پرش به محتوا

حجاب: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۳٬۴۵۶ ویرایش‌ها
ابرابزار
 
(۱۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{جعبه اطلاعات مفهوم
{{جعبه اطلاعات مفهوم


| زیرنویس عنوان    =  
| زیرنویس عنوان    =
| تصویر            =  
| تصویر            =
| زیرنویس تصویر    =  
| زیرنویس تصویر    =
| جایگزین          =  
| جایگزین          =
| فایل پادکست      = حجاب.ogg
| فایل پادکست      = حجاب.ogg
| حجم فایلپادکست    = ۳٫۶۹
| حجم فایلپادکست    = ۳٫۶۹
| تاریخ پادکست      = ۱۴۰۵/۰۶/۲۷
| تاریخ پادکست      = ۱۴۰۵/۰۶/۲۷


| عنوان اصلی        =  
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =  
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =  
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =  
| عنوان علمی        =
 
| شاخه علمی        =
| شاخه علمی        =  
| نوع مفهوم        =
| نوع مفهوم        =  
| معنای اصطلاحی      =
| معنای اصطلاحی      =  
| حوزه کاربرد      =
| حوزه کاربرد      =  
| گستره جغرافیایی  =
| گستره جغرافیایی  =  
| منشأ تاریخی      =
 
| نخستین کاربرد    =
| منشأ تاریخی      =  
| ریشه واژه        =
| نخستین کاربرد    =  
| مبدع              =
| ریشه واژه        =  
| مروج              =
| مبدع              =  
| مقدس برای        =
| مروج              =  
| مورد احترام      =
 
| اهمیت            =
| مقدس برای        =  
| مرتبط با          =
| مورد احترام      =  
 
| اهمیت            =  
| مرتبط با          =  
}}
}}
{{درشت|'''حجاب'''}}؛ مفهومی دینی-فرهنگی ناظر به پوشش‌ زن در بستر روابط اجتماعی با مردان بیگانه.
{{درشت|'''حجاب'''}}؛ مفهومی دینی-فرهنگی ناظر به پوشش زن در بستر روابط اجتماعی با مردان بیگانه.


حجاب، اصطلاحی دینی-فرهنگی بوده که به پوشش زن در هنگام مواجهه با مردان بیگانه ربط دارد و در تمدن‌های باستانی مانند یونان، روم، ایران، مصر و بین‌النهرین و همچنین در ادیان ابراهیمی و آیین زرتشت از پیشینۀ دیرینه برخوردار است. اسلام نیز با تکمیل و عمق‌بخشی به آن، غایتی والاتر مبنی بر دورکردن نگاه ابزاری از زن و فراهم‌ساختن حضور شایسته او در اجتماع را دنبال کرده است. این مفهوم با مفاهیمی چون پوشش، عفاف و حیا پیوند دارد، هرچند هر یک دارای معنای متمایزی هستند؛ عفاف به صفتی درونی و حیا به نیرویی باطنی اشاره دارد که حجاب بازتاب بیرونی آنها تلقی می‌شود. با وجود این، حجاب در جهان معاصر فراتر از یک حکم شرعی فردی، به نمادی در گفتمان سیاسی و اجتماعی تبدیل شده و در برخی کشورهای غربی با محدودیت‌های قانونی و در برخی کشورهای اسلامی با الزام یا ممانعت همراه بوده است. در ایران نیز حجاب از نشانه‌های نجابت و منزلت زنان در سنت پیش از اسلام به‌شمار می‌رفت، با ورود اسلام اهمیت شرعی یافت، در دوره پهلوی سیاست کشف حجاب را تجربه کرد و پس از انقلاب اسلامی به نماد هویت زن ایرانی تبدیل شد. امروزه جامعه ایران تنوع و تکثر در شیوه‌های پوشش زنان را تجربه می‌کند و موضوع حجاب در کنار ابعاد دینی و فرهنگی، به یکی از محورهای گفتمان سیاسی و اجتماعی و موضوعی چندوجهی مرتبط با هویت، فرهنگ و تحولات رسانه‌ای تبدیل شده است.
حجاب، اصطلاحی دینی-فرهنگی که به پوشش زن در هنگام مواجهه با مردان بیگانه اطلاق می‌شود و در تمدن‌های باستانی مانند یونان، روم، ایران، مصر و بین‌النهرین و همچنین در ادیان ابراهیمی و آیین زرتشت از پیشینهٔ دیرینه برخوردار است. اسلام نیز با تکمیل و عمق‌بخشی به آن، غایتی والاتر مبنی بر دورکردن نگاه ابزاری از زن و فراهم‌ساختن حضور شایستهٔ او در اجتماع را دنبال کرده است. این مفهوم با مفاهیمی چون پوشش، عفاف و حیا پیوند دارد، هرچند هر یک دارای معنای متمایزی هستند؛ عفاف به صفتی درونی و [[حیا]] به نیرویی باطنی اشاره دارد که حجاب بازتاب بیرونی آنها تلقی می‌شود. با وجود این، حجاب در جهان معاصر فراتر از یک حکم شرعی فردی، به نمادی در گفتمان سیاسی و اجتماعی تبدیل شده و در برخی کشورهای غربی با محدودیت‌های قانونی و در برخی کشورهای اسلامی با الزام یا ممانعت همراه بوده است. در ایران نیز حجاب از نشانه‌های نجابت و منزلت زنان در سنت پیش از اسلام به‌شمار می‌رفت، با ورود اسلام اهمیت شرعی یافت، در دورهٔ پهلوی سیاست کشف حجاب را تجربه کرد و پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] به نماد هویت زن ایرانی تبدیل شد. امروزه جامعه [[ایران]] تنوع و تکثر در شیوه‌های پوشش زنان را تجربه می‌کند و موضوع حجاب در کنار ابعاد دینی و فرهنگی، به یکی از محورهای گفتمان سیاسی و اجتماعی و موضوعی چندبعدی مرتبط با هویت، [[فرهنگ]] و تحولات رسانه‌ای تبدیل شده است.


== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی ==
حجاب واژه‌ای عربی<ref>محمدی، حجاب در ادیان الهی، 1373ش، ص۶–۸.</ref> و در لغت به معنای پوشش، ستر، پرده و هر چیزی است که میان دو چیز حائل شود.<ref>معین، فرهنگ فارسی، 1386ش، ج1، ص 582.</ref><ref>محمدی، حجاب در ادیان الهی، 1373ش، ص۶–۸.</ref> در کاربرد عمومی، حجاب رفتاری اجتماعی است که در حضور دیگران، الزامات و محدودیت‌هایی را در پوشش و ظاهر فرد ایجاد می‌کند و حدود آن در فرهنگ‌ها، ادیان و جوامع مختلف متفاوت است.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱۲، ص۶۰۳.</ref><ref>مهدی‌زاده، حجاب‌شناسی، 1382ش، ص20.</ref> در [[فقه اسلامی]]، حجاب در معنای اصطلاحی بیشتر به پوشش زنان در برابر [[نامحرم]] و پرهیز از جلوه‌گری و خودنمایی اطلاق می‌شود.<ref>محمدی، حجاب در ادیان الهی، 1373ش، ص۸–۱۰.</ref> در متون فقهی و حدیثی قدیم، برای بیان مفهوم پوشش بیشتر از واژه «سِتر» استفاده شده و کاربرد حجاب برای پوشش زنان بیشتر در دوره معاصر رواج یافته است.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص۷۳.</ref><ref>موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۲۰–۲۲.</ref>


=== معنای لغوی ===
حجاب با مفاهیم پوشش، عفاف و حیا ارتباط دارد. پوشش در کاربرد عمومی و جامعه‌شناختی، پدیده‌ای چندوجهی و مرتبط با سبک زندگی، انتخاب‌ها و هویت افراد است و حجاب زنان فراتر از پوشش دربرگیرندهٔ برخی رفتارها و شیوه‌های حضور اجتماعی نیز است.<ref>دانش‌مهر و دیگران، «پوشش و معنای اجتماعی آن به میانجی سبک زندگی»، ۱،۱۳۸۹ش، ص۱۲۲–۱۲۳.</ref><ref>شرف‌الدین، «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی بی‌حجابی»، 1386ش، ص1-4؛ جوانی و امیری، «بررسی عوامل گرایش به بدحجابی و راهکارهای مقابله با آن»، 1395ش، ص117.</ref> [[عفت|عفاف]] مفهومی دینی ـ [[فرهنگ|فرهنگی]] و ناظر به [[پاک‌دامنی|پاکدامنی]] و رعایت حدود رفتاری است<ref>[https://iict.ac.ir/1401/05/elzamii/ داودی، «حجاب یک امر الزامی و شرعی است یا اخلاقی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.]</ref><ref>[https://iss.razavi.ac.ir/article_745_9c3156353f75f94fddc10773ae8d96ef.pdf غیرتمند و دیگران، «آثار فردی و اجتماعی حجاب و نقش آن در امنیت اجتماعی زنان»، 1393ش، ص163].]</ref> که حجاب بیشتر به پوشش ظاهری مربوط می‌شود و میان حجاب و عفاف ملازمهٔ دائمی وجود ندارد.<ref>پرچکانی، «... عفاف، یعنی»، ۱۳۸۰ش، ص۴۷–۴۹.</ref><ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/95963/رابطه-حجاب-و-عفاف «رابطه عفاف و حجاب»، وب‌سایت پرسمان.]</ref> [[حیا]] به‌عنوان نیرویی درونی و یکی از زمینه‌های پذیرش حجاب شمرده شده است؛ در موارد زیادی بین آنها پیوند برقرار است.<ref>[https://nidamat.com/34571/ارتباط-حجاب-و-حیا/ «ارتباط حجاب و حیا»، وب‌سایت گناه‌شناسی.]</ref>
«حجاب» واژۀ عربی است<ref>محمدی، حجاب در ادیان الهی،  1373ش، ص۶-۸.</ref> که در کاربردهای لغوی، به مانع، پوشش، وسیلۀ پوشیدن، حائل و آنچه میان دو چیز فاصله می‌افکند، اطلاق می‌شود.<ref>معین، فرهنگ فارسی، 1386ش، ج1، ص 582.</ref> در لسان‌العرب، «حجاب» به‌معنای «پوشش» دانسته شده و زن محجوبه به زنی گفته می‌شود که با پوشش، خود را پوشیده داشته است. همچنین حجاب نامی است برای آنچه با آن میان دو چیز حائل ایجاد می‌شود و جمع آن «حُجُب» است. در فرهنگ‌های فارسی نیز برای این واژه معانی‌ای چون پرده، ستر، نقاب، روی‌بند، برقع و چادری که زنان سر تا پای خود را با آن می‌پوشانند، ذکر شده است. در لسان‌العرب، افزون بر این، معانی  زیر نیز به‌عنوان یکی از معانی حجاب آمده است: منتهای زمین سنگلاخ ریگ‌زار، بلندی کوه، نور و روشنایی آفتاب یا کنارۀ آن، هر حایل میان دو چیز، و مردن در حال شرک.<ref>محمدی، حجاب در ادیان الهی،  1373ش، ص۶-۸.</ref>
 
=== معنای اصطلاحی ===
حجاب‌ در اصطلاح عمومی یک رفتاری اجتماعی به شمار می‌رود نه فردی؛ به این معنا که شخص عاقل و مکلف، در حضور جمع و هنگام مواجهه با دیگران، از حیث پوشش، الزامات و محدودیت‌هایی را می‌پذیرد که میزان و حدود آن در فرهنگ‌ها، ادیان و جوامع گوناگون متفاوت است؛<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱۲، ص۶۰۳.</ref> اما در باور دین‌داران، الزامات، محدودیت‌ها و هنجارهای حضور در اجتماع را دین تعیین می‌کند.<ref>مهدی‌زاده، حجاب‌شناسی، 1382ش، ص20.</ref> در اسلام، معنای اصطلاحی حجاب همان پوشش مخصوص زنان است و گاه به‌معنای پرده و حاجز نیز به کار می‌رود.<ref>محمدی، حجاب در ادیان الهی،  1373ش، ص۸-۱۰.</ref>در اصطلاح فقهی، حجاب نوعی پوشش است که زنان در معاشرت با نامحرم، بدن خود را پوشانده و از جلوه‌گری و خودنمایی اجتناب می‌کنند؛ در این کاربرد، مقصود از حجاب پوشش ویژه‌ای برای زنان است که مانع نگاه نامحرمان به زن یا مانع انگیزش تمایل جنسی مردان باشد. اما در متون قدیم فقهی و حدیثی، هنگام بحث از پوشش، بیشتر واژۀ سِتر به کار رفته است تا واژۀ حجاب؛ از این جهت، کاربرد واژۀ حجاب برای پوشش زنان، اصطلاحی است که بیشتر در دورۀ معاصر رواج یافته است.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص۷۳.</ref> بر پایۀ شواهد تاریخی نیز حجاب در میان ملت‌ها و آیین‌های گوناگون نوعی خاص از پوشش بوده که بدن زن را از نگاه مرد بیگانه پنهان می‌ساخته است؛ این پوشش در برخی ملل مانند یونان، ایران باستان و هند بسیار پررنگ و سخت‌گیرانه بوده و حتی در یونان، حضور زنان در اجتماع مشروط به رعایت کامل حجاب بوده است.<ref>موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۲۰-۲۲.</ref>  در اصطلاح عرفانی نیز حجاب بر مانع و حائلی میان بنده و حق، عاشق و معشوق، طالب و مطلوب، دیدۀ بنده و جمال حق، دل بنده و تجلیات حق، یا دل عبد و برخی مدرکات اطلاق می‌شود، هرچند از جنس کواشف و معارف باشد.<ref>کاشی، ''اصطلاحات الصوفیة''، ۱۳۷۰ش، ص۵۷.</ref>
 
=== مفاهیم‌ مرتبط ===
'''پوشش:''' پوشش در کاربرد عمومی و جامعه‌شناختی، افزون بر لباس و ظاهر فرد، پدیده‌ای چندوجهی است که بخشی از سبک زندگی و بازتاب‌دهندۀ ترجیحات، انتخاب‌ها و هویت افراد به شمار می‌رود. در این معنا، پوشش در عرصه‌هایی چون اوقات فراغت، نوع موسیقی، آرایش و ظاهر بروز می‌یابد و به‌عنوان بازنمایی هویت، بازی نشانه‌ها، بازنمود فرا واقعیت، مدیریت میل و لذت و بخشی از فرآیند مدیریت بدن تحلیل می‌شود. پوشش همچنین از سیالیت و نسبی‌بودن برخوردار است و در بازاندیشی در ارزش‌های اجتماعی، بازنمایی گروه‌های مرجع و حتی ابراز مقاومت نقش دارد.<ref>دانش‌مهر و دیگران، «پوشش و معنای اجتماعی آن به میانجی سبک زندگی»، مجلۀ مطالعات اجتماعی-روان شناختی زنان، دورۀ ۱۷، شمارۀ ۱،۱۳۸۹ش، ص۱۲۲-۱۲۳.
 
''' '''</ref> در برابر این، حجاب زنان تنها به پوشش خاص محدود نمی‌شود؛ بلکه طیف وسیعی از ژست‌ها و رفتارها را شامل می‌شود؛ از پوشش کامل اندام (به‌استثنای مواضع خاص) تا نحوۀ گفت‌وگو، نگاه، راه‌رفتن، حمل زیورآلات و آرایش که تحقق حداکثری آن به اموری چون جنس و رنگ لباس، ترکیب اجزاء، تناسب آن با موقعیت سنی فرد و نوع دوخت نیز ارتباط می‌یابد و فقدان پوشش و ژست‌های متناسب با معیارهای شرعی، «بی‌حجابی» خوانده می‌شود.<ref>شرف‌الدین، «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی بی‌حجابی»، 1386ش، ص1-4؛ جوانی و امیری، «بررسی عوامل گرایش به بدحجابی و راهکارهای مقابله با آن»، 1395ش، ص117.</ref> با این تفاوت معنایی، در بسیاری از آثار محققان دربارۀ حجاب، این دو واژه به‌صورت مترادف به کار رفته و مرزهای مفهومی آن دو چندان روشن نشده است.<ref>[https://iict.ac.ir/1401/05/elzamii/ داودی، «حجاب یک امر الزامی و شرعی است یا اخلاقی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.]</ref><ref> [https://iss.razavi.ac.ir/article_745_9c3156353f75f94fddc10773ae8d96ef.pdf غیرتمند و دیگران، «آثار فردی و اجتماعی حجاب و نقش آن در امنیت اجتماعی زنان»، 1393ش، ص163].]</ref>
 
'''عفاف:''' عفاف اصطلاحی دینی-فرهنگی است که در فارسی به‌معنای پاکدامنی و قرارگرفتن انسان در چارچوبی مشخص از نظر رفتاری است، به‌گونه‌ای که تعامل و ارتباط خود را بر اساس آن تنظیم کند. این عفاف ممکن است جنبۀ روانی، اجتماعی، عاطفی یا رفتاری داشته باشد.<ref>پرچکانی، «...عفاف، یعنی»، ۱۳۸۰ش، ص۴۷-۴۹.</ref> حجاب و عفاف در اصل معنای بازداشتن و ایجاد مانع، مفهومی مشترک دارند؛ اما عفاف به صفتی درونی و بازداشتن غرایز سرکش نفس اشاره دارد، در حالی که حجاب به پوشش ظاهری در برابر نامحرمان مربوط می‌شود. از این‌رو، میان آن دو پیوستگی دائمی و ناگزیر وجود ندارد؛ ممکن است حجاب ظاهری باشد ولی عفاف باطنی نباشد، یا عفاف بدون حجاب ظاهری تصور شود. با این حال، در آموزه‌های دینی، حجاب بازتاب بیرونی عفاف و یکی از نشانگرهای آن شناخته می‌شود و این دو به‌صورت متقابل بر یکدیگر اثر می‌گذارند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/95963/%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B9%D9%81%D8%A7%D9%81 «رابطه عفاف و حجاب»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>
 
'''حیا:''' حیا نیرویی درونی و یکی از ریشه‌های پذیرش حجاب است و حجاب نیز مظهر بیرونی و برخاسته از آن به شمار می‌رود. این دو بر یکدیگر اثر متقابل دارند؛ افزایش حیا به تقویت حجاب می‌انجامد و گسترش حجاب نیز به تقویت حیا کمک می‌کند. با این حال، رابطۀ آن دو از نوع عموم و خصوص من وجه است؛ زیرا ممکن است فردی حجاب ظاهری داشته باشد اما از حیای باطنی بی‌بهره باشد و یا بی‌حجاب باشد اما از حیا و پاکدامنی برخوردار باشد.<ref>[https://nidamat.com/34571/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%AD%DB%8C%D8%A7/ «ارتباط حجاب و حیا»، وب‌سایت گناه‌شناسی.]</ref>


== خاستگاه حجاب ==
== خاستگاه حجاب ==
برخی نویسندگان حجاب را نتیجه نابرابری‌های اجتماعی یا جریانات ظالمانه دانسته و تفاوتی میان حجاب اسلامی و غیراسلامی قائل نمی‌شوند. این دیدگاه‌ها عوامل پیدایش حجاب را به عواملی چون ریاضت و رهبانیت، نبود امنیت و عدالت اجتماعی، سلطهٔ مرد و استثمار زن، حسادت و خودخواهی مرد و برخی مسائل روانی نسبت می‌دهند. در نگاهی دیگر این عوامل یا هیچ نقشی در پیدایش حجاب نداشته‌اند یا تنها در نظام‌های غیراسلامی مطرح بوده‌اند.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۷۱ش، ص31-32.</ref> از این نگاه، ریشهٔ اصلی حجاب در تدبیر غریزی و فطری زن نهفته است؛ زیرا او با درک و هوش طبیعی خود، پوشش مناسب را وسیله‌ای برای حفظ ارزش و جایگاه اجتماعی خود و پاسخ به نیازهای روانی و زیستی خود قرار داده است. بر این اساس، ویژگی‌هایی چون حیا، عفاف و پوشش، به‌عنوان ابزارهایی برای صیانت موقعیت زن و ایجاد توازن در روابط زن و مرد در اجتماع انسانی هستند.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۷۱ش، ص63-64.</ref>  
برخی نویسندگان حجاب را نتیجه نابرابری‌های اجتماعی دانسته و تفاوتی میان حجاب اسلامی و غیراسلامی قائل نمی‌شوند. این دیدگاه‌ها عوامل پیدایش حجاب را به عواملی چون ریاضت و رهبانیت، نبود امنیت و عدالت اجتماعی، سلطهٔ مرد و استثمار زن، حسادت و خودخواهی مرد و برخی مسائل روانی نسبت می‌دهند. در نگاهی دیگر این عوامل یا هیچ نقشی در پیدایش حجاب نداشته‌اند یا تنها در فرهنگ‌های غیراسلامی مطرح بوده‌اند.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص31-32.</ref> از این نگاه، ریشهٔ اصلی حجاب در تدبیر غریزی و فطرت زن نهفته است؛ زیرا او با درک و هوش طبیعی خود، پوشش مناسب را وسیله‌ای برای حفظ ارزش و جایگاه اجتماعی خود و پاسخ به نیازهای روانی و زیستی خود قرار داده است. بر این اساس، ویژگی‌هایی چون حیا، عفاف و پوشش، به‌عنوان ابزارهایی برای صیانت موقعیت زن و ایجاد توازن در روابط زن و مرد در اجتماع انسانی هستند.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص63-64.</ref>


