پرش به محتوا

نشوز: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
ابرابزار
ابرابزار
 
(۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۲۷: خط ۲۷:
| آثار مرتبط        =
| آثار مرتبط        =
}}
}}
{{درشت|'''نشوز؛'''}} سرپیچی از وظایف زناشویی نسبت به همسر.
{{درشت|'''نشوز؛'''}} انجام ندادن وظایف الزامی زناشویی.


نشوز و امتناع هر کدام از زوجین از انجام وظایف زناشویی در زندگی مشترک، بنیان نهاد خانواده را سست می‌کند و موجب اختلاف و ناسازگاری میان زوجین می‌شود. از آنجا که نشوز می‌تواند زمینه‌ساز [[خشونت]]، گناه، [[خیانت]] و در نهایت [[طلاق]] شود، شریعت [[اسلام]] برای پیشگیری و مواجههٔ با آن راهکارهایی را ارائه کرده است.
نشوز و امتناع هر کدام از زوجین از انجام وظایف زناشویی در زندگی مشترک، بنیان نهاد خانواده را سست می‌کند و موجب اختلاف و ناسازگاری میان زوجین می‌شود. از آنجا که نشوز می‌تواند زمینه‌ساز [[خشونت]]، گناه، [[خیانت]] و در نهایت [[طلاق]] شود، شریعت [[اسلام]] برای پیشگیری و مواجههٔ با آن راهکارهایی را ارائه کرده است. این واژه در [[قرآن]] هم دربارهٔ زن و هم دربارهٔ مرد به‌کار رفته است. محدثان آن را بیشتر به عدم [[تمکین زن|تمکین]] در بستر معنا کرده‌اند، در حالی‌که مفسران دامنه‌ای گسترده‌تر از عصیان، دشمنی و سبک شمردن حقوق همسر را برای آن ذکر کرده‌اند.


== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی نشوز ==
نشوز در اصل به‌معنای ارتفاع و بلندشدن<ref>- [https://lib.eshia.ir/86531/3/899/نشوز جوهری، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، 1407ق، ج3، ص899.]</ref> و در اصطلاح فقهی به‌معنای نافرمانی از انجام وظایف زناشویی، نسبت به همسر است.<ref>- محقق حلی، مختصرالنافع، ۱۴۱۰ق، ص۱۹۱.</ref> به زن و مردی که از انجام وظایف زناشویی نسبت به یکدیگر خودداری کند، «ناشزه» و «ناشز» گفته می‌شود.<ref>- مکارم شیرازی، احکام خانواده، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۲۱۹.</ref>
نُشوز از ریشه عربی «نَشَزَ» به‌معنای زمین بلند و مرتفع گرفته شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/40660/6/232/نشز فراهیدی، العین، 1409ق ، ج6، ص232]؛ [https://lib.eshia.ir/40707/5/417/المرتفعُ ابن‌منظور، لسان العرب،1414ق، ج5، ص417.]</ref><ref>- [https://lib.eshia.ir/86531/3/899/نشوز جوهری، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، 1407ق، ج3، ص899.]</ref> زمانی که می‌گویند «نَشَزَ فلان» یعنی فلانی قصد برتری بر دیگران دارد.<ref>[https://lib.eshia.ir/41892/1/806/نشز راغب اصفهانی، ، مفردات ألفاظ القرآن، 1412ق، ص806.]</ref> واژهٔ عربی «نُشوز» در لغت به معنای ارتفاع و عُلُو<ref>ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، 1404ق، ج5، ص430.</ref> و در اصطلاح به‌معنای سرپیچی از انجام وظایف شرعی، در رابطه زناشویی است.<ref>شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۳۸۶ق، ج۵، ص۴۲۷؛ محقق حلی، مختصر النافع، ۱۴۱۰ق، ص۱۹۱.</ref><ref>- محقق حلی، مختصرالنافع، ۱۴۱۰ق، ص۱۹۱.</ref> به زن و مردی که از انجام وظایف زناشویی نسبت به یکدیگر خودداری کند، «ناشزه» و «ناشز» گفته می‌شود.<ref>- مکارم شیرازی، احکام خانواده، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۲۱۹.</ref>
 
== اهمیت حفظ بنیان خانواده ==
در شریعت اسلام به‌منظور پاسداری از نهاد خانواده، حقوق و وظایفی برای زن و شوهر در نظر گرفته شده است. همچنین در آموزه‌های فقهی ضمانت‌های اجرایی گوناگونی برای تحقق این وظایف زناشویی وجود دارد. از آنجا که نشوز در روابط زناشویی می‌تواند زمینه‌ساز فروپاشی نهاد خانواده شود، فقه اسلامی جهت جلوگیری از آن، ضمانت‌های اجرایی را برای هر کدام از زوجین در نظر گرفته است.<ref>- [https://www.magiran.com/paper/1948045/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D8%B6%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AA-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%AB%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%8 حبیبی‌تبار و فراهانی، «قانون حمایت خانواده و ضمانت اجرای مؤثر در مورد نشوز زوج»، 1394ش، ص49].</ref>
 
== نشوز در قرآن کریم و روایات ==
واژهٔ نشوز در آیهٔ ۳۴ و ۱۲۸ سورهٔ نساء آمده است؛ بنا به نظر اکثر مفسران نشوز مطرح شده در آیهٔ ۳۴ سورهٔ نساء مرتبط به امتناع زن از ایفای وظیفهٔ زناشویی است که به‌موجب آن درصورتی‌که مرد با پیدایش علائم تدریجی، خوف از نشوز همسر خود داشته باشد، برای اطاعت همسر اجازه دارد از سه مرتبهٔ رفتاری پند و اندرز، دوری و در نهایت تنبیه استفاده کند. در نظر اکثر فقها مرحلهٔ آخر رفتاری مرد با زن (تنبیه) مقید به شرایط خاصی است و مردان نمی‌توانند از این حق بدون در نظر داشتن شرایط استفاده کنند.<ref>- [https://lib.eshia.ir/10254/28/5/نشوز صدر، «تنبیه بدنی زن در نگاه‌های گوناگون»، 1380ش، ج28، ص5.]</ref> علامه طباطبایی در تفسیر این آیه خوف از نشوز را مرحلهٔ پیش از نشوز و مرحلهٔ پیداشدن تدریجی علائم نشوز دانسته است.<ref>- [https://lib.eshia.ir/50081/4/545 طباطبایی، ترجمۀ تفسیر المیزان، 1374ش، ج4، ص545.]</ref>
 
طبق دیدگاه مفسران این مراحل سه‌گانه باید به ترتیب انجام شود و با برخورد شناختی (پند و اندرز) به جهتِ کشف مشکل شروع می‌شود و با مواجهه عاطفی (دوری کردن) ادامه پیدا می‌کند و در صورت مؤثر نبودن مراحل قبلی به مقابلهٔ رفتاری (تنبیه) با قیود مشخص منتهی می‌شود.<ref>- [https://ensani.ir/file/download/article/20160220161451-9878-84.pdf ترکاشوند، «تحلیل روانشناختی نشوز و راهکارهای سه‌گانه قرآن»، 1394ش، ص142.]</ref>


امر به رفتارهای سه‌گانه در آیهٔ مذکور واجب شرعی نبوده و تنها رهنمودی از جانب خداوند در مواقع خوف از نشوز زن به جهت پیشگیری از طلاق و حفظ کیان خانواده است و قوامیت مرد برای پاسداری از خانواده اقتضا می‌کند از هر تلاشی برای حفاظت از آن کوتاهی نکند.<ref>- [https://jqr.isca.ac.ir/article_22310_e986de0d160329c80816a8b9bf78e646.pdf حکیم‌باشی، «آیۀ نشوز و ضرب از نگاهی دیگر»، 1380ش، ص15 و 16.]</ref> آیهٔ ۱۲۸ سورهٔ نساء به مسئلهٔ نشوز مرد اشاره می‌کند. در شأن نزول آیه نقل است؛ شخصی به نام رافع بن خدیج دو همسر داشت که یکی مسن و دیگری جوان بود. رافع به خاطر برخی اختلافات همسر مسن خود را طلاق داد، اما قبل از اتمام عده به او گفت اگر بخواهی با تو آشتی می‌کنم اما باید قبول کنی که همسر جوانم مقدم بر تو باشد. او پذیرفت و با هم آشتی کردند. آیهٔ شریفه نازل شد که هرگاه زنی احساس کند که شوهرش بنای سرکشی دارد، مانعی ندارد که برای حفظ حریم زوجیت، از برخی از حقوق خود صرف نظر کند و با هم صلح کنند. اصل صلح و سازش ذکر شده در آیه، منطبق با طبیعت انسان است. آیهٔ شریفه علت سازش نکردن و نزاع انسان‌ها را حب ذات و بخل معرفی می‌کند و در انتهای آیه برای آن‌که سازش و گذشت مورد سوءاستفادهٔ مردان قرار نگیرد آنها را به احسان و تقوا دعوت می‌کند.<ref>- [https://lib.eshia.ir/27569/1/458 مکارم شیرازی و دیگران، «برگزیدۀ تفسیر نمونه»، 1386ش، ج1،  ص458 و 459.]</ref>
== اهمیت ==
در شریعت اسلام به‌منظور پاسداری از نهاد خانواده، حقوق و وظایفی برای زن و شوهر در نظر گرفته شده است. همچنین در آموزه‌های فقهی ضمانت‌های اجرایی گوناگونی برای تحقق این وظایف زناشویی وجود دارد. از آنجا که نشوز در روابط زناشویی می‌تواند زمینه‌ساز فروپاشی نهاد خانواده شود، فقه اسلامی جهت جلوگیری از آن، ضمانت‌های اجرایی را برای هر کدام از زوجین در نظر گرفته است.


