.<ref>. منجم، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، 1381ش. ص39</ref>
 
=== در اقوام کهن ===
ایران باستان در مقطعی از تاریخ دارای نظام مادرشاهی بود و سلسله نَسَبی به مادر می‌رسید.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/108781 «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون.]</ref> در مصر باستان؛ پسران، خود را به جای پدر با نام مادر معرفی می‌کردند. افراد مهم عمدتاً در آرام‌گاه‌های خود، چهره مادران‌شان را به تصویر می‌کشیدند تا او را تا ابد همراه خود داشته باشند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/160657/fa#downloadbottom جواهری، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستانشناسانة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، 1390ش، ص100.]</ref>
 
زنان آتن از نفوذ اندکی برخوردار بوده و تا پیش از مادر شدن، چندان مورد عنایت نبودند؛<ref>[https://www.porseman.com/article/جايگاه-زن-در-يونان-باستان/176998 «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> اما مادری دارای مقام ارجمندی بوده و جشنواره‌هایی را برای گرامی‌داشت مادر برگزار می‌کردند.<ref>[https://sahebkhabar.ir/news/60213926/مادر-بودن-در-یونان-باستان-چگونه-بود «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟» وب‌سایت صاحب خبران.]</ref>
 
در چین، مادر از موقعیت رفیعی برخوردار بوده است؛ حرمت مادری در افسانه چینی هاکوگا بازتاب یافته و چینی‌ها معتقدند هاکوگا هر روز از مادرش تازیانه می‌خورد و هیچ‌گاه ناله نمی‌کرد. تنها زمانی که مادرش پیر شده و قادر به زدن ضربت‌های شدید نبود، برای ناتوانی مادر گریست.<ref>[https://tarikhema.org/ancient/china/11450/اخلاق-چینی/ «اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما.]</ref>
 
در جاهلیت، نقش مادری نسبت به سایر نقش‌های زن پر رنگ‌تر بود و عرب‌ها تا زن، مادر نشده بود او را خوار می‌دانستند وقتی مادر می‌شد احترام زیادی پیدا کرده و معتقد بودند؛ زن قابل تعویض است ولی مادر عوض‌شدنی نیست.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص72-75..]</ref>
 
=== در آیین‌های اعتقادی ===
در آیین‌های اعتقادی عموماً، مادری دارای منزلت بالایی دانسته می‌شود؛ در [[زن در آیین یهود|آیین یهود]]، یهودی‌بودن از مادر به ارث می‌رسد.<ref>[https://journals.iau.ir/article_522962.html عزیزی خادم و حسینی، «بررسی نقش زن در یهودیت»، 1393ش، ص74.]</ref> برخی با استناد به این موقعیت ممتاز، خواسته‌اند مادرسالاری را از آن استنباط کنند؛ اما پژوهش‌های معتبر این امر را منحصر به محیط خانه می‌دانند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n142584/زن_در_ادیان_ابراهیمی_اسلام_یهودیت_مسیحیت_ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی.]</ref>
 
[[زن در آیین زرتشت|زرتشتیان]] روزی را به‌عنوان روز زن جشن می‌گرفتند،<ref>[https://haftasman.urd.ac.ir/article_66704.html قائم‌مقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، 1392ش، ص112.]</ref> مادران از فرزندان خود هدایایی دریافت کرده و زنان نیکوکار که فرزندان نیکو پرورش داده بودند مورد تقدیر واقع می‌شدند.<ref>[https://www.tarafdari.com/node/2442423 یدالله‌پور، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا.]</ref> برخی محققان، وفور نقاشی مریم با فرزندش عیسی مسیح در میان مسیحیان را حاکی از جایگاه رفیع مادری در این آیین می‌دانند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n142584/زن_در_ادیان_ابراهیمی_اسلام_یهودیت_مسیحیت_ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی(اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، پرتال امام خمینی.]</ref> در آیین کنفوسیوس، اطاعت از پدر و مادر، از اصلی‌ترین آموزه‌های آن محسوب می‌شود.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعاليم-كنفوسيوس/119436 «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref>
 
در [[زن در آیین بودا|آیین بودایی]]، فرزندان ملزم به احترام به والدین خود بوده و احترام به آنها سبب پیشرفت دنیوی شمرده می‌شود. از نظر بودا، فرزندان هرگز نمی‌توانند دین خود نسبت به والدین را ادا کنند، زیرا مادر بیشترین زحمت را برای فرزندان خود متحمل می‌شود و احترام او از احترام به هر شخص دیگری حتی مقام‌های بالای بودایی واجب‌تر است.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/earq/Article/1113332/FullText جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ص78.]</ref> بی‌احترامی به مادر در تمام فرهنگ‌ها و نظام‌های اعتقادی تقبیح شده است. در آیین بودایی بدرفتاری با مادر دارای پیامدهای بدی دانسته می‌شود.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/earq/Article/1113332/FullText جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ص78.]</ref>
 
[[زن در آیین هندو|زن در هندوئیسم]] به‌عنوان مادر مقام والایی دارد حتّی جایگاه وی برجسته‌تر از معلّم یا پدر دانسته می‌شود.<ref>[https://adyannews.com/22076/جایگاه-زن-در-هندوئیسم-و-اسلام/ «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان‌نیوز.]</ref>
 
=== در اسلام ===
جایگاه [[مادر]] در آموزه‌های [[اسلام]] از اهمیت بالایی برخوردار است و شمار زیادی از آیات [[قرآن]] و روایات به احترام و اکرام مادر پرداخته‌اند. [[دین]] اسلام نقش مادری را نمودی عالی از کمال زن معرفی کرده و پاداش معنوی زیادی را برای آن در نظر گرفته است.<ref>[https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?id=254016 . نوری، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، 1393ش، ص7.]</ref> مادری در آموزه‌های اسلام، از منزلت فوق‌العاده برخوردار است؛ نیکی کردن به مادر در ردیف پرستش خداوند بوده،<ref>سوره نساء، آیه 36.</ref> رضایت و خشم مادر موجب رضایت و خشم خداوند می‌شود.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص550.</ref> از منظر پیامبر اسلام زن در مدت بارداری، مجاهد، عابد روزه‌دار و شب‌زنده‌دار محسوب شده و پس از وضع حمل پاداش عظیمی دریافت می‌کند و هنگامی که به فرزندش [[شیر مادر|شیر]] می‌دهد در برابر هر مکیدنی، از ثواب آزاد کردن برده‌ای از فرزندان اسماعیل برخوردار می‌شود و در پایان دوران شیردهی، خداوند گناهان او را می‌بخشد.<ref>حرعاملی، وسائل‌الشیعه، 1409ق، ج21، ص451.</ref>
 
بر این اساس، بهشت در زیر پای مادران دانسته می‌شود.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص182.</ref> خدمت‌گزاری فرزند به مادر نسبت به پدر، لازم‌تر است. حقّ مادر بر گردن فرزند بیشتر و وظیفه فرزند نسبت به مادر سنگین‌تر است. علت این ترجیح، زحمات بیشتری مادر بوده و عدل الهی ایجاب می‌کند که در مقابل زحمات بیشتر، حق بیشتری داشته و در مقابل تحمل ناراحتی بیشتر از ارزش بالاتری برخوردار شوند.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، 1395ش، ص141.</ref> از منظر رسول خدا حق مادری به قدری سنگین است که اگر انسان تمام عمر، مادرش را خدمت کند معادل یک روزی که در رحم او بوده نمی‌شود.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref>
 
دین اسلام با نگرشی کمال‌گرا به جایگاه و حقوق مادران و نقش مادری در دوران [[بارداری]] و [[فرزندپروری|پرورش فرزند]] پرداخته و بسیاری از نگرش‌های منفی در این زمینه را نفی کرده است.<ref>. علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص62.</ref> اسلام ایفای نقش مادر را با عناوینی مانند از خود گذشتگی، [[صبر]]، [[تقوا]]، [[عفت]] و [[اخلاق]] نیکو تعبیر کرده است. دین اسلام با تأیید [[اشتغال زنان]] همراه با حفظ [[کرامت]] و جایگاه ارزشمند آنها، خواستار توجه به اولویت نقش همسری و مادریِ زنان و پررنگ بودن نقش آنها<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/12/23/1026398/جایگاه-زنان-و-مادران-از-دیدگاه-آیت-الله-جوادی-آملی . «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی‌آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: 21 تیر 1401ش.]</ref> در محیط خانواده است و این بر خلاف انگاره‌هایی است که ایفای نقش مادری را مانع پیشرفت زنان در [[تحصیل زن|تحصیل]] و کسب‌وکار می‌دانند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/author/197340 . بستاکچی و همکاران، «تحلیل انتقادی نظریه فمینیسم قرآنی مارگوت بدران در دایرةالمعارف قرآن»، 1398ش، ص16.]</ref>
 
==== احسان به مادر ====
در اسلام به پاداش‌های احسان به مادر اشاره شده که نقش جدی در تقویت تمایل زنان به مادری و آسان‌ساختن مراقبت فرزندان از مادر دارد. نیکی‌کردن به والدین از محبوب‌ترین اعمال نزد خداوند بوده و نتیجه آن زیاد شدن عمر، رسیدن به بهشت و جلوگیری از بلا بوده و ثواب آن برابر با جهاد در راه خدا است. همه این امور مربوط به مقام مادری بوده و دربارهٔ مادر کافر نیز صادق است. نیکی به مادر، هنجاری است که رابطه متقابل فرزندی و مادری را تقویت کرده و موجب می‌شود که فرزندان در مقام مادری یا پدری از مراقبت‌های فرزندان خود برخوردار شده و پاداش زحمات خود را در کهن‌سالی دریافت کنند.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص554.</ref> از منظر امام سجاد فلسفه اصلی نیکی‌کردن به مادر زحمات مادرانه است؛ وجود انسان در رحم مادر شکل‌گرفته، مادر از شیره جانش او را تغذیه و با تمام وجودش از او مراقبت کرده است<ref>حرعاملی، وسائل‌الشیعه، 1409ق، ج15، ص175.</ref> و خود آن‌چنان مراقب رضایت مادرش بود که می‌ترسید لقمه‌ای را بردارد که مادرش به آن تمایل داشته است.<ref>حرعاملی، وسائل‌الشیعه، 1409ق، ج24، ص264.</ref>
 
==== عاق مادر ====
در اسلام، برای اذیت‌کردن و ناسپاسی از والدین که از آن به عاق والدین تعبیر می‌شود، مجازات‌های سنگینی تعیین شده است.<ref>راهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص554.</ref> عاق والدین مانع استجابت دعا شده<ref>حرعاملی، وسائل‌الشیعه، 1409ق، ج16، ص274.</ref> و موجب فقر و ذلت می‌شود.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص195.</ref> کسی که مادرش از او ناخشنود است، در ردیف شراب‌خوار، رباخوار، مال یتیم‌خوار قرارداشته و هرگز به بهشت راه نمی‌یابد. کسی که مادرش را کتک بزند دور از رحمت الهی بوده و خداوند چنین فردی را در همین دنیا مجازات می‌کند. از منظر جامعه‌شناسی نیز اگر شخصی برخورد تحقیرآمیزی با والدین خویش داشته باشد، فرزندانش با الگوگیری از آنها در فرایند جامعه‌پذیری، تحقیر والدین را ناهنجاری تلقی نکرده و با والدین خود همین رفتار را تکرار خواهند کرد.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص555.</ref>
 
==== مادران نمونه در تاریخ اسلام ====
در سخن پیشوایان دین اسلام، جایگاه مادر چنان رفیع است که [[بهشت]] زیر پای مادران دانسته شده<ref>نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref> و به اهمیت مادرانگی در تربیت فرزند و سلامت جامعه توجه داده‌اند.<ref>[https://quran.isca.ac.ir/fa/Attachment/ArticleFile/22959.pdf نوری، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، 1393ش، ص72.]</ref> در تاریخ اسلام، زنان بسیاری به‌عنوان اسوه‌های مادرانگی شناخته شده‌اند که نقش پررنگی در شکل‌گیری شخصیت افراد اثرگذار در اجتماع داشته‌اند. آمنه، مادر پیامبر اسلام، با فداکاری و دلسوزی، بستر تربیت [[حضرت محمد]] را فراهم ساخت. خدیجه، همسر پیامبر و نخستین بانوی مسلمان، در دامان خویش [[حضرت فاطمه]] را پرورش داد.<ref>[https://qudsdaily.com/Newspaper/item/118596 قاسمی، «نخستین الگوی مادری در اسلام»، وب‌سایت روزنامۀ قدس.]</ref> فاطمه زهرا، فرزندانی چون [[امام حسن]]، [[امام حسین]] و [[حضرت زینب]] را پرورش داد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/44639/بانوی-نمونه نساجی زواره، «بانوی نمونه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> واقعهٔ کربلا در روز عاشورا نیز تجلی مادرانگی‌هایی بود که ثمره آن، فداکاری در راه [[ایمان]] و پایداری بر آرمان تا مرز [[شهادت]] و اهدای جان بود. در روز عاشورا فرزندان حضرت زینب و نیز فرزندان ام‌البنین ازجمله حضرت عباس، به‌خاطر وفاداری به امام زمان خویش، شهید شدند. مادر وهب نصرانی هم در آن روز، فرزند تازه‌دامادش را برای یاری امام حسین به میدان جنگ فرستاد و او را به پایداری در راه حق سفارش کرد. نقش الگویی این مادران تا دوران معاصر تداوم یافته و مادران شهدای دفاع مقدس و شهدای مدافع حرم، با صبر بر فراق فرزند و پایداری در مسیر ارزش‌ها، خود را میراث‌داران مادران کربلا می‌دانند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1562608 «از مادران شهدای مدافع حرم تا مادران شهدای کربلا»، وب‌سایت راسخون.]</ref>
 
== وظایف و مسئولیت‌ها ==
وظیفه مادری از آن جهت خطیر و مشکل است که زنان به جهت قبول این مسئولیت هم در این جهان و هم در جهان ابدی در برابر این وظیفه، بازخواست می‌شود.<ref>جوادی‌آملی، زن در آینه جلال و جمال، 1377ش، ص45</ref> تأثیر شگرف مادران در [[زندگی]] فرزندان از دوران بارداری و نوزادی تا [[جوانی]] و حتی میان‌سالی و پیری، انکارناپذیر است. مادر با تحمل ۹ ماه بارداری سختی‌ها و خطرات بسیاری را می‌پذیرد که گاهی او را تا آستانه مرگ، پیش می‌برد.<ref>[https://yariway.com/blog/mother-role/ مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب سایت yariway، تاریخ بازدید: 1 تیر 1401ش.]</ref> در سال‌های اول نوزادی و کودکی به‌دلیل وابستگی غذایی و مراقبتی [[کودک]] به [[مادر]]، لازم است توجه مادر نسبت به کودک خود بیشتر باشد.<ref>اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.</ref> این امر تأثیر به‌سزایی در ایجاد امنیت، ارزشمندی، [[اعتماد به نفس]] و آرامش روحی و عاطفی فرزندان دارد. فرزندان به‌منظور تعلیم و [[تربیت]] بهتر در محیط‌های آموزشی، [[مدرسه|مدارس]] و دانشگاه‌ها، نیازمند رابطه مثبت و امن با والدین خود هستند. مادر با ایجاد محیطی پر از آرامش و آسودگی خیال برای فرزندان خود در نظام [[خانواده]]، می‌تواند بهترین شرایط را برای تراوش و پرورش استعداد فرزند خود فراهم آورد و زمینه‌ساز سلامت روحی و جسمی فرزند و پیشرفت‌های تحصیلی و شغلی او باشد.<ref>اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.</ref> یکی از مهم‌ترین نقش‌ها و مسئولیت‌های زن، نقش مادری است. از مهم‌ترین مسئولیت‌های مادر عبارت‌اند از:
# ایجاد محیط امن برای فرزندان در دوره‌های مختلف سنی؛
# تأمین نیاز عاطفی و روحی فرزندان؛
# آموزش ویژگی‌های اخلاقی و احترام متقابل به فرزندان؛
# تقویت عقاید دینی و مذهبی فرزندان؛
# شناخت درست فرزندان و نیازهای آنها.<ref>. مطهری، تعلیم و تربیت، 1365ش، ص110-115.</ref>بسیاری از اندیشمندان حوزهٔ دین، مصالح پنج‌گانه حفظ «دین»، «نفس»، «نسل»، «عقل» و «مال» را در حیطهٔ رسالت مادری بررسی می‌کنند:
# رسالت مادری در حفظ دین: مادر مبنای حفظ دین و [[تربیت دینی کودک|تربیت و آموزش دینی]] در فرزند است. در حقیقت، این مادر است که در کودکی، تفکری را در قالب ذهن انسان قرار می‌دهد و فرد در بزرگسالی به دفاع از آن برمی‌خیزد.
# رسالت مادری در حفظ نفس: فرزند، در بطن مادر پرورش یافته و حمل می‌شود. این مادر است که مسئولیت حفظ جان فرزند را بر عهده دارد. پس از به دنیا آمدن نوزاد نیز مسئولیت تغذیهٔ فرزند، بر عهدهٔ مادر است. در حفاظت از نسل توسط مادر، بر دو بُعد مادی و [[معنویت|معنوی]] آن تأکید می‌شود.
# رسالت مادری در حفظ نسل: نطفه، در حدود ۲۷۰ روز مهمان رحم مادر است. دین [[اسلام]]، در موضوع حفاظت از نسل، بیشترین نقش را برای مادران قائل است. آثار وجودی مادر، در وجود کودک ظهور کرده و طفل، در برنامهٔ حیات خود، به‌صورت خودآگاه یا ناخودآگاه، تابع طینت مادر می‌شود.
# رسالت مادری در حفظ عقل: این بخش به مهارت مادران در واداشتن فرزندان خود به تفکر، اندیشه و پرورش قدرت عقلانی آنها اشاره دارد. مادر با استفاده از روش مشاهدهٔ آفرینش و دعوت کردن فرزند خود به تفکر می‌تواند زمینه‌ساز رشد عقلانی و تفکر در او شود.
# رسالت مادری در حفظ مال: زن، در موقعیت مادری، در حفظ مال باید تا آنجا پیش رود که آسیبی متوجه کیان خانواده نشود.
 