== حجاب در تمدن‌های باستانی ==
== حجاب در تمدن‌های باستانی ==
تاریخچۀ حجاب در تمدن‌های باستانی نشان می‌دهد که معنای آن تنها به جامه‌ای ساده که بدن را می‌پوشاند محدود نمی‌شود؛ بلکه تدبیری است که بر پنهان‌داشتن بدن از دید مرد یا نامحرم دلالت دارد. این معنا در طول تاریخ و در میان تمدن‌های گوناگون، به‌صورت‌های مختلف نمود یافته است:<ref>موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۱۹.</ref> برای مثال در یونان و روم باستان، زنان سر خود را می‌پوشاندند و صورتشان باز بود؛ اما هنگام رفتن به بازار، پوشاندن صورت نیز بر آنان لازم بود. در یونان، زنان فقط در صورتی می‌توانستند خویشان و دوستان خود را ملاقات کنند یا در جشن‌ها و تماشاخانه‌ها حضور یابند که به‌طور کامل در حجاب باشند. در آسیای صغیر و ایران نیز این تدبیر میان زنان رایج بود؛ زنان رومانی با چادری بلند تمام بدن را تا روی پاها می‌پوشاندند، چنان‌که برآمدگی‌های بدن نمایان نبود. در حدود ۱۱۱۲ سال پیش از میلاد، شاه تگلات فلازر اول، از شاهان آشوری، فرمانی صادر کرد که بر پایۀ آن، زنان ازدواج‌کرده در خیابان‌ها نباید سرشان باز باشد؛ دختران مردان آزاد باید پوشیده باشند و فاحشه‌ها نیز باید پوشیده باشند اما سرشان باز باشد.<ref>موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۲۰-۲۱.</ref> در آفریقا، تصاویر و نقش‌برجسته‌های مصری گویای وجود حجاب در این منطقه است؛ در ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد، دختران تمام بدن و پسران نیمۀ پایین بدن خود را می‌پوشاندند. در ۱۴۰۰ سال پیش از میلاد نیز در نقش‌برجستۀ فرعون مکارتیوس، او و همسر و دخترش قسمت پایین بدنشان را پوشانده بودند. در عراق و بین‌النهرین نیز آثاری از ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد بر جای مانده که زنی با تکه‌پارچه‌ای کوچک سر خود را پوشانده است؛ در ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد در سواحل مدیترانه و خاورمیانه، پوششی که نیمی از بدن یا تمام آن را بپوشاند وجود داشته است. در شرق دور نیز پوشش سراسری امری مسلم بوده است؛ بت‌پرستان هندی چیزی مانند چادر می‌پوشیدند که صورتشان را نمی‌پوشاند و در ژاپن، لباس بومی «کیمونو» با لایه‌های متعدد، بدن را می‌پوشاند.<ref>موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۲۲</ref>
تاریخچهٔ حجاب در تمدن‌های باستانی نشان می‌دهد که معنای آن تنها به جامه‌ای ساده که بدن را می‌پوشاند محدود نمی‌شود؛ بلکه تدبیری است که بر پنهان‌داشتن بدن از دید مرد یا نامحرم دلالت دارد. این معنا در طول تاریخ و در میان تمدن‌های گوناگون، به‌صورت‌های مختلف نمود یافته است:<ref>موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۱۹.</ref> در یونان و روم باستان، سر زنان سر پوشیده و صورتشان باز بود؛ اما هنگام رفتن به بازار، پوشاندن صورت نیز بر آنان لازم بود. در یونان، زنان فقط در صورتی می‌توانستند خویشان خود را ملاقات کنند یا در جشن‌ها و تماشاخانه‌ها حضور یابند که به‌طور کامل در حجاب باشند. در آسیای صغیر و ایران نیز این تدبیر میان زنان رایج بود؛ زنان رومانی با چادری بلند تمام بدن را تا روی پاها می‌پوشاندند، چنان‌که برآمدگی‌های بدن نمایان نبود. در حدود ۱۱۱۲ سال پیش از میلاد، شاه تگلات فلازر اول، از شاهان آشوری، فرمانی صادر کرد که بر پایهٔ آن، سر زنان ازدواج‌کرده در خیابان‌ها نباید باز باشد؛ دختران مردان آزاد باید پوشیده باشند و زنان فاحشبه بجز سر مابقی بدن خود را باید می‌پوشاند.<ref>موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۲۰–۲۱.</ref> در آفریقا، تصاویر و نقش‌برجسته‌های مصری گویای وجود حجاب در این منطقه است؛ در ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد، دختران تمام بدن و پسران نیمهٔ پایین بدن خود را می‌پوشاندند. در ۱۴۰۰ سال پیش از میلاد نیز در نقش‌برجستهٔ فرعون مکارتیوس، او و همسر و دخترش قسمت پایین بدنشان را پوشانده بودند. در عراق و بین‌النهرین نیز آثاری از ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد بر جای مانده که زنی با تکه‌پارچه‌ای کوچک سر خود را پوشانده است؛ در ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد در سواحل مدیترانه و خاورمیانه، پوششی که نیمی از بدن یا تمام آن را بپوشاند وجود داشته است. در شرق دور نیز پوشش سراسری امری مسلم بوده است؛ بت‌پرستان هندی چیزی مانند چادر می‌پوشیدند که صورتشان را نمی‌پوشاند و در ژاپن، لباس بومی کیمونو با لایه‌های متعدد، بدن را می‌پوشاند.<ref>موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۲۲.</ref>


==حجاب در آیین‌های اعتقادی==
== حجاب در ادیان ==
در حوزه ادیان؛ حجاب، از احکام مشترک ادیان ابراهیمی شمرده می‌شود؛<ref>علی‌مردی و علی‌مردی، «حجاب و پوشش در ادیان زرتشت، یهود و مسیحیت». معرفت ادیان، 1389ش، ص118.[http://ensani.ir/fa/article/306138/حجاب-و-پوشش-در-ادیان-زرتشت-یهود-و-مسیحیت]</ref> بر پایه گزارش ویل دورانت، یهودیت تأکید جدی بر حجاب داشته و در صورت نقض قانون حجاب توسط زن، مرد می‌تواند بدون پرداخت مهریه او را طلاق دهد.<ref> [https://lib.eshia.ir/50029/1/21 مطهری، مسئلۀ حجاب، 1387ش، ص21 و 22.] </ref> در مسیحیت، حجاب امر الزامی تلقی شده و به زنان سفارش می‌شود که خود را از نامحرمان بپوشانند تا مردان آلوده به گناه نشوند.<ref>   شوکتی و حاجی قاسملو، «حجاب در ملل، اديان و مذاهب»،1390ش، ص101. </ref> در دیگر آیین‌های اعتقادی نیز بر پوشش زنان تأکید شده است؛ از جمله: در آیین زرتشت حجاب امری فراتر از پوشش ظاهری، معطوف به تعالی روح و [[حرمت تن]] زنانه تفسیر می‌شود؛ زیرا حجاب، بدن انسان را از آلودگی‌های شهوت حفظ کرده و موجب تعادل میان قوای جسمی و روحی می‌شود؛ در این آیین حجاب نماد احترام به طبیعت و هماهنگی با هستی نیز هست و زنان با رعایت حجاب از طبیعت نیز محافظت می‌کنند.<ref> [https://adyannews.com/172928/the-veil-in-the-daily-lives-of-zoroastrians-in-iran/ «حجاب در دین زرتشت: نمادی از پاکی، احترام و فروتنی»، وب‌سایت خبری تحلیلی ردنا.]</ref>[[پرونده:زنان-زرتشتی۲.jpg|بندانگشتی|تصویر زن رزتشتی در سفرنامه شاردن در زمان قاجار|جایگزین=تصویر زن رزتشتی در سفرنامه شاردن در زمان قاجار]][[پرونده:زن-در-آینه-جلال-و-جمال.jpg|بندانگشتی|جوادی آملی در این کتاب، زنان را تجسم حرمت و [[عفاف]] جامعه می‌داند.]]
حجاب، از احکام مشترک ادیان ابراهیمی شمرده می‌شود؛<ref>علی‌مردی و علی‌مردی، «حجاب و پوشش در ادیان زرتشت، یهود و مسیحیت». 1389ش، ص118.</ref> یهودیت تأکید جدی بر حجاب داشته و در صورت نقض قانون حجاب توسط زن، مرد می‌توانست بدون پرداخت [[مهریه]] او را [[طلاق]] دهد.<ref>[https://lib.eshia.ir/50029/1/21 مطهری، مسئلۀ حجاب، 1387ش، ص21 و 22.]</ref> در مسیحیت، حجاب امر الزامی تلقی شده و به زنان سفارش شده که خود را از نامحرمان بپوشانند تا مردان آلوده به گناه نشوند.<ref>شوکتی و حاجی قاسملو، «حجاب در ملل، ادیان و مذاهب»، 1390ش، ص101.</ref> در [[آیین زرتشت]] حجاب امری فراتر از پوشش ظاهری، معطوف به تعالی روح و [[حرمت تن]] زنانه تفسیر شده است؛ زیرا حجاب، بدن انسان را از آلودگی‌های شهوت حفظ کرده و موجب تعادل میان قوای جسمی و روحی می‌شود؛ در این آیین حجاب نماد هماهنگی با هستی نیز هست و زنان با رعایت حجاب از طبیعت نیز محافظت می‌کنند.<ref>[https://adyannews.com/172928/the-veil-in-the-daily-lives-of-zoroastrians-in-iran/ «حجاب در دین زرتشت: نمادی از پاکی، احترام و فروتنی»، وب‌سایت خبری تحلیلی ردنا.]</ref>[[پرونده:زنان-زرتشتی۲.jpg|بندانگشتی|تصویر زن رزتشتی در سفرنامه شاردن در زمان قاجار|جایگزین=تصویر زن رزتشتی در سفرنامه شاردن در زمان قاجار]][[پرونده:زن-در-آینه-جلال-و-جمال.jpg|بندانگشتی|جوادی آملی در این کتاب، زنان را تجسم حرمت و [[عفاف]] جامعه می‌داند.]]


== حجاب در اسلام ==
== حجاب در اسلام ==
در اسلام، حجاب و رعایت حریم محرم و [[نامحرم]] از ضروریات [[دین]] قلمداد می‌شود؛<ref>انصاریان، عرفان اسلامی، 1386ش، ج4، ص57.</ref> اما بر اساس شواهد و اسناد تاریخی، اسلام آغازگر اصل حجاب نبوده،<ref>حبیبی، «نیم نگاهی به حجاب در ادیان الهی»، 1384ش، ص 58.</ref> اما به پوشش رایج میان مردم نیز بسنده نکرده است؛ بلکه با تکمیل و عمق‌بخشی به آن،<ref>[https://iict.ac.ir/1402/02/orfjoor/ محمدی جورکویه، «حجاب از پنجره فقه اسلامی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.]</ref> به‌غایتی والاتر در پس آن، رهنمون شده است؛ غایتی که علاوه‌بر فراهم‌ساختن امکان حضور زن در اجتماع، هرگونه نگاه ابزاری و جنسی را از او دور می‌کند. اسلام با غنابخشی به حجاب، در پی آن بوده است که زن، نه بر اساس جاذبه‌های ظاهری و جنسی، بلکه با اتکا به شخصیت، شایستگی‌ها و توانمندی‌های خود، جایگاهی شایسته در اجتماع بیابد و عرصۀ اجتماع محل فعالیت و کار باشد، نه محل آمیختگی با لذت‌جویی‌های جنسی.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۴۰۲ش، ص ۸۳.</ref>
در [[اسلام]]، حجاب و رعایت حریم محرم و [[نامحرم]] از ضروریات [[دین]] قلمداد می‌شود؛<ref>انصاریان، عرفان اسلامی، 1386ش، ج4، ص57.</ref> بر اساس اسناد تاریخی، اسلام آغازگر اصل حجاب نبوده؛<ref>حبیبی، «نیم نگاهی به حجاب در ادیان الهی»، 1384ش، ص 58.</ref> اما به پوشش رایج میان مردم نیز بسنده نکرده است؛ بلکه با تکمیل و عمق‌بخشی به آن،<ref>[https://iict.ac.ir/1402/02/orfjoor/ محمدی جورکویه، «حجاب از پنجره فقه اسلامی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.]</ref> به‌غایتی والاتر در پس آن، رهنمون شده است؛ غایتی که علاوه‌بر فراهم‌ساختن امکان حضور [[زن]] در اجتماع، هرگونه نگاه ابزاری و جنسی را از او دور می‌کند. [[اسلام]] با غنابخشی به حجاب، در پی آن بوده است که زن، نه بر اساس جاذبه‌های ظاهری و جنسی، بلکه با اتکا به شخصیت، شایستگی‌ها و توانمندی‌های خود، جایگاهی شایسته در اجتماع بیابد و عرصهٔ اجتماع محل فعالیت و کار باشد، نه محل آمیختگی با لذت‌جویی‌های جنسی.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص۸۳.</ref>


=== مبانی ===
=== مبانی اعتقادی حجاب ===
حجاب در اندیشۀ اسلامی بر مبانی اعتقادی و اخلاقی استوار است. در بعد اعتقادی، توحید بنیادین‌ترین پایه به شمار می‌رود و حجاب از الزامات سبک زندگی توحیدی است؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2284099/تبیین-بنیادهای-نظری-حجاب-مبتنی-بر-دو-نظام-فطری-و-تخیلی-در-نظریه-علامه-طباطبایی آقاجانی، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، 1403ش، ص206-205.]</ref> زنان موحد اندام خویش را امانت الهی می‌دانند و رعایت حجاب را بندگی خدا<ref>[https://civilica.com/doc/779397/ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص369.]</ref> و موجب تعالی خود می‌شمارند.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص221-222.]</ref> باور به عدالت الهی نیز از پایه‌های حجاب است و رعایت آن از الزامات عدالت اجتماعی شمرده می‌شود، زیرا به تعادل جامعه مدد می‌رساند.<ref>[https://tat.atu.ac.ir/article_9024_3ac54016f1aa9929fbe6652b4a0971f4.pdf شعبان‌پور و دیگران، «تحلیلی بر حجاب و عفاف از منظر قرآن با تکیه بر مصلحت در نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، 1396ش، ص94.]</ref> باور به میعاد نیز حجاب را موجب نورانیت<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1809997/رابطه-حجاب-با-جایگاه-معنوی-زنان-مسلمان-از-دیدگاه-قران-و-حدیث کرمی جعفرلو و امامی، «رابطه حجاب با جایگاه معنوی زنان مسلمان از دیدگاه قرآن و حدیث»، 1400ش، ص57.]</ref> و رستگاری در آخرت می‌داند.<ref>[https://civilica.com/doc/779397/ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص370-371.]</ref> در بعد اخلاقی، انسان فطرتاً گرایش به طهارت دارد و حجاب راهی برای دستیابی به آن<ref>[https://journals.iau.ir/article_545355_b805b68ef20b2d7e6df3f6191d5775bc.pdf کاظم پور و دیگران، «بررسی تحلیلی حجاب ازدیدگاه ادیان سامی»، 1397ش، ص12.]</ref> و حفظ پاکدامنی و کرامت زن است.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص231.]</ref> همچنین حجاب با جلب محبت الهی و مقدم داشتن فرمان خدا بر تمایلات غریزی، موجبات خشنودی او را فراهم می‌کند<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص228.]<meta /></ref> و با کنترل خودآرایی افراطی،<ref>[https://csiw.qom.ac.ir/article_2936_816ba2727d513b23899c62ca9b3308d7.pdf حاتمی و رحیمی، «مبانی فلسفی مفهوم حجاب در سیر تحول غرب و اسلام»، 1404ش، ص82.]</ref> گرایش به زیبایی را به سوی زیبایی‌های معنوی هدایت می‌کند.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص224-225.]</ref>
در بعد اعتقادی، حجاب از الزامات سبک زندگی توحیدی است؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2284099/تبیین-بنیادهای-نظری-حجاب-مبتنی-بر-دو-نظام-فطری-و-تخیلی-در-نظریه-علامه-طباطبایی آقاجانی، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، 1403ش، ص206-205.]</ref> زنان موحد اندام خود را امانت الهی می‌دانند و رعایت حجاب را بندگی خدا<ref>[https://civilica.com/doc/779397/ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص369.]</ref> و موجب تعالی خود می‌شمارند.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص221-222.]</ref> باور به عدالت الهی نیز از پایه‌های حجاب است و رعایت آن از الزامات عدالت اجتماعی شمرده می‌شود؛ زیرا به تعادل جامعه مدد می‌رساند.<ref>[https://tat.atu.ac.ir/article_9024_3ac54016f1aa9929fbe6652b4a0971f4.pdf شعبان‌پور و دیگران، «تحلیلی بر حجاب و عفاف از منظر قرآن با تکیه بر مصلحت در نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، 1396ش، ص94.]</ref> باور به میعاد نیز حجاب را موجب نورانیت<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1809997/رابطه-حجاب-با-جایگاه-معنوی-زنان-مسلمان-از-دیدگاه-قران-و-حدیث کرمی جعفرلو و امامی، «رابطه حجاب با جایگاه معنوی زنان مسلمان از دیدگاه قرآن و حدیث»، 1400ش، ص57.]</ref> و رستگاری در آخرت می‌داند.<ref>[https://civilica.com/doc/779397/ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص370-371.]</ref> در بعد اخلاقی، انسان به‌طور فطری گرایش به طهارت دارد و حجاب راهی برای دستیابی به آن<ref>[https://journals.iau.ir/article_545355_b805b68ef20b2d7e6df3f6191d5775bc.pdf کاظم پور و دیگران، «بررسی تحلیلی حجاب ازدیدگاه ادیان سامی»، 1397ش، ص12.]</ref> و حفظ پاکدامنی و کرامت زن است.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص231.]</ref>