== اقسام نشوز ==
== اقسام نشوز ==
خط ۵۳: خط ۴۶:
گسترهٔ اطاعت از همسر توسط زوجه حقوق مرد است نه تمایلات شخصی او. در متون فقهی حقوق مرد بر زن که به‌موجب رعایت نکردن آن زن ناشزه محسوب می‌شود در سه حوزه تعریف می‌شود؛ بهرهٔ جنسی، پیراستگی از اموری که باعث تنفر مرد می‌شود و خارج نشدن از منزل بدون اجازهٔ همسر.<ref>- [https://lib.eshia.ir/10254/28/5/نشوز صدر، «تنبیه بدنی زن در نگاه‌های گوناگون»،1390ش، ج28، ص5.]</ref> اموری که بر زن شرعاً نسبت به همسر واجب است و اموری که زن بر اساس عرف و محبت مانند غذا پختن و نظافت منزل انجام می‌دهد در صورت ترک، شامل نشوز نمی‌شود.<ref>- [https://lib.eshia.ir/12427/2/420/نشوز موسوی بجنوردی، مباحث حقوقی تحریرالوسیله، 1390ش، ج2، ص420.]</ref> همچنین تمکین جنسی زن تنها شامل خواسته‌های جنسی مشروع و در حد متعارف شوهر می‌شود؛ اما اطاعت زن از شوهر در روابط جنسی غیرمتعارف و همچنین مواردی که زن عذر شرعی دارد یا برای سلامتی زن ضرر داشته باشد، واجب نیست و سرپیچی کردن زن از چنین خواسته‌هایی، نشوز به‌شمار نمی‌رود.<ref>- [https://ensani.ir/file/download/article/20160220161451-9878-84.pdf ترکاشوند، «تحلیل روانشناختی نشوز و راهکارهای سه‌گانه قرآن»، 1394ش، ص135.]</ref>
گسترهٔ اطاعت از همسر توسط زوجه حقوق مرد است نه تمایلات شخصی او. در متون فقهی حقوق مرد بر زن که به‌موجب رعایت نکردن آن زن ناشزه محسوب می‌شود در سه حوزه تعریف می‌شود؛ بهرهٔ جنسی، پیراستگی از اموری که باعث تنفر مرد می‌شود و خارج نشدن از منزل بدون اجازهٔ همسر.<ref>- [https://lib.eshia.ir/10254/28/5/نشوز صدر، «تنبیه بدنی زن در نگاه‌های گوناگون»،1390ش، ج28، ص5.]</ref> اموری که بر زن شرعاً نسبت به همسر واجب است و اموری که زن بر اساس عرف و محبت مانند غذا پختن و نظافت منزل انجام می‌دهد در صورت ترک، شامل نشوز نمی‌شود.<ref>- [https://lib.eshia.ir/12427/2/420/نشوز موسوی بجنوردی، مباحث حقوقی تحریرالوسیله، 1390ش، ج2، ص420.]</ref> همچنین تمکین جنسی زن تنها شامل خواسته‌های جنسی مشروع و در حد متعارف شوهر می‌شود؛ اما اطاعت زن از شوهر در روابط جنسی غیرمتعارف و همچنین مواردی که زن عذر شرعی دارد یا برای سلامتی زن ضرر داشته باشد، واجب نیست و سرپیچی کردن زن از چنین خواسته‌هایی، نشوز به‌شمار نمی‌رود.<ref>- [https://ensani.ir/file/download/article/20160220161451-9878-84.pdf ترکاشوند، «تحلیل روانشناختی نشوز و راهکارهای سه‌گانه قرآن»، 1394ش، ص135.]</ref>


== آثار نشوز ==
== نشوز در قرآن ==
در صورت اثبات نشوز زن نفقهٔ زن قطع می‌شود و مرد می‌تواند از همبستری با همسرش خودداری کند. همچنین مرد می‌تواند زن ناشزهٔ خود را تنبیه کند؛ البته برخی از مفسرین واژهٔ ضرب در آیهٔ ۳۴ سوره نساء را از مفاهیم متشابه قرآنی دانسته‌اند و آن را بر مدارا و قهر کردن حمل کرده‌اند.<ref>- [https://ensani.ir/file/download/article/20130203082304-9467-24.pdf شفیعی مازندرانی، «علاج نشوز زوجه از دیدگاه فقه اسلامی»، 1390ش، ص85.]</ref>
[[پرونده:نشوز.jpg|جایگزین=نشوز زن-آیه ۳۴ سورهٔ نساء|بندانگشتی|قابی از آیه ۳۴ سورهٔ نساء برای نشوز زن]]در قرآن این واژه یک‌بار در آیهٔ ۳۴ سورهٔ نساء برای نشوز زن و بار دیگر در آیهٔ ۱۲۸ همین سوره برای نشوز شوهر آمده است. زن وقتی نشوز می‌کند یعنی بر ضد همسرش برمی‌خیزد و از او نافرمانی می‌کند و مرد ناشز ستمگر، کتک‌زن و زیان‌رساننده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/40707/5/418 ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ج5، ص418.]</ref><ref>نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۱، ص۲۰۷–۲۰۸؛ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۸، ص۳۶۳.</ref> بنا به نظر اکثر مفسران نشوز مطرح شده در آیهٔ ۳۴ سورهٔ نساء مرتبط به امتناع زن از ایفای وظیفهٔ زناشویی است که به‌موجب آن درصورتی‌که مرد با پیدایش علائم تدریجی، خوف از نشوز همسر خود داشته باشد، برای اطاعت همسر اجازه دارد از سه مرتبهٔ رفتاری پند و اندرز، دوری و در نهایت تنبیه استفاده کند. در نظر اکثر فقها مرحلهٔ آخر رفتاری مرد با زن (تنبیه) مقید به شرایط خاصی است و مردان نمی‌توانند از این حق بدون در نظر داشتن شرایط استفاده کنند.
با اثبات نشوز مرد نیز در صورتی‌که مرد از پرداخت مهریه خودداری کند زن می‌تواند تمکین نکند و اگر مرد از دیگر وظایفش (انفاق، حق قسم و آمیزش) نیز نسبت به زن کوتاهی کرد زن می‌تواند پس از موعظهٔ همسر به حاکم مراجعه کند.<ref>- [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4596/33635/تمکین-و-نشوزدر-فقه-و-قانون-قسمت-دوم مهریزی، تمکین و نشوز در فقه و قانون، 1378ش، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


== نشوز در قانون اساسی ==
=== دیدگاه مفسران ===
کلمهٔ نشوز در مادهٔ ۱۱۰۹ قانون مدنی در مورد زوجه به‌کار رفته و سخنی از نشوز زوج در قانون مدنی نیامده است؛ اما در مادهٔ ۱۱۲۹، ۱۱۱۱ و ۱۱۱۲ برای مصادیق نشوز مرد مانند نپرداختن نفقه مجازات تعیین شده است. در مادهٔ ۱۱۰۸ هم از کلیت مفهوم نشوز سخن آورده شده است.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/print_version/92778 جمعی از نویسندگان، قانون مدنی ایران، 1314ش، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> بر اساس این ماده تعریف قانونی نشوز خروج زوجه از ایفای وظایف زوجیت است.<ref>- [http://www.jwss.ir/article_12020_a7358094f0c58f90fef232ca7b97fcb1.pdf شاکری گلپایگانی و دیگران، «بررسی فقهی حقوقی نشوز زوجین و شیوۀ مواجهه با آن»، 1393ش، ص166.]</ref> مادهٔ ۱۱۳۰ نیز با مطرح کردن مسئلهٔ عسر و حرج در ادامهٔ زندگی مشترک، حق مراجعه به دادگاه و درخواست طلاق را برای زوجه، قانونی می‌شمرد. حقوق‌دانان با استناد به این ماده نشوز زوج را از مصادیق عسر و حرج معرفی کرده‌اند.<ref>- [http://ensani.ir/file/download/article/1608552509-10058-19-8.pdf شعربافچی‌زاده و دیگران، «بررسی نشوز زوج و راهکارهای مواجهه با آن»، 1383ش، ص.196.]</ref>
علامه طباطبایی در تفسیر این آیه خوف از نشوز را مرحلهٔ پیش از نشوز و مرحلهٔ پیداشدن تدریجی علائم نشوز دانسته است. طبق دیدگاه مفسران این مراحل سه‌گانه باید به ترتیب انجام شود و با برخورد شناختی (پند و اندرز) به جهتِ کشف مشکل شروع می‌شود و با مواجهه عاطفی (دوری کردن) ادامه پیدا می‌کند و در صورت مؤثر نبودن مراحل قبلی به مقابلهٔ رفتاری (تنبیه) با قیود مشخص منتهی می‌شود.