=== وظایف قبل از بارداری ===
کودکان یکی از بهترین عوامل زیبایی بخش حیات آدمی و آینده‌سازان جامعه هستند. از آنجا که مادر فرزند را در رحم خود پرورش می‌دهد و بیشترین تعامل را در دوران حمل با جنین دارد برخی از اعمال و آدابی که قبل از تولد فرزند باید رعایت کنند، بدین قرار است:
* انجام فرایض دینی
* انس با قرآن و اهل‌بیت
* مراعات آداب زناشویی
* خوردن غذای حلال و پاکیزه و میوه‌های متنوع
* انجام آزمایشات ژنتیکی
* جلوگیری از افسردگی‌های روحی
* تماشای مناظر زیبا
* رعایت بهداشت جسمی، ورزش و…
 
=== وظایف در دوران بارداری ===
جنین از زمان انعقاد نطفه، موجودی زنده است که دیگران موظف به حفظ شأن و حقوق او هستند. بر اساس همین دیدگاه، در قوانین فقهی اسلام، برای نطفه در همان لحظه نخست انعقاد نیز دیه تعیین شده و هیچ‌کس حق ندارد او را از حق زندگی کردن محروم کند. از آنجا که مادر بیشترین تعامل را در دوران [[بارداری]] با جنین دارد تمام حالات روحی و جسمی مادر و نیز محیط زندگی، بر کیفیت رشد معنوی او مؤثر خواهند بود، پس باید دقت داشت که تمام آنچه که مادر می‌خورد، می‌پوشد، می‌شنود، می‌گوید، می‌بیند، لمس می‌کند، احساس می‌کند و نیز تمام کنش‌ها و واکنش‌های قلبی و روحی او و حتی تمام اتفاقات پیرامون او، یعنی فضای زندگی، رفتار همسر، همنشینان و …، همه و همه بر تربیت روحی او مؤثرند.<[http://ensani.ir/file/download/article/1601463756-10302-1-8.pdf
 
افزون بر این نکات، اسلام مجموعه ای از آداب مستحب را برای تضمین هر چه بهتر سلامت جسمی فرزندان مقرر کرده است که از آن جمله می‌توان مراقبت‌های مخصوص زمان انعقاد نطفه و دعاهایی را که در سلامت جسمی و ذهنی فرزندان مؤثر دانسته شده‌اند، یادآور شد.
 
=== وظایف پس از زایمان ===
[[پرونده:نقش مادری۳.jpg|جایگزین=هم‌بازی شدن مادر با فرزندان در شهربازی|بندانگشتی|هم‌بازی شدن مادر با فرزندان در شهربازی؛ خانواده پاسندی، عکاس حدیثه پاسندی]]پس از تولد فرزند، وظایف مادر رنگ و صورت دیگری به خود می‌گیرد. بار مسئولیت مادر، سنگین‌تر می‌شود.. فکر و اندیشه، جهان‌بینی، ذوق و سلیقه، همه و همه فرم کامل‌تری پیدا می‌کند. مادر، خود را مسئول غذا، مراقب، حمایت و محبت فرزندش می‌داند. مهم‌ترین وظیفه مادر در این دوران پرورش انسانی مسئول و مکلف است. از جمله وظایف مهم این دوران می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:
 
=== تعلیم و تربیت ===
وظیفه مادر در زمینه تعلیم و تربیت شامل پرورش ابعاد جسمی، روحی و عقلی فرزند است. در روایات واردشده از امامان معصوم (ع) می‌توان به دستورات بسیار زیاد اخلاقی- تربیتی دربارهٔ برخورد با کودکان دست یافت، از جمله: تعلیم آداب نیک به فرزند، گذشتن از خطاهای وی، پوشاندن اشتباهات وی، ملاطفت و مدارا کردن با او، پرهیز از سرزنش او، وفای به عهد با او، پذیرش توانایی‌های او، نداشتن توقع بی جا از او و مشارکت دادن او در تصمیم‌گیری‌ها که همگی جلوه‌ای از تربیت صحیح و اکرام فرزند است. سیره تربیتی حضرت زهرا (س) نیز نشانگر اهتمام وی به رشد شخصیتی فرزندانشان است. آموزش معارف دین به کودکان هنگام بازی با آنها، رفق و مدارا با فرزندان، توجه به روحیات کودکان در تعامل با آنها، گوش سپردن به صحبت‌های فرزندان که موجب تکریم و تشویق آنها می‌شود، جلوه‌هایی از این سیره است.
 
=== محبت و حمایت ===
[[پرونده:نقش مادری۲.jpg|جایگزین=مادر به امیر علی و امیر مهدی در نوشتن تکالیف کمک می‌کند؛ خانواده قنبریان|بندانگشتی|مادر به امیر علی و امیر مهدی در نوشتن تکالیف کمک می‌کند؛ خانواده قنبریان؛ عکاس پیمان شاه‌سنایی]]در بعد حمایتی دست کم دو وظیفه مهم بر عهده والدین نسبت به فرزندان قرار داده شده است: نخست، وظیفه حمایت مالی از فرزندان نیازمند است و مدرک فقهی آن همان ادله‌ای است که متقابلاً لزوم انفاق بر پدر و مادر نیازمند را جزء وظایف فرزند به‌شمار آورده است. بر این اساس، تأمین هزینه‌های ضروری زندگی فرزندان در صورت نیازمندی بر عهده والدین است و حتی اجبار و الزام قانونی در این باره مقرر شده است. وظیفه دوم، کمک والدین به فرزندان در انتخاب همسر و [[ازدواج]] است. در برخی روایات، فراهم کردن شرایط ازدواج و یافتن همسر مناسب برای فرزند بالغ (اعم از دختر و پسر) به عنوان یکی از حقوق وی به ویژه نسبت به پدر معرفی شده است.
 
از دیگر توصیه‌های مهم بزرگان دین به والدین، اظهار محبت به فرزندان و برقرار کردن روابط عاطفی و شاد با آنان است. نیاز به محبت و جنبه‌هایی از مراقبت و بهره‌مندی از محبت مادرانه نیازی است که حتی پس از ازدواج نیز وجود دارد و فرزند در سنین مختلف زندگی به دریافت آن نیازمند است. گرچه دستورات دینی بیشتر به دوران کودکی فرزند توجه می‌کند، نمی‌توان از این نیاز در دوران‌های دیگر چشم پوشید. فرزند در مواقع بیماری، وجود فشارهای روحی و بحران‌ها به مراقبت و محبت ویژه‌ای نیاز دارد که دریافت این محبت از سوی مادر تأثیرگذار است.
 
=== جامعه‌پذیری ===
[[جامعه‌پذیری جنسیتی در خانواده|جامعه‌پذیری]] فرآیندی است که فرد طی آن، تطابق با یک گروه را می‌آموزد و طوری رفتار می‌کند که مورد تأیید گروه (یا جامعه) است. در فرایند جامعه‌پذیری شخص با عقاید، ارزش‌ها و آداب رسوم جامعه خود آشنا می‌شود و شیوه‌های زندگی اجتماعی را فرا می‌گیرد. دراین ارتباط، در متون دینی سفارش‌های فراوانی به آموزش قرآن کریم، اعتقادات دینی و مناسک و احکام شرعی به فرزندان کودک و نوجوان دیده می‌شود. برای نمونه، تعلیم قرآن به فرزند از حقوق فرزند بر پدر و مادر به‌شمار آمده است.
 
یکی از مهم‌ترین نهادهایی که در آن فرایند جامعه‌پذیری صورت می‌گیرد، خانواده است؛ به گونه‌ای که جامعه‌پذیری افراد، نسبت مستقیمی با ساختار، کیفیت و نوع ارتباط افراد با خانواده با یکدیگر دارد. نقش مؤثر خانواده، خویشاوندی و همبستگی اجتماعی در این فرایند، در برخی متون روایی به روشنی مورد توجه قرار گرفته است. تأکید بر پیوند خویشاوندی و صله ارحام و آثار و نتایج آن در زندگی فردی و اجتماعی، محبت و شفقت به کودکان، تأکید بر نقش دادن به کودکان در خانواده و آمادگی برای ورود به اجتماع و مانند آن، از آموزه‌های مورد تأکید اسلام است.
 
همان‌طور که روشن است در فرایند جامعه‌پذیری، تعیین و شناخت ارزش‌ها و ایفای نقش مسئولانه انتقال آنها جایگاه مهمی دارد. با شناخت ارزش‌ها و باورهاست که می‌توان فرایند جامعه‌پذیری را مدیریت کرد؛ بنابراین آشنایی خانواده به خصوص مادر با ارزش‌ها و میزان اعتقاد او به عقاید و آداب و رسوم می‌تواند به میزان انتقال آنها به کودک اثر داشته باشد.
 
=== سبک زندگی ===
مادر، نخستین منبع آموزش آداب زندگی به فرزند است و سبک زندگی فرزند در خانواده و جامعه بر پایهٔ رفتارها و ارزش‌های القایی از سوی مادر شکل می‌گیرد. خانواده بر محور مادرانگی و تربیت فرزند، ظرفیت بسیاری برای بهبود و ارتقای شاخص‌های زندگی و نهادینه‌سازی سبک زندگی مطلوب در جامعه دارد.<ref>[https://sid.ir/paper/828358/fa انصافی مهربانی و بیگی، «تبیین جایگاه مادر در سبک زندگی اسلامی با تأکید بر آیات و روایات»، 1395ش.]</ref> همچنین مادر با مشارکت در کار و تلاش برای بهبود [[اقتصاد خانواده]] و نیز با کنشگری اجتماعیِ فعال، نقش مهمی در ترویج فرهنگ کار و کسب روزی حلال، ایفا می‌کند.<ref>[https://tn.ai/2842482 «کارآفرین نمونه: یک زن در عین نقش مادری می‌تواند در تحولات جامعه اثرگذار باشد/ حجاب مانع آزادی نیست»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>
 
برخلاف فمینیست‌ها که برای تقویت جایگاه اجتماعی زن، جایگاه مادری را تضعیف می‌کنند، مادرانگی در فرهنگ اصیل ایرانی، محور انسان‌سازی و جامعه‌سازی شناخته می‌شود و نقش مادر در انتقال ارزش‌های فرهنگی و هویتی به نسل جدید و استمرار هویت و توسعهٔ فرهنگی و اجتماعی، جایگزین ندارد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_f557fc16cb1a7386dbdda5dc227a79b8.pdf طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص188.]</ref> مادر علاوه بر مراقبت جسمی از فرزند، از راه آموزش غیررسمی و الگودهی رفتاری و ایجاد پیوندهای عاطفی، ارزش‌ها، باورها و هنجارهای اجتماعی مانند زبان مادری، مهارت‌های ارتباطی، آداب معاشرت، سنت‌ها و آیین‌ها را به فرزند منتقل می‌کند و مسیر اجتماعی‌شدن فرزند را هموار می‌سازد. در فرهنگ اسلامی، این نقش با تأکید بر انتقال مفاهیم دینی، اخلاقی و سبک زندگی اسلامی، عمق و معنای بیشتری می‌یابد.<ref>[https://sabalanema.ir/news/69061/نقش-مادر-در-پیشرفت-فرهنگی-جامعه «نقش مادر در پیشرفت فرهنگی جامعه»، وب‌سایت خبری تحلیلی سبلان ما.]</ref>
 
مادر با ترجیح منافع و آسایش فرزندان برخواسته‌های خود از طریق برآوردن نیازهای مادی، حمایت عاطفی، گذشت در برابر خطاهای فرزندان و پایداری در برابر سختی‌های زندگی، فضایل اخلاقی را در خانواده نهادینه می‌کند. در رسالهٔ حقوق [[امام سجاد]] نیز آمده است که مادر، سختی‌های دوران بارداری را به جان می‌خرد، از شیرهٔ وجود خود به فرزند می‌نوشاند و با تمام توان و اعضای بدن خویش از او محافظت می‌کند، در حالی که از این خدمت و فداکاری خشنود است.<ref>نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص201.</ref> افزون بر این، عوامل زیستی و جسمانی مرتبط با مادر ازجمله کیفیت دوران بارداری، شیردهی، تغذیه سالم و حلال، در رشد جسمی و روانی کودک نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. این پیوستگی میان پرورش جسمی، عاطفی و معنوی در آموزه‌های اسلامی به‌عنوان بنیان تربیت نسل صالح و متعهد معرفی شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/512584/نقش-مادر-در-تربیت-کودک-از-منظر-آموزه-های-اسلامی خیری و دیگران، «نقش مادر در تربیت کودک از منظر آموزه‌های اسلامی»، 1399ش، ص29.]</ref>
 
=== مشارکت اجتماعی و اقتصادی ===
مادران در مواجهه با بحران‌های اجتماعی همچون جنگ، بیماری‌های فراگیر مانند کرونا، بلایای طبیعی نظیر زلزله و سیل، فقر، مهاجرت و آسیب‌های اجتماعی، نقشی چندوجهی و حیاتی در حفظ انسجام خانواده و پایداری روانی جامعه ایفا می‌کنند. آنها به‌عنوان محور عاطفی خانه، با مدیریت هیجانات منفی، حفظ آرامش ظاهری و انتقال پیام‌های امیدبخش، محیطی امن برای فرزندان و سایر اعضای خانواده فراهم می‌آورند. مادران با استفاده از ابزارهایی همچون گفت‌وگوی همدلانه، تماس فیزیکی آرام‌بخش، فعالیت‌های سرگرم‌کننده، دعا و تقویت باورهای معنوی، به کاهش اضطراب و پیشگیری از تروماهای پایدار کمک می‌کنند. این نقش حمایتی، نه‌تنها در زمان وقوع بحران بلکه در مرحله بازگشت به شرایط عادی نیز ادامه می‌یابد؛ جایی که با بازگرداندن نظم روزمره، تشویق به مشارکت اجتماعی و آموزش مهارت‌های مقابله‌ای، تاب‌آوری فردی و خانوادگی را تقویت می‌کنند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404043019114/مادران-خط-مقدم-مقابله-با-تروماهای-روانی-کودکان-در-جنگ-و-بحران «مادران؛ خط مقدم مقابله با تروماهای روانی کودکان در جنگ و بحران»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
 
مشارکت مادر در تأمین اقتصادی خانواده، چه به‌عنوان زن شاغل و چه به‌عنوان زن خانه‌دار، نقشی مهم در خانواده به‌شمار می‌آید. در حالی که مردان در سنت خانوادگی ایران بیشتر تأمین‌کننده منابع مالی بوده‌اند، مادران با مدیریت هوشمندانهٔ این منابع، صرفه‌جویی و تصمیم‌گیری درست در هزینه‌ها، ثبات اقتصادی خانواده را تضمین کرده‌اند. زنان شاغل با کسب مهارت‌های تخصصی و درآمدزایی مستقیم، توان مالی خانواده را افزایش می‌دهند. زنان خانه‌دار نیز از طریق تولید مالی غیرمستقیم مانند تهیه غذا و خدمات خانگی با هزینه کمتر نسبت به بازار به شکلی مؤثر از بار اقتصادی می‌کاهند. این نقش‌آفرینی، علاوه بر تجربه‌های نسل به نسل، امروزه نیازمند مهارت‌های مدیریتی و توانایی شناسایی منابع جایگزین است تا خانواده بتواند حتی در شرایط محدودیت مالی، نیازهای ضروری خود را با کیفیت مطلوب تأمین کند.<ref>[https://bazarekar.ir/fa/news/165835/بررسی-نقش-زنان-و-مادران-در-اقتصاد-خانواده «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار.]</ref>
 
==== مادران سرپرست خانواده ====
امروزه در پی تغییرات گسترده فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، الگوی خانواده تک‌سرپرست افزایش یافته است که بیشتر مادر، نقش تک‌سرپرست را ایفا می‌کند. دلایل متعددی همچون طلاق، فوت همسر، اعتیاد، بیماری یا ازکارافتادگی، بیکاری، مهاجرت، متواری‌شدن همسر یا ازدواج‌نکردن زن، زمینه‌ساز شکل‌گیری این نوع از خانواده است. مادران سرپرست خانوار علاوه بر خانه‌داری و تربیت فرزند، تأمین اقتصادی خانواده را نیز برعهده دارند. چنین مادرانی به دلیل نبود پناهگاه دیگری برای فرزندان، توجه و مراقبت بیشتری به آنها نشان می‌دهند و اغلب به قیمت تحمل فشارهای اقتصادی و روحی، حاضر به ازدواج مجدد نیستند. حفظ تعادل میان مسئولیت‌های گوناگون و رسیدگی به امور عاطفی، آموزشی و اجتماعی فرزندان، مستلزم صرف انرژی و زمان بسیار است.<ref>[https://ssi.journals.umz.ac.ir/article_4695_74a5f088246b579dbc61d72d1d384802.pdf حسنی و محمدزاده، «مادری دلسوزانه؛ تجربۀ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، 1402ش، ص231-238.]</ref>
 
=== بهداشت خانواده ===
مادر با رعایت و ترویج اصول تغذیه سالم، مدیریت وعده‌های غذایی، انتخاب مواد غذایی متنوع و غنی از مواد مغذی، و الگو قرار دادن سبک زندگی فعال با گنجاندن فعالیت بدنی و ورزش در برنامهٔ روزانهٔ خانواده، پایه‌های سلامت جسمی فرزند را استوار می‌سازد. توجه به بهداشت خواب و ایجاد محیطی آرام برای استراحت کافی، بخشی دیگر از این مدیریت سلامت است که به بهبود رشد کودکان، تقویت سیستم ایمنی و افزایش بهره‌وری بزرگسالان کمک می‌کند. همچنین، مراقبت‌های منظم و علمی قبل از بارداری مانند مشاورهٔ پزشکی، اصلاح سبک زندگی و دریافت مکمل‌های ضروری در کنار مراقبت‌های دقیق دوران بارداری و پیگیری سلامت پس از زایمان، زمینه‌ساز تداوم توان جسمی مادر برای ایفای نقش‌های خانوادگی و اجتماعی است. مادران با خودمراقبتی آگاهانه و توجه به سلامت شخصی، ضمن پیشگیری از بیماری‌های مزمن، الگویی زنده برای نسل آینده در زمینهٔ سبک زندگی سالم ارائه می‌دهند و از این طریق، چرخه‌ای پایدار از تندرستی و پویایی در خانواده ایجاد می‌کنند.<ref>[https://www.irna.ir/news/85635530/سلامت-زنان-بنیان-خانواده-سالم-و-جامعه-جوان «سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعۀ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
 
== مادر در فرهنگ و ملل ==
=== در ایران ===
[[پرونده:نقش مادری۱.jpg|جایگزین=مادر خانواده در حال بازی با بچها|بندانگشتی|مادر خانواده در حال بازی با ستیا و سروین و هستی؛ خانواده سقازاده خسروشاهی]]در جمهوری اسلامی ایران، مادری به‌عنوان محوری‌ترین نقش در [[خانواده]] که واحد بنیادین جامعه و کانون اصلی رشد و تعالی انسان است، مورد توجه و عنایت قانون‌گذاران است. حمایت از نقش مادری و فراهم نمودن امکانات جهت ایفای صحیح این نقش کلیدی و اساسی در خانواده از مهم‌ترین وظایف حکومت اسلامی محسوب می‌شود. در اصل ۲۱ [[قانون اساسی]]، دولت موظف به اجرا و تحقق [[حقوق زنان]] با رعایت موازین اسلامی در امور زیر است:
# حمایت از مادران خصوصاً در دوران [[بارداری]] و حضانت فرزندان؛
# ایجاد دادگاه صالح برای حفظ کیان و بقای خانواده؛
# اعطای قیمومیت فرزندان به مادران شایسته در صورت نبودن ولی شرعی.
 