===احکام و ضوابط ===
=== احکام فقهی حجاب ===
در نگرش فقهی؛ هرچند حجاب برای زنان و مردان واجب است؛ منتها حجاب مردان به‌حکم اولی صرفا ستر عورتین است و اگر بر برهنگی بقیه اندام مرد، مفسده‌ای مترتب شود، به‌حکم ثانوی، پوشاندن آنها نیز واجب می‌شود؛<ref>[https://sid.ir/paper/960340/fa#downloadbottom شجریان، «فلسفه‌های حجاب و عدالت‌جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، 1401ش، ص125.]</ref> از این رو در ادبیات فقهی، مفهوم حجاب بیشتر ناظر به پوشش زنان است، حجاب از وظایف مهمی زنان،<ref>[https://mesbahyazdi.ir/node/4367/%D9%81%D8%B5%D9%84-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%D8%AC%D9%84%D9%88%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%89 مصباح یزدی، جامی از زلال کوثر، 1402ش، ص105.]</ref> از مسائل ضروری اسلام و مورد اتفاق مذاهب اسلامی دانسته شده است.<ref>[https://mesbahyazdi.ir/node/8731/%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%B4%E2%80%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE%E2%80%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-1 «پرسش‌‌ها و پاسخ‌‌ها درباره احکام اجتماعی و سیاسی اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی.]</ref> فقهای اهل سنت هرچند در موارد جزئی مثلا پوشاندن مچ دست یا صورت اختلاف نظر دارند؛ اما در باره اصل وجوب حجاب و پوشاندن بقیه اندام اتفاق نظر دارند.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%8A%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%B3%D9%86%D8%AA/56435 «حجاب از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت پرسمان دانشگاه‌هیان،] </ref> بر پایه پژوهش انجام شده، به اجماع فقهای شیعه و سنی، بر زنان واجب است که بدن و موی سر خود را از نامحرم بپوشانند.<ref>علامه حلی، مختلف الشیعه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۹۸.</ref>
در نگرش فقهی؛ هرچند حجاب برای زنان و مردان واجب است؛ منتها حجاب مردان به‌حکم اولی تنها ستر عورتین است و اگر بر برهنگی بقیه اندام مرد، مفسده‌ای مترتب شود، به‌حکم ثانوی، پوشاندن آنها نیز واجب می‌شود؛<ref>[https://sid.ir/paper/960340/fa#downloadbottom شجریان، «فلسفه‌های حجاب و عدالت‌جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، 1401ش، ص125.]</ref> در ادبیات فقهی، مفهوم حجاب بیشتر ناظر به پوشش زنان است، حجاب از وظایف مهمی زنان،<ref>[https://mesbahyazdi.ir/node/4367/فصل-چهارمزیباجلوه‌های-سیره-فاطمى مصباح یزدی، جامی از زلال کوثر، 1402ش، ص105.]</ref> از مسائل ضروری اسلام و مورد اتفاق مذاهب اسلامی دانسته شده است.<ref>[https://mesbahyazdi.ir/node/8731/پرسش‌ها-و-پاسخ‌ها-درباره-احکام-اجتماعی-و-سیاسی-اسلام-1 «پرسش‌ها و پاسخ‌ها درباره احکام اجتماعی و سیاسی اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی.]</ref> فقهای اهل سنت هرچند در موارد جزئی مثلاً پوشاندن مچ دست یا صورت اختلاف نظر دارند؛ اما درباره اصل وجوب حجاب و پوشاندن بقیه اندام اتفاق نظر دارند.<ref>[https://www.porseman.com/article/حجاب-از-ديدگاه-اهل-سنت/56435 «حجاب از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت پرسمان دانشگاه‌هیان،]</ref> بر پایهٔ پژوهش انجام شده، به اجماع فقهای شیعه و سنی، بر زنان واجب است که بدن و موی سر خود را از نامحرم بپوشانند.<ref>علامه حلی، مختلف الشیعه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۹۸.</ref>


=== آثار ===
=== آثار حجاب ===
در منابع دینی پیشگیری از طمع‌ورزی افراد بیمار دل، شناخته شدن زنان عفیف و ایجاد مصونیت برای آنان، پاکی دل از وسوسه‌های شیطانی، تضمین سلامت روانی جامعه، حفظ زیبایی و طراوت زن، صیانت از مقام و منزلت زن، تسریع در ازدواج دختران، افزایش محبوبیت مردان در برابر زنان، تضمین سلامت جسمانی، حضور سالم در اجتماع، حفظ و استحکام نظام خانواده، افزایش بهره‌وری اقتصادی، کاهش هزینه‌های مدگرایی، حفظ هویت اسلامی و مبارزه با تهاجم فرهنگی، احساس ارزشمندی، افزایش اعتماد به نفس و تحکیم بنیان خانوادۀ انسانی، از آثار حجاب دانسته شده است.<ref>موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۹۱-۱۰۲.</ref>
در منابع دینی پیشگیری از طمع‌ورزی افراد بیمار دل، شناخته شدن زنان عفیف و ایجاد مصونیت برای آنان، پاکی دل از وسوسه‌های شیطانی، تضمین سلامت روانی جامعه، حفظ زیبایی و طراوت زن، صیانت از مقام و منزلت زن، تسریع در ازدواج دختران، افزایش محبوبیت مردان در برابر زنان، تضمین سلامت جسمانی، حضور سالم در اجتماع، حفظ و استحکام نظام خانواده، افزایش بهره‌وری اقتصادی، کاهش هزینه‌های [[مدگرایی]]، حفظ هویت اسلامی و مبارزه با [[تهاجم فرهنگی]]، احساس ارزشمندی، افزایش [[اعتمادبه‌نفس|اعتماد به نفس]] و [[تحکیم خانواده]]، از آثار حجاب دانسته شده است.<ref>موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۹۱–۱۰۲.</ref>


==رویکردهای نظری به حجاب==
== رویکرد جامعه‌شناختی و روان‌شناختی به حجاب ==
'''جامعه‌شناختی:''' در این رویکرد حجاب به‌مثابه کنش نمادین و حامل معانی، ارزش‌ها و بازتاب‌دهنده هویت فرد است و شامل زبان بدن، مدیریت بدن و آرایش ظاهری بدن نیز می‌شود.<ref>[https://sid.ir/paper/136858/fa#downloadbottom شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، 1391ش، ص6-2.]</ref> گیدنز، خودآرايی را با پويايی زن مرتبط دانسته و پوشاک را وسیله مهمی برای پنهانسازی يا آشکارسازی وجوه مختلـف زنـدگی شخصی می‌داند، به عقیده بوردیو، سبک پوشش و آرايش از نشانه‌های کلیدي تمایز هويتی شمرده می‌شود.<ref>[http://www.jrcp.ir/article_146545_1d055f861c0b9dbcb366a5f66679c3ab.pdf تاجبخش، «واکاوي جامعهشناختي پوشش دانشجويان»، 1400ش، ص215-214.]</ref> در جوامع اسلامی که حجاب به‌عنوان هنجار اجتماعی تلقی می‌شود، بی‌حجابی، هنجار شکنی به‌شمار می‌آید.<ref>[https://sid.ir/paper/136858/fa#downloadbottom شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، 1391ش، ص6-2.]</ref>  
در رویکرد جامعه‌شناختی حجاب به‌مثابه کنش نمادین و حامل معانی، ارزش‌ها و بازتاب‌دهندهٔ هویت فرد است و شامل زبان بدن، مدیریت بدن و آرایش ظاهری بدن نیز می‌شود.<ref>[https://sid.ir/paper/136858/fa#downloadbottom شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، 1391ش، ص6-2.]</ref> گیدنز، خودآرایی را با پویایی زن مرتبط دانسته و پوشاک را وسیله مهمی برای پنهانسازی یا آشکارسازی وجوه مختلف زندگی شخصی می‌داند، به عقیده بوردیو، سبک پوشش و آرایش از نشانه‌های کلیدی تمایز هویتی شمرده می‌شود.<ref>[http://www.jrcp.ir/article_146545_1d055f861c0b9dbcb366a5f66679c3ab.pdf تاجبخش، «واکاوی جامعهشناختی پوشش دانشجویان»، 1400ش، ص215-214.]</ref> در جوامع اسلامی که حجاب به‌عنوان هنجار اجتماعی تلقی می‌شود، بی‌حجابی، هنجارشکنی به‌شمار می‌آید.<ref>[https://sid.ir/paper/136858/fa#downloadbottom شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، 1391ش، ص6-2.]</ref>


'''روانشناختی و دینی:''' در رویکرد دینی و روان‌شناختی بر فطری‌بودن حیا و شرم از برهنگی تأکید شده و حجاب تقاضای نهفته در ساختار روانی زنانه شمرده می‌شود.<ref>[https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_1425_793d802a188722b89cc6592ff213a900.pdf سالاری‌فر، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، 1396ش، ص82.]</ref> از این منظر، نیاز به [[خودآرایی]] و میل به جذب دیگران مهم‌ترین محرک زندگی زنان به‌شمار می‌آید.<ref>[https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_1425_793d802a188722b89cc6592ff213a900.pdf سالاری‌فر، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، 1396ش، ص92.]</ref> خودآرایی افراطی، موجب بروز اختلالات روانی در زن، آسیب دیدن اخلاق جنسی و رواج مصرف‌ زدگی در جامعه می‌شود. از منظر برخی روانشناسان، رعایت حجاب نقش مهمی در تعدیل میل خودآرایی زنان داشته و موجب تعادل در نظام شخصیتی زن و ثبات اجتماعی می‌شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6062/63862/بررسی-رابطه-حجاب-با-سلامت-روانی-زنان رجبی، «بررسی رابطۀ حجاب با سلامت روانی»، 1388ش، ص29.]</ref>
در رویکرد روان‌شناختی بر فطری‌بودن حیا و شرم از برهنگی تأکید شده و حجاب تقاضای نهفته در ساختار روانی زنانه شمرده می‌شود.<ref>[https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_1425_793d802a188722b89cc6592ff213a900.pdf سالاری‌فر، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، 1396ش، ص82.]</ref> از این منظر، نیاز به [[خودآرایی]] و میل به جذب دیگران مهم‌ترین محرک زندگی زنان به‌شمار می‌آید.<ref>[https://islamicpsy.rihu.ac.ir/article_1425_793d802a188722b89cc6592ff213a900.pdf سالاری‌فر، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، 1396ش، ص92.]</ref> خودآرایی افراطی، موجب بروز اختلالات روانی در زن، آسیب دیدن [[اخلاق جنسی]] و رواج [[مصرف‌گرایی]] در جامعه می‌شود. از منظر برخی روانشناسان، رعایت حجاب نقش مهمی در تعدیل میل خودآرایی زنان داشته و موجب تعادل در نظام شخصیتی زن و ثبات اجتماعی می‌شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6062/63862/بررسی-رابطه-حجاب-با-سلامت-روانی-زنان رجبی، «بررسی رابطۀ حجاب با سلامت روانی»، 1388ش، ص29.]</ref>


==حجاب و مد ==
از منظر برخی پژوهشگران، ترکیب حجاب شرعی با مد روز، امکان تنوع در پوشش را برای زنان مسلمان فراهم کرده است. صنعت مد، رسانه‌ها و چهره‌های تأثیرگذار در شبکه‌های اجتماعی نیز با معرفی الگوهای گوناگون حجاب، در شکل‌گیری و گسترش «مد حجاب» نقش داشته‌اند. با وجود تعارض برخی ترندهای مد با اصول شرعی، شماری از زنان مسلمان حجاب مد را افزون بر تکلیف دینی، وسیله‌ای برای بیان هویت و سلیقه شخصی خود می‌دانند. از این منظر، تعامل میان مد و حجاب، چالش‌ها و فرصت‌هایی را در زمینه انتخاب و سبک پوشش زنان ایجاد کرده است.<ref>[https://www.kowsarhijab.ir/فرق-پوشش-با-حجاب-چیست/ «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب.]</ref> به گزارش برخی پژوهشگران، شماری از [[زنان مسلمان]] از پوشش اسلامی، برای بازنمایی هویت زن مسلمان در جهان معاصر استفاده می‌کنند. بر پایه برخی گزارش‌ها،[[حجاب اسلامی]] به الگویی مورد توجه در صنعت مد [[کشورهای غربی|غربی]] از جمله در [[بریتانیا]] تبدیل شده است.<ref>[https://otaghiranonline.ir/news/3052/%D8%BA%D9%88%D9%84-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D9%81%D8%B4%D9%86%D8%8C-%DA%86%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%DA%A9-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%8C-%DA%86%D8%B1%D8%A «غول‌های صنعت فشن، چطور دنیای پوشاک را می‌چرخانند؟»، پایگاه خبری اتاق بازرگانی.]</ref>
== حجاب در کشورهای جهان ==
== حجاب در کشورهای جهان ==
به باور برخی پژوهشگران، حجاب در دنیای معاصر فراتر از یک حکم شرعی فردی، به نمادی در گفتمان سیاسی و اجتماعی زنان مسلمان تبدیل شده است. از این منظر، برخی کشورهای غربی با رویکردی سیاسی به حجاب، محدودیت‌های برای آن وضع کرده‌اند و در این کشورها قانونی به نام قانون منع حجاب وجود دارد. برای مثال فرانسه در ۲۰۰۴م استفاده از حجاب و نمادهای مذهبی را برای بانوان منع کرد و در ۲۰۱۰م استفاده از روبند را مشمول مجازات دانست. در آلمان نیز دادگاه فدرال، اعمال برخی محدودیت‌ها درباره حجاب را مجاز دانسته است. در بریتانیا، به‌ویژه پس از ۲۰۰۱م برخی مدارس محدودیت‌های برای پوشش اسلامی اعمال کرده‌اند در هلند و ایتالیا نیز استفاده از پوشش کامل صورت در اماکن عمومی ممنوع است. در برخی دیگر از کشورهای اروپایی نیز محدودیت‌های برای حضور دانش‌آموزان محجبه در مدارس گزارش شده است. هم‌چنین آمریکا و برخی دیگر از کشورهای غربی، قوانین سخت‌گیرانه‌ای علیه استفاده از حجاب در محیط دانشگاه وضع کرده‌‌اند که مجازات آن اخراج است.<ref>غلامی، مسئله حجاب در غرب، 1391ش، ص303-360.</ref> بر پایۀ تحقیقات جدید، زنان محجبه در کشورهای اروپایی از جمله هلند، آلمان و اسپانیا به‌شدت در معرض نژادپرستی و تبعیض شغلی قرار دارند و ۶۵درصد از زنان مسلمانی که عکس محجبه خود را به رزومه ضمیمه می‌کنند، بدون تماس برای مصاحبه رد می‌شوند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1199085/%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D8%AA-%DB%B6%DB%B5-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%86-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C «محرومیت ۶۵ درصد زنان از کار به دلیل داشتن حجاب در کشورهای اروپایی»،  خبرگزاری شبستان.]</ref> این در حالی است که تا پیش از سدۀ بیستم، حجاب در بسیاری از کشورهای غربی از جمله انگلستان،<ref>ترنرویل، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاك زنان و مردان جهان، 1397ش، ص۸۷.</ref> اسپانیا <ref>ترنرویل، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاك زنان و مردان جهان، 1397ش، ص۱۳۸.</ref>و فرانسه امری رایج و پذیرفته‌شده به شمار می‌رفت؛ زنان موی خود را زیر روسری و سرپوش پنهان می‌کردند، از چادر و شنل بلند برای پوشاندن اندام استفاده می‌کردند و برای پنهان‌ماندن اندام، زیردامنی‌های متعدد به تن می‌کردند.<ref>ترنرویل، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاك زنان و مردان جهان، 1397ش، ص۱۱۳.</ref>
به باور برخی پژوهشگران، حجاب در دنیای معاصر فراتر از یک حکم شرعی فردی، به نمادی در گفتمان سیاسی و اجتماعی زنان مسلمان تبدیل شده است. از این منظر، برخی کشورهای غربی با رویکردی سیاسی به حجاب، محدودیت‌های برای آن وضع کرده‌اند و در این کشورها قانونی به نام قانون منع حجاب وجود دارد. برای مثال فرانسه در ۲۰۰۴م استفاده از حجاب و نمادهای مذهبی را برای بانوان منع کرد و در ۲۰۱۰م استفاده از روبند را مشمول مجازات دانست. در آلمان نیز دادگاه فدرال، اعمال برخی محدودیت‌ها دربارهٔ حجاب را مجاز دانسته است. در بریتانیا، به‌ویژه پس از ۲۰۰۱م برخی مدارس محدودیت‌هایی برای پوشش اسلامی اعمال کرده‌اند. در هلند و ایتالیا نیز استفاده از پوشش کامل صورت در اماکن عمومی ممنوع است. در برخی دیگر از کشورهای اروپایی نیز محدودیت‌های برای حضور دانش‌آموزان محجبه در مدارس گزارش شده است. هم‌چنین آمریکا و برخی دیگر از کشورهای غربی، قوانین سخت‌گیرانه‌ای علیه استفاده از حجاب در محیط دانشگاه وضع کرده‌اند که مجازات آن اخراج است.<ref>غلامی، مسئله حجاب در غرب، 1391ش، ص303-360.</ref> بر پایهٔ تحقیقات جدید، زنان محجبه در کشورهای اروپایی از جمله هلند، آلمان و اسپانیا به‌شدت در معرض نژادپرستی و تبعیض شغلی قرار دارند و ۶۵درصد از زنان مسلمانی که عکس محجبه خود را به رزومه ضمیمه می‌کنند، بدون تماس برای مصاحبه رد می‌شوند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1199085/محرومیت-۶۵-درصد-زنان-از-کار-به-دلیل-داشتن-حجاب-در-کشورهای-اروپایی «محرومیت ۶۵ درصد زنان از کار به دلیل داشتن حجاب در کشورهای اروپایی»،  خبرگزاری شبستان.]</ref> این در حالی است که تا پیش از سدهٔ بیستم، حجاب در بسیاری از کشورهای غربی از جمله انگلستان،<ref>ترنرویل، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاک زنان و مردان جهان، 1397ش، ص۸۷.</ref> اسپانیا<ref>ترنرویل، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاک زنان و مردان جهان، 1397ش، ص۱۳۸.</ref> و فرانسه امری رایج و پذیرفته‌شده به‌شمار می‌رفت؛ زنان موی خود را زیر روسری و سرپوش پنهان می‌کردند، از چادر و شنل بلند برای پوشاندن اندام استفاده می‌کردند و برای پنهان‌ماندن اندام، زیردامنی‌های متعدد به تن می‌کردند.<ref>ترنرویل، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاک زنان و مردان جهان، 1397ش، ص۱۱۳.</ref>
 
در برخی کشورهای اسلامی؛ مانند مصر، تونس، اردن، مراکش، ترکیه، آذربایجان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان نیز محدودیت‌هایی برای رعایت حجاب وجود دارد.<ref>بختیاری، هویت برتر، 1389ش، ص123-169.</ref> برای مثال، این محدودیت‌ها در ترکیه شامل ممانعت از ورود زنان و دختران محجبه به مدارس، دانشگاه‌ها و مناصب دولتی بود اما بعد از به‌قدرت‌رسیدن حزب عدالت و توسعه در ۲۰۱۸م لغو شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/859931/لغو-ممنوعیت-حجاب-در-دانشگاه‌ها-و-مدارس-ترکیه «لغو ممنوعیت حجاب در دانشگاه‌ها و مدارس ترکیه»، وب‌سایت تابناک.]</ref>


در برخی کشورهای اسلامی؛ مانند مصر، تونس، اردن، مراکش، ترکیه، آذربایجان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان و عربستان، نیز محدودیت‌هایی برای رعایت حجاب وجود دارد، این محدودیت‌ها در برخی موارد شامل ممانعت از ورود زنان و دختران محجبه به مدارس، دانشگاه‌ها و مناصب دولتی می‌شود.<ref>بختیاری، هویت برتر، 1389ش، ص123-169.</ref> در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، رعایت حجاب حداکثری اجباری است. در مقابل، در کشورهای مانند پاکستان، بنگلادش، اندونزی، قانون عامی برای حجاب وجود ندارد و انتخاب نوع پوشش به افراد واگذار شده است.<ref>[https://www.jhiva.com/%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C/ «چگونگی حجاب و پوشش زنان در کشورهای اسلامی»، وب‌سایت مرکز تخصصی پوشاک بانوان،]</ref>  
حجاب در کشورهای اسلامی به‌عنوان یک واجب دینی شناخته می‌شود، اما تحقق عینی آن در جوامع مختلف تابع فرهنگ، سنت، اقلیم و سبک‌های محلی است. برای مثال در خاورمیانه، حجاب با ظرافت و پوشیدگی توأمان است و سبک‌هایی مانند شیلان، خمار، نقاب و عمامه رایج‌اند. در جنوب آسیا، برقع، دوپاتا، عبایه و حجاب‌های دوخته‌شده تنوع پوشش را نشان می‌دهند.<ref>[https://www.mirraw.com/blogs/2026/03/14/what-are-the-different-regional-hijab-styles-cultural-differences-styles-and-trends/?srsltid=AU7gw4XC8pObc0NOw_f12Q6ZJY4cHhPr8PjjopZikK-7TyBMNbW1xVc6 «What are the different regional hijab styles? Cultural Differences, Styles, and Trends", mirraw.com,]</ref> یکی از پوشش‌های رایج میان زنان افغانستان برقع است؛ پارچه‌ای که از بالای سر تا پایین صورت را می‌پوشاند و در بخش چشم‌ها از توری مشبک استفاده می‌شود تا فرد بتواند ببیند.<ref>[https://farsnews.ir/invalid/1378273920000989601/%C2«Ø¨Ø±Ù‚ع%C2»-پوشش-سنتی-زنان-افغان-با-دوامی-10-ساله+تصاویر «برقع پوشش سنتی زنان افغان با دوامی ۱۰ ساله»، سایت خبرگزاری فارس.]</ref> در جنوب شرق آسیا، تودونگ، جلباب، باوال و کاین داگانگ با تأکید بر راحتی و ظاهر آراسته دیده می‌شوند. در شمال آفریقا، حائک، العلیمه، شال بربر و عمامه مغربی تحت تأثیر اقلیم و صنایع دستی محلی شکل گرفته‌اند. همچنین حجاب برای مناسبت‌های خاص مانند عروسی، عید، مهمانی رسمی و گردهمایی مذهبی اشکال متفاوتی می‌یابد.<ref>[https://www.mirraw.com/blogs/2026/03/14/what-are-the-different-regional-hijab-styles-cultural-differences-styles-and-trends/?srsltid=AU7gw4XC8pObc0NOw_f12Q6ZJY4cHhPr8PjjopZikK-7TyBMNbW1xVc6 «What are the different regional hijab styles? Cultural Differences, Styles, and Trends", mirraw.com, .]</ref> در نیجریه، روسری‌های هماهنگ با لباس استفاده می‌شود؛ در قبرس، نوعی روسری سفید، متأثر از سنت‌های محلی رواج دارد.<ref>«[https://www.mashreghnews.ir/news/601851/انواع-حجاب-در-کشورهای-مسلمان انواع حجاب در کشورهای مسلمان»، وب‌سایت مشرق،]</ref>