== پانویس ==
امر به رفتارهای سه‌گانه در آیهٔ مذکور واجب شرعی نبوده و تنها رهنمودی از جانب خداوند در مواقع خوف از نشوز زن به جهت پیشگیری از طلاق و حفظ کیان خانواده است و قوامیت مرد برای پاسداری از خانواده اقتضا می‌کند از هر تلاشی برای حفاظت از آن کوتاهی نکند. آیهٔ ۱۲۸ سورهٔ نساء به مسئلهٔ نشوز مرد اشاره می‌کند. در شأن نزول آیه نقل است؛ شخصی به نام رافع بن خدیج دو همسر داشت که یکی مسن و دیگری جوان بود. رافع به خاطر برخی اختلافات همسر مسن خود را طلاق داد، اما قبل از اتمام عده به او گفت اگر بخواهی با تو آشتی می‌کنم اما باید قبول کنی که همسر جوانم مقدم بر تو باشد. او پذیرفت و با هم آشتی کردند. آیهٔ شریفه نازل شد که هرگاه زنی احساس کند که شوهرش بنای سرکشی دارد، مانعی ندارد که برای حفظ حریم زوجیت، از برخی از حقوق خود صرف نظر کند و با هم صلح کنند. اصل صلح و سازش ذکر شده در آیه، منطبق با طبیعت انسان است. آیهٔ شریفه علت سازش نکردن و نزاع انسان‌ها را حب ذات و بخل معرفی می‌کند و در انتهای آیه برای آن‌که سازش و گذشت مورد سوءاستفادهٔ مردان قرار نگیرد آنها را به احسان و تقوا دعوت می‌کند.
{{پانویس}}


== منابع ==
برخی از مفسران قرآن، نشوز را به‌معنای عصیان و سرکشی از اطاعت گرفته‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/12012/1/448/عصیانهن فیض کاشانی، تفسیر الصافی، 1415ق، ج1، ص448]؛ [https://lib.eshia.ir/15381/3/303/عصيانهن ثعلبی، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، 1422ق، ج3، ص303.]</ref> در این میان ملافتح‌الله کاشانی آن را به‌صورت عام در خصوص زوجین دانسته و نشوز را به‌معنای سرکشی در چیزی که به آن‌ها واجب باشد، معنا کرده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11699/3/19/ارتفاع کاشانی، منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، 1413ق، ج3، ص19.]</ref> برخی از مفسران نیز نشوز را در مورد حقوق شوهر بر زن دانسته‌اند؛ بدین صورت که اگر زن هر یک از این حقوق را سبک شمارد، مرتکب نشوز شده است.<ref>ابن‌ابی‌حاتم، تفسیر القرآن العظیم، 1419ق، ج3، ص941.</ref> برخی علاوه بر بیان سرپیچی زن از شوهر، کینه و دشمنی نسبت به شوهر را نیز به این مفهوم افزوده‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/41719/2/257/الْمُبْغِضَةُ ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، 1419ق، ج2، ص257.]</ref>
{{آغاز منابع}}
* ترکاشوند، جواد، «تحلیل روانشناختی نشوز و راهکارهای سه‌گانه قرآن»، دوفصلنامه مطالعات اسلام و روان‌شناسی، شماره ۱۷، ۱۳۹۴ش
* جوهری، ابونصر إسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، به‌تحقیق احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۴۰۷ق.
* جمعی از نویسندگان، قانون مدنی ایران، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۲ شهریور ۱۴۰۲ش.
* خواجه‌پور، رزیتا و دیگران، «نشوز از دیدگاه آیات و روایات»، مطالعات هنر و فرهنگ، ۱۳۹۵ش.
* حبیبی‌تبار، جواد و فراهانی، انسیه، «قانون حمایت خانواده و ضمانت اجرای مؤثر در مورد نشوز زوج»، شماره دوم، ۱۳۹۴ش.
* حکیم‌باشی، حسن، «آیهٔ نشوز و ضرب از نگاهی دیگر»، پژوهش‌های قرآنی، شمارهٔ ۲۷، ۱۳۸۰ش.
* شاکری گلپایگانی، طوبی و دیگران، «بررسی فقهی و حقوقی نشوز زوجین و شیوهٔ مواجهه با آن»، مطالعات راهبردی زنان، سال شانزدهم، شمارهٔ ۶۴، ۱۳۹۳ش.
* شعربافچی‌زاده، مرضیه و دیگران، «بررسی نشوز و راهکارهای مواجهه با آن»، نشریهٔ علمی مطالعات حقوقی معاصر، شمارهٔ دهم، سال نوزدهم، پاییز و زمستان ۱۳۸۳ش.
* شفیعی مازندرانی، سیدمحمد، «علاج نشوز زوجه از دیدگاه فقه اسلامی»، مجله پژوهش‌های فقهی، شماره ۹، سال ۷، ۱۳۹۰ش.
* صدر، سید موسی، «تنبیه بدنی زن در نگاه‌های گوناگون»، پژوهش‌های قرآنی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیه قم، ۱۳۸۰ش.
* طباطبایی، محمدحسین، ترجمهٔ تفسیر المیزان، قم، اسلامی، ۱۳۷۴ش.
* محقق حلی، جعفر بن حسن، مختصرالنافع، تهران، قسم الدراسات الإسلامیة فی مؤسسة البعثة، ۱۴۱۰ق.
* مکارم شیرازی، ناصر، احکام خانواده، قم، امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، چاپ دوم، ۱۳۸۹ش.
* مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، برگزیدهٔ تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
* موسوی بجنوردی، سید محمد، مباحث حقوقی تحریرالوسیله، تهران، مجد، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
* مهریزی، مهدی، «تمکین و نشوز در فقه و قانون (قسمت دوم)»، مجلهٔ پیام زن، شماره ۸۷، ۱۳۷۸ش.
{{پایان منابع}}


{{زن}}
== نشوز در حدیث ==
هر یک از علمای فریقین با تمسک به سخنان امامان معصوم علیهم‌السلام و صحابه و تابعان، سویه‌های گوناگونی از مفهوم نشوز را دریافته‌اند که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌شود: [[امام باقر]] نشوز زن را به‌معنای دوری از هم‌بستری با شوهر معنا کرده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/12015/1/137 قمی، تفسیر القمی، 1363ش، ج1، ص137.]</ref> [[امام صادق]] نیز آن را به‌معنای عدم اطاعت از شوهر در بستر دانسته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11021/3/521/كَنُشُوزِ ابن‌بابویه، من لا یحضره الفقیه، 1413ق، ج3، ص521.]</ref>


ویکی ر
== نشوز در فقه ==
نشوز در فقه به‌معنای روی برتافتن از انجام وظایف الزامی است.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1397ش، ص269.</ref> در ادبیات فقیهان به زنی که از انجام وظایف زناشویی نسبت به شوهرش، خودداری کند «ناشزة» و به مردی که از ایفای وظایف زناشویی نسبت به همسر خویش، خودداری کند «ناشز» گفته‌اند. برای هریک از این‌ها مصادیقی نیز بیان شده است که در ذیل خواهد آمد.<ref>مکارم شیرازی، احکام خانواده، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۲۱۹.</ref>


[[پرونده:نشوز.jpg|جایگزین=نشوز زن-آیه ۳۴ سورهٔ نساء|بندانگشتی|قابی از آیه ۳۴ سورهٔ نساء برای نشوز زن]]
=== نشوز زن ===
'''{{درشت|نشوز}}'''؛ انجام ندادن وظایف الزامی زناشویی.
در بیان فقیهان نیز همچون محدثان، سرکشی زن از تکالیف واجب وی نسبت به شوهر نشوز خوانده شده است که مصادیق آن را می‌توان در عدم تمکین، عدم ازالهٔ هر آنچه که تنفر مرد را برمی‌انگیزاند، ترک نظافت، عدم [[آرایش]] دلخواه شوهر و خارج شدن از منزل بدون اجازهٔ شوهر خلاصه کرد. گفتنی است که معناداری نشوز، تنها در حقوقِ واجب است؛ ازاین‌رو اگر زن کارهایی مانند نظافت منزل، [[آشپزی]] و خواسته‌های غیرجنسی مرد را انجام ندهد، ناشزه نامیده نمی‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/21010/2/305/الزوجة%20خروجها امام خمینی، تحریر الوسیلة، 1390ق، ج2، ص305.]</ref>


نشوز به‌معنای برتری‌جویی و سرکشی است و در [[قرآن]] کریم هم دربارهٔ زن و هم دربارهٔ مرد به‌کار رفته است. محدثان آن را بیشتر به عدم [[تمکین زن|تمکین]] در بستر معنا کرده‌اند، در حالی‌که مفسران دامنه‌ای گسترده‌تر از عصیان، دشمنی و سبک شمردن حقوق همسر را برای آن ذکر کرده‌اند. در [[فقه اسلامی|فقه]]، نشوز روی‌گردانی از انجام وظایف الزامی [[رابطه زناشویی|زناشویی]] است؛ نشوز زن در اموری مانند عدم تمکین، ترک نظافت و خروج بدون اجازه از خانه نمود دارد و نشوز مرد در ترک [[نفقه]] و همخوابی واجب. در صورت بروز نشوز، زن و مرد نخست با پند و موعظه موظف به اصلاح هستند و در صورت حل نشدن، رسیدگی به این دعاوی طبق ماده ۴ قانون حمایت [[خانواده]] ۱۳۹۲ش در صلاحیت دادگاه خانواده قرار دارد.
در صورت اثبات نشوز زن نفقهٔ زن قطع می‌شود و مرد می‌تواند از همبستری با همسرش خودداری کند. همچنین مرد می‌تواند زن ناشزهٔ خود را تنبیه کند؛ البته برخی از مفسرین واژهٔ ضرب در آیهٔ ۳۴ سوره نساء را از مفاهیم متشابه قرآنی دانسته‌اند و آن را بر مدارا و قهر کردن حمل کرده‌اند.<ref>- [https://ensani.ir/file/download/article/20130203082304-9467-24.pdf شفیعی مازندرانی، «علاج نشوز زوجه از دیدگاه فقه اسلامی»، 1390ش، ص85.]</ref> با اثبات نشوز مرد نیز در صورتی‌که مرد از پرداخت مهریه خودداری کند زن می‌تواند تمکین نکند و اگر مرد از دیگر وظایفش (انفاق، حق قسم و آمیزش) نیز نسبت به زن کوتاهی کرد زن می‌تواند پس از موعظهٔ همسر به حاکم مراجعه کند.<ref>- [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4596/33635/تمکین-و-نشوزدر-فقه-و-قانون-قسمت-دوم مهریزی، تمکین و نشوز در فقه و قانون، 1378ش، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