توجه به حقوق مادران و رسیدگی به مسائل و مشکلات آنها سبب ارتقای سطح فرهنگی، رفاه و آسایش خانواده می‌شود. به‌همین منظور قانون اساسی به وضع قوانینی در جهت حمایت از مادران توجه زیادی کرده، همچنین به بسترسازی جهت ایجاد شرایط لازم برای انجام نقش مادری پرداخته است که عبارت‌اند از:
# همکاری مرد در تربیت فرزندان با همسر خود؛
# استفاده مادران (بانوان باردار) از معذوریت؛
# حمایت از مادران در دوران شیردهی؛
# اشتغال مادران و امکان خدمت نیمه‌وقت برای بانوان؛
# حق حضانت.
 
==== مشارکت‌های اجتماعی در ایران ====
مادران ایرانی در سال‌های منتهی به پیروزی [[انقلاب اسلامی]] با حضور فعال در راهپیمایی‌ها، حمایت از مبارزان، تربیت فرزندان انقلابی و تحمل سختی‌ها و شهادت عزیزان‌شان و ایستادگی در برابر رژیم طاغوت، انگیزه و شجاعت را در مردان تقویت می‌کردند. آنها با الهام از حضرت فاطمه و حضرت زینب به میدان می‌آمدند، در صفوف نخست مبارزه قرار می‌گرفتند و با صلابت و فداکاری، پیام آزادی‌خواهی و عدالت‌طلبی را به گوش جهانیان می‌رساندند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n123708/نگاهی_به_پیدایش_انقلاب_اسلامی_و_نقش_زنان_در_پیروزی_آن یزدانی، «نگاهی به پیدایش انقلاب اسلامی و نقش زنان در پیروزی آن»، وب‌سایت پرتال امام خمینی.]</ref>
 
در دوران جنگ ایران و عراق نیز مادران، سرمایه اجتماعی مهمی به‌شمار می‌آمدند. آنان با تربیت فرزندانی مؤمن، شجاع و مسئولیت‌پذیر، زمینه‌ساز حضور نسلی شدند که در برابر تجاوز دشمن ایستاد. این مادران، با رضایت و ایمان قلبی، فرزندان خویش را راهی جبهه‌ها کرده و پس از شهادت آنان، با صبر و پایداری، پیام‌آور فرهنگ ایثار و مقاومت شدند. نقش‌آفرینی آنان تنها به عرصهٔ تربیت محدود نبود؛ بلکه در ایفای نقش در اعزام و بدرقه رزمندگان، پرستاری از مجروحان، تولید و بسته‌بندی مواد غذایی و لباس برای رزمندگان، تقویت روحیهٔ مردم و حفظ انسجام خانواده‌ها سهم مهمی داشتند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1403100201056/نگاهی-به-نقش-مادران-قهرمان-در-هشت-سال-دفاع-مقدس «نگاهی به نقش مادران قهرمان در هشت سال دفاع مقدس»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در جریان جنگ ۱۲ روزهٔ ایران و رژیم صهیونیستی، مادران ایرانی با وجود اضطراب‌های شخصی و ترس از آینده، نقش فعالی در خانواده داشتند. آنها ناچار بودند میان پیگیری اخبار و حفظ آرامش خانه تعادل برقرار کنند. در فضای پرتنش ناشی از احتمال گسترش جنگ، قطع ارتباطات یا تهدید مستقیم مناطق مسکونی، مادران سعی در مدیریت نگرانی فرزندان و سامان‌دادن امور روزمره داشتند. این فعالیت‌ها، از محدودکردن دسترسی به اخبار تا ایجاد فعالیت‌های جمعی در خانه، جلوه‌ای از مشارکت اجتماعی و حتی کنش سیاسی غیرمستقیم بود که در سبک زندگی اسلامی، با مفاهیمی چون حفظ بنیان خانواده و مسئولیت‌پذیری اجتماعی پیوند دارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/85878395/مادر-ستون-آرامش-خانه-در-جنگ-۱۲-روزه «مادر، ستون آرامش خانه در جنگ 12 روزه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
 
==== در هنر و ادبیات ایرانی ====
در [[شعر فارسی]]، مادر به‌عنوان نمادی از مهر، فداکاری، ایثار، شکیبایی و عاطفه مورد ستایش قرار گرفته است. [[فردوسی]]، [[سعدی شیرازی|سعدی]]، [[مولانا]]، [[خیام]]، [[عطار نیشابوری|عطار]] و [[نظامی گنجوی|نظامی]] در اشعار خود به جایگاه والای مادر در فرهنگ و ادب ایرانی اشاره کرده‌اند.<ref>[https://alijazayeri.blogfa.com/post/221 جزایری، «جایگاه مادر در شعر فارسی»، وب‌سایت یادداشت‌های یک روزنامه‌نگار.]</ref> در ادبیات داستانی، جایگاه مادر به‌عنوان نماد مِهر و خِرد، مورد توجه بوده است. به‌طور مثال بر اساس [[شاهنامه]] فردوسی، شخصیت‌هایی چون فرانک و تهمینه با ویژگی‌های مادرانه‌شان، نقشی اساسی در تربیت و هدایت فرزندان ایفا می‌کنند. در دوران معاصر، نویسندگانی چون [[سیمین دانشور]] در سووشون، تصویرگر نقش مادر در بستر اجتماعی و سیاسی ایران بوده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/213469/سیمای-زن-و-مادر-در-ادب-فارسی-و-فرهنگ-اصیل-ایرانی-اظهار «سیمای زن و مادر در ادب فارسی و فرهنگ اصیل ایرانی/ اظهار نظر نویسندگان و اهل قلم معاصر در گفت‌وگو با مهر»، خبرگزاری مهر.]</ref>
 
در هنرهای تجسمی ایرانیان همچون نقاشی، تصویر مادر با نگاهی تقدیسی و گاهی نمادین، بیانگر پیوند عمیق عاطفی و معنوی بین مادر و فرزند است.<ref>[https://www.isna.ir/news/00061926252/جلوه-مهر-مادرانه-در-تابلوهای-نقاشی «جلوه مهر مادرانه در تابلوهای نقاشی»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
 
جایگاه مادر در سینمای ایران، همواره محور داستان‌هایی پر احساس و تأثیرگذار بوده است. فیلم مادر از علی حاتمی، میم مثل مادر از رسول ملاقلی‌پور، مهمان مامان از داریوش مهرجویی، مامان از آرش انیسی، شیار ۱۴۳ از نرگس آبیار و ویلایی‌ها از منیر قیدی، تصویرگر نقش پررنگ مادر در مواجهه با رنج‌ها و سختی‌ها و نیز نشان‌گر فداکاری و مهر بی‌پایان مادرانه هستند.<ref>[https://www.qudsonline.ir/news/952305/نگاهی-به-سیمای-مادر-در-چهار-دهه-سینمای-ایران-از-مادر-دهه-۶۰ «نگاهی به سیمای مادر در چهار دهه سینمای ایران/ از «مادر» دهه 60 تا «مامان» دهه 90»، وب‌سایت روزنامۀ قدس.]</ref>
 
==== روز ملی مادر ====
در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران، روز بیستم [[جمادی الثانی|جمادی‌الثانی]] که مصادف با ولادت [[حضرت فاطمه]] است، به ابتکار [[امام خمینی]] به‌عنوان روز زن و روز مادر نامگذاری شد. این انتخاب، مبتنی بر جایگاه بی‌همتای فاطمه زهرا به‌عنوان الگوی کامل [[زن مسلمان]] در عرصه‌های همسرداری، مادری، [[عفاف]]، [[ایمان]]، [[ایثار]] و مبارزه با ظلم است. بر اساس باور [[شیعه|شیعیان]]، حضرت فاطمه تنها بانویی است که پدرش، همسرش و خود او همگی معصوم بوده‌اند. همچنین پیامبر اسلام، دخترش فاطمه را '''امّ‌ابیها''' لقب داده است؛ یعنی دختری که همچون مادری مهربان برای پدر خویش بود. زندگی کوتاه اما پربار حضرت فاطمه، نمونه‌ای بی‌نظیر از ایفای نقش مادری و همسری دانسته می‌شود. انتخاب روز ولادت حضرت فاطمه به‌عنوان روز مادر، نشان‌گر اهمیت مادرانگی در فرهنگ اسلامی‌ایرانی است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4849802/دلیل-نامگذاری-ولادت-حضرت-فاطمه-به-عنوان-روز-مادر «دلیل نامگذاری ولادت حضرت فاطمه به‌عنوان روز مادر»، خبرگزاری مهر.]</ref>
 
== حقوق مادر ==
در جوامع مختلف، حقوق قانونی مادران در قبال خانواده و فرزندان به‌شیوهای گوناگونی تعریف شده است. در بسیاری از جوامع، والدین یا مادر اجازه دارند تا دربارهٔ تحصیل، [[دین]]، مراقبت‌های پزشکی و محل زندگی کودک خود، تصمیم بگیرند.<ref>. منجم، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، 1381ش، ص95.</ref> همچنین حقوق [[زایمان]]، [[شیردهی]]، نگهداری از فرزندان و حقوق خانوادگی از جمله حقوق مرتبط با مادر است. اکرام جایگاه مادران در نظام اجتماعی و خانوادگی، توجه به اشتغال مادران، حمایت‌های قانونی و ارائه خدمات مالی و رفاهی به مادران هم از طرف دولت و هم از طرف [[پدر]] خانواده از جمله مسائلی است، که منجر به تثبیت نقش مادری زنان در نظام خانواده و جامعه می‌شود.<ref>[https://civilica.com/doc/1033878/ قاسم‌زاده و ستایش‌پور،  «حق مادری در قوانین موضوعه ایران»، 1399ش، ص2.]</ref> یکی از مسائل مهم در نگاه اسلام پس از طرح حقوق فرزند بر مادر، حق مادر بر فرزند است. توصیه‌ها و دستورات زیادی در قالب آیات و روایت از خداوند متعال و معصومین در مورد حق مادر بر فرزند شده است از جمله ایت توصیه‌ها می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد: نیکی و احسان، قدرشناسی، نگاه مهرآمیز، به‌دست‌آوردن رضایت پدر و مادر، زیارت مزار مادر پس از مرگ، قرائت قرآن برای مادر پس از مرگ، انجام اعمال نیک به نیت مادر. در فرهنگ اصیل ایرانی و نیز بر اساس آموزه‌های دین اسلام، مادر از حقوق ویژه‌ای برخوردار است، ازجمله:
* '''حق شیردهی؛''' همسر یا غیر همسر نمی‌تواند مادر را از شیردهی به فرزند، محروم کند مگر به دلیل مصالح برتر.
* '''حق ارث؛''' در فرهنگ اسلامی، مادر از فرزند فوت‌شده خود، ارث می‌برد.<ref>سورهٔ نساء، آیهٔ 11.</ref>
* '''حق حرمت و احترام؛''' در فرهنگ اسلامی، حرمت مادر در هر شرایطی حفظ می‌شود<ref>سورهٔ لقمان، آیهٔ 15.</ref> و بر اساس آموزه‌های اسلام، آزردن مادر حتی در حد گفتن «اف» حرام است.<ref>سورهٔ اسراء، آیهٔ 23.</ref> فرزند نباید خواسته‌های شخصی خود را به مادر تحمیل کند.<ref>سورهٔ مریم، آیهٔ 31-32.</ref>
* '''حق احسان و نیکی'''؛ در فرهنگ اسلامی‌ایرانی، احسان به مادر شامل نیکی عاطفی و مالی، گذشت و برآوردن خواسته‌ها به‌ویژه در دوران پیری، همسان عبادت خدا است.<ref>سورهٔ نساء، آیهٔ 36؛ سورهٔ انعام، آیهٔ 151؛ سورهٔ اسراء، آیهٔ 23.</ref> رضایت قلبی مادر، از شروط پذیرش اعمال نیک فرزند است.<ref>سورهٔ احقاف، آیهٔ 15-16.</ref>
* '''حق دعای فرزند برای مادر'''؛ دعا و استغفار فرزند باعث آسانی زندگی مادر و برکت در آخرت او می‌شود.<ref>سورهٔ احقاف، آیهٔ 17؛ سورهٔ اعراف، آیهٔ 189؛ سورهٔ فرقان، آیهٔ 74.</ref>
 
== دیدگاه‌ها ==
[[پرونده:نقش مادری.jpg|جایگزین=تقدیر پدر خانواده بعد از گرفتن دسته گل تبریک تولد از سوی فرزندان دسته گل را به همسرش (لیلی بقایی) به پاس زحمات اش تقدیم می‌کند|بندانگشتی|تقدیر پدر خانواده بعد از گرفتن دسته گل تبریک تولد از سوی فرزندان دسته گل را به همسرش (لیلی بقایی) به پاس زحمات اش تقدیم می‌کند؛ خانواده زرگریان]]
 
=== دیدگاه فمنیسم ===
فمینیست‌ها، اقتدار مرد را منشأ اصلی شکل‌گیری نظام‌های پدرسالار معرفی کرده و مظلومیت تاریخی زنان را بر همین مبنا تفسیر می‌کنند. آنها منزلت اجتماعی را در میزان درآمد شغلی دنبال کرده و نقش مادری را بزرگ‌ترین مانع در این مسیر می‌دانند، برای برداشتن این مانع از یک‌سو به تحقیر نقش‌های مادری پرداخته و آن‌ها را «در آشپزخانه ماندن» و «کهنه شستن» می‌نامند و از سوی دیگر به اهمیت [[اشتغال زنان]] تأکید دارند. در چنین روندی، نفرت از نقش مادری گسترش یافته و به‌ناچار نقش مادری را از مادر بودن تفکیک می‌کنند. مادری را به‌عنوان نقش عام اجتماعی و وظیفه مشترک زن، مرد، خانواده و جامعه می‌دانند. با این تفکیک؛ نه‌تنها نقش مادری در خانواده، عاری از پشتوانه طبیعی شد که مادر بودن نیز منتفی شده و فرزندان با سپرده‌شدن به‌دست پرستاران، محروم از مهر مادری شدند. برخی متفکران غربی با توجه به پیامدهای پدیده بی‌مادری و تبدیل‌شدن خانه غربی به خوابگاه، بر بازگشت زن به کانون خانواده تأکید دارند.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص98-94.]</ref>
 
با آغاز جنبش‌های فمنیستی در غرب و تلاش برای احقاق [[نظام حقوق زن در اسلام|حقوق زن]] یکی از مسائلی که مورد توجه فمنیست‌ها قرار گرفت مسئله مادری بود. تلاش فمنیست‌ها جهت برابری حقوق زن و مرد در نحله‌های مختلف با رویکردهای متفاوت موجب، دیدگاهی متفاوت در مسئله مادری شد. در طول این سال‌ها، برخی به عنوان نهادی انقیادآمیز به مادری تاختند و از آنجا که مادری در این فضا با مفاهیمی چون سـنت و پدرسالاری گره خورده بود، تلاش برای فهم اجتماعی این مسئله با شورش و مبارزه علیه خانواده و فرزندآوری یکی دانسته شد. برخی دیگر به ریشه‌های اقتصادی مادری و تأثیری که سرمایه‌داری و تکنولوژی بر آن می‌گذارد هجوم بردند. عده‌ای دیگر ساختارها را کنار گذاشته و به تجربه‌های خرد مادران در زندگی روزمره توجه کردند. عده‌ای فرزندآوری و مراقبت را طبیعت زن دانستند و خواستار توجه اساسی به تفاوت‌های میان زن مرد شدن. د برخی هم به عاملیت مادران و خلاقیت‌های آنها پرداختند. در این میان عده زیادی هم بودند که عمده پژوهش‌ها و جریان‌های متأثر از [[فمینیسم]] را دارای پیش‌داوری و مفروضات غلطی دانستند و از فقدان صدای مادران اقلیت در گفتمان‌های اصلی رویکردهای فمینیستی انتقاد کردند.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_69958_a3164971d3ee59d9cae3dc0f0deb8d07.pdf رفعت جاه و دیگران، «تأملی بر تحول پارادایمی مسئلة «مادری»»،  1397ش]</ref>
 
