علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
ویژگیهای طبیعی زنان مانند: فرزندخواهی، مهرورزی و دلبستگی به فرزندان، مراقبت از آنان و پاسخگویی به نیازهای جسمی و روحی آنان با هدف رشد و تعالی صحیح فرزند را نقش مادری گویند. نقش مادری با توجه به تفاوتهای فرهنگی، اجتماعی و مذهبی دارای رویکردهای مختلفی است. نقش مادری در کنار [[نقش همسری زن|نقش همسری]]، مهمترین نقشی است که زنان در [[خانواده]] بر عهده میگیرند. مادران از منظر اندیشمندان [[مسلمان]]، جامعهسازانی هستند که فعالیت آنها به صلاح و فساد جامعه منتهی میشود. توجه به این جایگاه زنان در خانواده نقش بهسزایی در [[تربیت]] فرزندان و انسجام بنیان خانواده دارد. | ویژگیهای طبیعی زنان مانند: فرزندخواهی، مهرورزی و دلبستگی به فرزندان، مراقبت از آنان و پاسخگویی به نیازهای جسمی و روحی آنان با هدف رشد و تعالی صحیح فرزند را نقش مادری گویند. نقش مادری با توجه به تفاوتهای فرهنگی، اجتماعی و مذهبی دارای رویکردهای مختلفی است. نقش مادری در کنار [[نقش همسری زن|نقش همسری]]، مهمترین نقشی است که زنان در [[خانواده]] بر عهده میگیرند. مادران از منظر اندیشمندان [[مسلمان]]، جامعهسازانی هستند که فعالیت آنها به صلاح و فساد جامعه منتهی میشود. توجه به این جایگاه زنان در خانواده نقش بهسزایی در [[تربیت]] فرزندان و انسجام بنیان خانواده دارد. | ||
==مفهومشناسی== | ==مفهومشناسی== | ||
مادر ترجمه واژه «اُم» در عربی به معنای زنی که فرزند به دنیا میآورد یا زنی که داری فرزند است. مادر، زنی است که فرزندی را بهدنیا میآورد، او را تغذیه میکند و نگهداری و سرپرستی او را بر عهده دارد.<ref>دهخدا، لغتنامه، ذیل واژهٔ مادر، 1377ش، ج13، ص19928.</ref> واژه مادر در [[زبان فارسی]]، بهمعنای زمین، اصلی و نخستین نیز آمده است.<ref>معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژهٔ مادر، 1388ش، ج3، ص3681.</ref> اصطلاحات مادرخوانده، مادر رضاعی/شیری، نامادری و مادربزرگ نیز در فرهنگ فارسیزبانان بهکار میرود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/598288/خوشه-مرکبِ-مفهومِ-مادر-در-قرآن-کریم-مطالعه-ای-شناختی امینی، «خوشۀ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعهای شناختی»، 1403ش، ص34.]</ref> مادر با معانی استعاری نیز آمیخته شده است؛ برای مثال «مادر وطن» نماد تعلق، حمایت و پاسداری از وطن و هویت اجتماعی است.<ref>[https://www.irna.ir/news/82863111/وطن-همان-مادر-است «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> در گسترهٔ ایران فرهنگی، مفهوم مادر به شکلهای متنوعی بیان میشود؛ از جمله «مامان» در فارسی عامیانه، «انا» یا «آنا» در ترکی،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/مادر-ترکی/ «مادر ترکی»، وبسایت آبادیس.]</ref> «دا» در لری،<ref>[https://abadis.ir/bepors/question/8893/ «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وبسایت آبادیس.]</ref> «مار» یا «مائار» در گویش گیلکی<ref>[https://baxsad.blog.ir/post/110 «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وبسایت آموزش زبان گیلکی.]</ref> و «آبه» و «آیه» در گویش هزارگی.<ref>[https://www.watanadab.com/hazaragi-content/20240213172239 خاوری، «هزاگی؛ گویش/ لهجه»، وبسایت ادبیات وطن ادب.]