== مفهوم‌شناسی نشوز ==
=== نشوز مرد ===
نُشوز از ریشه عربی «نَشَزَ» به‌معنای زمین بلند و مرتفع گرفته شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/40660/6/232/نشز فراهیدی، العین، 1409ق ، ج6، ص232]؛ [https://lib.eshia.ir/40707/5/417/المرتفعُ ابن‌منظور، لسان العرب،1414ق، ج5، ص417.]</ref> زمانی که می‌گویند «نَشَزَ فلان» یعنی فلانی قصد برتری بر دیگران دارد.<ref>[https://lib.eshia.ir/41892/1/806/نشز راغب اصفهانی، ، مفردات ألفاظ القرآن، 1412ق، ص806.]</ref> در قرآن کریم این واژه یک‌بار در آیهٔ ۳۴ سورهٔ نساء برای نشوز زن و بار دیگر در آیهٔ ۱۲۸ همین سوره برای نشوز شوهر آمده است. زن وقتی نشوز می‌کند یعنی بر ضد همسرش برمی‌خیزد و از او نافرمانی می‌کند و مرد ناشز ستمگر، کتک‌زن و زیان‌رساننده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/40707/5/418 ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ج5، ص418.]</ref>
نشوز مرد نیز شامل تعدی بر زن و نپرداختن حقوق واجب او همچون عدم پرداخت نفقه، ترک همخوابی واجب و مانند این‌ها است. در این مورد زن ابتدا به طلب حقوق خویش با پند و اندرز می‌پردازد، در مرحله بعد می‌بایست به حاکم شرع مراجعه کند و از آن طریق به احقاق حق خویش بپردازد. حاکم در ابتدا مرد را موعظه می‌کند و اگر این موعظه سود نکرد، به تعزیر او دستور می‌دهد و می‌تواند از دارایی مرد ولو با فروش آن‌ها، نفقهٔ زن را پرداخت کند.<ref>[https://lib.eshia.ir/21010/2/306/بتعديه امام خمینی، تحریر الوسیلة،1390ق، ج2، ص306.]</ref> برخی از فقهای شیعه عنوان کرده‌اند که در صورت نشوز مرد، زن حق ندارد وظایف زناشویی‌اش را نسبت به او ترک کند<ref>خوانساری، جامع المدارک، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۴۳۳.</ref> یا او را تنبیه بدنی کند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۱، ص۲۰۷.</ref> فقها مراحل برخورد با نشوز مرد را بدین شرح معرفی کرده‌اند:
 
* مرحله اول: زن، شوهرش را نصیحت و حقوق واجبش را از وی مطالبه کند.
== نشوز در اصطلاح محدثان و مفسران ==
* مرحله دوم: چنانچه نصیحت و مطالبه حقوق مؤثر واقع نشود، می‌تواند دعوایش را نزد حاکم ببرد.
هر یک از علمای فریقین با تمسک به سخنان امامان معصوم علیهم‌السلام و صحابه و تابعان، سویه‌های گوناگونی از مفهوم نشوز را دریافته‌اند که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌شود:
* مرحله سوم: اگر هیچ‌کدام مؤثر واقع نشد، حاکم می‌تواند مرد را تعزیر نماید.
 
* مرحله چهارم: اگر زوج پس از تعزیر همچنان به نشوز خود ادامه دهد، دادگاه او را ملزم به طلاق می‌نماید و در صورت خودداری از انجام این کار دادگاه زوجه را طلاق می‌دهد.<ref>سیدی بنابی و ندائی، «مطالعه تطبیقی تبیین نشوز زوجه و نشوز زوج در مبحث حقوقی و فقهی»، ص49.</ref>
=== عدم تمکین زن در بستر ===
[[امام باقر]] علیه‌السلام نشوز زن را به‌معنای دوری از هم‌بستری با شوهر معنا کرده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/12015/1/137 قمی، تفسیر القمی، 1363ش، ج1، ص137.]</ref> [[امام صادق]] علیه‌السلام نیز آن را به‌معنای عدم اطاعت از شوهر در بستر دانسته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11021/3/521/كَنُشُوزِ ابن‌بابویه، من لا یحضره الفقیه، 1413ق، ج3، ص521.]</ref>
 
=== سرکشی و سرپیچی از وظایف ===
برخی از مفسران قرآن، نشوز را به‌معنای عصیان و سرکشی از اطاعت گرفته‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/12012/1/448/عصیانهن فیض کاشانی، تفسیر الصافی، 1415ق، ج1، ص448]؛ [https://lib.eshia.ir/15381/3/303/عصيانهن ثعلبی، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، 1422ق، ج3، ص303.]</ref>
 
در این میان ملافتح‌الله کاشانی آن را به‌صورت عام در خصوص زوجین دانسته و نشوز را به‌معنای سرکشی در چیزی که به آن‌ها واجب باشد، معنا کرده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11699/3/19/ارتفاع کاشانی، منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، 1413ق، ج3، ص19.]</ref>
 
=== سبک شمردن حق همسر ===
برخی از مفسران نیز نشوز را در مورد حقوق شوهر بر زن دانسته‌اند؛ بدین صورت که اگر زن هر یک از این حقوق را سبک شمارد، مرتکب نشوز شده است.<ref>ابن‌ابی‌حاتم، تفسیر القرآن العظیم، 1419ق، ج3، ص941.</ref>
 
=== دشمنی نسبت به شوهر ===
برخی علاوه بر بیان سرپیچی زن از شوهر، کینه و دشمنی نسبت به شوهر را نیز به این مفهوم افزوده‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/41719/2/257/الْمُبْغِضَةُ ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، 1419ق، ج2، ص257.]</ref>


== نشوز در ادبیات فقیهان ==
=== وظایف شوهر نسبت به همسر ===
نشوز در فقه به‌معنای روی برتافتن از انجام وظایف الزامی است.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1397ش، ص269.</ref> در ادبیات فقیهان به زنی که از انجام وظایف زناشویی نسبت به شوهرش، خودداری کند «ناشزة» و به مردی که از ایفای وظایف زناشویی نسبت به همسر خویش، خودداری کند «ناشز» گفته‌اند. برای هریک از این‌ها مصادیقی نیز بیان شده است که در ذیل خواهد آمد.<ref>مکارم شیرازی، احکام خانواده، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۲۱۹.</ref>
نشوز مرد قلمرو گسترده‌ای دارد و تنها شامل عدم تمکین خاص نیست بلکه تخلف از کلیه تکالیف خاص و عام در قبال زوجه را شامل می‌شود. انجام ندادن تکالیف محوله به زوج، موجب صدق عنوان نشوز بر وی می‌شود. این تکالیف عبارت است از:
* حسن معاشرت: در آیه ۱۹ سوره نساء، آیه ۶۰ سوره طلاق و آیه ۲۲۸ سوره بقره به حسن معاشرت با همسر امر شده و در آیات متعدد دیگری به این امر اشاره شده است.{{سخ}}علاوه بر قرآن کریم این امر در سنت قولی و عملی اهل بیت نیز جایگاه ویژه‌ای دارد.<ref>نوری، نکاح خانواده (حقوق خانواده در حقوق مدنی)، ۱۳۷۹ش، ص۲۵۲.</ref>{{سخ}}فقیهان مسلمان نیز با تکیه بر آموزه‌های قرآن بر این باور هستند که مرد در جریان پیمان زناشویی موظف است با همسرش حسن معاشرت داشته باشد و در صورتی که نسبت به همسر خود، آزار زبانی و جسمی داشته باشد ناشز محسوب می‌شود.<ref>سیدی بنابی و ندائی، «مطالعه تطبیقی تبیین نشوز زوجه و نشوز زوج در مبحث حقوقی و فقهی»، ص46.</ref> زدن و آزار دادن همسر بدون دلیل از موارد نشوز است.<ref>بحرانی، حدائق‌الناضره، 1408ق، ج۲۴، ص۶۱۴.</ref>
* گسستن پیمان زناشویی به شیوه نیکو: قرآن کریم در جایگاه‌های مختلفی بر این امر تأکید کرده که در صورت جدایی، زوج باید به صورت نیکو و پسندیده‌ای رفتار کند. همچنین با توجه به آموزه‌های دینی، زوج باید از نگهداری اجباری زوجه به قصد آزار و تعدی به حقوق او پرهیز کند.
* پرداخت نفقه: فقها معتقدند پرداخت هزینه زندگی و مخارج همسر بر مرد واجب است و او باید مطابق با شأن و منزلت اجتماعی همسرش نفقه او را بر عهده بگیرد؛ این نفقه شامل تأمین خوراک، پوشاک، مسکن و لوازم زندگی و سایر چیزهایی که به حسب شان برای زن لازم است از قبیل اجرت حمام و حجامت، لوازم نظافت و هزینه دارو و درمان حتی اگر بیماری همسرش صعب‌العلاج باشد.<ref>خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۵۸۹.</ref>
* حق جنسی: از منظر فقها، زوج حق ندارد بیش از ۴ ماه آمیزش جنسی با همسرش، را ترک کند.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، ۱۴۰۳ق، ص۲۷۰.</ref> با توجه به عدم تصریح در قوانین مدنی نسبت به ایفای حقوق جنسی همچون حق قسم و مواقعه، ترک روابط زناشویی توسط مرد از مصادیق قانون نشوز وی محسوب نمی‌شود؛ اما در موادی از قانون مدنی برای این مسئله ضمانت اجرای خاصی مانند امکان فسخ نکاح برای زوجه قرار داده شده است.<ref>سیدی بنابی و ندائی، «مطالعه تطبیقی تبیین نشوز زوجه و نشوز زوج در مبحث حقوقی و فقهی»، ص47.</ref>
* سایر تکالیف: زوج وظیفه دارد تکالیف محوله شرعی و قانونی خود را به بهترین نحو انجام دهد. مهم‌ترین آنها غیر از موارد گفته شده عبارت‌اند از: گشایش، تلاش در تحکیم بنیان خانواده، انجام وظایف خاص زوجیت مانند قسم، بیتوته و رعایت شئون همسر.