=== دیدگاه اندیشمندان اسلامی ===
از دیدگاه بسیاری از عالمان، اندیشمندان و بزرگان دینی نقش مادر در رشد، تربیت فرزندان و پیشرفت جوامع بسیار مشهود است. از منظر آیت‌الله جوادی آملی این زنان هستند که جامعه را تربیت می‌کنند و از میان نقش‌های مختلفی که بر عهدهٔ زنان است، نقش مادری از بقیه وظایف آنها برای [[خانواده]] و اجتماع مهم‌تر است.<ref>. جوادی‌آملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1387ش، ص136.</ref>
 
اصلی‌ترین و مهم‌ترین وظیفهٔ زن، مادر شدن است. هفت سالی که کودک تحت تربیت مستقیم مادر است، حیاتی‌ترین دوران شکل‌گیری شخصیت روحی و فکری کودک را تشکیل می‌دهد.<ref>جوادی‌آملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1387ش، ص137.</ref> از منظر [[امام خمینی]] مادران به‌عنوان محور کانون خانواده، نقش مؤثرتری در تفهیم ارزش‌ها و قواعد به کودکان دارند که این امر در سعادت و شقاوت جامعه نیز اثرگذار است. مادر، مربی انسان‌ها است و با تربیت صحیح فرزندان می‌تواند کشوری را آباد کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5659/6793/81329/نقش-مادران-در-سعادت-جامعه-از-دیدگاه-امام-خمینی%22ره%22%22قسمت-دوم%22 . سعیدی، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی(ره)»، 1388ش، ص3.]</ref>
 
به‌عقیدهٔ بزرگان دینی، کاهش نقش مادری در نظام خانواده و واگذاری کودکان به [[مرکز نگهداری کودکان|مراکز نگهداری]] موقت مانند [[مهد کودک]]، [[احساس|احساسات]] و عواطف میان مادر و فرزند را کم کرده و تبعات روحی و جسمی بسیاری را هم برای کودک و هم برای مادر به‌دنبال خواهد داشت. پرورش استعدادهای روحی، معنوی و فکری کودکان در محیط خانواده، با نقش‌آفرینی والدین خصوصاً مادر امکان‌پذیر است و مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز تحصیلی گوناگون نقش کمتری را ایفا می‌کنند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/12/23/1026398/جایگاه-زنان-و-مادران-از-دیدگاه-آیت-الله-جوادی-آملی . «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی‌آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: 21 تیر 1401ش.]</ref>
 
در رویکرد اسلامی؛ مادری از الزامات طبیعی حیات زنانه دانسته شده و [[نقش تربیتی زن|نقش‌های تربیتی زن]] به‌عنوان مادر، تکلیف عبادی معرفی می‌شوند که در دستگاه خلقت به‌عهده زن گذاشته شده است.<ref>سوره نحل، آیه 72.</ref> مادری در این نگاه، یک شغل نیست بلکه راه عبودیت زن از مسیر مادری یعنی انسان‌پروری گذشته<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص95.]</ref> و زن را موجود بهشتی می‌سازد.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref>
 
=== دیدگاه‌های روان‌شناسی ===
مادرانگی از منظر روان‌شناسی، فرآیندی چندبعدی است که سلامت روان، ثبات هیجانی و کیفیت روابط را با رشد شخصیت و هویت کودک پیوند می‌دهد. برخورداری مادر از سلامت روان، پیش‌شرط تأمین بهداشت روانی خانواده و تربیت فرزندانی سالم و متعادل است. مادر متعادل و متوازن، به احتمال بیشتر، فرزندانی با شخصیت پایدار و توانایی‌های اجتماعی و اخلاقی پرورش می‌دهد. دلبستگی ایمن که پایهٔ سلامت روان و شایستگی فرد است، عمدتاً تحت تأثیر رفتار مادر شکل می‌گیرد و در دسترس بودن و پاسخ‌دهی مناسب مادر از عوامل کلیدی آن است. مادر بر پایه سلامت روانی و شخصیتی خود، با نگرش مثبت به توانمندی‌های فرزند می‌نگرد و علاوه بر جبران کاستی‌ها، نقاط قوت او را تقویت می‌کند. همچنین، ارتباط مؤثر مادر، اعتمادبه‌نفس، کیفیت زندگی و سازگاری خانوادگی را در فرزند افزایش داده، استرس او را کاهش می‌دهد و زمینه‌ساز خانواده‌ای کارآمد با فرزندانی سالم می‌شود.<ref>[https://pzk.journals.miu.ac.ir/article_1013_1e29a7484e7f2303918180d5205d5c4f.pdf هوشیاری و صفورایی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، 1393ش، ص68-82.]</ref>
 
== چالش‌ها ==
در دنیای معاصر، مادرانگی با چالش‌های متنوع و پیچیده مواجه شده است.
* '''نقش‌های زنانه''': مادری همواره در فرهنگ ایرانی نقش اصلی و مقدس زن شناخته می‌شد و پیوندی عمیق با فیزیولوژی و هویت زنانه داشت؛ اما تحولات فرهنگی و اجتماعی منجر به بازاندیشی و تغییر نگرش برخی دربارهٔ نقش‌های زنانه شده است. زنان امروز علاوه بر نقش مادری، گزینه‌های گسترده‌ای در زندگی شخصی و اجتماعی خود دارند و تصمیم‌گیری دربارهٔ فرزندآوری و مادر شدن بیشتر مبتنی بر اختیار و شرایط فردی آن‌ها است.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1213153/مادری-در-کشاکش-مدرنیته-و-سنت رستگارخالد، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وب‌سایت جوان‌آنلاین.]</ref>
* '''فشارهای اجتماعی''': فشارهای اجتماعی، شامل انتظارات گسترده و گاه ناسازگار جامعه از مادران در ایفای همزمان نقش‌های مادری، همسری و کنشگری فعال اجتماعی است که بار روانی قابل توجهی ایجاد می‌کند. همچنین سرعت تغییر در ارزش‌ها، روش‌های تربیتی و شرایط زندگی شهری، توقعات و مسئولیت‌های مادران را افزایش داده و گاه آنها را در موقعیت دشواری قرار می‌دهد.
* '''فرزندآوری''': فرزندآوری به دلیل دغدغه‌های اقتصادی، آینده‌هراسی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی، برای بسیاری از زنان به چالشی مهم تبدیل شده است.
* '''اشتغال''': مادران شاغل باید میان نقش‌های چندگانه مادری، همسری، خانوادگی و اجتماعی تعادل برقرار کنند. یکی از مشکلات اصلی این گروه، کمبود وقت برای مراقبت و نگهداری از فرزندان خردسال است که می‌تواند باعث اضطراب و احساس گناه شود. همچنین، مادران شاغل با دغدغه‌های انباشته‌ای از قبیل فشار کاری، توقعات خانوادگی و اجتماعی و نیاز به حفظ سلامت روان و جسم خود روبرو هستند. این شرایط موجب می‌شود که آنها برای مدیریت بهینه زمان و ایفای نقش‌های مختلف خود، به حمایت‌های ویژه اجتماعی و خانوادگی نیازمند باشند.<ref>[https://ssoss.ui.ac.ir/article_28063.html عسکری ندوشن و رازقی نصرآباد، «تجربۀ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعۀ کیفی در شهر تهران»، 1402ش، ص102-104.]</ref>
 
== پانویس ==
{{پانویس}}
 
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم
* * «آدابی که پدر و مادر قبل از تولد فرزند باید رعایت کنند چیست؟»، وب‌سایت اسلام کوئست، تاریخ درج مطلب:۲۶ بهمن ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
* «از مادران شهدای مدافع حرم تا مادران شهدای کربلا»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۷ بهمن ۱۳۹۹ش.
* «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۸ش.
* «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش.
* «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
* «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۱ش.
* «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۷ش.
* «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش.
* «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
* «جلوه مهر مادرانه در تابلوهای نقاشی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
* «دلیل نامگذاری ولادت حضرت فاطمه به‌عنوان روز مادر»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۳۹۸ش.
* «سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعهٔ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۳ش.
* «سیمای زن و مادر در ادب فارسی و فرهنگ اصیل ایرانی/ اظهار نظر نویسندگان و اهل قلم معاصر در گفت‌وگو با مهر»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مرداد ۱۳۸۴ش.
* «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ دریافت مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ش.
* «کارآفرین نمونه: یک زن در عین نقش مادری می‌تواند در تحولات جامعه اثرگذار باشد/ حجاب مانع آزادی نیست»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟»، وب‌سایت صاحب‌خبران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
* «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
* «مادر، ستون آرامش خانه در جنگ ۱۲ روزه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۴۰۴ش.
* «مادران؛ خط مقدم مقابله با تروماهای روانی کودکان در جنگ و بحران»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۴۰۴ش.
* «مادری»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
* «مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب‌سایت: yariway، تاریخ مطلب: ۲ مارس ۲۰۲۲م.
* «نقش مادر در پیشرفت فرهنگی جامعه»، وب‌سایت خبری تحلیلی سبلان ما، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۳ش.
* «نگاهی به سیمای مادر در چهار دهه سینمای ایران/ از «مادر» دهه ۶۰ تا «مامان» دهه ۹۰»، وب‌سایت روزنامهٔ قدس، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۲ش.
* «نگاهی به نقش مادران قهرمان در هشت سال دفاع مقدس»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۳ش.
* «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۶ش.
* ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
* احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
* اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۳۹۷ش.
* اسپاک، بنیامین، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، ترجمه احمد میرعابدینی، تهران، چکامه، ۱۳۶۲ش.
* اکبری، امیر و مسیح‌فر، فاطمه، «بررسی ابعاد و جایگاه زن در شاهنامه فردوسی»، نشریهٔ مطالعات ایرانی، شمارهٔ ۲۸، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.
* امامی، سید حسن، قانون مدنی، اسلامیه، ۱۳۸۶ش.
* امینی، فریده، «خوشهٔ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، نشریهٔ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شمارهٔ ۳۰، تابستان ۱۴۰۳ش.
* انصافی مهربانی، سپیده و بیگی، نفیسه، «تبیین جایگاه مادر در سبک زندگی اسلامی با تأکید بر آیات و روایات»، کنگره بین‌المللی فرهنگ و اندیشه دینی، ۱۳۹۵ش.
* بستاکچی، افشان و همکاران، «تحلیل انتقادی نظریه فمینیسم قرآنی مارگوت بدران در دایرةالمعارف قرآن»، سفینه (ویژه زن و خانواده)، شماره ۶۴، پاییز ۱۳۹۸ش.
* بستان، حسین، خانواده در اسلام، ناشر: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، نوبت چاپ: دوازدهم، قم، ۱۳۹۹ش.
* بوذری‌نژاد، یحیی و جهانشاهی، مینا، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمنه ودود «فصلنامه علمی– پژوهشی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، شمارة۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش،
* پیرمرادیان، مصطفی، اصلاحی، متین‌السادات و اصلاحی، مهشیدالسادات، «مقایسه وضعیت زن در دوره جاهلیت و بعد از اسلام»، فصلنامه تاریخ نو، شمارهیازدهم، تابستان ۱۳۹۴ش.
* توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی، تاریخ درج: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
* جزایری، علی، «جایگاه مادر در شعر فارسی»، وب‌سایت یادداشت‌های یک روزنامه‌نگار، تاریخ درج مطلب: ۳ خرداد ۱۳۹۰ش.
* جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
* جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، اسراء، ۱۳۸۷ش.
* جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، اسراء، قم، ۱۳۷۷ش.
* جواهری، بهاره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستان‌شناسانه دوره امپراطوی جدید (۱۰۰۰–۱۵۰۰ق. م)»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۳، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۰ش.
* حر العاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، مؤسسه آلالبیت، قم، ۱۴۰۳ه‍.ق
* حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
* حسنی محمدرضا و محمدزاده، فاطمه، «مادری دلسوزانه؛ تجربهٔ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، نشریهٔ جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، شمارهٔ ۲۲، زمستان ۱۴۰۲ش.
* حکمت‌نیا، محمود، حقوق زن و خانواده، ناشر: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۲ش.
* خاوری، محمدجواد، «هزارگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت وطن ادب، تاریخ بازدید: ۲۵ مردادماه ۱۴۰۴ش.
* خدامی، نرگس، مادری؛ حقوق و مسئولیت‌ها، ناشر: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، قم، ۱۳۹۶ش.
* خیری، یوسف و دیگران، «نقش مادر در تربیت کودک از منظر آموزه‌های اسلامی»، نشریهٔ مطالعات علوم اسلامی انسانی، شمارهٔ ۲۱، بهار ۱۳۹۹ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
* رستگارخالد، امیر، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وب‌سایت جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۲ش.
* سعیدی، فاطمه، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی (ره)»، مطالعات قرآنی جامعه، شماره ۵۸، ۱۳۸۸ش.
* طیبی، ناهید و علیپور، فاطمه، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، نشریهٔ مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۱۹، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.
* عبدالله پور، نازی، «پژوهشی در تطور و تنوع مفهوم مادری در جامعه و بررسی مصادیق آن»، نشریهٔ زن و مطالعات خانواده، شمارهٔ ۶۱، پاییز ۱۴۰۲ش.
* عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
* عسکری ندوشن، عباس و رازقی نصرآباد، حجیه بی‌بی، «تجربهٔ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعهٔ کیفی در شهر تهران»، نشریهٔ پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، شمارهٔ ۴۲، پاییز ۱۴۰۲ش.
* علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، نشر هاجر، ۱۳۹۰ش.
* فرهنگ معین، ذیل واژه «مادر»، وب‌سایت واژه یاب، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
* قائم‌مقام فراهانی، ناهیدالسادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، در دو فصلنامه هفت آسمان، دوره پانزدهم، شماره شصت، اسفند ۱۳۹۲ش.
* قاسمی، ابراهیم، «نخستین الگوی مادری در اسلام»، وب‌سایت روزنامهٔ قدس، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
* قاسم‌زاده، فاطمه و ستایش‌پور، محمد، «حق مادری در قوانین موضوعه ایران»، دومین کنفرانس ملی حقوق، علوم اجتماعی و انسانی، روان‌شناسی و مشاوره، ۱۳۹۹ش.
* قرائتی، محسن، «حق پدر و مادر در رساله حقوق امام سجاد»، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
* قومی، مرضیه فاطمه، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، دوفصلنامه تخصصی پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال دوم، شماره دوم، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، اصول‌الکافی، دارالثقلین، قم، ۱۳۹۵ش.
* کوئن، بروس، درآمدی به جامعه‌شناسی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران، توتیا، چاپ دوازدهم، ۱۳۸۱ش.
* مجلسی، محمد باقر، بحاراالنوار، مؤسسه الوفاء، بیروت، ۱۳۸۳ش.
* محبی، محمدعارف، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی‌اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
* مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت، چاپ هشتم، تهران، الزهرا، ۱۳۶۵ش.
* معین‌الاسلام، مریم، «جایگاه و نقش مادری در جمهوری اسلامی ایران»، پیام زن، ۱۳۸۳ش.
* منجم، رؤیا، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، تهران، نشر مس، ۱۳۸۱ش.
* نساجی زواره، اسماعیل، «بانوی نمونه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۳ مرداد ۱۴۰۴ش.
* نوری، اعظم، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
* نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
* نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۸ق
* همدانیان، فاطمه و دیگران، «نگرهٔ مقاصد شرعی و رسالت مادری»، پژوهش‌نامه زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال۲، شماره۱، ۱۳۹۰ش.
* هوشیاری، جعفر و صفورایی، محمدمهدی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
* یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.
* یزدانی، مریم، «نگاهی به پیدایش انقلاب اسلامی و نقش زنان در پیروزی آن»، وب‌سایت پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۸ تیر ۱۳۹۶ش.
ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
{{پایان منابع}}
{{زن}}
{{خانواده}}

نسخهٔ کنونی تا ۱۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۳

مادری؛ یکی از نسبت‌های خانوادگی.

مادری سنگ بنای خانواده و منبع عمده هویت زنانگی است. ویژگی‌های طبیعی و فطری که خداوند در خلقت زنان قرار داده است آنها را برای وظیفه مادری آماده می‌کند، هر چند این ویژگی‌ها با توجه به فرهنگ، آداب و رسوم و تربیت … شدت و ضعف می‌یابد. زنان به جهت مادری دارای مسئولیت و وظایفی هستند. هر چند این مسئولیت‌ها رابطه ای دیالکتیک در مسئولیت‌سازی برای سایر افراد خانواده ایجاد می‌کند.

ویژگی‌های طبیعی زنان مانند: فرزندخواهی، مهرورزی و دلبستگی به فرزندان، مراقبت از آنان و پاسخ‌گویی به نیازهای جسمی و روحی آنان با هدف رشد و تعالی صحیح فرزند را نقش مادری گویند. نقش مادری با توجه به تفاوت‌های فرهنگی، اجتماعی و مذهبی دارای رویکردهای مختلفی است. نقش مادری در کنار نقش همسری، مهم‌ترین نقشی است که زنان در خانواده بر عهده می‌گیرند. مادران از منظر اندیشمندان مسلمان، جامعه‌سازانی هستند که فعالیت آنها به صلاح و فساد جامعه منتهی می‌شود. توجه به این جایگاه زنان در خانواده نقش به‌سزایی در تربیت فرزندان و انسجام بنیان خانواده دارد.