نوع و سبک حجاب در کشورهای اسلامی نیز متفاوت است؛ در افغانستان استفاده از برقع‌های سبک و رنگی رایج است؛ در نیجریه، روسری‌های هماهنگ با لباس‌ استفاده می‌شود؛ در امارات، عمان و قطر، برقع، یا روسری همراه با لباس‌های بلند رواج دارد. زنان مصری علاقه به پوشیه و لباس‌های رنگی دارند؛ زنان اندونزی بیشتر از جلباب، کت و لباس‌های گشاد استفاده می‌کنند؛ زنان پاکستانی و هندی بیشتر از لباس‌های رنگی، روسری بزرگ و لباس‌های بلند استفاده می‌کنند. در قبرس، نوعی روسری سفید، متأثر از سنت‌های محلی رواج دارد.<ref>«[https://www.mashreghnews.ir/news/601851/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86 انواع حجاب در کشورهای مسلمان»، وب‌سایت مشرق،]</ref> در ایران، در کنار تنوع پوشش، چادر به‌عنوان حجاب برتر تلقی می‌شود.<ref>جمشیدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، 1402 ش، ص 43.</ref>
== حجاب در ایران ==
در سنت ایران، حجاب از نشانه‌های [[نجابت]] و منزلت زنان به‌شمار می‌رفته است.<ref>صدر، حقوق زنان در اسلام و اروپا، 1319ش، ص 22-21؛ شیخ‌شعاعی، «جایگاه حجاب در ایران باستان و تقویت هویت فرهنگی ایران معاصر»، 1396ش، ص 25.</ref> با ورود اسلام، حجاب اهمیت شرعی نیز یافت.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۴۰۲ش، ص ۸۳.</ref> منابع تاریخی همچنین از تداوم برخی شیوه‌های پوشش پیش از اسلام در قرون اولیه اسلامی و رواج لباس‌های فاخر و سنتی در میان زنان ایرانی حکایت دارند.<ref>تقوی باغبان، «بررسی انواع پوشش سر مردان و زنان در دوره صفوی»، ۱۳۹۹ش، ص ۷۳–۷۲.</ref> بر اساس گزارش‌های تاریخی، در [[قاجار (ابهام‌زدایی)|عصر قاجار]] به‌ویژه از دوران محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، گسترش روابط فرهنگی با غرب زمینه ورود و رواج تدریجی پوشش اروپایی در ایران را فراهم کرد.<ref>رایس، زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان، ترجمه اسدالله آزاد، 1383ش، ص 115.</ref> پژوهشگران، دوره رضاشاه را از مقاطع مهمی تحول در الگوی پوشش زنان ایرانی دانسته‌اند؛ سیاست [[واقعه کشف حجاب|کشف حجاب]] در این دوره با هدف تغییر الگوی پوشش زنان اجرا شد<ref>بصیرت‌منش، «روند کشف حجاب و واکنش روحانیان»، 1376ش، ص 82-74.</ref> و حجاب اسلامی در گفتمان رسمی حکومت، نماد عقب‌ماندگی معرفی می‌شد. البته جامعه ایران به‌ویژه بانوان با این قانون با جدیت مقابله کردند. در دوره محمدرضا شاه، الزام قانونی کشف حجاب برداشته شد؛ با این حال، مطبوعات حکومتی همچنان از قانون کشف حجاب حمایت می‌کردند.<ref>جعفریان، داستان حجاب در ایران پیش از انقلاب، 1383ش، ص 60-59.</ref>


== حجاب در ایران==
بر مبنای منابع تاریخی، حجاب در نهضت ۳۰ تیر ۱۳۳۰ش ملی‌شدن صنعت نفت و قیام ۱۵ خرداد، تبدیل به مسئله‌ای هویتی ایرانیان شد و انقلاب اسلامی نیز «انقلاب حجاب» نام گرفت.<ref>زائری، «دیرینه‌شناسی بی‌حجابی در ایران»، 1393ش، ص181-182.</ref> با پیروزی انقلاب اسلامی، حجاب فراتر از حکم شرعی، تبدیل به نماد هویت زن ایرانی شد؛ نمادی که همزمان وی را از محدودیت‌های سنتی و آسیب‌های مدرنیته دور می‌کرد.<ref>کاوسی و قاضی، «تأثیر مدرنیته بر تحولات حجاب بانوان در جامعه ایران»، 1390ش، ص 69.</ref>
به گزارش برخی پژوهشگران، در سنت ایران، حجاب از نشانه‌های [[نجابت]] و منزلت زنان به‌شمار می‌رفت.<ref>صدر، حقوق زنان در اسلام و اروپا، 1319ش، ص 22-21؛ شیخ‌شعاعی، «جایگاه حجاب در ایران باستان و تقویت هویت فرهنگی ایران معاصر»، 1396ش، ص 25.</ref> با ورود اسلام، حجاب اهمیت شرعی نیز یافت.<ref>مطهری، مسئله حجاب، ۱۴۰۲ش، ص ۸۳.</ref> منابع تاریخی همچنین از تداوم برخی شیوه‌های پوشش پیش از اسلام در قرون اولیه اسلامی و رواج لباس‌های فاخر و سنتی در میان زنان ایرانی حکایت دارند.<ref>تقوی باغبان، «بررسی انواع پوشش سر مردان و زنان در دوره صفوی»، ۱۳۹۹ش، ص ۷۳–۷۲.</ref> بر اساس گزارش‌های تاریخی، در عصر قاجار به‌ویژه از دوران محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، گسترش روابط فرهنگی با غرب زمینه ورود و رواج تدریجی پوشش اروپایی در ایران را فراهم کرد.<ref>رایس، زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان، ترجمه اسدالله آزاد، 1383ش، ص 115.</ref> پژوهشگران، دوره رضاشاه را از مقاطع مهمی تحول در الگوی پوشش زنان ایرانی دانسته‌اند؛ سیاست کشف حجاب در این دوره با هدف تغییر الگوی پوشش زنان اجرا شد  <ref>بصیرت‌منش، «روند کشف حجاب و واکنش روحانیان»، 1376ش، ص 82-74.</ref> و حجاب اسلامی در گفتمان رسمی حکومت، نماد عقب‌ماندگی معرفی می‌شد. البته جامعه ایران به‌ویژه بانوان با این قانون با جدیت مقابله کردند. در دوره محمدرضا شاه، الزام قانونی کشف حجاب برداشته شد؛ با این حال، مطبوعات حکومتی همچنان از قانون کشف حجاب حمایت می‌کردند.<ref>جعفریان، داستان حجاب در ایران پیش از انقلاب، 1383ش، ص 60-59.</ref>  


بر مبنای منابع تاریخی، حجاب در نهضت ۳۰ تیر ۱۳۳۰ش. ملی‌شدن صنعت نفت و قیام ۱۵ خرداد، تبدیل به مسئله‌ای هویتی ایرانیان شد و انقلاب اسلامی نیز «انقلاب حجاب» نام گرفت.<ref>زائری، «دیرینه‌شناسی بی‌حجابی در ایران»، 1393ش، ص181-182.</ref> با پیروزی انقلاب اسلامی، حجاب فراتر از حکم شرعی، تبدیل به نماد هویت زن ایرانی شد؛ نمادی که همزمان وی را از محدودیت‌های سنتی و آسیب‌های مدرنیته دور می‌کرد.<ref>کاوسی و قاضی، «تأثیر مدرنیته بر تحولات حجاب بانوان در جامعه ایران»، 1390ش، ص 69.</ref> در گفتمان انقلاب اسلامی، هرچند «چادر» به‌عنوان حجاب برتر معرفی شد؛ اما محدود به آن نماند و انواع دیگری از پوشش‌‌های اسلامی نیز مورد پذیرش قرار گرفت.<ref>جمشیدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، 1402 ش، ص 43.</ref>
در گفتمان انقلاب اسلامی، چادر به‌دلیل ویژگی‌هایی همچون پوشاندن برجستگی‌های زنانه بیش از سایر پوشش‌ها، جلب‌نکردن توجه مردان و رنگ مشکی آن که مطابق روان‌شناسی رنگ چشم از آن رد می‌شود و جلوه‌گری را به کمترین حد می‌رساند، حجاب برتر تلقی می‌شود.<ref>جمشیدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، 1402 ش، ص 43.</ref><ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/73453/چادر-حجاب-برتر،-امنیت-برتر «چادر حجاب برتر، امنیت برتر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> اما پذیرش پوشش اسلامی به آن محدود نماند و گونه‌های دیگر نیز مورد پذیرش قرار گرفت.<ref>جمشیدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، 1402 ش، ص 43.</ref> در سال‌های اخیر، پوشش زنان ایران تنوع بیشتری یافته است؛ برخی به چادر، روسری یا مقنعه پایبند مانده و آن را نمود عفاف و هویت دینی خود می‌دانند و برخی دیگر با حفظ پوشش اسلامی از رنگ‌ها، طرح‌ها و بافت‌های تازه بهره می‌گیرند. این تنوع، بازتاب تحول فرهنگی و نشان‌دهنده تعامل هم‌زمان با هویت بومی و روندهای جهانی دانسته می‌شود.<ref>فلاحی، «حجاب در ایران باستان ـ نگاهی به تاریخچه حجاب و وقار»، 1404ش، ص 16.</ref>


== بازنمایی حجاب در ادبیات و هنر ==
== بازنمایی حجاب در ادبیات و هنر ==
[[فردوسی]]، [[حافظ]]، محتشم کاشانی و دیگر شاعران برجسته فارسی، حجاب را تحسین کرده‌اند؛<ref>[https://www.hi-hijab.com/شعر-درمورد-حجاب/ «شعری برای حجاب»، وب‌سایت‌های حجاب.]</ref> [[سعدی]] در یکی از اشعارش، زن را تشبیه به ماه کرده و از او خواسته است؛ چهره زیبایش را بپوشاند تا در معرض دید همگان نباشد.<ref>[https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh35 سعدی، دیوان اشعار، غزل شماره 35، در وب‌سایت گنجور].</ref> در میان شاعران معاصر نیز بسیاری از جمله [[نسیم شمال]]، نطنزی طباطبایی، اسماعیل دهقان، امیری فیروزکوهی، نوری تویسرکانی، برقعی و برخی دیگر از شاعران معاصر برای ترویج فرهنگ عفاف و حجاب، اشعاری سروده‌اند.<ref>چال‌دره، «حجاب در آیینه شعر معاصر»، 1398ش، ص 75.</ref> در ادبیات نثری آثاری همچون «جانِ فیروزه جان»، «ترگل»، «دختران آفتاب»، «خاطرات سفیر» و «ستاره‌ها چیدنی نیستند» بخشی از این آثار در موضوع حجاب به‌شمار می‌روند.<ref>[https://www.faraketab.ir/blog/بهترین-کتاب-در-مورد-حجاب/ مهدوی، «بهترین کتاب در مورد حجاب»، مجله اینترنتی فراکتاب.]</ref>


* '''ادبیات شعری،''' شاعرانی همچون [[فردوسی]]، [[حافظ]]، محتشم کاشانی و دیگر شاعران برجسته فارسی، حجاب را تحسین کرده‌اند؛<ref>[https://www.hi-hijab.com/شعر-درمورد-حجاب/ «شعری برای حجاب»، وب‌سایت‌های حجاب.]</ref> [[سعدی]] در یکی از اشعارش، زن را تشبیه به ماه کرده و از او خواسته است؛ چهره زیبایش را بپوشاند تا در معرض دید همگان نباشد.<ref>[https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh35 سعدی، دیوان اشعار، غزل شماره 35، در وب‌سایت گنجور].</ref> در میان شاعران معاصر نیز بسیاری از جمله [[نسیم شمال]]، نطنزی طباطبایی، اسماعیل دهقان، امیری فیروزکوهی، نوری تویسرکانی، برقعی و برخی دیگر از شاعران معاصر برای ترویج فرهنگ عفاف و حجاب، اشعاری سروده‌اند.<ref>چال‌دره، «حجاب در آیینه شعر معاصر»، 1398ش، ص 75.</ref>
«ساعت جادویی»، «چارقد بی‌بی»، «مستوره» و «ما همه مسؤلیم» در حوزه تولیدات نمایشی تولید شده است.<ref>[https://ammaryar.ir/term/event/hijab «عفاف و حجاب»، وب‌سایت عماریار.]</ref> برخی دیگر؛ مانند «کلاه پهلوی» به بازنمایی رویدادهای مرتبط با حجاب در تاریخ معاصر ایران به‌ویژه دوره پهلوی پرداخته‌اند.<ref>[https://www.manzoom.ir/title/tt2638497/سریال-تلویزیونی-کلاه-پهلوی-1391 «خلاصه داستان سریال تلویزیونی کلاه پهلوی»، وب‌سایت منظوم.]</ref> آثاری چون «ناریا»<ref>[https://tv1.ir/program/454145 «معرفی برنامه ناریا»، وب‌سایت شبکه یک سیما.]</ref> «کیمیا» و «ستایش» با پرداختن به موفقیت زنان محجبه به صورت غیر مستقیم به ترویج حجاب پرداخته‌اند.<ref>«[https://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/62574/سریال-هایی-با-نام-زنانه-از-ستایش-تا-کیمیا-ت سریال‌هایی که با نام زن ماندگار شدند»، وب‌سایت آی‌فیلم2.]</ref> سنگ‌نگاره‌های [[تخت جمشید]]، نمونهٔ آثار تجسمی از ایران باستان در مورد اهمیت حجاب شمرده شده است.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/672141/حجاب-در-آینه-ادبیات-کهن-پارسی حسینی، «حجاب در آینه ادبیات کهن پارسی»، وب‌سایت خبرگزاری رسا.]</ref>
* '''ادبیات نثری؛''' حجاب در ادبیات نثری نیز بازتاب یافته است و آثاری همچون «جانِ فیروزه جان»، «ترگل»، «دختران آفتاب»، «خاطرات سفیر» و «ستاره‌ها چیدنی نیستند» بخشی از این آثار در موضوع حجاب به‌شمار می‌روند.<ref>[https://www.faraketab.ir/blog/بهترین-کتاب-در-مورد-حجاب/ مهدوی، «بهترین کتاب در مورد حجاب»، مجله اینترنتی فراکتاب.]</ref>


* '''هنرهای نمایشی؛''' در حوزه تولیدات نمایشی نیز آثاری با موضوع یا محوریت حجاب تولید شده است، از جمله این آثار می‌توان به: «ساعت جادویی»، «چارقد بی‌بی»، «مستوره» و «ما همه مسؤلیم» اشاره کرد.<ref>[https://ammaryar.ir/term/event/hijab «عفاف و حجاب»، وب‌سایت عماریار.]</ref> برخی دیگر؛ مانند «کلاه پهلوی» به بازنمایی رویدادهای مرتبط با حجاب در تاریخ معاصر ایران به‌ویژه دوره پهلوی پرداخته‌اند.<ref>[https://www.manzoom.ir/title/tt2638497/سریال-تلویزیونی-کلاه-پهلوی-1391 «خلاصه داستان سریال تلویزیونی کلاه پهلوی»، وب‌سایت منظوم.]</ref> همچنین شماری از این آثار با محوریت زنان موفق و محجبه تولید شده‌اند که به‌طور غیر مستقیم به‌ ترویج و بازنمایی حجاب می‌پردازند که از آن جمله می‌توان به «ناریا» <ref>[https://tv1.ir/program/454145 «معرفی برنامه ناریا»، وب‌سایت شبکه یک سیما.]</ref> «کیمیا» و «ستایش» اشاره کرد.<ref>«[https://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/62574/سریال-هایی-با-نام-زنانه-از-ستایش-تا-کیمیا-ت سریال‌هایی که با نام زن ماندگار شدند»، وب‌سایت آی‌فیلم2.]</ref>
== حجاب استایل ==
از منظر برخی پژوهشگران، ترکیب حجاب شرعی با [[مد (پوشاک)|مد روز]]، امکان تنوع در پوشش را برای زنان مسلمان فراهم کرده است تا ضمن پایبندی به ارزش‌های دینی، از آن بهره‌مند شوند. در این زمینه، صنعت مد، رسانه‌ها و چهره‌های تأثیرگذار (اینفلوئنسرها) با معرفی الگوهای گوناگون، در شکل‌گیری و گسترش پدیده «مد حجاب» نقش اساسی داشته‌اند.<ref>[https://www.kowsarhijab.ir/فرق-پوشش-با-حجاب-چیست/ «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب.]</ref> در این رویکرد، شماری از زنان مسلمان مد حجاب را افزون بر تکلیف دینی، ابزاری برای بیان سلیقه شخصی و بازنمایی هویت زن مسلمان در جهان معاصر می‌دانند؛ تا جایی که بر پایه برخی گزارش‌ها، پوشش اسلامی به الگویی مورد توجه در صنعت مد غربی، از جمله در [[بریتانیا]]، تبدیل شده است.<ref>[https://otaghiranonline.ir/news/3052/%D8%BA%D9%88%D9%84-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D9%81%D8%B4%D9%86%D8%8C-%DA%86%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%DA%A9-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%8C-%DA%86%D8%B1%D8%A «غول‌های صنعت فشن، چطور دنیای پوشاک را می‌چرخانند؟»، پایگاه خبری اتاق بازرگانی.]</ref>


* '''هنرهای تجسمی؛''' برخی از آثار هنرهای تجسمی ایران باستان، از جمله سنگ‌نگاره‌های [[تخت جمشید]]، حاکی از اهمیت حجاب در فرهنگ ایرانی است.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/672141/حجاب-در-آینه-ادبیات-کهن-پارسی حسینی، «حجاب در آینه ادبیات کهن پارسی»، وب‌سایت خبرگزاری رسا.]</ref>
با این حال، تعامل میان مد و حجاب چالش‌هایی را نیز در زمینه انتخاب و سبک پوشش ایجاد کرده است که از جمله آن‌ها می‌توان به تعارض برخی ترندهای مد با اصول شرعی اشاره کرد.<ref>[https://www.kowsarhijab.ir/فرق-پوشش-با-حجاب-چیست/ «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب.]</ref> در همین راستا و در نگاهی بومی‌تر، تأکید بر این است که پوشش بازتاب‌دهنده [[فرهنگ]]، منزلت و شئون فردی و اجتماعی است، نسبت به غفلت از بنیادهای تمدن ایرانی-اسلامی که می‌تواند به تضعیف [[همبستگی اجتماعی]] بینجامد، هشدار داده‌اند.<ref>زارع و شادقزوینی، «مطالعه هویت ایرانی در طراحی پوشاک زنان ایران»، 1398ش، ص 248.</ref> به باور آنان، پدیده‌های نوظهوری مانند حجاب‌استایل‌ها این خطر را در پی دارند که تنها ظاهر حجاب در جامعه حفظ شود، اما بن‌مایه اصیل آن آسیب ببیند.<ref>زهرایی، «حجاب استایل، تهدید یا فرصت»، 1402ش، ص 37-35.</ref> از این رو، این کارشناسان بر ضرورت طراحی مد لباس بانوان با حفظ سنت‌های ایرانی-اسلامی، سازگاری با اقتضائات روز و کارآمدی عملی تأکید کرده<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3243 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار دانشجویان و اساتید دانشگاه‌های استان همدان»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> و معتقدند در صورت رویکرد و هدایت صحیح، امکان بهره‌برداری مناسب از این پدیده در تولید و طراحی مدِ پوشش بانوی ایرانی وجود دارد.<ref>[https://www.kowsarhijab.ir/فرق-پوشش-با-حجاب-چیست/ «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب.]</ref>