</ref> | مادر ترجمه واژه «اُم» در عربی به معنای زنی که فرزند به دنیا میآورد یا زنی که داری فرزند است. مادر، زنی است که فرزندی را بهدنیا میآورد، او را تغذیه میکند و نگهداری و سرپرستی او را بر عهده دارد.<ref>دهخدا، لغتنامه، ذیل واژهٔ مادر، 1377ش، ج13، ص19928.</ref> واژه مادر در [[زبان فارسی]]، بهمعنای زمین، اصلی و نخستین نیز آمده است.<ref>معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژهٔ مادر، 1388ش، ج3، ص3681.</ref> اصطلاحات مادرخوانده، مادر رضاعی/شیری، نامادری و مادربزرگ نیز در فرهنگ فارسیزبانان بهکار میرود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/598288/خوشه-مرکبِ-مفهومِ-مادر-در-قرآن-کریم-مطالعه-ای-شناختی امینی، «خوشۀ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعهای شناختی»، 1403ش، ص34.]</ref> مادر با معانی استعاری نیز آمیخته شده است؛ برای مثال «مادر وطن» نماد تعلق، حمایت و پاسداری از وطن و هویت اجتماعی است.<ref>[https://www.irna.ir/news/82863111/وطن-همان-مادر-است «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> در گسترهٔ ایران فرهنگی، مفهوم مادر به شکلهای متنوعی بیان میشود؛ از جمله «مامان» در فارسی عامیانه، «انا» یا «آنا» در ترکی،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/مادر-ترکی/ «مادر ترکی»، وبسایت آبادیس.]</ref> «دا» در لری،<ref>[https://abadis.ir/bepors/question/8893/ «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وبسایت آبادیس.]</ref> «مار» یا «مائار» در گویش گیلکی<ref>[https://baxsad.blog.ir/post/110 «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وبسایت آموزش زبان گیلکی.]</ref> و «آبه» و «آیه» در گویش هزارگی.<ref>[https://www.watanadab.com/hazaragi-content/20240213172239 خاوری، «هزاگی؛ گویش/ لهجه»، وبسایت ادبیات وطن ادب.]</ref> | ||
| خط ۲۵: | خط ۲۳: | ||
زنان آتن از نفوذ اندکی برخوردار بوده و تا پیش از مادر شدن، چندان مورد عنایت نبودند؛<ref>[https://www.porseman.com/article/جايگاه-زن-در-يونان-باستان/176998 «جایگاه زن در یونان باستان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> اما مادری دارای مقام ارجمندی بوده و جشنوارههایی را برای گرامیداشت مادر برگزار میکردند.<ref>[https://sahebkhabar.ir/news/60213926/مادر-بودن-در-یونان-باستان-چگونه-بود «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟» وبسایت صاحب خبران.]</ref> | زنان آتن از نفوذ اندکی برخوردار بوده و تا پیش از مادر شدن، چندان مورد عنایت نبودند؛<ref>[https://www.porseman.com/article/جايگاه-زن-در-يونان-باستان/176998 «جایگاه زن در یونان باستان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> اما مادری دارای مقام ارجمندی بوده و جشنوارههایی را برای گرامیداشت مادر برگزار میکردند.<ref>[https://sahebkhabar.ir/news/60213926/مادر-بودن-در-یونان-باستان-چگونه-بود «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟» وبسایت صاحب خبران.]</ref> | ||