مفهوم‌شناسی

مادر ترجمه واژه «اُم» در عربی به معنای زنی که فرزند به دنیا می‌آورد یا زنی که داری فرزند است. مادر، زنی است که فرزندی را به‌دنیا می‌آورد، او را تغذیه می‌کند و نگهداری و سرپرستی او را بر عهده دارد.[۱] واژه مادر در زبان فارسی، به‌معنای زمین، اصلی و نخستین نیز آمده است.[۲] اصطلاحات مادرخوانده، مادر رضاعی/شیری، نامادری و مادربزرگ نیز در فرهنگ فارسی‌زبانان به‌کار می‌رود.[۳] مادر با معانی استعاری نیز آمیخته شده است؛ برای مثال «مادر وطن» نماد تعلق، حمایت و پاسداری از وطن و هویت اجتماعی است.[۴] در گسترهٔ ایران فرهنگی، مفهوم مادر به شکل‌های متنوعی بیان می‌شود؛ از جمله «مامان» در فارسی عامیانه، «انا» یا «آنا» در ترکی،[۵] «دا» در لری،[۶] «مار» یا «مائار» در گویش گیلکی[۷] و «آبه» و «آیه» در گویش هزارگی.[۸]

در اصطلاح فقهی مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد و به همین سبب صاحب منزلت مادری می‌شود. به عبارت دیگر مادر کسی است که؛ امر پرورش فرزندان را در دوران حمل و پس از آن بر عهده داشته و در انجام این وظیفه، بدون هیچ چشمداشت مادی یا معنوی، کوشا است. در مباحث فرهنگی و اجتماعی، پایگاه مادری حامل منزلت و نقش‌هایی است که دیگران از زن به‌عنوان مادر انتظار دارند. ملاک‌های منزلت در فرهنگ‌های مختلف متفاوت است که عمدترین آنها عبارتند از: ثروت، قدرت، نَسب، سن و ارزش‌های فرهنگی و معنوی.[۹] مفهوم مادری در گذشته، امر بدیهی تلقی می‌شد؛ اما امروزه در رویکردهای متفاوت، تعریف‌های نسبتاً مختلفی از آن ارائه می‌شود؛ در رویکردهای دینی، فلسفی و عمدتاً علمی، مادری ویژگی ذاتی زنان و حامل نقش‌های مادرانه دانسته می‌شود؛ اما در رویکرد فمینیستی، مفهوم مادری برساخته اجتماعی شمرده شده و حالت تهوع زنان در زمان بارداری، طغیان بدن علیه پذیرش فرزند، تفسیر می‌شود.[۱۰] مادری در آیات قران به مادر جسمانی،[۱۱] اجتماعی (معنوی)[۱۲] و شیری (رضاعی) تقسیم شده است.[۱۳]

چیستی

ویژگی‌های طبیعی و فطری که خداوند در خلقت زنان قرار داده است آنها را برای وظیفه مادری آماده می‌کند، هر چند این ویژگی‌ها با توجه به فرهنگ، آداب و رسوم و تربیت شدت و ضعف می‌یابد. خداوند، میل فطری در پرورش کودک را در نهاد مادران نهاده و این میل، در سنین بلوغ آشکار شده و در دوران حمل به عالی‌ترین مرحله تجلی خود می‌رسد. مادر، تجلی دهنده یکی از صفات عالی جمال خداوند است. این فضلیت را خداوند در وجود زنان به ودیعه نهاده است. در مادری صراحت و صداقت، مهر و صفا، عدل و تقوا به عالی‌ترین وجه خود نمایان شده و در راه خیر و سعادت فرزند بدرقه می‌شود. به عبارت دیگر نقش تربیتی زن به عنوان مادر، فضلیت و وظیفه‌ایست که غفلت و اشتباه در آن، موجب تباهی نسل و فساد جامعه شده و مراقبت از آن، جامعه‌ای خیرخواه و متکامل پدیدمی‌آورد.

جایگاه و منزلت

مادری برای بشر در طول تاریخ مفهومی مقدس بوده است و مادر مظهر محبت و فداکاری شناخته شده است. ادیان نیز در تقدس بخشی به مادری نقش برجسته‌ای داشته‌اند در اسلام بهشت زیر پای مادران توصیف شده است و در مسیحیت مریم مقدس سمبل مادر امت شناخته می‌شود. هر چند همه ادیان الهی مقام ارزشمندی برای مادر قائلند و به او احترام می‌گذارند، ولی اسلام بیش از دیگر مکاتب به این مسئله توجه نموده و به مادر عظمت بخشیده است. حقوقی را که اسلام برای مادران مشخص کرده، بسیار فراتر از حقوقی است که برای دیگران حتی پدر قائل شده است؛ چرا که مادر مربی انسان و در حقیقت پرورش دهنده جامعه است و اوست که می‌تواند فرد و جامعه را به سعادت برساند یا به شقاوت و بدبختی بکشاند.

در آیات قرآن کریم مقام مادری هم ردیف اطاعت و عبادت خدا ذکر شده است. خداوند در هر یک از آن آیات، با عظمت و بزرگی از مادر یاد کرده و به نوعی از مقام او تمجید نموده است. چرا که وحی و الهام مستقیم خدا به مادر موسی، اظهار ارادت و نیکویی عیسی به مادر، بیان زحمات و رنج‌های مادر در قرآن کریم و همچنین دستور حق تعالی به احسان و نیکی نسبت به پدر و مادر، همه گواه بر رفعت جایگاه مادر است.

مادر به‌عنوان مهم‌ترین رکن محبتی در خانواده، نقش أثرگذاری در ایجاد آرامش در محیط خانه، الفت و مودت میان اعضای خانواده دارد. اهمیت‌دادن به نقش مادری در خانواده و به‌تبع آن در نظام اجتماعی، یکی از مهم‌ترین عوامل در پیشرفت و ترقی یک جامعه به‌شمار می‌رود. تکریم مادر و نقش مادری، تأمین نیاز مادی، عاطفی و قدرشناسی از زحمات و احساسات آنها سبب ارزشمندی نقش مادر در نظام خانواده و اجتماع می‌شود. توجه به نقش مادر سبب می‌شود زنان بر نقش مادری خود در نظام خانوادگی و تأثیر آن در نظام اجتماعی تمرکز بیشتری کرده و آن را یک ارزش و جایگاه بالا برای خود محسوب کنند.[۱۴]

در اقوام کهن

ایران باستان در مقطعی از تاریخ دارای نظام مادرشاهی بود و سلسله نَسَبی به مادر می‌رسید.[۱۵] در مصر باستان؛ پسران، خود را به جای پدر با نام مادر معرفی می‌کردند. افراد مهم عمدتاً در آرام‌گاه‌های خود، چهره مادران‌شان را به تصویر می‌کشیدند تا او را تا ابد همراه خود داشته باشند.[۱۶]

زنان آتن از نفوذ اندکی برخوردار بوده و تا پیش از مادر شدن، چندان مورد عنایت نبودند؛[۱۷] اما مادری دارای مقام ارجمندی بوده و جشنواره‌هایی را برای گرامی‌داشت مادر برگزار می‌کردند.[۱۸]

در چین، مادر از موقعیت رفیعی برخوردار بوده است؛ حرمت مادری در افسانه چینی هاکوگا بازتاب یافته و چینی‌ها معتقدند هاکوگا هر روز از مادرش تازیانه می‌خورد و هیچ‌گاه ناله نمی‌کرد. تنها زمانی که مادرش پیر شده و قادر به زدن ضربت‌های شدید نبود، برای ناتوانی مادر گریست.[۱۹]

در جاهلیت، نقش مادری نسبت به سایر نقش‌های زن پر رنگ‌تر بود و عرب‌ها تا زن، مادر نشده بود او را خوار می‌دانستند وقتی مادر می‌شد احترام زیادی پیدا کرده و معتقد بودند؛ زن قابل تعویض است ولی مادر عوض‌شدنی نیست.[۲۰]

در آیین‌های اعتقادی

در آیین‌های اعتقادی عموماً، مادری دارای منزلت بالایی دانسته می‌شود؛ در آیین یهود، یهودی‌بودن از مادر به ارث می‌رسد.[۲۱] برخی با استناد به این موقعیت ممتاز، خواسته‌اند مادرسالاری را از آن استنباط کنند؛ اما پژوهش‌های معتبر این امر را منحصر به محیط خانه می‌دانند.[۲۲]

زرتشتیان روزی را به‌عنوان روز زن جشن می‌گرفتند،[۲۳] مادران از فرزندان خود هدایایی دریافت کرده و زنان نیکوکار که فرزندان نیکو پرورش داده بودند مورد تقدیر واقع می‌شدند.[۲۴] برخی محققان، وفور نقاشی مریم با فرزندش عیسی مسیح در میان مسیحیان را حاکی از جایگاه رفیع مادری در این آیین می‌دانند.[۲۵] در آیین کنفوسیوس، اطاعت از پدر و مادر، از اصلی‌ترین آموزه‌های آن محسوب می‌شود.[۲۶]

در آیین بودایی، فرزندان ملزم به احترام به والدین خود بوده و احترام به آنها سبب پیشرفت دنیوی شمرده می‌شود. از نظر بودا، فرزندان هرگز نمی‌توانند دین خود نسبت به والدین را ادا کنند، زیرا مادر بیشترین زحمت را برای فرزندان خود متحمل می‌شود و احترام او از احترام به هر شخص دیگری حتی مقام‌های بالای بودایی واجب‌تر است.[۲۷] بی‌احترامی به مادر در تمام فرهنگ‌ها و نظام‌های اعتقادی تقبیح شده است. در آیین بودایی بدرفتاری با مادر دارای پیامدهای بدی دانسته می‌شود.[۲۸]

زن در هندوئیسم به‌عنوان مادر مقام والایی دارد حتّی جایگاه وی برجسته‌تر از معلّم یا پدر دانسته می‌شود.[۲۹]

در اسلام

جایگاه مادر در آموزه‌های اسلام از اهمیت بالایی برخوردار است و شمار زیادی از آیات قرآن و روایات به احترام و اکرام مادر پرداخته‌اند. دین اسلام نقش مادری را نمودی عالی از کمال زن معرفی کرده و پاداش معنوی زیادی را برای آن در نظر گرفته است.[۳۰] مادری در آموزه‌های اسلام، از منزلت فوق‌العاده برخوردار است؛ نیکی کردن به مادر در ردیف پرستش خداوند بوده،[۳۱] رضایت و خشم مادر موجب رضایت و خشم خداوند می‌شود.[۳۲] از منظر پیامبر اسلام زن در مدت بارداری، مجاهد، عابد روزه‌دار و شب‌زنده‌دار محسوب شده و پس از وضع حمل پاداش عظیمی دریافت می‌کند و هنگامی که به فرزندش شیر می‌دهد در برابر هر مکیدنی، از ثواب آزاد کردن برده‌ای از فرزندان اسماعیل برخوردار می‌شود و در پایان دوران شیردهی، خداوند گناهان او را می‌بخشد.[۳۳]

بر این اساس، بهشت در زیر پای مادران دانسته می‌شود.[۳۴] خدمت‌گزاری فرزند به مادر نسبت به پدر، لازم‌تر است. حقّ مادر بر گردن فرزند بیشتر و وظیفه فرزند نسبت به مادر سنگین‌تر است. علت این ترجیح، زحمات بیشتری مادر بوده و عدل الهی ایجاب می‌کند که در مقابل زحمات بیشتر، حق بیشتری داشته و در مقابل تحمل ناراحتی بیشتر از ارزش بالاتری برخوردار شوند.[۳۵] از منظر رسول خدا حق مادری به قدری سنگین است که اگر انسان تمام عمر، مادرش را خدمت کند معادل یک روزی که در رحم او بوده نمی‌شود.[۳۶]

دین اسلام با نگرشی کمال‌گرا به جایگاه و حقوق مادران و نقش مادری در دوران بارداری و پرورش فرزند پرداخته و بسیاری از نگرش‌های منفی در این زمینه را نفی کرده است.[۳۷] اسلام ایفای نقش مادر را با عناوینی مانند از خود گذشتگی، صبر، تقوا، عفت و اخلاق نیکو تعبیر کرده است. دین اسلام با تأیید اشتغال زنان همراه با حفظ کرامت و جایگاه ارزشمند آنها، خواستار توجه به اولویت نقش همسری و مادریِ زنان و پررنگ بودن نقش آنها[۳۸] در محیط خانواده است و این بر خلاف انگاره‌هایی است که ایفای نقش مادری را مانع پیشرفت زنان در تحصیل و کسب‌وکار می‌دانند.[۳۹]

احسان به مادر

در اسلام به پاداش‌های احسان به مادر اشاره شده که نقش جدی در تقویت تمایل زنان به مادری و آسان‌ساختن مراقبت فرزندان از مادر دارد. نیکی‌کردن به والدین از محبوب‌ترین اعمال نزد خداوند بوده و نتیجه آن زیاد شدن عمر، رسیدن به بهشت و جلوگیری از بلا بوده و ثواب آن برابر با جهاد در راه خدا است. همه این امور مربوط به مقام مادری بوده و دربارهٔ مادر کافر نیز صادق است. نیکی به مادر، هنجاری است که رابطه متقابل فرزندی و مادری را تقویت کرده و موجب می‌شود که فرزندان در مقام مادری یا پدری از مراقبت‌های فرزندان خود برخوردار شده و پاداش زحمات خود را در کهن‌سالی دریافت کنند.[۴۰] از منظر امام سجاد فلسفه اصلی نیکی‌کردن به مادر زحمات مادرانه است؛ وجود انسان در رحم مادر شکل‌گرفته، مادر از شیره جانش او را تغذیه و با تمام وجودش از او مراقبت کرده است[۴۱] و خود آن‌چنان مراقب رضایت مادرش بود که می‌ترسید لقمه‌ای را بردارد که مادرش به آن تمایل داشته است.[۴۲]

عاق مادر

در اسلام، برای اذیت‌کردن و ناسپاسی از والدین که از آن به عاق والدین تعبیر می‌شود، مجازات‌های سنگینی تعیین شده است.[۴۳] عاق والدین مانع استجابت دعا شده[۴۴] و موجب فقر و ذلت می‌شود.[۴۵] کسی که مادرش از او ناخشنود است، در ردیف شراب‌خوار، رباخوار، مال یتیم‌خوار قرارداشته و هرگز به بهشت راه نمی‌یابد. کسی که مادرش را کتک بزند دور از رحمت الهی بوده و خداوند چنین فردی را در همین دنیا مجازات می‌کند. از منظر جامعه‌شناسی نیز اگر شخصی برخورد تحقیرآمیزی با والدین خویش داشته باشد، فرزندانش با الگوگیری از آنها در فرایند جامعه‌پذیری، تحقیر والدین را ناهنجاری تلقی نکرده و با والدین خود همین رفتار را تکرار خواهند کرد.[۴۶]

مادران نمونه در تاریخ اسلام

در سخن پیشوایان دین اسلام، جایگاه مادر چنان رفیع است که بهشت زیر پای مادران دانسته شده[۴۷] و به اهمیت مادرانگی در تربیت فرزند و سلامت جامعه توجه داده‌اند.[۴۸] در تاریخ اسلام، زنان بسیاری به‌عنوان اسوه‌های مادرانگی شناخته شده‌اند که نقش پررنگی در شکل‌گیری شخصیت افراد اثرگذار در اجتماع داشته‌اند. آمنه، مادر پیامبر اسلام، با فداکاری و دلسوزی، بستر تربیت حضرت محمد را فراهم ساخت. خدیجه، همسر پیامبر و نخستین بانوی مسلمان، در دامان خویش حضرت فاطمه را پرورش داد.[۴۹] فاطمه زهرا، فرزندانی چون امام حسن، امام حسین و حضرت زینب را پرورش داد.[۵۰] واقعهٔ کربلا در روز عاشورا نیز تجلی مادرانگی‌هایی بود که ثمره آن، فداکاری در راه ایمان و پایداری بر آرمان تا مرز شهادت و اهدای جان بود. در روز عاشورا فرزندان حضرت زینب و نیز فرزندان ام‌البنین ازجمله حضرت عباس، به‌خاطر وفاداری به امام زمان خویش، شهید شدند. مادر وهب نصرانی هم در آن روز، فرزند تازه‌دامادش را برای یاری امام حسین به میدان جنگ فرستاد و او را به پایداری در راه حق سفارش کرد. نقش الگویی این مادران تا دوران معاصر تداوم یافته و مادران شهدای دفاع مقدس و شهدای مدافع حرم، با صبر بر فراق فرزند و پایداری در مسیر ارزش‌ها، خود را میراث‌داران مادران کربلا می‌دانند.[۵۱]

وظایف و مسئولیت‌ها

وظیفه مادری از آن جهت خطیر و مشکل است که زنان به جهت قبول این مسئولیت هم در این جهان و هم در جهان ابدی در برابر این وظیفه، بازخواست می‌شود.[۵۲] تأثیر شگرف مادران در زندگی فرزندان از دوران بارداری و نوزادی تا جوانی و حتی میان‌سالی و پیری، انکارناپذیر است. مادر با تحمل ۹ ماه بارداری سختی‌ها و خطرات بسیاری را می‌پذیرد که گاهی او را تا آستانه مرگ، پیش می‌برد.[۵۳] در سال‌های اول نوزادی و کودکی به‌دلیل وابستگی غذایی و مراقبتی کودک به مادر، لازم است توجه مادر نسبت به کودک خود بیشتر باشد.[۵۴] این امر تأثیر به‌سزایی در ایجاد امنیت، ارزشمندی، اعتماد به نفس و آرامش روحی و عاطفی فرزندان دارد. فرزندان به‌منظور تعلیم و تربیت بهتر در محیط‌های آموزشی، مدارس و دانشگاه‌ها، نیازمند رابطه مثبت و امن با والدین خود هستند. مادر با ایجاد محیطی پر از آرامش و آسودگی خیال برای فرزندان خود در نظام خانواده، می‌تواند بهترین شرایط را برای تراوش و پرورش استعداد فرزند خود فراهم آورد و زمینه‌ساز سلامت روحی و جسمی فرزند و پیشرفت‌های تحصیلی و شغلی او باشد.[۵۵] یکی از مهم‌ترین نقش‌ها و مسئولیت‌های زن، نقش مادری است. از مهم‌ترین مسئولیت‌های مادر عبارت‌اند از:

  1. ایجاد محیط امن برای فرزندان در دوره‌های مختلف سنی؛
  2. تأمین نیاز عاطفی و روحی فرزندان؛
  3. آموزش ویژگی‌های اخلاقی و احترام متقابل به فرزندان؛
  4. تقویت عقاید دینی و مذهبی فرزندان؛
  5. شناخت درست فرزندان و نیازهای آنها.[۵۶]بسیاری از اندیشمندان حوزهٔ دین، مصالح پنج‌گانه حفظ «دین»، «نفس»، «نسل»، «عقل» و «مال» را در حیطهٔ رسالت مادری بررسی می‌کنند:
  6. رسالت مادری در حفظ دین: مادر مبنای حفظ دین و تربیت و آموزش دینی در فرزند است. در حقیقت، این مادر است که در کودکی، تفکری را در قالب ذهن انسان قرار می‌دهد و فرد در بزرگسالی به دفاع از آن برمی‌خیزد.
  7. رسالت مادری در حفظ نفس: فرزند، در بطن مادر پرورش یافته و حمل می‌شود. این مادر است که مسئولیت حفظ جان فرزند را بر عهده دارد. پس از به دنیا آمدن نوزاد نیز مسئولیت تغذیهٔ فرزند، بر عهدهٔ مادر است. در حفاظت از نسل توسط مادر، بر دو بُعد مادی و معنوی آن تأکید می‌شود.
  8. رسالت مادری در حفظ نسل: نطفه، در حدود ۲۷۰ روز مهمان رحم مادر است. دین اسلام، در موضوع حفاظت از نسل، بیشترین نقش را برای مادران قائل است. آثار وجودی مادر، در وجود کودک ظهور کرده و طفل، در برنامهٔ حیات خود، به‌صورت خودآگاه یا ناخودآگاه، تابع طینت مادر می‌شود.
  9. رسالت مادری در حفظ عقل: این بخش به مهارت مادران در واداشتن فرزندان خود به تفکر، اندیشه و پرورش قدرت عقلانی آنها اشاره دارد. مادر با استفاده از روش مشاهدهٔ آفرینش و دعوت کردن فرزند خود به تفکر می‌تواند زمینه‌ساز رشد عقلانی و تفکر در او شود.
  10. رسالت مادری در حفظ مال: زن، در موقعیت مادری، در حفظ مال باید تا آنجا پیش رود که آسیبی متوجه کیان خانواده نشود.