== حجاب در جامعه معاصر ==
== حجاب در گفتمان‌های سیاسی‌فرهنگی ==
 
در سال‌های اخیر، حجاب در ایران از یک حکم شرعی و فرهنگی فراتر رفته و به یکی از محورهای اصلی گفتمان سیاسی و اجتماعی تبدیل شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6948446/نامه-۲۳۰۰-استاد-حوزه-و-دانشگاه-به-دبیر-شعام-درباره-قانون-حجاب «نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام درباره قانون حجاب»، خبرگزاری مهر.]</ref> پس از درگذشت مهسا امینی در شهریور ۱۴۰۱ش این موضوع ابعاد تازه‌ای یافت و بنابر برخی گزارش‌ها، گرایش به بی‌حجابی در بخش‌هایی از جامعه افزایش یافت.<ref>[https://irannewspaper.ir/8241/6/63380 «آیا تغییرات پوشش بانوان قبل و بعد از غائله ۱۴۰۱، معانی یکسان دارند؟»، وب‌سایت روزنامه ایران، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۴۰۲ش.]</ref> برخی تحلیلگران رواج بی‌حجابی را موضوعی چندوجهی و مرتبط با عناصر هویتی می‌دانند که می‌تواند در زمرهٔ پروژه‌های کلان جنگ ترکیبی برای گسست وحدت و انسجام ملی قرار گیرد. به باور آنان، این پدیده سازمان‌یافته و با کمک عوامل داخلی گسترش می‌یابد؛ از یک‌سو با هدف قرار دادن خانواده و ترویج فردگرایی افراطی، دوقطبی‌هایی بازتولید می‌کند که به فرسایش قدرت ملی در برابر فشارهای خارجی می‌انجامد و از سوی دیگر، انگیزهٔ نیروهای مدافع نظام را تضعیف می‌کند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6948446/نامه-۲۳۰۰-استاد-حوزه-و-دانشگاه-به-دبیر-شعام-درباره-قانون-حجاب «نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام درباره قانون حجاب»، خبرگزاری مهر]</ref> در چنین فضایی، تغییر نگرش‌ها به حجاب تنها تابع الزام قانونی نیست، بلکه به تحولات فرهنگی، اقتصادی و رسانه‌ای نیز بستگی دارد. کمپین‌هایی مانند چهارشنبه‌های سفید و دختران خیابان انقلاب نمونه‌هایی از تلاش برای براندازی نظام به بهانهٔ مبارزه با حجاب اجباری دانسته شده‌اند.<ref>[https://basijnews.ir/fa/news/9256328/جریان-شناسی-پروژه-حجاب-اجباریاز-چهارشنبه‌های-سفید-تا-آزادی-های-یواشکی «جریان‌شناسی پروژه حجاب اجباری/از چهارشنبه‌های سفید تا آزادی‌های یواشکی»، خبرگزاری بسیج.]</ref> همزمان، عواملی چون تهاجم فرهنگی،<ref>خامنه‌ای، گزیده سخنان در مورد تهاجم فرهنگی، 1375ش.</ref> شبهه‌پراکنی رسانه‌ای، تلقی نادرست از امر به معروف، برخوردهای خشن، نبود برنامه بلندمدت فرهنگی،<ref>غلامی، مسئله حجاب در جمهوری اسلامی ایران، 1391ش، ص130-132.</ref> موازی‌کاری نهادها و نبود لباس مناسب و ارزان‌قیمت به تضعیف حجاب انجامیده است. القای احساس ظلم تاریخی به تعدادی از زنان همراه با اغراق‌های فمینیستی نیز به فاصله‌گرفتن تعدادی آنان از نمادهایی چون حجاب منجر شده و جامعه ایران را با هویتی متعارض مواجه ساخته که هم‌زمان بر بی‌حجابی و ضرورت حجاب تأکید دارد.<ref>غلامی، مسئله حجاب در جمهوری اسلامی ایران، 1391ش، ص83-85.</ref>
=== تنوع و تغییر ===
جامعه ایرانی به‌ویژه در سال‌های اخیر جلوه‌ای از تکثر و تنوع در انتخاب و شیوه‌های پوشش زنان را تجربه می‌کند. بسیاری از بانوان همچنان به چادر، روسری یا مقنعه وفادار مانده‌اند و این پوشش‌ها را نمود کامل عفاف و هویت دینی خود می‌دانند؛ درحالی‌که برخی، سبک‌های دیگری را برگزیده‌اند که هرچند نوآوری و خلاقیت فردی در آن رخ می‌نماید اما سیر تحولی متفاوتی را از فرهنگ دیرین خود سپری می‌کند؛ به‌گونه‌ای که زنان امروزی ضمن توجه به پوشش اسلامی، از رنگ‌ها، طرح‌ها و بافت‌های نو بهره می‌برند و حضور متفاوتی در جامعه دارند. این امر علاوه‌بر آنکه بازتاب ذوق و سلیقه ایرانی و نشانه‌ای از تحول فرهنگی است، نشان‌دهنده ظرفیت تعامل هم‌زمان با هویت بومی و روندهای جهانی است.<ref>فلاحی، «حجاب در ایران باستان ـ نگاهی به تاریخچه حجاب و وقار»، 1404ش، ص 16.</ref>
 
=== حجاب‌استایل ===
برخی کارشناسان فرهنگی بر این باورند که در طراحی و مد لباس بانوان، ضمن وفاداری به سنت‌های اصیل و فرهنگ غنی ایرانی - اسلامی، باید سازگاری با اقتضائات عصر و کارآمدی عملی نیز در نظر گرفته شود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3243 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار دانشجویان و اساتید دانشگاه‌های استان همدان»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> تغییرات در سبک پوشش، زمینه‌ساز دگرگونی در سبک زندگی ملی محسوب می‌شود. پوشش، بازتاب عینی شخصیت، منزلت و شئون فرهنگی هر فرد و جامعه است و غفلت از مبانی ایرانی و اسلامی در این عرصه، بی‌تردید به فروپاشی انسجام فرهنگی می‌انجامد.<ref>زارع و شادقزوینی، «مطالعه هویت ایرانی در طراحی پوشاک زنان ایران»، 1398ش، ص 248.</ref> چنان‌که ممکن است صورت و ظاهر حجاب در جامعه برقرار بماند، اما حقیقت و معنا و بن‌مایه اصیل آن آسیب ببیند؛ خطری که امروزه با نمود پدیده‌هایی همچون حجاب‌استایل‌ها، بیش از پیش احساس می‌شود و البته امکان بهره‌برداری صحیح از آن در تولید و طراحی مد پوشش بانوی ایرانی وجود دارد.<ref>زهرایی، «حجاب استایل، تهدید یا فرصت»، 1402ش، ص 37-35.</ref>
 
به‌ نظر برخی محققان ترکیب حجاب اسلامی با مد روز، فرصت تازه‌ای برای زنان مسلمان ایجاد کرده است تا در عین پایبندی به ارزش‌های دینی، از زیبایی و تنوع در پوشش نیز بهره‌مند شوند. صنعت مد، رسانه‌ها و اینفلوئنسرها با معرفی مدل‌های متنوع حجاب، نقش مهمی در گسترش «مد حجاب» دارند. با وجود برخی تعارض‌ها میان برخی ترندهای مد و اصول شرعی، بسیاری از زنان حجاب را ابزاری برای بیان هویت و سلیقه شخصی خود می‌دانند. بدین ترتیب، تعامل میان مد و حجاب، چالش‌ها و فرصت‌هایی را پیش روی زنان مسلمان قرار داده و امکان انتخابی خلاق و هویت‌محور را برای آنان فراهم ساخته است.<ref>[https://www.kowsarhijab.ir/فرق-پوشش-با-حجاب-چیست/ «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب.]</ref>
=== حجاب در گفتمان‌های سیاسی ===
در سال‌های اخیر، موضوع حجاب در ایران فراتر از یک حکم شرعی و فرهنگی، به یکی از محورهای اصلی گفتمان سیاسی و اجتماعی تبدیل شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6948446/%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%DB%B2%DB%B3%DB%B0%DB%B0-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%88-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8 «نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام درباره قانون حجاب»، خبرگزاری مهر.]</ref> برای مثال پس از درگذشت [[مهسا امینی]] در بازداشت پلیس در شهریور ۱۴۰۱ش این موضوع ابعاد تازه‌ای پیدا کرد و بر اساس برخی گزارش‌ها، گرایش به بی‌حجابی در بخش‌هایی از جامعه افزایش یافت.<ref>[https://irannewspaper.ir/8241/6/63380 «آیا تغییرات پوشش بانوان قبل و بعد از غائله ۱۴۰۱، معانی یکسان دارند؟»، وب‌سایت روزنامه ایران، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۴۰۲ش.]</ref> از دیدگاه برخی تحلیلگران، رواج بی‌حجابی فراتر از یک چالش اخلاقی و فردی، به موضوعی چندوجهی و مرتبط با عناصر هویتی تبدیل شده و می‌تواند در زمرۀ پروژه‌های کلان جنگ ترکیبی برای گسست وحدت و انسجام ملی و تضعیف امنیت پایدار قرار گیرد. برخی نیز معتقدند این پدیده به‌صورت سازمان‌یافته و با کمک عوامل داخلی در حال گسترش است و از یک‌سو با هدف قرار دادن هستۀ مرکزی جامعه، یعنی خانواده، و ترویج فردگرایی افراطی، دوقطبی‌هایی را بازتولید می‌کند که نتیجۀ آن فرسایش قدرت ملی در برابر فشارهای خارجی است و از سوی دیگر، موجب تضعیف انگیزۀ نیروهای مدافع نظام می‌شود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6948446/%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%DB%B2%DB%B3%DB%B0%DB%B0-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%88-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8 «نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام درباره قانون حجاب»، خبرگزاری مهر]</ref> در چنین فضایی، تغییر نگرش‌ها نسبت به حجاب و کاهش یا افزایش پایبندی به آن، تنها تابع الزام قانونی نیست، بلکه به تحولات فرهنگی، اقتصادی و رسانه‌ای نیز بستگی دارد. برای مثال شعارهای حجاب اختیاری و کمپین‌هایی مانند چهارشنبه‌های سفید، دختران خیابان انقلاب و آزادی‌های یواشکی که گفته می‌شود با حمایت خارجی شکل گرفتند، نمونه‌هایی از تلاش برای براندازی نظام به بهانۀ مبارزه با حجاب اجباری است.<ref>[https://basijnews.ir/fa/news/9256328/%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DA%98%D9%87-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B2-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%A7-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B4%DA%A9%DB%8C «جریان شناسی پروژه حجاب اجباری/از چهارشنبه‌های سفید تا آزادی های یواشکی»، خبرگزاری بسیج.]</ref> همزمان، عواملی چون تهاجم فرهنگی،<ref>خامنهای، گزيده سخنان در مورد تهاجم فرهنگی، 1375ش.</ref> شبهه‌پراکنی رسانه‌ای، تلقی نادرست از امر به معروف و نهی از منکر، برخوردهای خشن و کینه‌مآبانه، نبود برنامه بلندمدت فرهنگی،<ref>غلامی، مسأله حجاب در جمهوری اسلامی ایران، 1391ش، ص130-132.</ref> موازی‌کاری نهادها و نبود لباس مناسب و ارزان‌قیمت، به تضعیف حجاب در جامعه انجامیده است. احساس ظلم تاریخی زنان همراه با اغراق‌های فمینیستی نیز به نارضایتی و فاصله‌گرفتن آنان از نمادهای زنانه‌ای چون حجاب منجر شده و جامعه ایران را با هویتی متعارض مواجه ساخته که هم‌زمان بر بی‌حجابی و ضرورت حجاب تأکید دارد.<ref>غلامی، مسأله حجاب در جمهوری اسلامی ایران، 1391ش، ص83-85.</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}


== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* آقاجانی، نصرالله، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، معرفت کلامی، شماره ۳۲، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش.
* آقاجانی، نصرالله، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، معرفت کلامی، شماره ۳۲، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش.
* آیا تغییرات پوشش بانوان قبل و بعد از غائله ۱۴۰۱، معانی یکسان دارند؟»، وب‌سایت روزنامه ایران، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۴۰۲ش.
* آیا تغییرات پوشش بانوان قبل و بعد از غائله ۱۴۰۱، معانی یکسان دارند؟»، وب‌سایت روزنامه ایران، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۴۰۲ش.
* ارتباط حجاب و حیا»، وب‌سایت گناه‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۴۰۴ش.
* ارتباط حجاب و حیا»، وب‌سایت گناه‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۴۰۴ش.
* انصاریان، حسین، عرفان اسلامی، قم، دارالعرفان، ۱۳۸۶ش.
* انصاریان، حسین، عرفان اسلامی، قم، دارالعرفان، ۱۳۸۶ش.
* انواع حجاب در کشورهای مسلمان»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 21 تیر 1395ش.
* انواع حجاب در کشورهای مسلمان»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۳۹۵ش.
* ایوبی، منصوره سادات، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، همایش ملی نگرش علمی و کاربردی به عفاف و حجاب، شماره ۳۱، ۱۳۹۶ش.
* ایوبی، منصوره سادات، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، همایش ملی نگرش علمی و کاربردی به عفاف و حجاب، شماره ۳۱، ۱۳۹۶ش.
* بختیاری، فاطمه، هویت برتر، تهران، شورای فرهنگی-اجتماعی زنان، ۱۳۸۹ش.
* بختیاری، فاطمه، هویت برتر، تهران، شورای فرهنگی-اجتماعی زنان، ۱۳۸۹ش.
* «برقع» پوشش سنتی زنان افغان با دوامی ۱۰ ساله»، سایت خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۲ش.
* بصیرت‌منش، حمید، «روند کشف حجاب و واکنش روحانیان»، نشریه تاریخ معاصر ایران، شماره ۲، تابستان ۱۳۷۶ش.
* بصیرت‌منش، حمید، «روند کشف حجاب و واکنش روحانیان»، نشریه تاریخ معاصر ایران، شماره ۲، تابستان ۱۳۷۶ش.
* بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
* بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
* پرچکانی، زهره، «...عفاف، یعنی»، مجلۀ حدیث زندگی، شماره ۶، ۱۳۸۰ش.
* پرچکانی، زهره، «... عفاف، یعنی»، مجلهٔ حدیث زندگی، شماره ۶، ۱۳۸۰ش.
* پرسش‌ها و پاسخ‌ها درباره احکام اجتماعی و سیاسی اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی، تاریخ درج مطلب: 5 خرداد 1380ش.
* پرسش‌ها و پاسخ‌ها دربارهٔ احکام اجتماعی و سیاسی اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۳۸۰ش.
* تاجبخش، غلامرضا، «واکاوي جامعهشناختي پوشش دانشجويان»، دوفصلنامه علمي پژوهشي دين و سياست فرهنگي، شماره شانزدهم، بهار و تابستان 1400ش.
* تاجبخش، غلامرضا، «واکاوی جامعهشناختی پوشش دانشجویان»، دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی، شماره شانزدهم، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
* تقوی باغبان، ملیحه، «بررسی انواع پوشش سر مردان و زنان در دوره صفوی»، ماهنامه پژوهش در هنر و علوم تخصصی، شماره پیاپی ۳۰، آبان ۱۳۹۹ش.
* تقوی باغبان، ملیحه، «بررسی انواع پوشش سر مردان و زنان در دوره صفوی»، ماهنامه پژوهش در هنر و علوم تخصصی، شماره پیاپی ۳۰، آبان ۱۳۹۹ش.
* ترنرویل، کاکس، روت، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاك زنان و مردان جهان، ترجمه بزرگمهر شیرین، تهران، نشر توس، تهران، 1397ش.
* ترنرویل، کاکس، روت، تاریخ لباس، ۵۰۰۰ سال پوشاک زنان و مردان جهان، ترجمه بزرگمهر شیرین، تهران، نشر توس، تهران، ۱۳۹۷ش.
* جعفریان، رسول، داستان حجاب در ایران پیش از انقلاب، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۳ش.
* جعفریان، رسول، داستان حجاب در ایران پیش از انقلاب، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۳ش.
* جریان شناسی پروژه حجاب اجباری/از چهارشنبه‌های سفید تا آزادی های یواشکی»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۲ تیر ۱۳۹۹ش.
* جریان‌شناسی پروژه حجاب اجباری/از چهارشنبه‌های سفید تا آزادی‌های یواشکی»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۲ تیر ۱۳۹۹ش.
* جمشیدی، مهدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، نشریه کیهان فرهنگی، شماره ۴۳۶، خرداد ۱۴۰۲ ش.
* جمشیدی، مهدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، نشریه کیهان فرهنگی، شماره ۴۳۶، خرداد ۱۴۰۲ ش.
* جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، قم، اسراء، 1375ش.
* جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۷۵ش.
* «چادر حجاب برتر، امنیت برتر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۳۹۸ش.
* چال‌دره، طاهره، «حجاب در آیینه شعر معاصر»، دوفصلنامه تخصصی زبان و ادبیات فارسی، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
* چال‌دره، طاهره، «حجاب در آیینه شعر معاصر»، دوفصلنامه تخصصی زبان و ادبیات فارسی، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
* چگونگی حجاب و پوشش زنان در کشورهای اسلامی»، وب‌سایت مرکز تخصصی پوشاک بانوان، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1405ش.
* چگونگی حجاب و پوشش زنان در کشورهای اسلامی»، وب‌سایت مرکز تخصصی پوشاک بانوان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ش.
* حاتمی، سیما و رحیمی، فتح‌الله، «مبانی فلسفی مفهوم حجاب در سیر تحول غرب و اسلام»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، شماره ۴۳، بهار ۱۴۰۴ش.
* حاتمی، سیما و رحیمی، فتح‌الله، «مبانی فلسفی مفهوم حجاب در سیر تحول غرب و اسلام»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، شماره ۴۳، بهار ۱۴۰۴ش.
* حبیبی، محمداسحاق، «نیم نگاهی به حجاب در ادیان الهی»، نشریه معرفت، شماره ۹۴، مهر ۱۳۸۴ش.
* حبیبی، محمداسحاق، «نیم نگاهی به حجاب در ادیان الهی»، نشریه معرفت، شماره ۹۴، مهر ۱۳۸۴ش.
* حجاب از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت پرسمان دانشگاه‌هیان، تاریخ درج مطلب:16 بهمن 1404ش.
* حجاب از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت پرسمان دانشگاه‌هیان، تاریخ درج مطلب:۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
* حجاب در دین زرتشت: نمادی از پاکی، احترام و فروتنی»، وب‌سایت خبری تحلیلی ردنا، تاریخ بازدید مطلب: 22 مرداد 1405ش.
* حجاب در دین زرتشت: نمادی از پاکی، احترام و فروتنی»، وب‌سایت خبری تحلیلی ردنا، تاریخ بازدید مطلب: ۲۲ مرداد ۱۴۰۵ش.
* حجاب»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید مطلب: 29 مرداد 1405ش.
* حجاب»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید مطلب: ۲۹ مرداد ۱۴۰۵ش.
* حسینی، «حجاب در آینه ادبیات کهن پارسی»، وب‌سایت خبرگزاری رسا، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
* حسینی، «حجاب در آینه ادبیات کهن پارسی»، وب‌سایت خبرگزاری رسا، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
* خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار دانشجویان و اساتید دانشگاه‌های استان همدان»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ مراجعه: ۸ خرداد ۱۴۰۴ش.
* خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار دانشجویان و اساتید دانشگاه‌های استان همدان»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ مراجعه: ۸ خرداد ۱۴۰۴ش.
* خامنه‌ای، سیدعلی، گزیده سخنان در مورد تهاجم فرهنگی، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۷۵ش..
* خامنه‌ای، سیدعلی، گزیده سخنان در مورد تهاجم فرهنگی، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۷۵ش.
* خلاصه داستان سریال تلویزیونی کلاه پهلوی»، وب‌سایت منظوم، تاریخ مراجعه: سوم تیر ۱۴۰۴ش.
* خلاصه داستان سریال تلویزیونی کلاه پهلوی»، وب‌سایت منظوم، تاریخ مراجعه: سوم تیر ۱۴۰۴ش.
* دانش‌مهر، حسین، و دیگران، «پوشش و معنای اجتماعی آن به میانجی سبک زندگی»، مجلۀ مطالعات اجتماعی-روان شناختی زنان، دورۀ ۱۷، شمارۀ ۱،۱۳۸۹ش.
* دانش‌مهر، حسین، و دیگران، «پوشش و معنای اجتماعی آن به میانجی سبک زندگی»، مجلهٔ مطالعات اجتماعی-روان شناختی زنان، دورهٔ ۱۷، شمارهٔ ۱٬۱۳۸۹ش.
* داودی، علی اصغر و امین، الهام، «حجاب، هویت زنامه و هژمونی ایدئولوژیک انقلاب اسلامی در گفتمان آیت‌الله خامنه‌ای»، نشریه مطالعات راهبردی بسیج، شماره ۹۹، تابستان ۱۴۰۲ش.
* داودی، «حجاب یک امر الزامی و شرعی است یا اخلاقی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
* داودی، «حجاب یک امر الزامی و شرعی است یا اخلاقی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
* رابطه عفاف و حجاب»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
* رابطه عفاف و حجاب»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
خط ۱۵۶: خط ۱۳۵:
* زائری، قاسم، «دیرینه‌شناسی بی‌حجابی در ایران»، نشریه زن در توسعه و سیاست، شماره ۲، ۱۳۹۳ش.
* زائری، قاسم، «دیرینه‌شناسی بی‌حجابی در ایران»، نشریه زن در توسعه و سیاست، شماره ۲، ۱۳۹۳ش.
* زهرایی، محمدرضا، «حجاب استایل، تهدید یا فرصت»، مجله پیام زن، شماره مسلسل ۳۶۰، اسفند ۱۴۰۲ش.
* زهرایی، محمدرضا، «حجاب استایل، تهدید یا فرصت»، مجله پیام زن، شماره مسلسل ۳۶۰، اسفند ۱۴۰۲ش.
* زیبایی‌نژاد، محمدرضا، «نظام اسلامی و مسئله پوشش زنان»، در نظام اسلامی و مسئله حجاب، سیدجعفر حق‌شناس، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۸۷ش.
* سالاری‌فر، محمدرضا، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، دو فصلنامهٔ مطالعات اسلام و روان‌شناسی، شمارهٔ ۲۱، ۱۳۹۶ش.
* سالاری‌فر، محمدرضا، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، دو فصلنامهٔ مطالعات اسلام و روان‌شناسی، شمارهٔ ۲۱، ۱۳۹۶ش.
* سریال‌هایی که با نام زن ماندگار شدند»، وب‌سایتِ آی‌فیلم۲، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
* سریال‌هایی که با نام زن ماندگار شدند»، وب‌سایتِ آی‌فیلم۲، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
* سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۴ش.
* سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۴ش.
* شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره پنجم، شماره3، پاییز 1391ش.
* سوزنچی، حسین، حجاب مدخلی برای کنش‌گری زن مسلمان، تهران، هیئت میثاق با شهدا، آذر ۱۴۰۱ش.
* شجریان، مهدی، «فلسفه‌های حجاب و عدالت‌جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، سال 10، شماره 1، تابستان 1401ش.
* شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره پنجم، شماره۳، پاییز ۱۳۹۱ش.
* شجریان، مهدی، «فلسفه‌های حجاب و عدالت‌جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، سال ۱۰، شماره ۱، تابستان ۱۴۰۱ش.
* شرف‌الدین، سیدحسین، «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی بی‌حجابی»، نشریه فقه و علوم وابسته، شماره ۵۱–۵۲، ۱۳۸۶ش.
* شرف‌الدین، سیدحسین، «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی بی‌حجابی»، نشریه فقه و علوم وابسته، شماره ۵۱–۵۲، ۱۳۸۶ش.
* شعبان‌پور، محمد و دیگران، «تحلیلی بر حجاب و عفاف از منظر قرآن با تکیه بر مصلحت در نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، اندیشه علامه طباطبایی، شماره ۶، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
* شعبان‌پور، محمد و دیگران، «تحلیلی بر حجاب و عفاف از منظر قرآن با تکیه بر مصلحت در نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، اندیشه علامه طباطبایی، شماره ۶، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
* شعری برای حجاب»، وب‌سایت‌های حجاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
* شعری برای حجاب»، وب‌سایت‌های حجاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
* شوكتي، آیت و حاجی قاسملو، فاطمه، «حجاب در ملل، اديان و مذاهب»، مجلۀ زن و فرهنگ، شمارۀ 7، 1390ش.
* شوکتی، آیت و حاجی قاسملو، فاطمه، «حجاب در ملل، ادیان و مذاهب»، مجلهٔ زن و فرهنگ، شمارهٔ ۷، ۱۳۹۰ش.
* شیخ‌شعاعی، فهیمه، «جایگاه حجاب در ایران باستان و تقویت هویت فرهنگی ایران معاصر»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره ۴۸ و ۴۹، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
* شیخ‌شعاعی، فهیمه، «جایگاه حجاب در ایران باستان و تقویت هویت فرهنگی ایران معاصر»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره ۴۸ و ۴۹، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
* صالحی، سیدعباس، «نظریه‌ها و راهبردها در حجاب و فعالیت‌های اجتماعی زنان»، نشریه حوزه، شماره ۱۶۳–۱۶۴، ۱۳۹۱ش.
* صدر، حسن، حقوق زنان در اسلام و اروپا، تهران، بانک ملی ایران، ۱۳۱۹ش.
* صدر، حسن، حقوق زنان در اسلام و اروپا، تهران، بانک ملی ایران، ۱۳۱۹ش.
* عفاف و حجاب»، وب‌سایت عماریار، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
* عفاف و حجاب»، وب‌سایت عماریار، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
خط ۱۷۶: خط ۱۵۸:
* فلاحی، رقیه، «حجاب در ایران باستان ـ نگاهی به تاریخچه حجاب و وقار»، مجله پی‌استور، اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* فلاحی، رقیه، «حجاب در ایران باستان ـ نگاهی به تاریخچه حجاب و وقار»، مجله پی‌استور، اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* کاشی، عبدالرزاق، اصطلاحات الصوفیة، به کوشش محمدکمال ابراهیم جعفر، قم، ۱۳۷۰ش.
* کاشی، عبدالرزاق، اصطلاحات الصوفیة، به کوشش محمدکمال ابراهیم جعفر، قم، ۱۳۷۰ش.
* کاظم پور، الهام و دیگران، «بررسی تحلیلی حجاب از دیدگاه ادیان سامی»، زن و مطالعات خانواده، شماره ۳۸، زمستان ۱۳۹۷ش.
* کاظم‌پور، الهام و دیگران، «بررسی تحلیلی حجاب از دیدگاه ادیان سامی»، زن و مطالعات خانواده، شماره ۳۸، زمستان ۱۳۹۷ش.
* کاوسی، اسماعیل و قاضی، بهناز، «تأثیر مدرنیته بر تحولات حجاب بانوان در جامعه ایران»، نشریه پژوهشنامه، شماره ۷۴، تابستان ۱۳۹۰ش.
* کاوسی، اسماعیل و قاضی، بهناز، «تأثیر مدرنیته بر تحولات حجاب بانوان در جامعه ایران»، نشریه پژوهشنامه، شماره ۷۴، تابستان ۱۳۹۰ش.
* کرمی جعفرلو، ملیحه و امامی، مرتضی، «رابطه حجاب با جایگاه معنوی زنان مسلمان از دیدگاه قرآن و حدیث»، نشریه معرفت، شماره ۱، بهار ۱۴۰۰ش.
* کرمی جعفرلو، ملیحه و امامی، مرتضی، «رابطه حجاب با جایگاه معنوی زنان مسلمان از دیدگاه قرآن و حدیث»، نشریه معرفت، شماره ۱، بهار ۱۴۰۰ش.
* محمدی، علی، حجاب در ادیان الهی، قم، اشراق، 1373ش.
* «لغو ممنوعیت حجاب در دانشگاه‌ها و مدارس ترکیه»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۳۹۷ش.
* محمدی، علی، حجاب در ادیان الهی، قم، اشراق، ۱۳۷۳ش.
* محمدی جورکویه، «حجاب از پنجره فقه اسلامی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
* محمدی جورکویه، «حجاب از پنجره فقه اسلامی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
* محرومیت ۶۵ درصد زنان از کار به دلیل داشتن حجاب در کشورهای اروپایی»، خبرگزاری شبستان، ۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
* محرومیت ۶۵ درصد زنان از کار به دلیل داشتن حجاب در کشورهای اروپایی»، خبرگزاری شبستان، ۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، جامی از زلال کوثر، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی، 1402ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، جامی از زلال کوثر، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۴۰۲ش.
* مطهری، مرتضی، مسئله حجاب، قم، انتشارات صدرا، ۱۳۸۶ش.
* مطهری، مرتضی، مسئله حجاب، قم، انتشارات صدرا، ۱۳۸۶ش.
* معرفی برنامه ناریا»، وب‌سایت شبکه یک سیما، تاریخ مراجعه: سوم تیر ۱۴۰۴ش.
* معرفی برنامه ناریا»، وب‌سایت شبکه یک سیما، تاریخ مراجعه: سوم تیر ۱۴۰۴ش.
خط ۱۸۹: خط ۱۷۲:
* مهدوی، «بهترین کتاب در مورد حجاب»، وب‌سایت مجله اینترنتی فراکتاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
* مهدوی، «بهترین کتاب در مورد حجاب»، وب‌سایت مجله اینترنتی فراکتاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
* مهدی‌زاده، حسین، حجاب‌شناسی، قم، حوزه علمیه قم، ۱۳۸۲ش.
* مهدی‌زاده، حسین، حجاب‌شناسی، قم، حوزه علمیه قم، ۱۳۸۲ش.
* نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام درباره قانون حجاب»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
* نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام دربارهٔ قانون حجاب»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
* هلالیان، سعید، «اسرار معرفتیِ حجاب»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره ۲۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.
* هلالیان، سعید، «اسرار معرفتیِ حجاب»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره ۲۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.
 
* «What are the different regional hijab styles? Cultural Differences, Styles, and Trends", mirraw.com, March 14, 2026.
{{پایان منابع}}
{{حجاب}}
{{حجاب}}

نسخهٔ کنونی تا ۱۸ مهر ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۳۳


حجاب؛ مفهومی دینی-فرهنگی ناظر به پوشش زن در بستر روابط اجتماعی با مردان بیگانه.

حجاب، اصطلاحی دینی-فرهنگی که به پوشش زن در هنگام مواجهه با مردان بیگانه اطلاق می‌شود و در تمدن‌های باستانی مانند یونان، روم، ایران، مصر و بین‌النهرین و همچنین در ادیان ابراهیمی و آیین زرتشت از پیشینهٔ دیرینه برخوردار است. اسلام نیز با تکمیل و عمق‌بخشی به آن، غایتی والاتر مبنی بر دورکردن نگاه ابزاری از زن و فراهم‌ساختن حضور شایستهٔ او در اجتماع را دنبال کرده است. این مفهوم با مفاهیمی چون پوشش، عفاف و حیا پیوند دارد، هرچند هر یک دارای معنای متمایزی هستند؛ عفاف به صفتی درونی و حیا به نیرویی باطنی اشاره دارد که حجاب بازتاب بیرونی آنها تلقی می‌شود. با وجود این، حجاب در جهان معاصر فراتر از یک حکم شرعی فردی، به نمادی در گفتمان سیاسی و اجتماعی تبدیل شده و در برخی کشورهای غربی با محدودیت‌های قانونی و در برخی کشورهای اسلامی با الزام یا ممانعت همراه بوده است. در ایران نیز حجاب از نشانه‌های نجابت و منزلت زنان در سنت پیش از اسلام به‌شمار می‌رفت، با ورود اسلام اهمیت شرعی یافت، در دورهٔ پهلوی سیاست کشف حجاب را تجربه کرد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی به نماد هویت زن ایرانی تبدیل شد. امروزه جامعه ایران تنوع و تکثر در شیوه‌های پوشش زنان را تجربه می‌کند و موضوع حجاب در کنار ابعاد دینی و فرهنگی، به یکی از محورهای گفتمان سیاسی و اجتماعی و موضوعی چندبعدی مرتبط با هویت، فرهنگ و تحولات رسانه‌ای تبدیل شده است.

مفهوم‌شناسی

حجاب واژه‌ای عربی[۱] و در لغت به معنای پوشش، ستر، پرده و هر چیزی است که میان دو چیز حائل شود.[۲][۳] در کاربرد عمومی، حجاب رفتاری اجتماعی است که در حضور دیگران، الزامات و محدودیت‌هایی را در پوشش و ظاهر فرد ایجاد می‌کند و حدود آن در فرهنگ‌ها، ادیان و جوامع مختلف متفاوت است.[۴][۵] در فقه اسلامی، حجاب در معنای اصطلاحی بیشتر به پوشش زنان در برابر نامحرم و پرهیز از جلوه‌گری و خودنمایی اطلاق می‌شود.[۶] در متون فقهی و حدیثی قدیم، برای بیان مفهوم پوشش بیشتر از واژه «سِتر» استفاده شده و کاربرد حجاب برای پوشش زنان بیشتر در دوره معاصر رواج یافته است.[۷][۸]

حجاب با مفاهیم پوشش، عفاف و حیا ارتباط دارد. پوشش در کاربرد عمومی و جامعه‌شناختی، پدیده‌ای چندوجهی و مرتبط با سبک زندگی، انتخاب‌ها و هویت افراد است و حجاب زنان فراتر از پوشش دربرگیرندهٔ برخی رفتارها و شیوه‌های حضور اجتماعی نیز است.[۹][۱۰] عفاف مفهومی دینی ـ فرهنگی و ناظر به پاکدامنی و رعایت حدود رفتاری است[۱۱][۱۲] که حجاب بیشتر به پوشش ظاهری مربوط می‌شود و میان حجاب و عفاف ملازمهٔ دائمی وجود ندارد.[۱۳][۱۴] حیا به‌عنوان نیرویی درونی و یکی از زمینه‌های پذیرش حجاب شمرده شده است؛ در موارد زیادی بین آنها پیوند برقرار است.[۱۵]

خاستگاه حجاب

برخی نویسندگان حجاب را نتیجه نابرابری‌های اجتماعی دانسته و تفاوتی میان حجاب اسلامی و غیراسلامی قائل نمی‌شوند. این دیدگاه‌ها عوامل پیدایش حجاب را به عواملی چون ریاضت و رهبانیت، نبود امنیت و عدالت اجتماعی، سلطهٔ مرد و استثمار زن، حسادت و خودخواهی مرد و برخی مسائل روانی نسبت می‌دهند. در نگاهی دیگر این عوامل یا هیچ نقشی در پیدایش حجاب نداشته‌اند یا تنها در فرهنگ‌های غیراسلامی مطرح بوده‌اند.[۱۶] از این نگاه، ریشهٔ اصلی حجاب در تدبیر غریزی و فطرت زن نهفته است؛ زیرا او با درک و هوش طبیعی خود، پوشش مناسب را وسیله‌ای برای حفظ ارزش و جایگاه اجتماعی خود و پاسخ به نیازهای روانی و زیستی خود قرار داده است. بر این اساس، ویژگی‌هایی چون حیا، عفاف و پوشش، به‌عنوان ابزارهایی برای صیانت موقعیت زن و ایجاد توازن در روابط زن و مرد در اجتماع انسانی هستند.[۱۷]

حجاب در تمدن‌های باستانی

تاریخچهٔ حجاب در تمدن‌های باستانی نشان می‌دهد که معنای آن تنها به جامه‌ای ساده که بدن را می‌پوشاند محدود نمی‌شود؛ بلکه تدبیری است که بر پنهان‌داشتن بدن از دید مرد یا نامحرم دلالت دارد. این معنا در طول تاریخ و در میان تمدن‌های گوناگون، به‌صورت‌های مختلف نمود یافته است:[۱۸] در یونان و روم باستان، سر زنان سر پوشیده و صورتشان باز بود؛ اما هنگام رفتن به بازار، پوشاندن صورت نیز بر آنان لازم بود. در یونان، زنان فقط در صورتی می‌توانستند خویشان خود را ملاقات کنند یا در جشن‌ها و تماشاخانه‌ها حضور یابند که به‌طور کامل در حجاب باشند. در آسیای صغیر و ایران نیز این تدبیر میان زنان رایج بود؛ زنان رومانی با چادری بلند تمام بدن را تا روی پاها می‌پوشاندند، چنان‌که برآمدگی‌های بدن نمایان نبود. در حدود ۱۱۱۲ سال پیش از میلاد، شاه تگلات فلازر اول، از شاهان آشوری، فرمانی صادر کرد که بر پایهٔ آن، سر زنان ازدواج‌کرده در خیابان‌ها نباید باز باشد؛ دختران مردان آزاد باید پوشیده باشند و زنان فاحشبه بجز سر مابقی بدن خود را باید می‌پوشاند.[۱۹] در آفریقا، تصاویر و نقش‌برجسته‌های مصری گویای وجود حجاب در این منطقه است؛ در ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد، دختران تمام بدن و پسران نیمهٔ پایین بدن خود را می‌پوشاندند. در ۱۴۰۰ سال پیش از میلاد نیز در نقش‌برجستهٔ فرعون مکارتیوس، او و همسر و دخترش قسمت پایین بدنشان را پوشانده بودند. در عراق و بین‌النهرین نیز آثاری از ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد بر جای مانده که زنی با تکه‌پارچه‌ای کوچک سر خود را پوشانده است؛ در ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد در سواحل مدیترانه و خاورمیانه، پوششی که نیمی از بدن یا تمام آن را بپوشاند وجود داشته است. در شرق دور نیز پوشش سراسری امری مسلم بوده است؛ بت‌پرستان هندی چیزی مانند چادر می‌پوشیدند که صورتشان را نمی‌پوشاند و در ژاپن، لباس بومی کیمونو با لایه‌های متعدد، بدن را می‌پوشاند.[۲۰]

حجاب در ادیان

حجاب، از احکام مشترک ادیان ابراهیمی شمرده می‌شود؛[۲۱] یهودیت تأکید جدی بر حجاب داشته و در صورت نقض قانون حجاب توسط زن، مرد می‌توانست بدون پرداخت مهریه او را طلاق دهد.[۲۲] در مسیحیت، حجاب امر الزامی تلقی شده و به زنان سفارش شده که خود را از نامحرمان بپوشانند تا مردان آلوده به گناه نشوند.[۲۳] در آیین زرتشت حجاب امری فراتر از پوشش ظاهری، معطوف به تعالی روح و حرمت تن زنانه تفسیر شده است؛ زیرا حجاب، بدن انسان را از آلودگی‌های شهوت حفظ کرده و موجب تعادل میان قوای جسمی و روحی می‌شود؛ در این آیین حجاب نماد هماهنگی با هستی نیز هست و زنان با رعایت حجاب از طبیعت نیز محافظت می‌کنند.[۲۴]

تصویر زن رزتشتی در سفرنامه شاردن در زمان قاجار
تصویر زن رزتشتی در سفرنامه شاردن در زمان قاجار
جوادی آملی در این کتاب، زنان را تجسم حرمت و عفاف جامعه می‌داند.