در چین، مادر از موقعیت رفیعی برخوردار بوده است؛ حرمت مادری در افسانه چینی | در چین، مادر از موقعیت رفیعی برخوردار بوده است؛ حرمت مادری در افسانه چینی هاکوگا بازتاب یافته و چینیها معتقدند هاکوگا هر روز از مادرش تازیانه میخورد و هیچگاه ناله نمیکرد. تنها زمانی که مادرش پیر شده و قادر به زدن ضربتهای شدید نبود، برای ناتوانی مادر گریست.<ref>[https://tarikhema.org/ancient/china/11450/اخلاق-چینی/ «اخلاق چینی»، وبسایت تاریخ ما.]</ref> | ||
در جاهلیت، نقش مادری نسبت به سایر نقشهای زن پر رنگتر بود و عربها تا زن، مادر نشده بود او را خوار میدانستند وقتی مادر میشد احترام زیادی پیدا کرده و معتقد بودند؛ زن قابل تعویض است ولی مادر عوضشدنی نیست.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص72-75..]</ref> | در جاهلیت، نقش مادری نسبت به سایر نقشهای زن پر رنگتر بود و عربها تا زن، مادر نشده بود او را خوار میدانستند وقتی مادر میشد احترام زیادی پیدا کرده و معتقد بودند؛ زن قابل تعویض است ولی مادر عوضشدنی نیست.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص72-75..]</ref> | ||
| خط ۵۰: | خط ۴۸: | ||
==== عاق مادر ==== | ==== عاق مادر ==== | ||
در اسلام، برای اذیتکردن و ناسپاسی از والدین که از آن به عاق والدین تعبیر میشود، مجازاتهای سنگینی تعیین شده است.<ref>راهیمیپور و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب، 1395ش، ص554.</ref> عاق والدین مانع استجابت دعا شده<ref>حرعاملی، وسائلالشیعه، 1409ق، ج16، ص274.</ref> و موجب فقر و ذلت میشود.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص195.</ref> کسی که مادرش از او ناخشنود است، در ردیف شرابخوار، رباخوار، مال یتیمخوار قرارداشته و هرگز به بهشت راه نمییابد. کسی که مادرش را کتک بزند دور از رحمت الهی بوده و خداوند چنین فردی را در همین دنیا مجازات میکند. از منظر جامعهشناسی نیز اگر شخصی برخورد تحقیرآمیزی با والدین خویش داشته باشد، فرزندانش با الگوگیری از آنها در فرایند جامعهپذیری، تحقیر والدین را ناهنجاری تلقی نکرده و با والدین خود همین رفتار را تکرار خواهند کرد.<ref>ابراهیمیپور و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب، 1395ش، ص555.</ref> | در اسلام، برای اذیتکردن و ناسپاسی از والدین که از آن به عاق والدین تعبیر میشود، مجازاتهای سنگینی تعیین شده است.<ref>راهیمیپور و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب، 1395ش، ص554.</ref> عاق والدین مانع استجابت دعا شده<ref>حرعاملی، وسائلالشیعه، 1409ق، ج16، ص274.</ref> و موجب فقر و ذلت میشود.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص195.</ref> کسی که مادرش از او ناخشنود است، در ردیف شرابخوار، رباخوار، مال یتیمخوار قرارداشته و هرگز به بهشت راه نمییابد. کسی که مادرش را کتک بزند دور از رحمت الهی بوده و خداوند چنین فردی را در همین دنیا مجازات میکند. از منظر جامعهشناسی نیز اگر شخصی برخورد تحقیرآمیزی با والدین خویش داشته باشد، فرزندانش با الگوگیری از آنها در فرایند جامعهپذیری، تحقیر والدین را ناهنجاری تلقی نکرده و با والدین خود همین رفتار را تکرار خواهند کرد.<ref>ابراهیمیپور و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب، 1395ش، ص555.</ref> | ||
==== مادران نمونه در تاریخ اسلام ==== | |||