وظایف قبل از بارداری

کودکان یکی از بهترین عوامل زیبایی بخش حیات آدمی و آینده‌سازان جامعه هستند. از آنجا که مادر فرزند را در رحم خود پرورش می‌دهد و بیشترین تعامل را در دوران حمل با جنین دارد برخی از اعمال و آدابی که قبل از تولد فرزند باید رعایت کنند، بدین قرار است:

  • انجام فرایض دینی
  • انس با قرآن و اهل‌بیت
  • مراعات آداب زناشویی
  • خوردن غذای حلال و پاکیزه و میوه‌های متنوع
  • انجام آزمایشات ژنتیکی
  • جلوگیری از افسردگی‌های روحی
  • تماشای مناظر زیبا
  • رعایت بهداشت جسمی، ورزش و…

وظایف در دوران بارداری

جنین از زمان انعقاد نطفه، موجودی زنده است که دیگران موظف به حفظ شأن و حقوق او هستند. بر اساس همین دیدگاه، در قوانین فقهی اسلام، برای نطفه در همان لحظه نخست انعقاد نیز دیه تعیین شده و هیچ‌کس حق ندارد او را از حق زندگی کردن محروم کند. از آنجا که مادر بیشترین تعامل را در دوران بارداری با جنین دارد تمام حالات روحی و جسمی مادر و نیز محیط زندگی، بر کیفیت رشد معنوی او مؤثر خواهند بود، پس باید دقت داشت که تمام آنچه که مادر می‌خورد، می‌پوشد، می‌شنود، می‌گوید، می‌بیند، لمس می‌کند، احساس می‌کند و نیز تمام کنش‌ها و واکنش‌های قلبی و روحی او و حتی تمام اتفاقات پیرامون او، یعنی فضای زندگی، رفتار همسر، همنشینان و …، همه و همه بر تربیت روحی او مؤثرند.<[http://ensani.ir/file/download/article/1601463756-10302-1-8.pdf

افزون بر این نکات، اسلام مجموعه ای از آداب مستحب را برای تضمین هر چه بهتر سلامت جسمی فرزندان مقرر کرده است که از آن جمله می‌توان مراقبت‌های مخصوص زمان انعقاد نطفه و دعاهایی را که در سلامت جسمی و ذهنی فرزندان مؤثر دانسته شده‌اند، یادآور شد.

وظایف پس از زایمان

هم‌بازی شدن مادر با فرزندان در شهربازی
هم‌بازی شدن مادر با فرزندان در شهربازی؛ خانواده پاسندی، عکاس حدیثه پاسندی

پس از تولد فرزند، وظایف مادر رنگ و صورت دیگری به خود می‌گیرد. بار مسئولیت مادر، سنگین‌تر می‌شود.. فکر و اندیشه، جهان‌بینی، ذوق و سلیقه، همه و همه فرم کامل‌تری پیدا می‌کند. مادر، خود را مسئول غذا، مراقب، حمایت و محبت فرزندش می‌داند. مهم‌ترین وظیفه مادر در این دوران پرورش انسانی مسئول و مکلف است. از جمله وظایف مهم این دوران می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

تعلیم و تربیت

وظیفه مادر در زمینه تعلیم و تربیت شامل پرورش ابعاد جسمی، روحی و عقلی فرزند است. در روایات واردشده از امامان معصوم (ع) می‌توان به دستورات بسیار زیاد اخلاقی- تربیتی دربارهٔ برخورد با کودکان دست یافت، از جمله: تعلیم آداب نیک به فرزند، گذشتن از خطاهای وی، پوشاندن اشتباهات وی، ملاطفت و مدارا کردن با او، پرهیز از سرزنش او، وفای به عهد با او، پذیرش توانایی‌های او، نداشتن توقع بی جا از او و مشارکت دادن او در تصمیم‌گیری‌ها که همگی جلوه‌ای از تربیت صحیح و اکرام فرزند است. سیره تربیتی حضرت زهرا (س) نیز نشانگر اهتمام وی به رشد شخصیتی فرزندانشان است. آموزش معارف دین به کودکان هنگام بازی با آنها، رفق و مدارا با فرزندان، توجه به روحیات کودکان در تعامل با آنها، گوش سپردن به صحبت‌های فرزندان که موجب تکریم و تشویق آنها می‌شود، جلوه‌هایی از این سیره است.

محبت و حمایت

مادر به امیر علی و امیر مهدی در نوشتن تکالیف کمک می‌کند؛ خانواده قنبریان
مادر به امیر علی و امیر مهدی در نوشتن تکالیف کمک می‌کند؛ خانواده قنبریان؛ عکاس پیمان شاه‌سنایی

در بعد حمایتی دست کم دو وظیفه مهم بر عهده والدین نسبت به فرزندان قرار داده شده است: نخست، وظیفه حمایت مالی از فرزندان نیازمند است و مدرک فقهی آن همان ادله‌ای است که متقابلاً لزوم انفاق بر پدر و مادر نیازمند را جزء وظایف فرزند به‌شمار آورده است. بر این اساس، تأمین هزینه‌های ضروری زندگی فرزندان در صورت نیازمندی بر عهده والدین است و حتی اجبار و الزام قانونی در این باره مقرر شده است. وظیفه دوم، کمک والدین به فرزندان در انتخاب همسر و ازدواج است. در برخی روایات، فراهم کردن شرایط ازدواج و یافتن همسر مناسب برای فرزند بالغ (اعم از دختر و پسر) به عنوان یکی از حقوق وی به ویژه نسبت به پدر معرفی شده است.

از دیگر توصیه‌های مهم بزرگان دین به والدین، اظهار محبت به فرزندان و برقرار کردن روابط عاطفی و شاد با آنان است. نیاز به محبت و جنبه‌هایی از مراقبت و بهره‌مندی از محبت مادرانه نیازی است که حتی پس از ازدواج نیز وجود دارد و فرزند در سنین مختلف زندگی به دریافت آن نیازمند است. گرچه دستورات دینی بیشتر به دوران کودکی فرزند توجه می‌کند، نمی‌توان از این نیاز در دوران‌های دیگر چشم پوشید. فرزند در مواقع بیماری، وجود فشارهای روحی و بحران‌ها به مراقبت و محبت ویژه‌ای نیاز دارد که دریافت این محبت از سوی مادر تأثیرگذار است.

جامعه‌پذیری

جامعه‌پذیری فرآیندی است که فرد طی آن، تطابق با یک گروه را می‌آموزد و طوری رفتار می‌کند که مورد تأیید گروه (یا جامعه) است. در فرایند جامعه‌پذیری شخص با عقاید، ارزش‌ها و آداب رسوم جامعه خود آشنا می‌شود و شیوه‌های زندگی اجتماعی را فرا می‌گیرد. دراین ارتباط، در متون دینی سفارش‌های فراوانی به آموزش قرآن کریم، اعتقادات دینی و مناسک و احکام شرعی به فرزندان کودک و نوجوان دیده می‌شود. برای نمونه، تعلیم قرآن به فرزند از حقوق فرزند بر پدر و مادر به‌شمار آمده است.

یکی از مهم‌ترین نهادهایی که در آن فرایند جامعه‌پذیری صورت می‌گیرد، خانواده است؛ به گونه‌ای که جامعه‌پذیری افراد، نسبت مستقیمی با ساختار، کیفیت و نوع ارتباط افراد با خانواده با یکدیگر دارد. نقش مؤثر خانواده، خویشاوندی و همبستگی اجتماعی در این فرایند، در برخی متون روایی به روشنی مورد توجه قرار گرفته است. تأکید بر پیوند خویشاوندی و صله ارحام و آثار و نتایج آن در زندگی فردی و اجتماعی، محبت و شفقت به کودکان، تأکید بر نقش دادن به کودکان در خانواده و آمادگی برای ورود به اجتماع و مانند آن، از آموزه‌های مورد تأکید اسلام است.

همان‌طور که روشن است در فرایند جامعه‌پذیری، تعیین و شناخت ارزش‌ها و ایفای نقش مسئولانه انتقال آنها جایگاه مهمی دارد. با شناخت ارزش‌ها و باورهاست که می‌توان فرایند جامعه‌پذیری را مدیریت کرد؛ بنابراین آشنایی خانواده به خصوص مادر با ارزش‌ها و میزان اعتقاد او به عقاید و آداب و رسوم می‌تواند به میزان انتقال آنها به کودک اثر داشته باشد.

سبک زندگی

مادر، نخستین منبع آموزش آداب زندگی به فرزند است و سبک زندگی فرزند در خانواده و جامعه بر پایهٔ رفتارها و ارزش‌های القایی از سوی مادر شکل می‌گیرد. خانواده بر محور مادرانگی و تربیت فرزند، ظرفیت بسیاری برای بهبود و ارتقای شاخص‌های زندگی و نهادینه‌سازی سبک زندگی مطلوب در جامعه دارد.[۵۷] همچنین مادر با مشارکت در کار و تلاش برای بهبود اقتصاد خانواده و نیز با کنشگری اجتماعیِ فعال، نقش مهمی در ترویج فرهنگ کار و کسب روزی حلال، ایفا می‌کند.[۵۸]

برخلاف فمینیست‌ها که برای تقویت جایگاه اجتماعی زن، جایگاه مادری را تضعیف می‌کنند، مادرانگی در فرهنگ اصیل ایرانی، محور انسان‌سازی و جامعه‌سازی شناخته می‌شود و نقش مادر در انتقال ارزش‌های فرهنگی و هویتی به نسل جدید و استمرار هویت و توسعهٔ فرهنگی و اجتماعی، جایگزین ندارد.[۵۹] مادر علاوه بر مراقبت جسمی از فرزند، از راه آموزش غیررسمی و الگودهی رفتاری و ایجاد پیوندهای عاطفی، ارزش‌ها، باورها و هنجارهای اجتماعی مانند زبان مادری، مهارت‌های ارتباطی، آداب معاشرت، سنت‌ها و آیین‌ها را به فرزند منتقل می‌کند و مسیر اجتماعی‌شدن فرزند را هموار می‌سازد. در فرهنگ اسلامی، این نقش با تأکید بر انتقال مفاهیم دینی، اخلاقی و سبک زندگی اسلامی، عمق و معنای بیشتری می‌یابد.[۶۰]

مادر با ترجیح منافع و آسایش فرزندان برخواسته‌های خود از طریق برآوردن نیازهای مادی، حمایت عاطفی، گذشت در برابر خطاهای فرزندان و پایداری در برابر سختی‌های زندگی، فضایل اخلاقی را در خانواده نهادینه می‌کند. در رسالهٔ حقوق امام سجاد نیز آمده است که مادر، سختی‌های دوران بارداری را به جان می‌خرد، از شیرهٔ وجود خود به فرزند می‌نوشاند و با تمام توان و اعضای بدن خویش از او محافظت می‌کند، در حالی که از این خدمت و فداکاری خشنود است.[۶۱] افزون بر این، عوامل زیستی و جسمانی مرتبط با مادر ازجمله کیفیت دوران بارداری، شیردهی، تغذیه سالم و حلال، در رشد جسمی و روانی کودک نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. این پیوستگی میان پرورش جسمی، عاطفی و معنوی در آموزه‌های اسلامی به‌عنوان بنیان تربیت نسل صالح و متعهد معرفی شده است.[۶۲]

مشارکت اجتماعی و اقتصادی

مادران در مواجهه با بحران‌های اجتماعی همچون جنگ، بیماری‌های فراگیر مانند کرونا، بلایای طبیعی نظیر زلزله و سیل، فقر، مهاجرت و آسیب‌های اجتماعی، نقشی چندوجهی و حیاتی در حفظ انسجام خانواده و پایداری روانی جامعه ایفا می‌کنند. آنها به‌عنوان محور عاطفی خانه، با مدیریت هیجانات منفی، حفظ آرامش ظاهری و انتقال پیام‌های امیدبخش، محیطی امن برای فرزندان و سایر اعضای خانواده فراهم می‌آورند. مادران با استفاده از ابزارهایی همچون گفت‌وگوی همدلانه، تماس فیزیکی آرام‌بخش، فعالیت‌های سرگرم‌کننده، دعا و تقویت باورهای معنوی، به کاهش اضطراب و پیشگیری از تروماهای پایدار کمک می‌کنند. این نقش حمایتی، نه‌تنها در زمان وقوع بحران بلکه در مرحله بازگشت به شرایط عادی نیز ادامه می‌یابد؛ جایی که با بازگرداندن نظم روزمره، تشویق به مشارکت اجتماعی و آموزش مهارت‌های مقابله‌ای، تاب‌آوری فردی و خانوادگی را تقویت می‌کنند.[۶۳]

مشارکت مادر در تأمین اقتصادی خانواده، چه به‌عنوان زن شاغل و چه به‌عنوان زن خانه‌دار، نقشی مهم در خانواده به‌شمار می‌آید. در حالی که مردان در سنت خانوادگی ایران بیشتر تأمین‌کننده منابع مالی بوده‌اند، مادران با مدیریت هوشمندانهٔ این منابع، صرفه‌جویی و تصمیم‌گیری درست در هزینه‌ها، ثبات اقتصادی خانواده را تضمین کرده‌اند. زنان شاغل با کسب مهارت‌های تخصصی و درآمدزایی مستقیم، توان مالی خانواده را افزایش می‌دهند. زنان خانه‌دار نیز از طریق تولید مالی غیرمستقیم مانند تهیه غذا و خدمات خانگی با هزینه کمتر نسبت به بازار به شکلی مؤثر از بار اقتصادی می‌کاهند. این نقش‌آفرینی، علاوه بر تجربه‌های نسل به نسل، امروزه نیازمند مهارت‌های مدیریتی و توانایی شناسایی منابع جایگزین است تا خانواده بتواند حتی در شرایط محدودیت مالی، نیازهای ضروری خود را با کیفیت مطلوب تأمین کند.[۶۴]

مادران سرپرست خانواده

امروزه در پی تغییرات گسترده فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، الگوی خانواده تک‌سرپرست افزایش یافته است که بیشتر مادر، نقش تک‌سرپرست را ایفا می‌کند. دلایل متعددی همچون طلاق، فوت همسر، اعتیاد، بیماری یا ازکارافتادگی، بیکاری، مهاجرت، متواری‌شدن همسر یا ازدواج‌نکردن زن، زمینه‌ساز شکل‌گیری این نوع از خانواده است. مادران سرپرست خانوار علاوه بر خانه‌داری و تربیت فرزند، تأمین اقتصادی خانواده را نیز برعهده دارند. چنین مادرانی به دلیل نبود پناهگاه دیگری برای فرزندان، توجه و مراقبت بیشتری به آنها نشان می‌دهند و اغلب به قیمت تحمل فشارهای اقتصادی و روحی، حاضر به ازدواج مجدد نیستند. حفظ تعادل میان مسئولیت‌های گوناگون و رسیدگی به امور عاطفی، آموزشی و اجتماعی فرزندان، مستلزم صرف انرژی و زمان بسیار است.[۶۵]

بهداشت خانواده

مادر با رعایت و ترویج اصول تغذیه سالم، مدیریت وعده‌های غذایی، انتخاب مواد غذایی متنوع و غنی از مواد مغذی، و الگو قرار دادن سبک زندگی فعال با گنجاندن فعالیت بدنی و ورزش در برنامهٔ روزانهٔ خانواده، پایه‌های سلامت جسمی فرزند را استوار می‌سازد. توجه به بهداشت خواب و ایجاد محیطی آرام برای استراحت کافی، بخشی دیگر از این مدیریت سلامت است که به بهبود رشد کودکان، تقویت سیستم ایمنی و افزایش بهره‌وری بزرگسالان کمک می‌کند. همچنین، مراقبت‌های منظم و علمی قبل از بارداری مانند مشاورهٔ پزشکی، اصلاح سبک زندگی و دریافت مکمل‌های ضروری در کنار مراقبت‌های دقیق دوران بارداری و پیگیری سلامت پس از زایمان، زمینه‌ساز تداوم توان جسمی مادر برای ایفای نقش‌های خانوادگی و اجتماعی است. مادران با خودمراقبتی آگاهانه و توجه به سلامت شخصی، ضمن پیشگیری از بیماری‌های مزمن، الگویی زنده برای نسل آینده در زمینهٔ سبک زندگی سالم ارائه می‌دهند و از این طریق، چرخه‌ای پایدار از تندرستی و پویایی در خانواده ایجاد می‌کنند.[۶۶]

مادر در فرهنگ و ملل

در ایران

مادر خانواده در حال بازی با بچها
مادر خانواده در حال بازی با ستیا و سروین و هستی؛ خانواده سقازاده خسروشاهی

در جمهوری اسلامی ایران، مادری به‌عنوان محوری‌ترین نقش در خانواده که واحد بنیادین جامعه و کانون اصلی رشد و تعالی انسان است، مورد توجه و عنایت قانون‌گذاران است. حمایت از نقش مادری و فراهم نمودن امکانات جهت ایفای صحیح این نقش کلیدی و اساسی در خانواده از مهم‌ترین وظایف حکومت اسلامی محسوب می‌شود. در اصل ۲۱ قانون اساسی، دولت موظف به اجرا و تحقق حقوق زنان با رعایت موازین اسلامی در امور زیر است:

  1. حمایت از مادران خصوصاً در دوران بارداری و حضانت فرزندان؛
  2. ایجاد دادگاه صالح برای حفظ کیان و بقای خانواده؛
  3. اعطای قیمومیت فرزندان به مادران شایسته در صورت نبودن ولی شرعی.