حجاب در اسلام

در اسلام، حجاب و رعایت حریم محرم و نامحرم از ضروریات دین قلمداد می‌شود؛[۲۵] بر اساس اسناد تاریخی، اسلام آغازگر اصل حجاب نبوده؛[۲۶] اما به پوشش رایج میان مردم نیز بسنده نکرده است؛ بلکه با تکمیل و عمق‌بخشی به آن،[۲۷] به‌غایتی والاتر در پس آن، رهنمون شده است؛ غایتی که علاوه‌بر فراهم‌ساختن امکان حضور زن در اجتماع، هرگونه نگاه ابزاری و جنسی را از او دور می‌کند. اسلام با غنابخشی به حجاب، در پی آن بوده است که زن، نه بر اساس جاذبه‌های ظاهری و جنسی، بلکه با اتکا به شخصیت، شایستگی‌ها و توانمندی‌های خود، جایگاهی شایسته در اجتماع بیابد و عرصهٔ اجتماع محل فعالیت و کار باشد، نه محل آمیختگی با لذت‌جویی‌های جنسی.[۲۸]

مبانی اعتقادی حجاب

در بعد اعتقادی، حجاب از الزامات سبک زندگی توحیدی است؛[۲۹] زنان موحد اندام خود را امانت الهی می‌دانند و رعایت حجاب را بندگی خدا[۳۰] و موجب تعالی خود می‌شمارند.[۳۱] باور به عدالت الهی نیز از پایه‌های حجاب است و رعایت آن از الزامات عدالت اجتماعی شمرده می‌شود؛ زیرا به تعادل جامعه مدد می‌رساند.[۳۲] باور به میعاد نیز حجاب را موجب نورانیت[۳۳] و رستگاری در آخرت می‌داند.[۳۴] در بعد اخلاقی، انسان به‌طور فطری گرایش به طهارت دارد و حجاب راهی برای دستیابی به آن[۳۵] و حفظ پاکدامنی و کرامت زن است.[۳۶]

احکام فقهی حجاب

در نگرش فقهی؛ هرچند حجاب برای زنان و مردان واجب است؛ منتها حجاب مردان به‌حکم اولی تنها ستر عورتین است و اگر بر برهنگی بقیه اندام مرد، مفسده‌ای مترتب شود، به‌حکم ثانوی، پوشاندن آنها نیز واجب می‌شود؛[۳۷] در ادبیات فقهی، مفهوم حجاب بیشتر ناظر به پوشش زنان است، حجاب از وظایف مهمی زنان،[۳۸] از مسائل ضروری اسلام و مورد اتفاق مذاهب اسلامی دانسته شده است.[۳۹] فقهای اهل سنت هرچند در موارد جزئی مثلاً پوشاندن مچ دست یا صورت اختلاف نظر دارند؛ اما درباره اصل وجوب حجاب و پوشاندن بقیه اندام اتفاق نظر دارند.[۴۰] بر پایهٔ پژوهش انجام شده، به اجماع فقهای شیعه و سنی، بر زنان واجب است که بدن و موی سر خود را از نامحرم بپوشانند.[۴۱]

آثار حجاب

در منابع دینی پیشگیری از طمع‌ورزی افراد بیمار دل، شناخته شدن زنان عفیف و ایجاد مصونیت برای آنان، پاکی دل از وسوسه‌های شیطانی، تضمین سلامت روانی جامعه، حفظ زیبایی و طراوت زن، صیانت از مقام و منزلت زن، تسریع در ازدواج دختران، افزایش محبوبیت مردان در برابر زنان، تضمین سلامت جسمانی، حضور سالم در اجتماع، حفظ و استحکام نظام خانواده، افزایش بهره‌وری اقتصادی، کاهش هزینه‌های مدگرایی، حفظ هویت اسلامی و مبارزه با تهاجم فرهنگی، احساس ارزشمندی، افزایش اعتماد به نفس و تحکیم خانواده، از آثار حجاب دانسته شده است.[۴۲]

رویکرد جامعه‌شناختی و روان‌شناختی به حجاب

در رویکرد جامعه‌شناختی حجاب به‌مثابه کنش نمادین و حامل معانی، ارزش‌ها و بازتاب‌دهندهٔ هویت فرد است و شامل زبان بدن، مدیریت بدن و آرایش ظاهری بدن نیز می‌شود.[۴۳] گیدنز، خودآرایی را با پویایی زن مرتبط دانسته و پوشاک را وسیله مهمی برای پنهانسازی یا آشکارسازی وجوه مختلف زندگی شخصی می‌داند، به عقیده بوردیو، سبک پوشش و آرایش از نشانه‌های کلیدی تمایز هویتی شمرده می‌شود.[۴۴] در جوامع اسلامی که حجاب به‌عنوان هنجار اجتماعی تلقی می‌شود، بی‌حجابی، هنجارشکنی به‌شمار می‌آید.[۴۵]

در رویکرد روان‌شناختی بر فطری‌بودن حیا و شرم از برهنگی تأکید شده و حجاب تقاضای نهفته در ساختار روانی زنانه شمرده می‌شود.[۴۶] از این منظر، نیاز به خودآرایی و میل به جذب دیگران مهم‌ترین محرک زندگی زنان به‌شمار می‌آید.[۴۷] خودآرایی افراطی، موجب بروز اختلالات روانی در زن، آسیب دیدن اخلاق جنسی و رواج مصرف‌گرایی در جامعه می‌شود. از منظر برخی روانشناسان، رعایت حجاب نقش مهمی در تعدیل میل خودآرایی زنان داشته و موجب تعادل در نظام شخصیتی زن و ثبات اجتماعی می‌شود.[۴۸]

حجاب در کشورهای جهان

به باور برخی پژوهشگران، حجاب در دنیای معاصر فراتر از یک حکم شرعی فردی، به نمادی در گفتمان سیاسی و اجتماعی زنان مسلمان تبدیل شده است. از این منظر، برخی کشورهای غربی با رویکردی سیاسی به حجاب، محدودیت‌های برای آن وضع کرده‌اند و در این کشورها قانونی به نام قانون منع حجاب وجود دارد. برای مثال فرانسه در ۲۰۰۴م استفاده از حجاب و نمادهای مذهبی را برای بانوان منع کرد و در ۲۰۱۰م استفاده از روبند را مشمول مجازات دانست. در آلمان نیز دادگاه فدرال، اعمال برخی محدودیت‌ها دربارهٔ حجاب را مجاز دانسته است. در بریتانیا، به‌ویژه پس از ۲۰۰۱م برخی مدارس محدودیت‌هایی برای پوشش اسلامی اعمال کرده‌اند. در هلند و ایتالیا نیز استفاده از پوشش کامل صورت در اماکن عمومی ممنوع است. در برخی دیگر از کشورهای اروپایی نیز محدودیت‌های برای حضور دانش‌آموزان محجبه در مدارس گزارش شده است. هم‌چنین آمریکا و برخی دیگر از کشورهای غربی، قوانین سخت‌گیرانه‌ای علیه استفاده از حجاب در محیط دانشگاه وضع کرده‌اند که مجازات آن اخراج است.[۴۹] بر پایهٔ تحقیقات جدید، زنان محجبه در کشورهای اروپایی از جمله هلند، آلمان و اسپانیا به‌شدت در معرض نژادپرستی و تبعیض شغلی قرار دارند و ۶۵درصد از زنان مسلمانی که عکس محجبه خود را به رزومه ضمیمه می‌کنند، بدون تماس برای مصاحبه رد می‌شوند.[۵۰] این در حالی است که تا پیش از سدهٔ بیستم، حجاب در بسیاری از کشورهای غربی از جمله انگلستان،[۵۱] اسپانیا[۵۲] و فرانسه امری رایج و پذیرفته‌شده به‌شمار می‌رفت؛ زنان موی خود را زیر روسری و سرپوش پنهان می‌کردند، از چادر و شنل بلند برای پوشاندن اندام استفاده می‌کردند و برای پنهان‌ماندن اندام، زیردامنی‌های متعدد به تن می‌کردند.[۵۳]

در برخی کشورهای اسلامی؛ مانند مصر، تونس، اردن، مراکش، ترکیه، آذربایجان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان نیز محدودیت‌هایی برای رعایت حجاب وجود دارد.[۵۴] برای مثال، این محدودیت‌ها در ترکیه شامل ممانعت از ورود زنان و دختران محجبه به مدارس، دانشگاه‌ها و مناصب دولتی بود اما بعد از به‌قدرت‌رسیدن حزب عدالت و توسعه در ۲۰۱۸م لغو شد.[۵۵]

حجاب در کشورهای اسلامی به‌عنوان یک واجب دینی شناخته می‌شود، اما تحقق عینی آن در جوامع مختلف تابع فرهنگ، سنت، اقلیم و سبک‌های محلی است. برای مثال در خاورمیانه، حجاب با ظرافت و پوشیدگی توأمان است و سبک‌هایی مانند شیلان، خمار، نقاب و عمامه رایج‌اند. در جنوب آسیا، برقع، دوپاتا، عبایه و حجاب‌های دوخته‌شده تنوع پوشش را نشان می‌دهند.[۵۶] یکی از پوشش‌های رایج میان زنان افغانستان برقع است؛ پارچه‌ای که از بالای سر تا پایین صورت را می‌پوشاند و در بخش چشم‌ها از توری مشبک استفاده می‌شود تا فرد بتواند ببیند.[۵۷] در جنوب شرق آسیا، تودونگ، جلباب، باوال و کاین داگانگ با تأکید بر راحتی و ظاهر آراسته دیده می‌شوند. در شمال آفریقا، حائک، العلیمه، شال بربر و عمامه مغربی تحت تأثیر اقلیم و صنایع دستی محلی شکل گرفته‌اند. همچنین حجاب برای مناسبت‌های خاص مانند عروسی، عید، مهمانی رسمی و گردهمایی مذهبی اشکال متفاوتی می‌یابد.[۵۸] در نیجریه، روسری‌های هماهنگ با لباس استفاده می‌شود؛ در قبرس، نوعی روسری سفید، متأثر از سنت‌های محلی رواج دارد.[۵۹]

حجاب در ایران

در سنت ایران، حجاب از نشانه‌های نجابت و منزلت زنان به‌شمار می‌رفته است.[۶۰] با ورود اسلام، حجاب اهمیت شرعی نیز یافت.[۶۱] منابع تاریخی همچنین از تداوم برخی شیوه‌های پوشش پیش از اسلام در قرون اولیه اسلامی و رواج لباس‌های فاخر و سنتی در میان زنان ایرانی حکایت دارند.[۶۲] بر اساس گزارش‌های تاریخی، در عصر قاجار به‌ویژه از دوران محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، گسترش روابط فرهنگی با غرب زمینه ورود و رواج تدریجی پوشش اروپایی در ایران را فراهم کرد.[۶۳] پژوهشگران، دوره رضاشاه را از مقاطع مهمی تحول در الگوی پوشش زنان ایرانی دانسته‌اند؛ سیاست کشف حجاب در این دوره با هدف تغییر الگوی پوشش زنان اجرا شد[۶۴] و حجاب اسلامی در گفتمان رسمی حکومت، نماد عقب‌ماندگی معرفی می‌شد. البته جامعه ایران به‌ویژه بانوان با این قانون با جدیت مقابله کردند. در دوره محمدرضا شاه، الزام قانونی کشف حجاب برداشته شد؛ با این حال، مطبوعات حکومتی همچنان از قانون کشف حجاب حمایت می‌کردند.[۶۵]

بر مبنای منابع تاریخی، حجاب در نهضت ۳۰ تیر ۱۳۳۰ش ملی‌شدن صنعت نفت و قیام ۱۵ خرداد، تبدیل به مسئله‌ای هویتی ایرانیان شد و انقلاب اسلامی نیز «انقلاب حجاب» نام گرفت.[۶۶] با پیروزی انقلاب اسلامی، حجاب فراتر از حکم شرعی، تبدیل به نماد هویت زن ایرانی شد؛ نمادی که همزمان وی را از محدودیت‌های سنتی و آسیب‌های مدرنیته دور می‌کرد.[۶۷]

در گفتمان انقلاب اسلامی، چادر به‌دلیل ویژگی‌هایی همچون پوشاندن برجستگی‌های زنانه بیش از سایر پوشش‌ها، جلب‌نکردن توجه مردان و رنگ مشکی آن که مطابق روان‌شناسی رنگ چشم از آن رد می‌شود و جلوه‌گری را به کمترین حد می‌رساند، حجاب برتر تلقی می‌شود.[۶۸][۶۹] اما پذیرش پوشش اسلامی به آن محدود نماند و گونه‌های دیگر نیز مورد پذیرش قرار گرفت.[۷۰] در سال‌های اخیر، پوشش زنان ایران تنوع بیشتری یافته است؛ برخی به چادر، روسری یا مقنعه پایبند مانده و آن را نمود عفاف و هویت دینی خود می‌دانند و برخی دیگر با حفظ پوشش اسلامی از رنگ‌ها، طرح‌ها و بافت‌های تازه بهره می‌گیرند. این تنوع، بازتاب تحول فرهنگی و نشان‌دهنده تعامل هم‌زمان با هویت بومی و روندهای جهانی دانسته می‌شود.[۷۱]

بازنمایی حجاب در ادبیات و هنر

فردوسی، حافظ، محتشم کاشانی و دیگر شاعران برجسته فارسی، حجاب را تحسین کرده‌اند؛[۷۲] سعدی در یکی از اشعارش، زن را تشبیه به ماه کرده و از او خواسته است؛ چهره زیبایش را بپوشاند تا در معرض دید همگان نباشد.[۷۳] در میان شاعران معاصر نیز بسیاری از جمله نسیم شمال، نطنزی طباطبایی، اسماعیل دهقان، امیری فیروزکوهی، نوری تویسرکانی، برقعی و برخی دیگر از شاعران معاصر برای ترویج فرهنگ عفاف و حجاب، اشعاری سروده‌اند.[۷۴] در ادبیات نثری آثاری همچون «جانِ فیروزه جان»، «ترگل»، «دختران آفتاب»، «خاطرات سفیر» و «ستاره‌ها چیدنی نیستند» بخشی از این آثار در موضوع حجاب به‌شمار می‌روند.[۷۵]

«ساعت جادویی»، «چارقد بی‌بی»، «مستوره» و «ما همه مسؤلیم» در حوزه تولیدات نمایشی تولید شده است.[۷۶] برخی دیگر؛ مانند «کلاه پهلوی» به بازنمایی رویدادهای مرتبط با حجاب در تاریخ معاصر ایران به‌ویژه دوره پهلوی پرداخته‌اند.[۷۷] آثاری چون «ناریا»[۷۸] «کیمیا» و «ستایش» با پرداختن به موفقیت زنان محجبه به صورت غیر مستقیم به ترویج حجاب پرداخته‌اند.[۷۹] سنگ‌نگاره‌های تخت جمشید، نمونهٔ آثار تجسمی از ایران باستان در مورد اهمیت حجاب شمرده شده است.[۸۰]

حجاب استایل

از منظر برخی پژوهشگران، ترکیب حجاب شرعی با مد روز، امکان تنوع در پوشش را برای زنان مسلمان فراهم کرده است تا ضمن پایبندی به ارزش‌های دینی، از آن بهره‌مند شوند. در این زمینه، صنعت مد، رسانه‌ها و چهره‌های تأثیرگذار (اینفلوئنسرها) با معرفی الگوهای گوناگون، در شکل‌گیری و گسترش پدیده «مد حجاب» نقش اساسی داشته‌اند.[۸۱] در این رویکرد، شماری از زنان مسلمان مد حجاب را افزون بر تکلیف دینی، ابزاری برای بیان سلیقه شخصی و بازنمایی هویت زن مسلمان در جهان معاصر می‌دانند؛ تا جایی که بر پایه برخی گزارش‌ها، پوشش اسلامی به الگویی مورد توجه در صنعت مد غربی، از جمله در بریتانیا، تبدیل شده است.[۸۲]

با این حال، تعامل میان مد و حجاب چالش‌هایی را نیز در زمینه انتخاب و سبک پوشش ایجاد کرده است که از جمله آن‌ها می‌توان به تعارض برخی ترندهای مد با اصول شرعی اشاره کرد.[۸۳] در همین راستا و در نگاهی بومی‌تر، تأکید بر این است که پوشش بازتاب‌دهنده فرهنگ، منزلت و شئون فردی و اجتماعی است، نسبت به غفلت از بنیادهای تمدن ایرانی-اسلامی که می‌تواند به تضعیف همبستگی اجتماعی بینجامد، هشدار داده‌اند.[۸۴] به باور آنان، پدیده‌های نوظهوری مانند حجاب‌استایل‌ها این خطر را در پی دارند که تنها ظاهر حجاب در جامعه حفظ شود، اما بن‌مایه اصیل آن آسیب ببیند.[۸۵] از این رو، این کارشناسان بر ضرورت طراحی مد لباس بانوان با حفظ سنت‌های ایرانی-اسلامی، سازگاری با اقتضائات روز و کارآمدی عملی تأکید کرده[۸۶] و معتقدند در صورت رویکرد و هدایت صحیح، امکان بهره‌برداری مناسب از این پدیده در تولید و طراحی مدِ پوشش بانوی ایرانی وجود دارد.[۸۷]

حجاب در گفتمان‌های سیاسی‌فرهنگی

در سال‌های اخیر، حجاب در ایران از یک حکم شرعی و فرهنگی فراتر رفته و به یکی از محورهای اصلی گفتمان سیاسی و اجتماعی تبدیل شده است.[۸۸] پس از درگذشت مهسا امینی در شهریور ۱۴۰۱ش این موضوع ابعاد تازه‌ای یافت و بنابر برخی گزارش‌ها، گرایش به بی‌حجابی در بخش‌هایی از جامعه افزایش یافت.[۸۹] برخی تحلیلگران رواج بی‌حجابی را موضوعی چندوجهی و مرتبط با عناصر هویتی می‌دانند که می‌تواند در زمرهٔ پروژه‌های کلان جنگ ترکیبی برای گسست وحدت و انسجام ملی قرار گیرد. به باور آنان، این پدیده سازمان‌یافته و با کمک عوامل داخلی گسترش می‌یابد؛ از یک‌سو با هدف قرار دادن خانواده و ترویج فردگرایی افراطی، دوقطبی‌هایی بازتولید می‌کند که به فرسایش قدرت ملی در برابر فشارهای خارجی می‌انجامد و از سوی دیگر، انگیزهٔ نیروهای مدافع نظام را تضعیف می‌کند.[۹۰] در چنین فضایی، تغییر نگرش‌ها به حجاب تنها تابع الزام قانونی نیست، بلکه به تحولات فرهنگی، اقتصادی و رسانه‌ای نیز بستگی دارد. کمپین‌هایی مانند چهارشنبه‌های سفید و دختران خیابان انقلاب نمونه‌هایی از تلاش برای براندازی نظام به بهانهٔ مبارزه با حجاب اجباری دانسته شده‌اند.[۹۱] همزمان، عواملی چون تهاجم فرهنگی،[۹۲] شبهه‌پراکنی رسانه‌ای، تلقی نادرست از امر به معروف، برخوردهای خشن، نبود برنامه بلندمدت فرهنگی،[۹۳] موازی‌کاری نهادها و نبود لباس مناسب و ارزان‌قیمت به تضعیف حجاب انجامیده است. القای احساس ظلم تاریخی به تعدادی از زنان همراه با اغراق‌های فمینیستی نیز به فاصله‌گرفتن تعدادی آنان از نمادهایی چون حجاب منجر شده و جامعه ایران را با هویتی متعارض مواجه ساخته که هم‌زمان بر بی‌حجابی و ضرورت حجاب تأکید دارد.[۹۴]