در سخن پیشوایان دین اسلام، جایگاه مادر چنان رفیع است که [[بهشت]] زیر پای مادران دانسته شده<ref>نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref> و به اهمیت مادرانگی در تربیت فرزند و سلامت جامعه توجه دادهاند.<ref>[https://quran.isca.ac.ir/fa/Attachment/ArticleFile/22959.pdf نوری، «نقش مادری در آموزههای قرآنی»، 1393ش، ص72.]</ref> در تاریخ اسلام، زنان بسیاری بهعنوان اسوههای مادرانگی شناخته شدهاند که نقش پررنگی در شکلگیری شخصیت افراد اثرگذار در اجتماع داشتهاند. آمنه، مادر پیامبر اسلام، با فداکاری و دلسوزی، بستر تربیت [[حضرت محمد]] را فراهم ساخت. خدیجه، همسر پیامبر و نخستین بانوی مسلمان، در دامان خویش [[حضرت فاطمه]] را پرورش داد.<ref>[https://qudsdaily.com/Newspaper/item/118596 قاسمی، «نخستین الگوی مادری در اسلام»، وبسایت روزنامۀ قدس.]</ref> فاطمه زهرا، فرزندانی چون [[امام حسن]]، [[امام حسین]] و [[حضرت زینب]] را پرورش داد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/44639/بانوی-نمونه نساجی زواره، «بانوی نمونه»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> واقعهٔ کربلا در روز عاشورا نیز تجلی مادرانگیهایی بود که ثمره آن، فداکاری در راه [[ایمان]] و پایداری بر آرمان تا مرز [[شهادت]] و اهدای جان بود. در روز عاشورا فرزندان حضرت زینب و نیز فرزندان امالبنین ازجمله حضرت عباس، بهخاطر وفاداری به امام زمان خویش، شهید شدند. مادر وهب نصرانی هم در آن روز، فرزند تازهدامادش را برای یاری امام حسین به میدان جنگ فرستاد و او را به پایداری در راه حق سفارش کرد. نقش الگویی این مادران تا دوران معاصر تداوم یافته و مادران شهدای دفاع مقدس و شهدای مدافع حرم، با صبر بر فراق فرزند و پایداری در مسیر ارزشها، خود را میراثداران مادران کربلا میدانند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1562608 «از مادران شهدای مدافع حرم تا مادران شهدای کربلا»، وبسایت راسخون.]</ref> | |||
==وظایف و مسئولیتها== | ==وظایف و مسئولیتها== | ||
وظیفه مادری از آن جهت خطیر و مشکل است که زنان به جهت قبول این مسئولیت هم در این جهان و هم در جهان ابدی در برابر این وظیفه، بازخواست میشود.<ref>جوادیآملی، زن در آینه جلال و جمال، 1377ش، ص45</ref> تأثیر شگرف مادران در [[زندگی]] فرزندان از دوران بارداری و نوزادی تا [[جوانی]] و حتی میانسالی و پیری، انکارناپذیر است. مادر با تحمل ۹ ماه بارداری سختیها و خطرات بسیاری را میپذیرد که گاهی او را تا آستانه مرگ، پیش میبرد.<ref>[https://yariway.com/blog/mother-role/ مهمترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب سایت yariway، تاریخ بازدید: 1 تیر 1401ش.]</ref> در سالهای اول نوزادی و کودکی بهدلیل وابستگی غذایی و مراقبتی [[کودک]] به [[مادر]]، لازم است توجه مادر نسبت به کودک خود بیشتر باشد.<ref>اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.</ref> این امر تأثیر بهسزایی در ایجاد امنیت، ارزشمندی، [[اعتماد به نفس]] و آرامش روحی و عاطفی فرزندان دارد. فرزندان بهمنظور تعلیم و [[تربیت]] بهتر در محیطهای آموزشی، [[مدرسه|مدارس]] و دانشگاهها، نیازمند رابطه مثبت و امن با والدین خود هستند. مادر با ایجاد محیطی پر از آرامش و آسودگی خیال برای فرزندان خود در نظام [[خانواده]]، میتواند بهترین شرایط را برای تراوش و پرورش استعداد فرزند خود فراهم آورد و زمینهساز سلامت روحی و جسمی فرزند و پیشرفتهای تحصیلی و شغلی او باشد.