توجه به حقوق مادران و رسیدگی به مسائل و مشکلات آنها سبب ارتقای سطح فرهنگی، رفاه و آسایش خانواده می‌شود. به‌همین منظور قانون اساسی به وضع قوانینی در جهت حمایت از مادران توجه زیادی کرده، همچنین به بسترسازی جهت ایجاد شرایط لازم برای انجام نقش مادری پرداخته است که عبارت‌اند از:

  1. همکاری مرد در تربیت فرزندان با همسر خود؛
  2. استفاده مادران (بانوان باردار) از معذوریت؛
  3. حمایت از مادران در دوران شیردهی؛
  4. اشتغال مادران و امکان خدمت نیمه‌وقت برای بانوان؛
  5. حق حضانت.

مشارکت‌های اجتماعی در ایران

مادران ایرانی در سال‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی با حضور فعال در راهپیمایی‌ها، حمایت از مبارزان، تربیت فرزندان انقلابی و تحمل سختی‌ها و شهادت عزیزان‌شان و ایستادگی در برابر رژیم طاغوت، انگیزه و شجاعت را در مردان تقویت می‌کردند. آنها با الهام از حضرت فاطمه و حضرت زینب به میدان می‌آمدند، در صفوف نخست مبارزه قرار می‌گرفتند و با صلابت و فداکاری، پیام آزادی‌خواهی و عدالت‌طلبی را به گوش جهانیان می‌رساندند.[۶۷]

در دوران جنگ ایران و عراق نیز مادران، سرمایه اجتماعی مهمی به‌شمار می‌آمدند. آنان با تربیت فرزندانی مؤمن، شجاع و مسئولیت‌پذیر، زمینه‌ساز حضور نسلی شدند که در برابر تجاوز دشمن ایستاد. این مادران، با رضایت و ایمان قلبی، فرزندان خویش را راهی جبهه‌ها کرده و پس از شهادت آنان، با صبر و پایداری، پیام‌آور فرهنگ ایثار و مقاومت شدند. نقش‌آفرینی آنان تنها به عرصهٔ تربیت محدود نبود؛ بلکه در ایفای نقش در اعزام و بدرقه رزمندگان، پرستاری از مجروحان، تولید و بسته‌بندی مواد غذایی و لباس برای رزمندگان، تقویت روحیهٔ مردم و حفظ انسجام خانواده‌ها سهم مهمی داشتند.[۶۸] در جریان جنگ ۱۲ روزهٔ ایران و رژیم صهیونیستی، مادران ایرانی با وجود اضطراب‌های شخصی و ترس از آینده، نقش فعالی در خانواده داشتند. آنها ناچار بودند میان پیگیری اخبار و حفظ آرامش خانه تعادل برقرار کنند. در فضای پرتنش ناشی از احتمال گسترش جنگ، قطع ارتباطات یا تهدید مستقیم مناطق مسکونی، مادران سعی در مدیریت نگرانی فرزندان و سامان‌دادن امور روزمره داشتند. این فعالیت‌ها، از محدودکردن دسترسی به اخبار تا ایجاد فعالیت‌های جمعی در خانه، جلوه‌ای از مشارکت اجتماعی و حتی کنش سیاسی غیرمستقیم بود که در سبک زندگی اسلامی، با مفاهیمی چون حفظ بنیان خانواده و مسئولیت‌پذیری اجتماعی پیوند دارد.[۶۹]

در هنر و ادبیات ایرانی

در شعر فارسی، مادر به‌عنوان نمادی از مهر، فداکاری، ایثار، شکیبایی و عاطفه مورد ستایش قرار گرفته است. فردوسی، سعدی، مولانا، خیام، عطار و نظامی در اشعار خود به جایگاه والای مادر در فرهنگ و ادب ایرانی اشاره کرده‌اند.[۷۰] در ادبیات داستانی، جایگاه مادر به‌عنوان نماد مِهر و خِرد، مورد توجه بوده است. به‌طور مثال بر اساس شاهنامه فردوسی، شخصیت‌هایی چون فرانک و تهمینه با ویژگی‌های مادرانه‌شان، نقشی اساسی در تربیت و هدایت فرزندان ایفا می‌کنند. در دوران معاصر، نویسندگانی چون سیمین دانشور در سووشون، تصویرگر نقش مادر در بستر اجتماعی و سیاسی ایران بوده است.[۷۱]

در هنرهای تجسمی ایرانیان همچون نقاشی، تصویر مادر با نگاهی تقدیسی و گاهی نمادین، بیانگر پیوند عمیق عاطفی و معنوی بین مادر و فرزند است.[۷۲]

جایگاه مادر در سینمای ایران، همواره محور داستان‌هایی پر احساس و تأثیرگذار بوده است. فیلم مادر از علی حاتمی، میم مثل مادر از رسول ملاقلی‌پور، مهمان مامان از داریوش مهرجویی، مامان از آرش انیسی، شیار ۱۴۳ از نرگس آبیار و ویلایی‌ها از منیر قیدی، تصویرگر نقش پررنگ مادر در مواجهه با رنج‌ها و سختی‌ها و نیز نشان‌گر فداکاری و مهر بی‌پایان مادرانه هستند.[۷۳]

روز ملی مادر

در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران، روز بیستم جمادی‌الثانی که مصادف با ولادت حضرت فاطمه است، به ابتکار امام خمینی به‌عنوان روز زن و روز مادر نامگذاری شد. این انتخاب، مبتنی بر جایگاه بی‌همتای فاطمه زهرا به‌عنوان الگوی کامل زن مسلمان در عرصه‌های همسرداری، مادری، عفاف، ایمان، ایثار و مبارزه با ظلم است. بر اساس باور شیعیان، حضرت فاطمه تنها بانویی است که پدرش، همسرش و خود او همگی معصوم بوده‌اند. همچنین پیامبر اسلام، دخترش فاطمه را امّ‌ابیها لقب داده است؛ یعنی دختری که همچون مادری مهربان برای پدر خویش بود. زندگی کوتاه اما پربار حضرت فاطمه، نمونه‌ای بی‌نظیر از ایفای نقش مادری و همسری دانسته می‌شود. انتخاب روز ولادت حضرت فاطمه به‌عنوان روز مادر، نشان‌گر اهمیت مادرانگی در فرهنگ اسلامی‌ایرانی است.[۷۴]

حقوق مادر

در جوامع مختلف، حقوق قانونی مادران در قبال خانواده و فرزندان به‌شیوهای گوناگونی تعریف شده است. در بسیاری از جوامع، والدین یا مادر اجازه دارند تا دربارهٔ تحصیل، دین، مراقبت‌های پزشکی و محل زندگی کودک خود، تصمیم بگیرند.[۷۵] همچنین حقوق زایمان، شیردهی، نگهداری از فرزندان و حقوق خانوادگی از جمله حقوق مرتبط با مادر است. اکرام جایگاه مادران در نظام اجتماعی و خانوادگی، توجه به اشتغال مادران، حمایت‌های قانونی و ارائه خدمات مالی و رفاهی به مادران هم از طرف دولت و هم از طرف پدر خانواده از جمله مسائلی است، که منجر به تثبیت نقش مادری زنان در نظام خانواده و جامعه می‌شود.[۷۶] یکی از مسائل مهم در نگاه اسلام پس از طرح حقوق فرزند بر مادر، حق مادر بر فرزند است. توصیه‌ها و دستورات زیادی در قالب آیات و روایت از خداوند متعال و معصومین در مورد حق مادر بر فرزند شده است از جمله ایت توصیه‌ها می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد: نیکی و احسان، قدرشناسی، نگاه مهرآمیز، به‌دست‌آوردن رضایت پدر و مادر، زیارت مزار مادر پس از مرگ، قرائت قرآن برای مادر پس از مرگ، انجام اعمال نیک به نیت مادر. در فرهنگ اصیل ایرانی و نیز بر اساس آموزه‌های دین اسلام، مادر از حقوق ویژه‌ای برخوردار است، ازجمله:

  • حق شیردهی؛ همسر یا غیر همسر نمی‌تواند مادر را از شیردهی به فرزند، محروم کند مگر به دلیل مصالح برتر.
  • حق ارث؛ در فرهنگ اسلامی، مادر از فرزند فوت‌شده خود، ارث می‌برد.[۷۷]
  • حق حرمت و احترام؛ در فرهنگ اسلامی، حرمت مادر در هر شرایطی حفظ می‌شود[۷۸] و بر اساس آموزه‌های اسلام، آزردن مادر حتی در حد گفتن «اف» حرام است.[۷۹] فرزند نباید خواسته‌های شخصی خود را به مادر تحمیل کند.[۸۰]
  • حق احسان و نیکی؛ در فرهنگ اسلامی‌ایرانی، احسان به مادر شامل نیکی عاطفی و مالی، گذشت و برآوردن خواسته‌ها به‌ویژه در دوران پیری، همسان عبادت خدا است.[۸۱] رضایت قلبی مادر، از شروط پذیرش اعمال نیک فرزند است.[۸۲]
  • حق دعای فرزند برای مادر؛ دعا و استغفار فرزند باعث آسانی زندگی مادر و برکت در آخرت او می‌شود.[۸۳]

دیدگاه‌ها

تقدیر پدر خانواده بعد از گرفتن دسته گل تبریک تولد از سوی فرزندان دسته گل را به همسرش (لیلی بقایی) به پاس زحمات اش تقدیم می‌کند
تقدیر پدر خانواده بعد از گرفتن دسته گل تبریک تولد از سوی فرزندان دسته گل را به همسرش (لیلی بقایی) به پاس زحمات اش تقدیم می‌کند؛ خانواده زرگریان

دیدگاه فمنیسم

فمینیست‌ها، اقتدار مرد را منشأ اصلی شکل‌گیری نظام‌های پدرسالار معرفی کرده و مظلومیت تاریخی زنان را بر همین مبنا تفسیر می‌کنند. آنها منزلت اجتماعی را در میزان درآمد شغلی دنبال کرده و نقش مادری را بزرگ‌ترین مانع در این مسیر می‌دانند، برای برداشتن این مانع از یک‌سو به تحقیر نقش‌های مادری پرداخته و آن‌ها را «در آشپزخانه ماندن» و «کهنه شستن» می‌نامند و از سوی دیگر به اهمیت اشتغال زنان تأکید دارند. در چنین روندی، نفرت از نقش مادری گسترش یافته و به‌ناچار نقش مادری را از مادر بودن تفکیک می‌کنند. مادری را به‌عنوان نقش عام اجتماعی و وظیفه مشترک زن، مرد، خانواده و جامعه می‌دانند. با این تفکیک؛ نه‌تنها نقش مادری در خانواده، عاری از پشتوانه طبیعی شد که مادر بودن نیز منتفی شده و فرزندان با سپرده‌شدن به‌دست پرستاران، محروم از مهر مادری شدند. برخی متفکران غربی با توجه به پیامدهای پدیده بی‌مادری و تبدیل‌شدن خانه غربی به خوابگاه، بر بازگشت زن به کانون خانواده تأکید دارند.[۸۴]

با آغاز جنبش‌های فمنیستی در غرب و تلاش برای احقاق حقوق زن یکی از مسائلی که مورد توجه فمنیست‌ها قرار گرفت مسئله مادری بود. تلاش فمنیست‌ها جهت برابری حقوق زن و مرد در نحله‌های مختلف با رویکردهای متفاوت موجب، دیدگاهی متفاوت در مسئله مادری شد. در طول این سال‌ها، برخی به عنوان نهادی انقیادآمیز به مادری تاختند و از آنجا که مادری در این فضا با مفاهیمی چون سـنت و پدرسالاری گره خورده بود، تلاش برای فهم اجتماعی این مسئله با شورش و مبارزه علیه خانواده و فرزندآوری یکی دانسته شد. برخی دیگر به ریشه‌های اقتصادی مادری و تأثیری که سرمایه‌داری و تکنولوژی بر آن می‌گذارد هجوم بردند. عده‌ای دیگر ساختارها را کنار گذاشته و به تجربه‌های خرد مادران در زندگی روزمره توجه کردند. عده‌ای فرزندآوری و مراقبت را طبیعت زن دانستند و خواستار توجه اساسی به تفاوت‌های میان زن مرد شدن. د برخی هم به عاملیت مادران و خلاقیت‌های آنها پرداختند. در این میان عده زیادی هم بودند که عمده پژوهش‌ها و جریان‌های متأثر از فمینیسم را دارای پیش‌داوری و مفروضات غلطی دانستند و از فقدان صدای مادران اقلیت در گفتمان‌های اصلی رویکردهای فمینیستی انتقاد کردند.[۸۵]

دیدگاه اندیشمندان اسلامی

از دیدگاه بسیاری از عالمان، اندیشمندان و بزرگان دینی نقش مادر در رشد، تربیت فرزندان و پیشرفت جوامع بسیار مشهود است. از منظر آیت‌الله جوادی آملی این زنان هستند که جامعه را تربیت می‌کنند و از میان نقش‌های مختلفی که بر عهدهٔ زنان است، نقش مادری از بقیه وظایف آنها برای خانواده و اجتماع مهم‌تر است.[۸۶]

اصلی‌ترین و مهم‌ترین وظیفهٔ زن، مادر شدن است. هفت سالی که کودک تحت تربیت مستقیم مادر است، حیاتی‌ترین دوران شکل‌گیری شخصیت روحی و فکری کودک را تشکیل می‌دهد.[۸۷] از منظر امام خمینی مادران به‌عنوان محور کانون خانواده، نقش مؤثرتری در تفهیم ارزش‌ها و قواعد به کودکان دارند که این امر در سعادت و شقاوت جامعه نیز اثرگذار است. مادر، مربی انسان‌ها است و با تربیت صحیح فرزندان می‌تواند کشوری را آباد کند.[۸۸]

به‌عقیدهٔ بزرگان دینی، کاهش نقش مادری در نظام خانواده و واگذاری کودکان به مراکز نگهداری موقت مانند مهد کودک، احساسات و عواطف میان مادر و فرزند را کم کرده و تبعات روحی و جسمی بسیاری را هم برای کودک و هم برای مادر به‌دنبال خواهد داشت. پرورش استعدادهای روحی، معنوی و فکری کودکان در محیط خانواده، با نقش‌آفرینی والدین خصوصاً مادر امکان‌پذیر است و مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز تحصیلی گوناگون نقش کمتری را ایفا می‌کنند.[۸۹]

در رویکرد اسلامی؛ مادری از الزامات طبیعی حیات زنانه دانسته شده و نقش‌های تربیتی زن به‌عنوان مادر، تکلیف عبادی معرفی می‌شوند که در دستگاه خلقت به‌عهده زن گذاشته شده است.[۹۰] مادری در این نگاه، یک شغل نیست بلکه راه عبودیت زن از مسیر مادری یعنی انسان‌پروری گذشته[۹۱] و زن را موجود بهشتی می‌سازد.[۹۲]

دیدگاه‌های روان‌شناسی

مادرانگی از منظر روان‌شناسی، فرآیندی چندبعدی است که سلامت روان، ثبات هیجانی و کیفیت روابط را با رشد شخصیت و هویت کودک پیوند می‌دهد. برخورداری مادر از سلامت روان، پیش‌شرط تأمین بهداشت روانی خانواده و تربیت فرزندانی سالم و متعادل است. مادر متعادل و متوازن، به احتمال بیشتر، فرزندانی با شخصیت پایدار و توانایی‌های اجتماعی و اخلاقی پرورش می‌دهد. دلبستگی ایمن که پایهٔ سلامت روان و شایستگی فرد است، عمدتاً تحت تأثیر رفتار مادر شکل می‌گیرد و در دسترس بودن و پاسخ‌دهی مناسب مادر از عوامل کلیدی آن است. مادر بر پایه سلامت روانی و شخصیتی خود، با نگرش مثبت به توانمندی‌های فرزند می‌نگرد و علاوه بر جبران کاستی‌ها، نقاط قوت او را تقویت می‌کند. همچنین، ارتباط مؤثر مادر، اعتمادبه‌نفس، کیفیت زندگی و سازگاری خانوادگی را در فرزند افزایش داده، استرس او را کاهش می‌دهد و زمینه‌ساز خانواده‌ای کارآمد با فرزندانی سالم می‌شود.[۹۳]

چالش‌ها

در دنیای معاصر، مادرانگی با چالش‌های متنوع و پیچیده مواجه شده است.