=== نشوز زن ===
== مسائل حقوقی ==
[[پرونده:نشوز۱.jpg|جایگزین=عدم تمکین-آقای قاضی|بندانگشتی|[https://www.aparat.com/v/y97248y بازنمایی تمکین در سریال آقای قاضی] ]]
[[پرونده:نشوز۱.jpg|جایگزین=عدم تمکین-آقای قاضی|بندانگشتی|[https://www.aparat.com/v/y97248y بازنمایی تمکین در سریال آقای قاضی] ]]
در بیان فقیهان نیز همچون محدثان، سرکشی زن از تکالیف واجب وی نسبت به شوهر نشوز خوانده شده است که مصادیق آن را می‌توان در عدم تمکین، عدم ازالهٔ هر آنچه که تنفر مرد را برمی‌انگیزاند، ترک نظافت، عدم [[آرایش]] دلخواه شوهر و خارج شدن از منزل بدون اجازهٔ شوهر خلاصه کرد.


گفتنی است که معناداری نشوز، تنها در حقوقِ واجب است؛ ازاین‌رو اگر زن کارهایی مانند نظافت منزل، [[آشپزی]] و خواسته‌های غیرجنسی مرد را انجام ندهد، ناشزه نامیده نمی‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/21010/2/305/الزوجة%20خروجها امام خمینی، تحریر الوسیلة، 1390ق، ج2، ص305.]</ref>
=== در قوانین ایران ===
[[پرونده:نشوز۲.jpg|جایگزین=مجتمع قضایی خانواده ۲؛ دادگاه خانواده|بندانگشتی|مجتمع قضایی خانواده ۲؛ دادگاه خانواده]]
کلمهٔ نشوز در مادهٔ ۱۱۰۹ قانون مدنی در مورد زوجه به‌کار رفته و سخنی از نشوز زوج در قانون مدنی نیامده است؛ اما در مادهٔ ۱۱۲۹، ۱۱۱۱ و ۱۱۱۲ برای مصادیق نشوز مرد مانند نپرداختن نفقه مجازات تعیین شده است. در مادهٔ ۱۱۰۸ هم از کلیت مفهوم نشوز سخن آورده شده است. بر اساس این ماده تعریف قانونی نشوز خروج زوجه از ایفای وظایف زوجیت است. مادهٔ ۱۱۳۰ نیز با مطرح کردن مسئلهٔ عسر و حرج در ادامهٔ زندگی مشترک، حق مراجعه به دادگاه و درخواست طلاق را برای زوجه، قانونی می‌شمرد. حقوق‌دانان با استناد به این ماده نشوز زوج را از مصادیق عسر و حرج معرفی کرده‌اند.


=== نشوز مرد ===
بر اساس قوانین مدنی ایران، اگر شوهر از پرداخت نفقه خودداری کند یا توان پرداخت نداشته باشد زن می‌تواند به دادگاه مراجعه و الزام همسرش برای انجام این تکلیف را از دادگاه درخواست کند. محکمه ابتدا میزان نفقه را مشخص و مرد را محکوم به پرداخت آن می‌کند و در صورت عدم امکان، اگر زوجه بخواهد شوهر را اجبار به طلاق می‌کند.<ref>سیدی بنابی و ندائی، «مطالعه تطبیقی تبیین نشوز زوجه و نشوز زوج در مبحث حقوقی و فقهی»، ص50-49.</ref>
نشوز مرد نیز شامل تعدی بر زن و نپرداختن حقوق واجب او همچون عدم پرداخت نفقه، ترک همخوابی واجب و مانند این‌ها است. در این مورد زن ابتدا به طلب حقوق خویش با پند و اندرز می‌پردازد، در مرحله بعد می‌بایست به حاکم شرع مراجعه کند و از آن طریق به احقاق حق خویش بپردازد. حاکم در ابتدا مرد را موعظه می‌کند و اگر این موعظه سود نکرد، به تعزیر او دستور می‌دهد و می‌تواند از دارایی مرد ولو با فروش آن‌ها، نفقهٔ زن را پرداخت کند.<ref>[https://lib.eshia.ir/21010/2/306/بتعديه امام خمینی، تحریر الوسیلة،1390ق، ج2، ص306.]</ref>


== رسیدگی به نشوز در دادگاه خانواده ==
[[پرونده:نشوز۲.jpg|جایگزین=مجتمع قضایی خانواده ۲؛ دادگاه خانواده|بندانگشتی|مجتمع قضایی خانواده ۲؛ دادگاه خانواده]]
طبق ماده ۴ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۲ش، رسیدگی به دعاوی خانوادگی از جمله «نشوز» (عدم انجام وظایف زناشویی توسط زن یا مرد) در صلاحیت دادگاه خانواده است.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/715487/دادگاه-خانواده-صلاحیت-رسیدگی-به-چه-پرونده-هایی-را-دارد «دادگاه خانواده صلاحیت رسیدگی به چه پرونده‌هایی را دارد؟»، وب‌سایت مشرق.]</ref>
طبق ماده ۴ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۲ش، رسیدگی به دعاوی خانوادگی از جمله «نشوز» (عدم انجام وظایف زناشویی توسط زن یا مرد) در صلاحیت دادگاه خانواده است.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/715487/دادگاه-خانواده-صلاحیت-رسیدگی-به-چه-پرونده-هایی-را-دارد «دادگاه خانواده صلاحیت رسیدگی به چه پرونده‌هایی را دارد؟»، وب‌سایت مشرق.]</ref>


خط ۱۳۵: خط ۱۰۰:
* قرآن کریم
* قرآن کریم
* ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، ریاض، مکتبة نزار مصطفی الباز، چ سوم، ۱۴۱۹ق.
* ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، ریاض، مکتبة نزار مصطفی الباز، چ سوم، ۱۴۱۹ق.
* ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار الکتب العلمیة، چ اول، ۱۴۱۹ق.
* ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ‏ به‌تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم‏، دفتر انتشارات اسلامی، چ دوم، ۱۴۱۳ق.
* ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ‏ به‌تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم‏، دفتر انتشارات اسلامی، چ دوم، ۱۴۱۳ق.
* ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار الکتب العلمیة، چ اول، ۱۴۱۹ق.
* ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، بیروت، مکتب الإعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
* ابن‌منظور، محمد بن مکرم‏، لسان العرب، به‌تحقیق جمال‌الدین میردامادی، بیروت، دار الفکر و دار صادر، ۱۴۱۴ق.
* ابن‌منظور، محمد بن مکرم‏، لسان العرب، به‌تحقیق جمال‌الدین میردامادی، بیروت، دار الفکر و دار صادر، ۱۴۱۴ق.
* بحرانی، یوسف بن احمد، حدائق الناظرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، بی‌تا.
* ترکاشوند، جواد، «تحلیل روانشناختی نشوز و راهکارهای سه‌گانه قرآن»، دوفصلنامه مطالعات اسلام و روان‌شناسی، شماره ۱۷، ۱۳۹۴ش
* ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چ اول، ۱۴۲۲ق.
* ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چ اول، ۱۴۲۲ق.
* جمعی از نویسندگان، قانون مدنی ایران، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۲ شهریور ۱۴۰۲ش.
* جوهری، ابونصر إسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، به‌تحقیق احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۴۰۷ق.
* حبیبی‌تبار، جواد و فراهانی، انسیه، «قانون حمایت خانواده و ضمانت اجرای مؤثر در مورد نشوز زوج»، شماره دوم، ۱۳۹۴ش.
* حکیم‌باشی، حسن، «آیهٔ نشوز و ضرب از نگاهی دیگر»، پژوهش‌های قرآنی، شمارهٔ ۲۷، ۱۳۸۰ش.
* خمینی، سید روح‌الله، تحریر الوسیلة، النجف الأشرف، دار الکتب العلمیة، ۱۳۹۰ق.
* خمینی، سید روح‌الله، تحریر الوسیلة، النجف الأشرف، دار الکتب العلمیة، ۱۳۹۰ق.
* خواجه‌پور، رزیتا و دیگران، «نشوز از دیدگاه آیات و روایات»، مطالعات هنر و فرهنگ، ۱۳۹۵ش.
* خوانساری، سید احمد، جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، تهران، مکتبة الصدوق، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
* خویی، سید ابوالقاسم، منهاج الصالحین، قم، مدینه العلم، ۱۴۱۰ق.
* راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، به‌تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت، دار الشامیة، چ اول، ۱۴۱۲ق.
* راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، به‌تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت، دار الشامیة، چ اول، ۱۴۱۲ق.
* سیدی بنابی، سیدباقر و ندائی، میثم، «مطالعه تطبیقی تبیین نشوز زوجه و نشوز زوج در مبحث حقوقی و فقهی»، در فصلنامه پژوهش‌های حقوق تطبیقی عدل و انصاف، شماره ۳، زمستان ۱۳۹۷ش
* شاکری گلپایگانی، طوبی و دیگران، «بررسی فقهی و حقوقی نشوز زوجین و شیوهٔ مواجهه با آن»، مطالعات راهبردی زنان، سال شانزدهم، شمارهٔ ۶۴، ۱۳۹۳ش.
* شعربافچی‌زاده، مرضیه و دیگران، «بررسی نشوز و راهکارهای مواجهه با آن»، نشریهٔ علمی مطالعات حقوقی معاصر، شمارهٔ دهم، سال نوزدهم، پاییز و زمستان ۱۳۸۳ش.
* شفیعی مازندرانی، سیدمحمد، «علاج نشوز زوجه از دیدگاه فقه اسلامی»، مجله پژوهش‌های فقهی، شماره ۹، سال ۷، ۱۳۹۰ش.
* شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، نجف، جامعة النجف الدینیة، ۱۳۸۶ق.
* شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، مسالک الافهام، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۳ق.
* صدر، سید موسی، «تنبیه بدنی زن در نگاه‌های گوناگون»، پژوهش‌های قرآنی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیه قم، ۱۳۸۰ش.
* طباطبایی، محمدحسین، ترجمهٔ تفسیر المیزان، قم، اسلامی، ۱۳۷۴ش.
* علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، هاجر، چ ششم، ۱۳۹۷ش.
* علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، هاجر، چ ششم، ۱۳۹۷ش.
* فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم، هجرت، ۱۴۰۹ق.
* فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم، هجرت، ۱۴۰۹ق.
خط ۱۴۶: خط ۱۲۹:
* قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، به‌تحقیق طیب موسوی جزایری، قم، دار الکتاب‏، چ سوم، ۱۳۶۳ش.
* قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، به‌تحقیق طیب موسوی جزایری، قم، دار الکتاب‏، چ سوم، ۱۳۶۳ش.
* کاشانی، فتح‌الله بن شکرالله، منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، تهران‏، اسلامیه، چ اول، ۱۴۱۳ش.
* کاشانی، فتح‌الله بن شکرالله، منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، تهران‏، اسلامیه، چ اول، ۱۴۱۳ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، احکام خانواده، قم، امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، چ دوم، ۱۳۸۹ش.
* محقق حلی، جعفر بن حسن، شرایع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تهران، استقلال، ۱۴۰۳ق.
* محقق حلی، جعفر بن حسن، مختصر النافع، تهران، قسم الدراسات الإسلامیة فی مؤسسة البعثة، ۱۴۱۰ق.
* مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، برگزیدهٔ تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، احکام خانواده، قم، امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، چاپ دوم، ۱۳۸۹ش.
* موسوی بجنوردی، سید محمد، مباحث حقوقی تحریرالوسیله، تهران، مجد، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
* مهریزی، مهدی، «تمکین و نشوز در فقه و قانون (قسمت دوم)»، مجلهٔ پیام زن، شماره ۸۷، ۱۳۷۸ش.
* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.
* نوری، رضا، نکاح خانواده (حقوق خانواده در حقوق مدنی)، تهران، پاژنگ، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}
ویکی ز