<ref>اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.</ref> یکی از مهمترین نقشها و مسئولیتهای زن، نقش مادری است. از مهمترین مسئولیتهای مادر عبارتاند از: | وظیفه مادری از آن جهت خطیر و مشکل است که زنان به جهت قبول این مسئولیت هم در این جهان و هم در جهان ابدی در برابر این وظیفه، بازخواست میشود.<ref>جوادیآملی، زن در آینه جلال و جمال، 1377ش، ص45</ref> تأثیر شگرف مادران در [[زندگی]] فرزندان از دوران بارداری و نوزادی تا [[جوانی]] و حتی میانسالی و پیری، انکارناپذیر است. مادر با تحمل ۹ ماه بارداری سختیها و خطرات بسیاری را میپذیرد که گاهی او را تا آستانه مرگ، پیش میبرد.<ref>[https://yariway.com/blog/mother-role/ مهمترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب سایت yariway، تاریخ بازدید: 1 تیر 1401ش.]</ref> در سالهای اول نوزادی و کودکی بهدلیل وابستگی غذایی و مراقبتی [[کودک]] به [[مادر]]، لازم است توجه مادر نسبت به کودک خود بیشتر باشد.<ref>اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.</ref> این امر تأثیر بهسزایی در ایجاد امنیت، ارزشمندی، [[اعتماد به نفس]] و آرامش روحی و عاطفی فرزندان دارد. فرزندان بهمنظور تعلیم و [[تربیت]] بهتر در محیطهای آموزشی، [[مدرسه|مدارس]] و دانشگاهها، نیازمند رابطه مثبت و امن با والدین خود هستند. مادر با ایجاد محیطی پر از آرامش و آسودگی خیال برای فرزندان خود در نظام [[خانواده]]، میتواند بهترین شرایط را برای تراوش و پرورش استعداد فرزند خود فراهم آورد و زمینهساز سلامت روحی و جسمی فرزند و پیشرفتهای تحصیلی و شغلی او باشد.<ref>اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.</ref> یکی از مهمترین نقشها و مسئولیتهای زن، نقش مادری است. از مهمترین مسئولیتهای مادر عبارتاند از: | ||
| خط ۵۶: | خط ۵۷: | ||
# آموزش ویژگیهای اخلاقی و احترام متقابل به فرزندان؛ | # آموزش ویژگیهای اخلاقی و احترام متقابل به فرزندان؛ | ||
# تقویت عقاید دینی و مذهبی فرزندان؛ | # تقویت عقاید دینی و مذهبی فرزندان؛ | ||
# شناخت درست فرزندان و نیازهای آنها.<ref>. مطهری، تعلیم و تربیت، 1365ش، ص110-115.</ref> | # شناخت درست فرزندان و نیازهای آنها.<ref>. مطهری، تعلیم و تربیت، 1365ش، ص110-115.</ref>بسیاری از اندیشمندان حوزهٔ دین، مصالح پنجگانه حفظ «دین»، «نفس»، «نسل»، «عقل» و «مال» را در حیطهٔ رسالت مادری بررسی میکنند: | ||
===قبل از بارداری=== | # رسالت مادری در حفظ دین: مادر مبنای حفظ دین و [[تربیت دینی کودک|تربیت و آموزش دینی]] در فرزند است. در حقیقت، این مادر است که در کودکی، تفکری را در قالب ذهن انسان قرار میدهد و فرد در بزرگسالی به دفاع از آن برمیخیزد. | ||
# رسالت مادری در حفظ نفس: فرزند، در بطن مادر پرورش یافته و حمل میشود. این مادر است که مسئولیت حفظ جان فرزند را بر عهده دارد. پس از به دنیا آمدن نوزاد نیز مسئولیت تغذیهٔ فرزند، بر عهدهٔ مادر است. در حفاظت از نسل توسط مادر، بر دو بُعد مادی و [[معنویت|معنوی]] آن تأکید میشود. | |||
# رسالت مادری در حفظ نسل: نطفه، در حدود ۲۷۰ روز مهمان رحم مادر است. دین [[اسلام]]، در موضوع حفاظت از نسل، بیشترین نقش را برای مادران قائل است. آثار وجودی مادر، در وجود کودک ظهور کرده و طفل، در برنامهٔ حیات خود، بهصورت