  • نقش‌های زنانه: مادری همواره در فرهنگ ایرانی نقش اصلی و مقدس زن شناخته می‌شد و پیوندی عمیق با فیزیولوژی و هویت زنانه داشت؛ اما تحولات فرهنگی و اجتماعی منجر به بازاندیشی و تغییر نگرش برخی دربارهٔ نقش‌های زنانه شده است. زنان امروز علاوه بر نقش مادری، گزینه‌های گسترده‌ای در زندگی شخصی و اجتماعی خود دارند و تصمیم‌گیری دربارهٔ فرزندآوری و مادر شدن بیشتر مبتنی بر اختیار و شرایط فردی آن‌ها است.[۹۴]
  • فشارهای اجتماعی: فشارهای اجتماعی، شامل انتظارات گسترده و گاه ناسازگار جامعه از مادران در ایفای همزمان نقش‌های مادری، همسری و کنشگری فعال اجتماعی است که بار روانی قابل توجهی ایجاد می‌کند. همچنین سرعت تغییر در ارزش‌ها، روش‌های تربیتی و شرایط زندگی شهری، توقعات و مسئولیت‌های مادران را افزایش داده و گاه آنها را در موقعیت دشواری قرار می‌دهد.
  • فرزندآوری: فرزندآوری به دلیل دغدغه‌های اقتصادی، آینده‌هراسی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی، برای بسیاری از زنان به چالشی مهم تبدیل شده است.
  • اشتغال: مادران شاغل باید میان نقش‌های چندگانه مادری، همسری، خانوادگی و اجتماعی تعادل برقرار کنند. یکی از مشکلات اصلی این گروه، کمبود وقت برای مراقبت و نگهداری از فرزندان خردسال است که می‌تواند باعث اضطراب و احساس گناه شود. همچنین، مادران شاغل با دغدغه‌های انباشته‌ای از قبیل فشار کاری، توقعات خانوادگی و اجتماعی و نیاز به حفظ سلامت روان و جسم خود روبرو هستند. این شرایط موجب می‌شود که آنها برای مدیریت بهینه زمان و ایفای نقش‌های مختلف خود، به حمایت‌های ویژه اجتماعی و خانوادگی نیازمند باشند.[۹۵]

پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ مادر، 1377ش، ج13، ص19928.
  2. ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژهٔ مادر، 1388ش، ج3، ص3681.
  3. ↑ امینی، «خوشۀ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، 1403ش، ص34.
  4. ↑ «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  5. ↑ «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس.
  6. ↑ «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس.
  7. ↑ «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی.
  8. ↑ خاوری، «هزاگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت ادبیات وطن ادب.
  9. ↑ ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص549.
  10. ↑ بوذری‌نژاد و جهانشاهی، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمینه ودود«، 1398ش، ص85.
  11. ↑ سوره نحل، آیه 72.
  12. ↑ سوره احزاب، آیه 6.
  13. ↑ سوره نساء، آیه 23.
  14. ↑ . منجم، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، 1381ش. ص39
  15. ↑ «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون.
  16. ↑ جواهری، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستانشناسانة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، 1390ش، ص100.
  17. ↑ «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.
  18. ↑ «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟» وب‌سایت صاحب خبران.
  19. ↑ «اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما.
  20. ↑ پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص72-75..
  21. ↑ عزیزی خادم و حسینی، «بررسی نقش زن در یهودیت»، 1393ش، ص74.
  22. ↑ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی.
  23. ↑ قائم‌مقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، 1392ش، ص112.
  24. ↑ یدالله‌پور، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا.
  25. ↑ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی(اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، پرتال امام خمینی.
  26. ↑ «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.
  27. ↑ جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ص78.
  28. ↑ جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ص78.
  29. ↑ «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان‌نیوز.
  30. ↑ . نوری، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، 1393ش، ص7.
  31. ↑ سوره نساء، آیه 36.
  32. ↑ ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص550.
  33. ↑ حرعاملی، وسائل‌الشیعه، 1409ق، ج21، ص451.
  34. ↑ نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص182.
  35. ↑ ابراهیمی‌پور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، 1395ش، ص141.
  36. ↑ نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.
  37. ↑ . علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص62.
  38. ↑ . «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی‌آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: 21 تیر 1401ش.
  39. ↑ . بستاکچی و همکاران، «تحلیل انتقادی نظریه فمینیسم قرآنی مارگوت بدران در دایرةالمعارف قرآن»، 1398ش، ص16.
  40. ↑ ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص554.
  41. ↑ حرعاملی، وسائل‌الشیعه، 1409ق، ج15، ص175.
  42. ↑ حرعاملی، وسائل‌الشیعه، 1409ق، ج24، ص264.
  43. ↑ راهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص554.
  44. ↑ حرعاملی، وسائل‌الشیعه، 1409ق، ج16، ص274.
  45. ↑ نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص195.
  46. ↑ ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص555.
  47. ↑ نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص180.
  48. ↑ نوری، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، 1393ش، ص72.
  49. ↑ قاسمی، «نخستین الگوی مادری در اسلام»، وب‌سایت روزنامۀ قدس.
  50. ↑ نساجی زواره، «بانوی نمونه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.
  51. ↑ «از مادران شهدای مدافع حرم تا مادران شهدای کربلا»، وب‌سایت راسخون.
  52. ↑ جوادی‌آملی، زن در آینه جلال و جمال، 1377ش، ص45
  53. ↑ مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب سایت yariway، تاریخ بازدید: 1 تیر 1401ش.
  54. ↑ اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.
  55. ↑ اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.
  56. ↑ . مطهری، تعلیم و تربیت، 1365ش، ص110-115.
  57. ↑ انصافی مهربانی و بیگی، «تبیین جایگاه مادر در سبک زندگی اسلامی با تأکید بر آیات و روایات»، 1395ش.
  58. ↑ «کارآفرین نمونه: یک زن در عین نقش مادری می‌تواند در تحولات جامعه اثرگذار باشد/ حجاب مانع آزادی نیست»، خبرگزاری تسنیم.
  59. ↑ طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص188.
  60. ↑ «نقش مادر در پیشرفت فرهنگی جامعه»، وب‌سایت خبری تحلیلی سبلان ما.
  61. ↑ نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص201.
  62. ↑ خیری و دیگران، «نقش مادر در تربیت کودک از منظر آموزه‌های اسلامی»، 1399ش، ص29.
  63. ↑ «مادران؛ خط مقدم مقابله با تروماهای روانی کودکان در جنگ و بحران»، خبرگزاری ایسنا.
  64. ↑ «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار.
  65. ↑ حسنی و محمدزاده، «مادری دلسوزانه؛ تجربۀ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، 1402ش، ص231-238.
  66. ↑ «سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعۀ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  67. ↑ یزدانی، «نگاهی به پیدایش انقلاب اسلامی و نقش زنان در پیروزی آن»، وب‌سایت پرتال امام خمینی.
  68. ↑ «نگاهی به نقش مادران قهرمان در هشت سال دفاع مقدس»، خبرگزاری ایسنا.
  69. ↑ «مادر، ستون آرامش خانه در جنگ 12 روزه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  70. ↑ جزایری، «جایگاه مادر در شعر فارسی»، وب‌سایت یادداشت‌های یک روزنامه‌نگار.
  71. ↑ «سیمای زن و مادر در ادب فارسی و فرهنگ اصیل ایرانی/ اظهار نظر نویسندگان و اهل قلم معاصر در گفت‌وگو با مهر»، خبرگزاری مهر.
  72. ↑ «جلوه مهر مادرانه در تابلوهای نقاشی»، خبرگزاری ایسنا.
  73. ↑ «نگاهی به سیمای مادر در چهار دهه سینمای ایران/ از «مادر» دهه 60 تا «مامان» دهه 90»، وب‌سایت روزنامۀ قدس.
  74. ↑ «دلیل نامگذاری ولادت حضرت فاطمه به‌عنوان روز مادر»، خبرگزاری مهر.
  75. ↑ . منجم، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، 1381ش، ص95.
  76. ↑ قاسم‌زاده و ستایش‌پور، «حق مادری در قوانین موضوعه ایران»، 1399ش، ص2.
  77. ↑ سورهٔ نساء، آیهٔ 11.
  78. ↑ سورهٔ لقمان، آیهٔ 15.
  79. ↑ سورهٔ اسراء، آیهٔ 23.
  80. ↑ سورهٔ مریم، آیهٔ 31-32.
  81. ↑ سورهٔ نساء، آیهٔ 36؛ سورهٔ انعام، آیهٔ 151؛ سورهٔ اسراء، آیهٔ 23.
  82. ↑ سورهٔ احقاف، آیهٔ 15-16.
  83. ↑ سورهٔ احقاف، آیهٔ 17؛ سورهٔ اعراف، آیهٔ 189؛ سورهٔ فرقان، آیهٔ 74.
  84. ↑ محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص98-94.
  85. ↑ رفعت جاه و دیگران، «تأملی بر تحول پارادایمی مسئلة «مادری»»، 1397ش
  86. ↑ . جوادی‌آملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1387ش، ص136.
  87. ↑ جوادی‌آملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1387ش، ص137.
  88. ↑ . سعیدی، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی(ره)»، 1388ش، ص3.
  89. ↑ . «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی‌آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: 21 تیر 1401ش.
  90. ↑ سوره نحل، آیه 72.
  91. ↑ محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص95.
  92. ↑ نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.
  93. ↑ هوشیاری و صفورایی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، 1393ش، ص68-82.
  94. ↑ رستگارخالد، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وب‌سایت جوان‌آنلاین.
  95. ↑ عسکری ندوشن و رازقی نصرآباد، «تجربۀ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعۀ کیفی در شهر تهران»، 1402ش، ص102-104.

منابع

  • قرآن کریم
  • * «آدابی که پدر و مادر قبل از تولد فرزند باید رعایت کنند چیست؟»، وب‌سایت اسلام کوئست، تاریخ درج مطلب:۲۶ بهمن ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • «از مادران شهدای مدافع حرم تا مادران شهدای کربلا»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۷ بهمن ۱۳۹۹ش.
  • «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۸ش.
  • «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش.
  • «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
  • «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۱ش.
  • «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۷ش.
  • «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش.
  • «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
  • «جلوه مهر مادرانه در تابلوهای نقاشی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
  • «دلیل نامگذاری ولادت حضرت فاطمه به‌عنوان روز مادر»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۳۹۸ش.
  • «سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعهٔ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۳ش.
  • «سیمای زن و مادر در ادب فارسی و فرهنگ اصیل ایرانی/ اظهار نظر نویسندگان و اهل قلم معاصر در گفت‌وگو با مهر»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مرداد ۱۳۸۴ش.
  • «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ دریافت مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • «کارآفرین نمونه: یک زن در عین نقش مادری می‌تواند در تحولات جامعه اثرگذار باشد/ حجاب مانع آزادی نیست»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟»، وب‌سایت صاحب‌خبران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
  • «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
  • «مادر، ستون آرامش خانه در جنگ ۱۲ روزه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۴۰۴ش.
  • «مادران؛ خط مقدم مقابله با تروماهای روانی کودکان در جنگ و بحران»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۴۰۴ش.
  • «مادری»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • «مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب‌سایت: yariway، تاریخ مطلب: ۲ مارس ۲۰۲۲م.
  • «نقش مادر در پیشرفت فرهنگی جامعه»، وب‌سایت خبری تحلیلی سبلان ما، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۳ش.
  • «نگاهی به سیمای مادر در چهار دهه سینمای ایران/ از «مادر» دهه ۶۰ تا «مامان» دهه ۹۰»، وب‌سایت روزنامهٔ قدس، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۲ش.
  • «نگاهی به نقش مادران قهرمان در هشت سال دفاع مقدس»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۳ش.
  • «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۶ش.
  • ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
  • احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۳۹۷ش.
  • اسپاک، بنیامین، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، ترجمه احمد میرعابدینی، تهران، چکامه، ۱۳۶۲ش.
  • اکبری، امیر و مسیح‌فر، فاطمه، «بررسی ابعاد و جایگاه زن در شاهنامه فردوسی»، نشریهٔ مطالعات ایرانی، شمارهٔ ۲۸، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.
  • امامی، سید حسن، قانون مدنی، اسلامیه، ۱۳۸۶ش.
  • امینی، فریده، «خوشهٔ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، نشریهٔ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شمارهٔ ۳۰، تابستان ۱۴۰۳ش.
  • انصافی مهربانی، سپیده و بیگی، نفیسه، «تبیین جایگاه مادر در سبک زندگی اسلامی با تأکید بر آیات و روایات»، کنگره بین‌المللی فرهنگ و اندیشه دینی، ۱۳۹۵ش.
  • بستاکچی، افشان و همکاران، «تحلیل انتقادی نظریه فمینیسم قرآنی مارگوت بدران در دایرةالمعارف قرآن»، سفینه (ویژه زن و خانواده)، شماره ۶۴، پاییز ۱۳۹۸ش.
  • بستان، حسین، خانواده در اسلام، ناشر: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، نوبت چاپ: دوازدهم، قم، ۱۳۹۹ش.
  • بوذری‌نژاد، یحیی و جهانشاهی، مینا، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمنه ودود «فصلنامه علمی– پژوهشی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، شمارة۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش،
  • پیرمرادیان، مصطفی، اصلاحی، متین‌السادات و اصلاحی، مهشیدالسادات، «مقایسه وضعیت زن در دوره جاهلیت و بعد از اسلام»، فصلنامه تاریخ نو، شمارهیازدهم، تابستان ۱۳۹۴ش.
  • توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی، تاریخ درج: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
  • جزایری، علی، «جایگاه مادر در شعر فارسی»، وب‌سایت یادداشت‌های یک روزنامه‌نگار، تاریخ درج مطلب: ۳ خرداد ۱۳۹۰ش.
  • جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، اسراء، ۱۳۸۷ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، اسراء، قم، ۱۳۷۷ش.
  • جواهری، بهاره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستان‌شناسانه دوره امپراطوی جدید (۱۰۰۰–۱۵۰۰ق. م)»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۳، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۰ش.
  • حر العاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، مؤسسه آلالبیت، قم، ۱۴۰۳ه‍.ق
  • حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
  • حسنی محمدرضا و محمدزاده، فاطمه، «مادری دلسوزانه؛ تجربهٔ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، نشریهٔ جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، شمارهٔ ۲۲، زمستان ۱۴۰۲ش.
  • حکمت‌نیا، محمود، حقوق زن و خانواده، ناشر: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۲ش.
  • خاوری، محمدجواد، «هزارگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت وطن ادب، تاریخ بازدید: ۲۵ مردادماه ۱۴۰۴ش.
  • خدامی، نرگس، مادری؛ حقوق و مسئولیت‌ها، ناشر: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، قم، ۱۳۹۶ش.
  • خیری، یوسف و دیگران، «نقش مادر در تربیت کودک از منظر آموزه‌های اسلامی»، نشریهٔ مطالعات علوم اسلامی انسانی، شمارهٔ ۲۱، بهار ۱۳۹۹ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • رستگارخالد، امیر، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وب‌سایت جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۲ش.
  • سعیدی، فاطمه، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی (ره)»، مطالعات قرآنی جامعه، شماره ۵۸، ۱۳۸۸ش.
  • طیبی، ناهید و علیپور، فاطمه، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، نشریهٔ مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۱۹، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.
  • عبدالله پور، نازی، «پژوهشی در تطور و تنوع مفهوم مادری در جامعه و بررسی مصادیق آن»، نشریهٔ زن و مطالعات خانواده، شمارهٔ ۶۱، پاییز ۱۴۰۲ش.
  • عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
  • عسکری ندوشن، عباس و رازقی نصرآباد، حجیه بی‌بی، «تجربهٔ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعهٔ کیفی در شهر تهران»، نشریهٔ پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، شمارهٔ ۴۲، پاییز ۱۴۰۲ش.
  • علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، نشر هاجر، ۱۳۹۰ش.
  • فرهنگ معین، ذیل واژه «مادر»، وب‌سایت واژه یاب، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • قائم‌مقام فراهانی، ناهیدالسادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، در دو فصلنامه هفت آسمان، دوره پانزدهم، شماره شصت، اسفند ۱۳۹۲ش.
  • قاسمی، ابراهیم، «نخستین الگوی مادری در اسلام»، وب‌سایت روزنامهٔ قدس، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
  • قاسم‌زاده، فاطمه و ستایش‌پور، محمد، «حق مادری در قوانین موضوعه ایران»، دومین کنفرانس ملی حقوق، علوم اجتماعی و انسانی، روان‌شناسی و مشاوره، ۱۳۹۹ش.
  • قرائتی، محسن، «حق پدر و مادر در رساله حقوق امام سجاد»، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
  • قومی، مرضیه فاطمه، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، دوفصلنامه تخصصی پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال دوم، شماره دوم، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، اصول‌الکافی، دارالثقلین، قم، ۱۳۹۵ش.
  • کوئن، بروس، درآمدی به جامعه‌شناسی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران، توتیا، چاپ دوازدهم، ۱۳۸۱ش.
  • مجلسی، محمد باقر، بحاراالنوار، مؤسسه الوفاء، بیروت، ۱۳۸۳ش.
  • محبی، محمدعارف، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی‌اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
  • مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت، چاپ هشتم، تهران، الزهرا، ۱۳۶۵ش.
  • معین‌الاسلام، مریم، «جایگاه و نقش مادری در جمهوری اسلامی ایران»، پیام زن، ۱۳۸۳ش.
  • منجم، رؤیا، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، تهران، نشر مس، ۱۳۸۱ش.
  • نساجی زواره، اسماعیل، «بانوی نمونه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۳ مرداد ۱۴۰۴ش.
  • نوری، اعظم، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
  • نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
  • نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۸ق
  • همدانیان، فاطمه و دیگران، «نگرهٔ مقاصد شرعی و رسالت مادری»، پژوهش‌نامه زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال۲، شماره۱، ۱۳۹۰ش.
  • هوشیاری، جعفر و صفورایی، محمدمهدی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
  • یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.
  • یزدانی، مریم، «نگاهی به پیدایش انقلاب اسلامی و نقش زنان در پیروزی آن»، وب‌سایت پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۸ تیر ۱۳۹۶ش.

ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=مادری&oldid=50841»