پانویس

  1. ↑ محمدی، حجاب در ادیان الهی، 1373ش، ص۶–۸.
  2. ↑ معین، فرهنگ فارسی، 1386ش، ج1، ص 582.
  3. ↑ محمدی، حجاب در ادیان الهی، 1373ش، ص۶–۸.
  4. ↑ بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱۲، ص۶۰۳.
  5. ↑ مهدی‌زاده، حجاب‌شناسی، 1382ش، ص20.
  6. ↑ محمدی، حجاب در ادیان الهی، 1373ش، ص۸–۱۰.
  7. ↑ مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص۷۳.
  8. ↑ موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۲۰–۲۲.
  9. ↑ دانش‌مهر و دیگران، «پوشش و معنای اجتماعی آن به میانجی سبک زندگی»، ۱،۱۳۸۹ش، ص۱۲۲–۱۲۳.
  10. ↑ شرف‌الدین، «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی بی‌حجابی»، 1386ش، ص1-4؛ جوانی و امیری، «بررسی عوامل گرایش به بدحجابی و راهکارهای مقابله با آن»، 1395ش، ص117.
  11. ↑ داودی، «حجاب یک امر الزامی و شرعی است یا اخلاقی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  12. ↑ غیرتمند و دیگران، «آثار فردی و اجتماعی حجاب و نقش آن در امنیت اجتماعی زنان»، 1393ش، ص163.]
  13. ↑ پرچکانی، «... عفاف، یعنی»، ۱۳۸۰ش، ص۴۷–۴۹.
  14. ↑ «رابطه عفاف و حجاب»، وب‌سایت پرسمان.
  15. ↑ «ارتباط حجاب و حیا»، وب‌سایت گناه‌شناسی.
  16. ↑ مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص31-32.
  17. ↑ مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص63-64.
  18. ↑ موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۱۹.
  19. ↑ موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۲۰–۲۱.
  20. ↑ موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۲۲.
  21. ↑ علی‌مردی و علی‌مردی، «حجاب و پوشش در ادیان زرتشت، یهود و مسیحیت». 1389ش، ص118.
  22. ↑ مطهری، مسئلۀ حجاب، 1387ش، ص21 و 22.
  23. ↑ شوکتی و حاجی قاسملو، «حجاب در ملل، ادیان و مذاهب»، 1390ش، ص101.
  24. ↑ «حجاب در دین زرتشت: نمادی از پاکی، احترام و فروتنی»، وب‌سایت خبری تحلیلی ردنا.
  25. ↑ انصاریان، عرفان اسلامی، 1386ش، ج4، ص57.
  26. ↑ حبیبی، «نیم نگاهی به حجاب در ادیان الهی»، 1384ش، ص 58.
  27. ↑ محمدی جورکویه، «حجاب از پنجره فقه اسلامی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  28. ↑ مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص۸۳.
  29. ↑ آقاجانی، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، 1403ش، ص206-205.
  30. ↑ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص369.
  31. ↑ هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص221-222.
  32. ↑ شعبان‌پور و دیگران، «تحلیلی بر حجاب و عفاف از منظر قرآن با تکیه بر مصلحت در نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، 1396ش، ص94.
  33. ↑ کرمی جعفرلو و امامی، «رابطه حجاب با جایگاه معنوی زنان مسلمان از دیدگاه قرآن و حدیث»، 1400ش، ص57.
  34. ↑ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص370-371.
  35. ↑ کاظم پور و دیگران، «بررسی تحلیلی حجاب ازدیدگاه ادیان سامی»، 1397ش، ص12.
  36. ↑ هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص231.
  37. ↑ شجریان، «فلسفه‌های حجاب و عدالت‌جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، 1401ش، ص125.
  38. ↑ مصباح یزدی، جامی از زلال کوثر، 1402ش، ص105.
  39. ↑ «پرسش‌ها و پاسخ‌ها درباره احکام اجتماعی و سیاسی اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی.
  40. ↑ «حجاب از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت پرسمان دانشگاه‌هیان،
  41. ↑ علامه حلی، مختلف الشیعه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۹۸.
  42. ↑ موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۹۱–۱۰۲.
  43. ↑ شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، 1391ش، ص6-2.
  44. ↑ تاجبخش، «واکاوی جامعهشناختی پوشش دانشجویان»، 1400ش، ص215-214.
  45. ↑ شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، 1391ش، ص6-2.
  46. ↑ سالاری‌فر، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، 1396ش، ص82.
  47. ↑ سالاری‌فر، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، 1396ش، ص92.
  48. ↑ رجبی، «بررسی رابطۀ حجاب با سلامت روانی»، 1388ش، ص29.
  49. ↑ غلامی، مسئله حجاب در غرب، 1391ش، ص303-360.
  50. ↑ «محرومیت ۶۵ درصد زنان از کار به دلیل داشتن حجاب در کشورهای اروپایی»، خبرگزاری شبستان.
  51. ↑ ترنرویل، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاک زنان و مردان جهان، 1397ش، ص۸۷.
  52. ↑ ترنرویل، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاک زنان و مردان جهان، 1397ش، ص۱۳۸.
  53. ↑ ترنرویل، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاک زنان و مردان جهان، 1397ش، ص۱۱۳.
  54. ↑ بختیاری، هویت برتر، 1389ش، ص123-169.
  55. ↑ «لغو ممنوعیت حجاب در دانشگاه‌ها و مدارس ترکیه»، وب‌سایت تابناک.
  56. ↑ «What are the different regional hijab styles? Cultural Differences, Styles, and Trends", mirraw.com,
  57. ↑ «برقع پوشش سنتی زنان افغان با دوامی ۱۰ ساله»، سایت خبرگزاری فارس.
  58. ↑ «What are the different regional hijab styles? Cultural Differences, Styles, and Trends", mirraw.com, .
  59. ↑ «انواع حجاب در کشورهای مسلمان»، وب‌سایت مشرق،
  60. ↑ صدر، حقوق زنان در اسلام و اروپا، 1319ش، ص 22-21؛ شیخ‌شعاعی، «جایگاه حجاب در ایران باستان و تقویت هویت فرهنگی ایران معاصر»، 1396ش، ص 25.
  61. ↑ مطهری، مسئله حجاب، ۱۴۰۲ش، ص ۸۳.
  62. ↑ تقوی باغبان، «بررسی انواع پوشش سر مردان و زنان در دوره صفوی»، ۱۳۹۹ش، ص ۷۳–۷۲.
  63. ↑ رایس، زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان، ترجمه اسدالله آزاد، 1383ش، ص 115.
  64. ↑ بصیرت‌منش، «روند کشف حجاب و واکنش روحانیان»، 1376ش، ص 82-74.
  65. ↑ جعفریان، داستان حجاب در ایران پیش از انقلاب، 1383ش، ص 60-59.
  66. ↑ زائری، «دیرینه‌شناسی بی‌حجابی در ایران»، 1393ش، ص181-182.
  67. ↑ کاوسی و قاضی، «تأثیر مدرنیته بر تحولات حجاب بانوان در جامعه ایران»، 1390ش، ص 69.
  68. ↑ جمشیدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، 1402 ش، ص 43.
  69. ↑ «چادر حجاب برتر، امنیت برتر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  70. ↑ جمشیدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، 1402 ش، ص 43.
  71. ↑ فلاحی، «حجاب در ایران باستان ـ نگاهی به تاریخچه حجاب و وقار»، 1404ش، ص 16.
  72. ↑ «شعری برای حجاب»، وب‌سایت‌های حجاب.
  73. ↑ سعدی، دیوان اشعار، غزل شماره 35، در وب‌سایت گنجور.
  74. ↑ چال‌دره، «حجاب در آیینه شعر معاصر»، 1398ش، ص 75.
  75. ↑ مهدوی، «بهترین کتاب در مورد حجاب»، مجله اینترنتی فراکتاب.
  76. ↑ «عفاف و حجاب»، وب‌سایت عماریار.
  77. ↑ «خلاصه داستان سریال تلویزیونی کلاه پهلوی»، وب‌سایت منظوم.
  78. ↑ «معرفی برنامه ناریا»، وب‌سایت شبکه یک سیما.
  79. ↑ «سریال‌هایی که با نام زن ماندگار شدند»، وب‌سایت آی‌فیلم2.
  80. ↑ حسینی، «حجاب در آینه ادبیات کهن پارسی»، وب‌سایت خبرگزاری رسا.
  81. ↑ «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب.
  82. ↑ «غول‌های صنعت فشن، چطور دنیای پوشاک را می‌چرخانند؟»، پایگاه خبری اتاق بازرگانی.
  83. ↑ «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب.
  84. ↑ زارع و شادقزوینی، «مطالعه هویت ایرانی در طراحی پوشاک زنان ایران»، 1398ش، ص 248.
  85. ↑ زهرایی، «حجاب استایل، تهدید یا فرصت»، 1402ش، ص 37-35.
  86. ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار دانشجویان و اساتید دانشگاه‌های استان همدان»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
  87. ↑ «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب.
  88. ↑ «نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام درباره قانون حجاب»، خبرگزاری مهر.
  89. ↑ «آیا تغییرات پوشش بانوان قبل و بعد از غائله ۱۴۰۱، معانی یکسان دارند؟»، وب‌سایت روزنامه ایران، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۴۰۲ش.
  90. ↑ «نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام درباره قانون حجاب»، خبرگزاری مهر
  91. ↑ «جریان‌شناسی پروژه حجاب اجباری/از چهارشنبه‌های سفید تا آزادی‌های یواشکی»، خبرگزاری بسیج.
  92. ↑ خامنه‌ای، گزیده سخنان در مورد تهاجم فرهنگی، 1375ش.
  93. ↑ غلامی، مسئله حجاب در جمهوری اسلامی ایران، 1391ش، ص130-132.
  94. ↑ غلامی، مسئله حجاب در جمهوری اسلامی ایران، 1391ش، ص83-85.

منابع

  • آقاجانی، نصرالله، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، معرفت کلامی، شماره ۳۲، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش.
  • آیا تغییرات پوشش بانوان قبل و بعد از غائله ۱۴۰۱، معانی یکسان دارند؟»، وب‌سایت روزنامه ایران، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۴۰۲ش.
  • ارتباط حجاب و حیا»، وب‌سایت گناه‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۴۰۴ش.
  • انصاریان، حسین، عرفان اسلامی، قم، دارالعرفان، ۱۳۸۶ش.
  • انواع حجاب در کشورهای مسلمان»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۳۹۵ش.
  • ایوبی، منصوره سادات، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، همایش ملی نگرش علمی و کاربردی به عفاف و حجاب، شماره ۳۱، ۱۳۹۶ش.
  • بختیاری، فاطمه، هویت برتر، تهران، شورای فرهنگی-اجتماعی زنان، ۱۳۸۹ش.
  • «برقع» پوشش سنتی زنان افغان با دوامی ۱۰ ساله»، سایت خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۲ش.
  • بصیرت‌منش، حمید، «روند کشف حجاب و واکنش روحانیان»، نشریه تاریخ معاصر ایران، شماره ۲، تابستان ۱۳۷۶ش.
  • بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
  • پرچکانی، زهره، «... عفاف، یعنی»، مجلهٔ حدیث زندگی، شماره ۶، ۱۳۸۰ش.
  • پرسش‌ها و پاسخ‌ها دربارهٔ احکام اجتماعی و سیاسی اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۳۸۰ش.
  • تاجبخش، غلامرضا، «واکاوی جامعهشناختی پوشش دانشجویان»، دوفصلنامه علمی پژوهشی دین و سیاست فرهنگی، شماره شانزدهم، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
  • تقوی باغبان، ملیحه، «بررسی انواع پوشش سر مردان و زنان در دوره صفوی»، ماهنامه پژوهش در هنر و علوم تخصصی، شماره پیاپی ۳۰، آبان ۱۳۹۹ش.
  • ترنرویل، کاکس، روت، تاریخ لباس، ۵۰۰۰ سال پوشاک زنان و مردان جهان، ترجمه بزرگمهر شیرین، تهران، نشر توس، تهران، ۱۳۹۷ش.
  • جعفریان، رسول، داستان حجاب در ایران پیش از انقلاب، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۳ش.
  • جریان‌شناسی پروژه حجاب اجباری/از چهارشنبه‌های سفید تا آزادی‌های یواشکی»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۲ تیر ۱۳۹۹ش.
  • جمشیدی، مهدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، نشریه کیهان فرهنگی، شماره ۴۳۶، خرداد ۱۴۰۲ ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۷۵ش.
  • «چادر حجاب برتر، امنیت برتر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۳۹۸ش.
  • چال‌دره، طاهره، «حجاب در آیینه شعر معاصر»، دوفصلنامه تخصصی زبان و ادبیات فارسی، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
  • چگونگی حجاب و پوشش زنان در کشورهای اسلامی»، وب‌سایت مرکز تخصصی پوشاک بانوان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ش.
  • حاتمی، سیما و رحیمی، فتح‌الله، «مبانی فلسفی مفهوم حجاب در سیر تحول غرب و اسلام»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، شماره ۴۳، بهار ۱۴۰۴ش.
  • حبیبی، محمداسحاق، «نیم نگاهی به حجاب در ادیان الهی»، نشریه معرفت، شماره ۹۴، مهر ۱۳۸۴ش.
  • حجاب از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت پرسمان دانشگاه‌هیان، تاریخ درج مطلب:۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • حجاب در دین زرتشت: نمادی از پاکی، احترام و فروتنی»، وب‌سایت خبری تحلیلی ردنا، تاریخ بازدید مطلب: ۲۲ مرداد ۱۴۰۵ش.
  • حجاب»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید مطلب: ۲۹ مرداد ۱۴۰۵ش.
  • حسینی، «حجاب در آینه ادبیات کهن پارسی»، وب‌سایت خبرگزاری رسا، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
  • خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار دانشجویان و اساتید دانشگاه‌های استان همدان»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ مراجعه: ۸ خرداد ۱۴۰۴ش.
  • خامنه‌ای، سیدعلی، گزیده سخنان در مورد تهاجم فرهنگی، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۷۵ش.
  • خلاصه داستان سریال تلویزیونی کلاه پهلوی»، وب‌سایت منظوم، تاریخ مراجعه: سوم تیر ۱۴۰۴ش.
  • دانش‌مهر، حسین، و دیگران، «پوشش و معنای اجتماعی آن به میانجی سبک زندگی»، مجلهٔ مطالعات اجتماعی-روان شناختی زنان، دورهٔ ۱۷، شمارهٔ ۱٬۱۳۸۹ش.
  • داودی، علی اصغر و امین، الهام، «حجاب، هویت زنامه و هژمونی ایدئولوژیک انقلاب اسلامی در گفتمان آیت‌الله خامنه‌ای»، نشریه مطالعات راهبردی بسیج، شماره ۹۹، تابستان ۱۴۰۲ش.
  • داودی، «حجاب یک امر الزامی و شرعی است یا اخلاقی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
  • رابطه عفاف و حجاب»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • رایس، کلارا کولیور، زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان، ترجمه اسدالله آزاد، تهران، کتابدار، ۱۳۸۳ش.
  • رجبی، عباس، «بررسی رابطهٔ حجاب با سلامت روانی»، مجلهٔ طهورا، شمارهٔ ۶، ۱۳۸۹ش.
  • زارع، مرضیه و شادقزوینی، پریسا، «مطالعه هویت ایرانی در طراحی پوشاک زنان ایران»، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، شماره ۵۷، زمستان ۱۳۹۸ش.
  • زائری، قاسم، «دیرینه‌شناسی بی‌حجابی در ایران»، نشریه زن در توسعه و سیاست، شماره ۲، ۱۳۹۳ش.
  • زهرایی، محمدرضا، «حجاب استایل، تهدید یا فرصت»، مجله پیام زن، شماره مسلسل ۳۶۰، اسفند ۱۴۰۲ش.
  • زیبایی‌نژاد، محمدرضا، «نظام اسلامی و مسئله پوشش زنان»، در نظام اسلامی و مسئله حجاب، سیدجعفر حق‌شناس، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۸۷ش.
  • سالاری‌فر، محمدرضا، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، دو فصلنامهٔ مطالعات اسلام و روان‌شناسی، شمارهٔ ۲۱، ۱۳۹۶ش.
  • سریال‌هایی که با نام زن ماندگار شدند»، وب‌سایتِ آی‌فیلم۲، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
  • سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۴ش.
  • سوزنچی، حسین، حجاب مدخلی برای کنش‌گری زن مسلمان، تهران، هیئت میثاق با شهدا، آذر ۱۴۰۱ش.
  • شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره پنجم، شماره۳، پاییز ۱۳۹۱ش.
  • شجریان، مهدی، «فلسفه‌های حجاب و عدالت‌جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، سال ۱۰، شماره ۱، تابستان ۱۴۰۱ش.
  • شرف‌الدین، سیدحسین، «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی بی‌حجابی»، نشریه فقه و علوم وابسته، شماره ۵۱–۵۲، ۱۳۸۶ش.
  • شعبان‌پور، محمد و دیگران، «تحلیلی بر حجاب و عفاف از منظر قرآن با تکیه بر مصلحت در نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، اندیشه علامه طباطبایی، شماره ۶، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
  • شعری برای حجاب»، وب‌سایت‌های حجاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
  • شوکتی، آیت و حاجی قاسملو، فاطمه، «حجاب در ملل، ادیان و مذاهب»، مجلهٔ زن و فرهنگ، شمارهٔ ۷، ۱۳۹۰ش.
  • شیخ‌شعاعی، فهیمه، «جایگاه حجاب در ایران باستان و تقویت هویت فرهنگی ایران معاصر»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره ۴۸ و ۴۹، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
  • صالحی، سیدعباس، «نظریه‌ها و راهبردها در حجاب و فعالیت‌های اجتماعی زنان»، نشریه حوزه، شماره ۱۶۳–۱۶۴، ۱۳۹۱ش.
  • صدر، حسن، حقوق زنان در اسلام و اروپا، تهران، بانک ملی ایران، ۱۳۱۹ش.
  • عفاف و حجاب»، وب‌سایت عماریار، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
  • علی‌مردی، مهناز و علی‌مردی، محمدمهدی، «حجاب و پوشش در ادیان زرتشت، یهود و مسیحیت»، معرفت ادیان، سال اول شمارهٔ سوم، تابستان ۱۳۸۹ش.
  • غلامی، علی، مسئلهٔ حجاب در جمهوری اسلامی ایران (بررسی حقوقی - جامعه‌شناختی)، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۱ش.
  • غلامی، علی، مسئله حجاب در غرب، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۱ش.
  • غول‌های صنعت فشن، چطور دنیای پوشاک را می‌چرخانند؟»، پایگاه خبری اتاق بازرگانی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۳۹۵ش.
  • غیرتمند، سعید و دیگران، «آثار فردی و اجتماعی حجاب و نقش آن در امنیت اجتماعی زنان»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۳ش.
  • فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
  • فلاحی، رقیه، «حجاب در ایران باستان ـ نگاهی به تاریخچه حجاب و وقار»، مجله پی‌استور، اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • کاشی، عبدالرزاق، اصطلاحات الصوفیة، به کوشش محمدکمال ابراهیم جعفر، قم، ۱۳۷۰ش.
  • کاظم‌پور، الهام و دیگران، «بررسی تحلیلی حجاب از دیدگاه ادیان سامی»، زن و مطالعات خانواده، شماره ۳۸، زمستان ۱۳۹۷ش.
  • کاوسی، اسماعیل و قاضی، بهناز، «تأثیر مدرنیته بر تحولات حجاب بانوان در جامعه ایران»، نشریه پژوهشنامه، شماره ۷۴، تابستان ۱۳۹۰ش.
  • کرمی جعفرلو، ملیحه و امامی، مرتضی، «رابطه حجاب با جایگاه معنوی زنان مسلمان از دیدگاه قرآن و حدیث»، نشریه معرفت، شماره ۱، بهار ۱۴۰۰ش.
  • «لغو ممنوعیت حجاب در دانشگاه‌ها و مدارس ترکیه»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۳۹۷ش.
  • محمدی، علی، حجاب در ادیان الهی، قم، اشراق، ۱۳۷۳ش.
  • محمدی جورکویه، «حجاب از پنجره فقه اسلامی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
  • محرومیت ۶۵ درصد زنان از کار به دلیل داشتن حجاب در کشورهای اروپایی»، خبرگزاری شبستان، ۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، جامی از زلال کوثر، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۴۰۲ش.
  • مطهری، مرتضی، مسئله حجاب، قم، انتشارات صدرا، ۱۳۸۶ش.
  • معرفی برنامه ناریا»، وب‌سایت شبکه یک سیما، تاریخ مراجعه: سوم تیر ۱۴۰۴ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، ادنا، ۱۳۸۶ش.
  • موسوی، سید حسن، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۵ش.
  • مهدوی، «بهترین کتاب در مورد حجاب»، وب‌سایت مجله اینترنتی فراکتاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
  • مهدی‌زاده، حسین، حجاب‌شناسی، قم، حوزه علمیه قم، ۱۳۸۲ش.
  • نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام دربارهٔ قانون حجاب»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
  • هلالیان، سعید، «اسرار معرفتیِ حجاب»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره ۲۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.
  • «What are the different regional hijab styles? Cultural Differences, Styles, and Trends", mirraw.com, March 14, 2026.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=حجاب&oldid=96099»