خودآگاه یا ناخودآگاه، تابع طینت مادر میشود. | |||
# رسالت مادری در حفظ عقل: این بخش به مهارت مادران در واداشتن فرزندان خود به تفکر، اندیشه و پرورش قدرت عقلانی آنها اشاره دارد. مادر با استفاده از روش مشاهدهٔ آفرینش و دعوت کردن فرزند خود به تفکر میتواند زمینهساز رشد عقلانی و تفکر در او شود. | |||
# رسالت مادری در حفظ مال: زن، در موقعیت مادری، در حفظ مال باید تا آنجا پیش رود که آسیبی متوجه کیان خانواده نشود. | |||
===وظایف قبل از بارداری=== | |||
کودکان یکی از بهترین عوامل زیبایی بخش حیات آدمی و آیندهسازان جامعه هستند.از انجا که مادر فرزند را در رحم خود پرورش میدهد و بیشترین تعامل را در دوران حمل با جنین دارد برخی از اعمال و آدابی که قبل از تولد فرزند باید رعایت کنند، بدین قرار است: | کودکان یکی از بهترین عوامل زیبایی بخش حیات آدمی و آیندهسازان جامعه هستند.از انجا که مادر فرزند را در رحم خود پرورش میدهد و بیشترین تعامل را در دوران حمل با جنین دارد برخی از اعمال و آدابی که قبل از تولد فرزند باید رعایت کنند، بدین قرار است: | ||
*انجام فرایض دینی | *انجام فرایض دینی | ||
| خط ۶۷: | خط ۷۳: | ||
*تماشای مناظر زیبا | *تماشای مناظر زیبا | ||
*رعایت بهداشت جسمی، ورزش و... | *رعایت بهداشت جسمی، ورزش و... | ||
===در دوران بارداری=== | ===وظایف در دوران بارداری=== | ||
جنین از زمان انعقاد نطفه، موجودی زنده است که دیگران موظف به حفظ شأن و حقوق او هستند. بر اساس همین دیدگاه، در قوانین فقهی اسلام، برای نطفه در همان لحظه نخست انعقاد نیز دیه تعیین شده و هیچ کس حق ندارد او را از حق زندگی کردن محروم کند.از آنجا که مادر بیشترین تعامل را در دوران [[بارداری]] با جنین دارد تمام حالات روحی و جسمی مادر و نیز محیط زندگی، بر کیفیت رشد معنوی او موثر خواهند بود، پس باید دقت داشت که تمام آنچه که مادر میخورد، میپوشد، میشنود، میگوید، میبیند، لمس میکند، احساس میکند و نیز تمام کنشها و واکنشهای قلبی و روحی او و حتی تمام اتفاقات پیرامون او، یعنی فضای زندگی، رفتار همسر، همنشینان و ... ، همه و همه بر تربیت روحی او مؤثرند.<[http://ensani.ir/file/download/article/1601463756-10302-1-8.pdf | جنین از زمان انعقاد نطفه، موجودی زنده است که دیگران موظف به حفظ شأن و حقوق او هستند. بر اساس همین دیدگاه، در قوانین فقهی اسلام، برای نطفه در همان لحظه نخست انعقاد نیز دیه تعیین شده و هیچ کس حق ندارد او را از حق زندگی کردن محروم کند.از آنجا که مادر بیشترین تعامل را در دوران [[بارداری]] با جنین دارد تمام حالات روحی و جسمی مادر و نیز محیط زندگی، بر کیفیت رشد معنوی او موثر خواهند بود، پس باید دقت داشت که تمام آنچه که مادر میخورد، میپوشد، میشنود، میگوید، میبیند، لمس میکند، احساس میکند و نیز تمام کنشها و واکنشهای قلبی و روحی او و حتی تمام اتفاقات پیرامون او، یعنی فضای زندگی، رفتار همسر، همنشینان و ... ، همه و همه بر تربیت روحی او مؤثرند.<[http://ensani.ir/file/download/article/1601463756-10302-1-8.pdf | ||