{{حقوق}}
{{حقوق}}
{{اسلام}}
{{اسلام}}
{{ازدواج}}
{{ازدواج}}
{{زن}}

نسخهٔ کنونی تا ۱۹ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۵۴

نشوز


نشوز؛ انجام ندادن وظایف الزامی زناشویی.

نشوز و امتناع هر کدام از زوجین از انجام وظایف زناشویی در زندگی مشترک، بنیان نهاد خانواده را سست می‌کند و موجب اختلاف و ناسازگاری میان زوجین می‌شود. از آنجا که نشوز می‌تواند زمینه‌ساز خشونت، گناه، خیانت و در نهایت طلاق شود، شریعت اسلام برای پیشگیری و مواجههٔ با آن راهکارهایی را ارائه کرده است. این واژه در قرآن هم دربارهٔ زن و هم دربارهٔ مرد به‌کار رفته است. محدثان آن را بیشتر به عدم تمکین در بستر معنا کرده‌اند، در حالی‌که مفسران دامنه‌ای گسترده‌تر از عصیان، دشمنی و سبک شمردن حقوق همسر را برای آن ذکر کرده‌اند.

مفهوم‌شناسی نشوز

نُشوز از ریشه عربی «نَشَزَ» به‌معنای زمین بلند و مرتفع گرفته شده است.[۱][۲] زمانی که می‌گویند «نَشَزَ فلان» یعنی فلانی قصد برتری بر دیگران دارد.[۳] واژهٔ عربی «نُشوز» در لغت به معنای ارتفاع و عُلُو[۴] و در اصطلاح به‌معنای سرپیچی از انجام وظایف شرعی، در رابطه زناشویی است.[۵][۶] به زن و مردی که از انجام وظایف زناشویی نسبت به یکدیگر خودداری کند، «ناشزه» و «ناشز» گفته می‌شود.[۷]

اهمیت

در شریعت اسلام به‌منظور پاسداری از نهاد خانواده، حقوق و وظایفی برای زن و شوهر در نظر گرفته شده است. همچنین در آموزه‌های فقهی ضمانت‌های اجرایی گوناگونی برای تحقق این وظایف زناشویی وجود دارد. از آنجا که نشوز در روابط زناشویی می‌تواند زمینه‌ساز فروپاشی نهاد خانواده شود، فقه اسلامی جهت جلوگیری از آن، ضمانت‌های اجرایی را برای هر کدام از زوجین در نظر گرفته است.

اقسام نشوز

نشوز از جهت اینکه از سمت کدام یک از زوجین صورت گیرد به دو قسم نشوز زوج و زوجه تقسیم می‌شود. اگر زیرپا گذاشتن حقوق خانواده توسط مرد صورت پذیرد، نشوز زوج و اگر از سمت زن باشد نشوز زوجه است که به‌تناسب هر کدام در فقه و حقوق اسلامی رفتارهای متفاوتی در نظر گرفته‌شده است.[۸]

مصادیق نشوز مرد

در فقه شیعه نشوز مرد به دو معنا تبیین شده است. عده‌ای از فقها نشوز مرد را به‌معنای کراهت مرد از زن و اهتمام برای طلاق دادن زن معنا کرده‌اند؛ اما عدهٔ دیگری از علما مثل محقق حلی (۶۰۲–۶۷۶ق)، شهید ثانی (۹۱۱–۹۶۵ق)، صاحب جواهر (۱۲۰۲–۱۲۶۶ق) و سبحانی تبریزی (۱۳۰۸ش) نشوز مرد را به‌معنای ایفا نکردن وظایف زناشویی توسط مرد تعریف کرده‌اند؛[۹] مانند اینکه از پرداخت نفقه و تمتع جنسی همسر خود امتناع بورزد.[۱۰]

مصادیق نشوز زن

گسترهٔ اطاعت از همسر توسط زوجه حقوق مرد است نه تمایلات شخصی او. در متون فقهی حقوق مرد بر زن که به‌موجب رعایت نکردن آن زن ناشزه محسوب می‌شود در سه حوزه تعریف می‌شود؛ بهرهٔ جنسی، پیراستگی از اموری که باعث تنفر مرد می‌شود و خارج نشدن از منزل بدون اجازهٔ همسر.[۱۱] اموری که بر زن شرعاً نسبت به همسر واجب است و اموری که زن بر اساس عرف و محبت مانند غذا پختن و نظافت منزل انجام می‌دهد در صورت ترک، شامل نشوز نمی‌شود.[۱۲] همچنین تمکین جنسی زن تنها شامل خواسته‌های جنسی مشروع و در حد متعارف شوهر می‌شود؛ اما اطاعت زن از شوهر در روابط جنسی غیرمتعارف و همچنین مواردی که زن عذر شرعی دارد یا برای سلامتی زن ضرر داشته باشد، واجب نیست و سرپیچی کردن زن از چنین خواسته‌هایی، نشوز به‌شمار نمی‌رود.[۱۳]

نشوز در قرآن

نشوز زن-آیه ۳۴ سورهٔ نساء
قابی از آیه ۳۴ سورهٔ نساء برای نشوز زن

در قرآن این واژه یک‌بار در آیهٔ ۳۴ سورهٔ نساء برای نشوز زن و بار دیگر در آیهٔ ۱۲۸ همین سوره برای نشوز شوهر آمده است. زن وقتی نشوز می‌کند یعنی بر ضد همسرش برمی‌خیزد و از او نافرمانی می‌کند و مرد ناشز ستمگر، کتک‌زن و زیان‌رساننده است.[۱۴][۱۵] بنا به نظر اکثر مفسران نشوز مطرح شده در آیهٔ ۳۴ سورهٔ نساء مرتبط به امتناع زن از ایفای وظیفهٔ زناشویی است که به‌موجب آن درصورتی‌که مرد با پیدایش علائم تدریجی، خوف از نشوز همسر خود داشته باشد، برای اطاعت همسر اجازه دارد از سه مرتبهٔ رفتاری پند و اندرز، دوری و در نهایت تنبیه استفاده کند. در نظر اکثر فقها مرحلهٔ آخر رفتاری مرد با زن (تنبیه) مقید به شرایط خاصی است و مردان نمی‌توانند از این حق بدون در نظر داشتن شرایط استفاده کنند.

دیدگاه مفسران

علامه طباطبایی در تفسیر این آیه خوف از نشوز را مرحلهٔ پیش از نشوز و مرحلهٔ پیداشدن تدریجی علائم نشوز دانسته است. طبق دیدگاه مفسران این مراحل سه‌گانه باید به ترتیب انجام شود و با برخورد شناختی (پند و اندرز) به جهتِ کشف مشکل شروع می‌شود و با مواجهه عاطفی (دوری کردن) ادامه پیدا می‌کند و در صورت مؤثر نبودن مراحل قبلی به مقابلهٔ رفتاری (تنبیه) با قیود مشخص منتهی می‌شود.

امر به رفتارهای سه‌گانه در آیهٔ مذکور واجب شرعی نبوده و تنها رهنمودی از جانب خداوند در مواقع خوف از نشوز زن به جهت پیشگیری از طلاق و حفظ کیان خانواده است و قوامیت مرد برای پاسداری از خانواده اقتضا می‌کند از هر تلاشی برای حفاظت از آن کوتاهی نکند. آیهٔ ۱۲۸ سورهٔ نساء به مسئلهٔ نشوز مرد اشاره می‌کند. در شأن نزول آیه نقل است؛ شخصی به نام رافع بن خدیج دو همسر داشت که یکی مسن و دیگری جوان بود. رافع به خاطر برخی اختلافات همسر مسن خود را طلاق داد، اما قبل از اتمام عده به او گفت اگر بخواهی با تو آشتی می‌کنم اما باید قبول کنی که همسر جوانم مقدم بر تو باشد. او پذیرفت و با هم آشتی کردند. آیهٔ شریفه نازل شد که هرگاه زنی احساس کند که شوهرش بنای سرکشی دارد، مانعی ندارد که برای حفظ حریم زوجیت، از برخی از حقوق خود صرف نظر کند و با هم صلح کنند. اصل صلح و سازش ذکر شده در آیه، منطبق با طبیعت انسان است. آیهٔ شریفه علت سازش نکردن و نزاع انسان‌ها را حب ذات و بخل معرفی می‌کند و در انتهای آیه برای آن‌که سازش و گذشت مورد سوءاستفادهٔ مردان قرار نگیرد آنها را به احسان و تقوا دعوت می‌کند.

برخی از مفسران قرآن، نشوز را به‌معنای عصیان و سرکشی از اطاعت گرفته‌اند.[۱۶] در این میان ملافتح‌الله کاشانی آن را به‌صورت عام در خصوص زوجین دانسته و نشوز را به‌معنای سرکشی در چیزی که به آن‌ها واجب باشد، معنا کرده است.[۱۷] برخی از مفسران نیز نشوز را در مورد حقوق شوهر بر زن دانسته‌اند؛ بدین صورت که اگر زن هر یک از این حقوق را سبک شمارد، مرتکب نشوز شده است.[۱۸] برخی علاوه بر بیان سرپیچی زن از شوهر، کینه و دشمنی نسبت به شوهر را نیز به این مفهوم افزوده‌اند.[۱۹]

نشوز در حدیث

هر یک از علمای فریقین با تمسک به سخنان امامان معصوم علیهم‌السلام و صحابه و تابعان، سویه‌های گوناگونی از مفهوم نشوز را دریافته‌اند که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌شود: امام باقر نشوز زن را به‌معنای دوری از هم‌بستری با شوهر معنا کرده است.[۲۰] امام صادق نیز آن را به‌معنای عدم اطاعت از شوهر در بستر دانسته است.[۲۱]

نشوز در فقه

نشوز در فقه به‌معنای روی برتافتن از انجام وظایف الزامی است.[۲۲] در ادبیات فقیهان به زنی که از انجام وظایف زناشویی نسبت به شوهرش، خودداری کند «ناشزة» و به مردی که از ایفای وظایف زناشویی نسبت به همسر خویش، خودداری کند «ناشز» گفته‌اند. برای هریک از این‌ها مصادیقی نیز بیان شده است که در ذیل خواهد آمد.[۲۳]

نشوز زن

در بیان فقیهان نیز همچون محدثان، سرکشی زن از تکالیف واجب وی نسبت به شوهر نشوز خوانده شده است که مصادیق آن را می‌توان در عدم تمکین، عدم ازالهٔ هر آنچه که تنفر مرد را برمی‌انگیزاند، ترک نظافت، عدم آرایش دلخواه شوهر و خارج شدن از منزل بدون اجازهٔ شوهر خلاصه کرد. گفتنی است که معناداری نشوز، تنها در حقوقِ واجب است؛ ازاین‌رو اگر زن کارهایی مانند نظافت منزل، آشپزی و خواسته‌های غیرجنسی مرد را انجام ندهد، ناشزه نامیده نمی‌شود.[۲۴]

در صورت اثبات نشوز زن نفقهٔ زن قطع می‌شود و مرد می‌تواند از همبستری با همسرش خودداری کند. همچنین مرد می‌تواند زن ناشزهٔ خود را تنبیه کند؛ البته برخی از مفسرین واژهٔ ضرب در آیهٔ ۳۴ سوره نساء را از مفاهیم متشابه قرآنی دانسته‌اند و آن را بر مدارا و قهر کردن حمل کرده‌اند.[۲۵] با اثبات نشوز مرد نیز در صورتی‌که مرد از پرداخت مهریه خودداری کند زن می‌تواند تمکین نکند و اگر مرد از دیگر وظایفش (انفاق، حق قسم و آمیزش) نیز نسبت به زن کوتاهی کرد زن می‌تواند پس از موعظهٔ همسر به حاکم مراجعه کند.[۲۶]

نشوز مرد

نشوز مرد نیز شامل تعدی بر زن و نپرداختن حقوق واجب او همچون عدم پرداخت نفقه، ترک همخوابی واجب و مانند این‌ها است. در این مورد زن ابتدا به طلب حقوق خویش با پند و اندرز می‌پردازد، در مرحله بعد می‌بایست به حاکم شرع مراجعه کند و از آن طریق به احقاق حق خویش بپردازد. حاکم در ابتدا مرد را موعظه می‌کند و اگر این موعظه سود نکرد، به تعزیر او دستور می‌دهد و می‌تواند از دارایی مرد ولو با فروش آن‌ها، نفقهٔ زن را پرداخت کند.[۲۷] برخی از فقهای شیعه عنوان کرده‌اند که در صورت نشوز مرد، زن حق ندارد وظایف زناشویی‌اش را نسبت به او ترک کند[۲۸] یا او را تنبیه بدنی کند.[۲۹] فقها مراحل برخورد با نشوز مرد را بدین شرح معرفی کرده‌اند:

  • مرحله اول: زن، شوهرش را نصیحت و حقوق واجبش را از وی مطالبه کند.
  • مرحله دوم: چنانچه نصیحت و مطالبه حقوق مؤثر واقع نشود، می‌تواند دعوایش را نزد حاکم ببرد.
  • مرحله سوم: اگر هیچ‌کدام مؤثر واقع نشد، حاکم می‌تواند مرد را تعزیر نماید.
  • مرحله چهارم: اگر زوج پس از تعزیر همچنان به نشوز خود ادامه دهد، دادگاه او را ملزم به طلاق می‌نماید و در صورت خودداری از انجام این کار دادگاه زوجه را طلاق می‌دهد.[۳۰]

وظایف شوهر نسبت به همسر

نشوز مرد قلمرو گسترده‌ای دارد و تنها شامل عدم تمکین خاص نیست بلکه تخلف از کلیه تکالیف خاص و عام در قبال زوجه را شامل می‌شود. انجام ندادن تکالیف محوله به زوج، موجب صدق عنوان نشوز بر وی می‌شود. این تکالیف عبارت است از:

  • حسن معاشرت: در آیه ۱۹ سوره نساء، آیه ۶۰ سوره طلاق و آیه ۲۲۸ سوره بقره به حسن معاشرت با همسر امر شده و در آیات متعدد دیگری به این امر اشاره شده است.
    علاوه بر قرآن کریم این امر در سنت قولی و عملی اهل بیت نیز جایگاه ویژه‌ای دارد.[۳۱]
    فقیهان مسلمان نیز با تکیه بر آموزه‌های قرآن بر این باور هستند که مرد در جریان پیمان زناشویی موظف است با همسرش حسن معاشرت داشته باشد و در صورتی که نسبت به همسر خود، آزار زبانی و جسمی داشته باشد ناشز محسوب می‌شود.[۳۲] زدن و آزار دادن همسر بدون دلیل از موارد نشوز است.[۳۳]
  • گسستن پیمان زناشویی به شیوه نیکو: قرآن کریم در جایگاه‌های مختلفی بر این امر تأکید کرده که در صورت جدایی، زوج باید به صورت نیکو و پسندیده‌ای رفتار کند. همچنین با توجه به آموزه‌های دینی، زوج باید از نگهداری اجباری زوجه به قصد آزار و تعدی به حقوق او پرهیز کند.
  • پرداخت نفقه: فقها معتقدند پرداخت هزینه زندگی و مخارج همسر بر مرد واجب است و او باید مطابق با شأن و منزلت اجتماعی همسرش نفقه او را بر عهده بگیرد؛ این نفقه شامل تأمین خوراک، پوشاک، مسکن و لوازم زندگی و سایر چیزهایی که به حسب شان برای زن لازم است از قبیل اجرت حمام و حجامت، لوازم نظافت و هزینه دارو و درمان حتی اگر بیماری همسرش صعب‌العلاج باشد.[۳۴]
  • حق جنسی: از منظر فقها، زوج حق ندارد بیش از ۴ ماه آمیزش جنسی با همسرش، را ترک کند.[۳۵] با توجه به عدم تصریح در قوانین مدنی نسبت به ایفای حقوق جنسی همچون حق قسم و مواقعه، ترک روابط زناشویی توسط مرد از مصادیق قانون نشوز وی محسوب نمی‌شود؛ اما در موادی از قانون مدنی برای این مسئله ضمانت اجرای خاصی مانند امکان فسخ نکاح برای زوجه قرار داده شده است.[۳۶]
  • سایر تکالیف: زوج وظیفه دارد تکالیف محوله شرعی و قانونی خود را به بهترین نحو انجام دهد. مهم‌ترین آنها غیر از موارد گفته شده عبارت‌اند از: گشایش، تلاش در تحکیم بنیان خانواده، انجام وظایف خاص زوجیت مانند قسم، بیتوته و رعایت شئون همسر.

مسائل حقوقی

عدم تمکین-آقای قاضی
بازنمایی تمکین در سریال آقای قاضی

در قوانین ایران

مجتمع قضایی خانواده ۲؛ دادگاه خانواده
مجتمع قضایی خانواده ۲؛ دادگاه خانواده

کلمهٔ نشوز در مادهٔ ۱۱۰۹ قانون مدنی در مورد زوجه به‌کار رفته و سخنی از نشوز زوج در قانون مدنی نیامده است؛ اما در مادهٔ ۱۱۲۹، ۱۱۱۱ و ۱۱۱۲ برای مصادیق نشوز مرد مانند نپرداختن نفقه مجازات تعیین شده است. در مادهٔ ۱۱۰۸ هم از کلیت مفهوم نشوز سخن آورده شده است. بر اساس این ماده تعریف قانونی نشوز خروج زوجه از ایفای وظایف زوجیت است. مادهٔ ۱۱۳۰ نیز با مطرح کردن مسئلهٔ عسر و حرج در ادامهٔ زندگی مشترک، حق مراجعه به دادگاه و درخواست طلاق را برای زوجه، قانونی می‌شمرد. حقوق‌دانان با استناد به این ماده نشوز زوج را از مصادیق عسر و حرج معرفی کرده‌اند.

بر اساس قوانین مدنی ایران، اگر شوهر از پرداخت نفقه خودداری کند یا توان پرداخت نداشته باشد زن می‌تواند به دادگاه مراجعه و الزام همسرش برای انجام این تکلیف را از دادگاه درخواست کند. محکمه ابتدا میزان نفقه را مشخص و مرد را محکوم به پرداخت آن می‌کند و در صورت عدم امکان، اگر زوجه بخواهد شوهر را اجبار به طلاق می‌کند.[۳۷]

طبق ماده ۴ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۲ش، رسیدگی به دعاوی خانوادگی از جمله «نشوز» (عدم انجام وظایف زناشویی توسط زن یا مرد) در صلاحیت دادگاه خانواده است.[۳۸]

پانویس

  1. ↑ فراهیدی، العین، 1409ق ، ج6، ص232؛ ابن‌منظور، لسان العرب،1414ق، ج5، ص417.
  2. ↑ - جوهری، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، 1407ق، ج3، ص899.
  3. ↑ راغب اصفهانی، ، مفردات ألفاظ القرآن، 1412ق، ص806.
  4. ↑ ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، 1404ق، ج5، ص430.
  5. ↑ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۳۸۶ق، ج۵، ص۴۲۷؛ محقق حلی، مختصر النافع، ۱۴۱۰ق، ص۱۹۱.
  6. ↑ - محقق حلی، مختصرالنافع، ۱۴۱۰ق، ص۱۹۱.
  7. ↑ - مکارم شیرازی، احکام خانواده، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۲۱۹.
  8. ↑ - خواجه‌پور وخان‌بابا، «نشوز از دیدگاه آیات و روایات»، 1395ش، ص51.
  9. ↑ - شعربافچی‌زاده و دیگران، «بررسی نشوز زوج و راهکارهای مواجهه با آن»، 1383ش، ص192.
  10. ↑ - موسوی بجنوردی، مباحث حقوقی تحریرالوسیله،1390ش، ج2، ص420.
  11. ↑ - صدر، «تنبیه بدنی زن در نگاه‌های گوناگون»،1390ش، ج28، ص5.
  12. ↑ - موسوی بجنوردی، مباحث حقوقی تحریرالوسیله، 1390ش، ج2، ص420.
  13. ↑ - ترکاشوند، «تحلیل روانشناختی نشوز و راهکارهای سه‌گانه قرآن»، 1394ش، ص135.
  14. ↑ ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ج5، ص418.
  15. ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۱، ص۲۰۷–۲۰۸؛ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۸، ص۳۶۳.
  16. ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، 1415ق، ج1، ص448؛ ثعلبی، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، 1422ق، ج3، ص303.
  17. ↑ کاشانی، منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، 1413ق، ج3، ص19.
  18. ↑ ابن‌ابی‌حاتم، تفسیر القرآن العظیم، 1419ق، ج3، ص941.
  19. ↑ ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، 1419ق، ج2، ص257.
  20. ↑ قمی، تفسیر القمی، 1363ش، ج1، ص137.
  21. ↑ ابن‌بابویه، من لا یحضره الفقیه، 1413ق، ج3، ص521.
  22. ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1397ش، ص269.
  23. ↑ مکارم شیرازی، احکام خانواده، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۲۱۹.
  24. ↑ امام خمینی، تحریر الوسیلة، 1390ق، ج2، ص305.
  25. ↑ - شفیعی مازندرانی، «علاج نشوز زوجه از دیدگاه فقه اسلامی»، 1390ش، ص85.
  26. ↑ - مهریزی، تمکین و نشوز در فقه و قانون، 1378ش، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  27. ↑ امام خمینی، تحریر الوسیلة،1390ق، ج2، ص306.
  28. ↑ خوانساری، جامع المدارک، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۴۳۳.
  29. ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۱، ص۲۰۷.
  30. ↑ سیدی بنابی و ندائی، «مطالعه تطبیقی تبیین نشوز زوجه و نشوز زوج در مبحث حقوقی و فقهی»، ص49.
  31. ↑ نوری، نکاح خانواده (حقوق خانواده در حقوق مدنی)، ۱۳۷۹ش، ص۲۵۲.
  32. ↑ سیدی بنابی و ندائی، «مطالعه تطبیقی تبیین نشوز زوجه و نشوز زوج در مبحث حقوقی و فقهی»، ص46.
  33. ↑ بحرانی، حدائق‌الناضره، 1408ق، ج۲۴، ص۶۱۴.
  34. ↑ خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۵۸۹.
  35. ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، ۱۴۰۳ق، ص۲۷۰.
  36. ↑ سیدی بنابی و ندائی، «مطالعه تطبیقی تبیین نشوز زوجه و نشوز زوج در مبحث حقوقی و فقهی»، ص47.
  37. ↑ سیدی بنابی و ندائی، «مطالعه تطبیقی تبیین نشوز زوجه و نشوز زوج در مبحث حقوقی و فقهی»، ص50-49.
  38. ↑ «دادگاه خانواده صلاحیت رسیدگی به چه پرونده‌هایی را دارد؟»، وب‌سایت مشرق.

منابع

  • قرآن کریم
  • ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، ریاض، مکتبة نزار مصطفی الباز، چ سوم، ۱۴۱۹ق.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار الکتب العلمیة، چ اول، ۱۴۱۹ق.
  • ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ‏ به‌تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم‏، دفتر انتشارات اسلامی، چ دوم، ۱۴۱۳ق.
  • ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، بیروت، مکتب الإعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
  • ابن‌منظور، محمد بن مکرم‏، لسان العرب، به‌تحقیق جمال‌الدین میردامادی، بیروت، دار الفکر و دار صادر، ۱۴۱۴ق.
  • بحرانی، یوسف بن احمد، حدائق الناظرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، بی‌تا.
  • ترکاشوند، جواد، «تحلیل روانشناختی نشوز و راهکارهای سه‌گانه قرآن»، دوفصلنامه مطالعات اسلام و روان‌شناسی، شماره ۱۷، ۱۳۹۴ش
  • ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چ اول، ۱۴۲۲ق.
  • جمعی از نویسندگان، قانون مدنی ایران، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۲ شهریور ۱۴۰۲ش.
  • جوهری، ابونصر إسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، به‌تحقیق احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۴۰۷ق.
  • حبیبی‌تبار، جواد و فراهانی، انسیه، «قانون حمایت خانواده و ضمانت اجرای مؤثر در مورد نشوز زوج»، شماره دوم، ۱۳۹۴ش.
  • حکیم‌باشی، حسن، «آیهٔ نشوز و ضرب از نگاهی دیگر»، پژوهش‌های قرآنی، شمارهٔ ۲۷، ۱۳۸۰ش.
  • خمینی، سید روح‌الله، تحریر الوسیلة، النجف الأشرف، دار الکتب العلمیة، ۱۳۹۰ق.
  • خواجه‌پور، رزیتا و دیگران، «نشوز از دیدگاه آیات و روایات»، مطالعات هنر و فرهنگ، ۱۳۹۵ش.
  • خوانساری، سید احمد، جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، تهران، مکتبة الصدوق، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
  • خویی، سید ابوالقاسم، منهاج الصالحین، قم، مدینه العلم، ۱۴۱۰ق.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، به‌تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت، دار الشامیة، چ اول، ۱۴۱۲ق.
  • سیدی بنابی، سیدباقر و ندائی، میثم، «مطالعه تطبیقی تبیین نشوز زوجه و نشوز زوج در مبحث حقوقی و فقهی»، در فصلنامه پژوهش‌های حقوق تطبیقی عدل و انصاف، شماره ۳، زمستان ۱۳۹۷ش
  • شاکری گلپایگانی، طوبی و دیگران، «بررسی فقهی و حقوقی نشوز زوجین و شیوهٔ مواجهه با آن»، مطالعات راهبردی زنان، سال شانزدهم، شمارهٔ ۶۴، ۱۳۹۳ش.
  • شعربافچی‌زاده، مرضیه و دیگران، «بررسی نشوز و راهکارهای مواجهه با آن»، نشریهٔ علمی مطالعات حقوقی معاصر، شمارهٔ دهم، سال نوزدهم، پاییز و زمستان ۱۳۸۳ش.
  • شفیعی مازندرانی، سیدمحمد، «علاج نشوز زوجه از دیدگاه فقه اسلامی»، مجله پژوهش‌های فقهی، شماره ۹، سال ۷، ۱۳۹۰ش.
  • شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، نجف، جامعة النجف الدینیة، ۱۳۸۶ق.
  • شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، مسالک الافهام، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۳ق.
  • صدر، سید موسی، «تنبیه بدنی زن در نگاه‌های گوناگون»، پژوهش‌های قرآنی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیه قم، ۱۳۸۰ش.
  • طباطبایی، محمدحسین، ترجمهٔ تفسیر المیزان، قم، اسلامی، ۱۳۷۴ش.
  • علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، هاجر، چ ششم، ۱۳۹۷ش.
  • فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم، هجرت، ۱۴۰۹ق.
  • فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تهران، مکتبة الصدر، ۱۴۱۵ق.
  • قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، به‌تحقیق طیب موسوی جزایری، قم، دار الکتاب‏، چ سوم، ۱۳۶۳ش.
  • کاشانی، فتح‌الله بن شکرالله، منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، تهران‏، اسلامیه، چ اول، ۱۴۱۳ش.
  • محقق حلی، جعفر بن حسن، شرایع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تهران، استقلال، ۱۴۰۳ق.
  • محقق حلی، جعفر بن حسن، مختصر النافع، تهران، قسم الدراسات الإسلامیة فی مؤسسة البعثة، ۱۴۱۰ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، برگزیدهٔ تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، احکام خانواده، قم، امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، چاپ دوم، ۱۳۸۹ش.
  • موسوی بجنوردی، سید محمد، مباحث حقوقی تحریرالوسیله، تهران، مجد، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
  • مهریزی، مهدی، «تمکین و نشوز در فقه و قانون (قسمت دوم)»، مجلهٔ پیام زن، شماره ۸۷، ۱۳۷۸ش.
  • نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.
  • نوری، رضا، نکاح خانواده (حقوق خانواده در حقوق مدنی)، تهران، پاژنگ، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=نشوز&oldid=51588»