افزون بر این نکات، اسلام مجموعه ای از آداب مستحب را برای تضمین هر چه بهتر سلامت جسمی فرزندان مقرر کردهاست که از آن جمله می توان مراقبتهای مخصوص زمان انعقاد نطفه و دعاهایی را که در سلامت جسمی و ذهنی فرزندان موثر دانسته شدهاند، یادآور شد. | افزون بر این نکات، اسلام مجموعه ای از آداب مستحب را برای تضمین هر چه بهتر سلامت جسمی فرزندان مقرر کردهاست که از آن جمله می توان مراقبتهای مخصوص زمان انعقاد نطفه و دعاهایی را که در سلامت جسمی و ذهنی فرزندان موثر دانسته شدهاند، یادآور شد. | ||
===پس از زایمان=== | === وظایف پس از زایمان === | ||
پس از تولد فرزند، وظایف مادر رنگ و صورت دیگری به خود میگیرد. بار مسئولیت مادر، سنگینتر میشود.. فکر و اندیشه، جهانبینی، ذوق و سلیقه، همه و همه فرم کاملتری پیدا میکند. مادر، خود را مسئول غذا، مراقب، حمایت و محبت فرزندش میداند. مهمترین وظیفه مادر در این دوران پرورش انسانی مسئول و مکلف است. از جمله وظایف مهم این دوران میتوان به موارد ذیل اشاره کرد: | [[پرونده:نقش مادری۳.jpg|جایگزین=همبازی شدن مادر با فرزندان در شهربازی|بندانگشتی|همبازی شدن مادر با فرزندان در شهربازی؛ خانواده پاسندی، عکاس حدیثه پاسندی]]پس از تولد فرزند، وظایف مادر رنگ و صورت دیگری به خود میگیرد. بار مسئولیت مادر، سنگینتر میشود.. فکر و اندیشه، جهانبینی، ذوق و سلیقه، همه و همه فرم کاملتری پیدا میکند. مادر، خود را مسئول غذا، مراقب، حمایت و محبت فرزندش میداند. مهمترین وظیفه مادر در این دوران پرورش انسانی مسئول و مکلف است. از جمله وظایف مهم این دوران میتوان به موارد ذیل اشاره کرد: | ||
===تعلیم و تربیت=== | ===تعلیم و تربیت=== | ||
وظیفه مادر در زمینه تعلیم و تربیت شامل پرورش ابعاد جسمی، روحی و عقلی فرزند است.در روایات واردشده از امامان معصوم(ع) میتوان به دستورات بسیار زیاد اخلاقی- تربیتی درباره برخورد با کودکان دست یافت، از جمله: تعلیم آداب نیک به فرزند، گذشتن از خطاهای وی، پوشاندن اشتباهات وی، ملاطفت و مدارا کردن با او، پرهیز از سرزنش او، وفای به عهد با او، پذیرش تواناییهای او، نداشتن توقع بی جا از او و مشارکت دادن او در تصمیم گیریها که همگی جلوهای از تربیت صحیح و اکرام فرزند است.سیره تربیتی حضرت زهرا(س) نیز نشانگر اهتمام وی به رشد شخصیتی فرزندانشان است.آموزش معارف دین به کودکان هنگام بازی با آنها، رفق و مدارا با فرزندان، توجه به روحیات کودکان در تعامل با آنها، گوش سپردن به صحبتهای فرزندان که موجب تکریم و تشویق آنها میشود، جلوههایی از این سیره است. | وظیفه مادر در زمینه تعلیم و تربیت شامل پرورش ابعاد جسمی، روحی و عقلی فرزند است.در روایات واردشده از امامان معصوم(ع) میتوان به دستورات بسیار زیاد اخلاقی- تربیتی درباره برخورد با کودکان دست یافت، از جمله: تعلیم آداب نیک به فرزند، گذشتن از خطاهای وی، پوشاندن اشتباهات وی، ملاطفت و مدارا کردن با او، پرهیز از سرزنش او، وفای به عهد با او، پذیرش تواناییهای او، نداشتن توقع بی جا از او و مشارکت دادن او در تصمیم گیریها که همگی جلوهای از تربیت صحیح و اکرام فرزند است.سیره تربیتی حضرت زهرا(س) نیز نشانگر اهتمام وی به رشد شخصیتی فرزندانشان است.آموزش معارف دین به کودکان هنگام بازی با آنها، رفق و مدارا با فرزندان، توجه به روحیات کودکان در تعامل با آنها، گوش سپردن به صحبتهای فرزندان که موجب تکریم و تشویق آنها میشود، جلوههایی از این سیره است. | ||
در بعد حمایتی دست کم دو وظیفه مهم بر عهده والدین نسبت به فرزندان قرار داده شده است: نخست، وظیفه حمایت مالی از فرزندان نیازمند است و مدرک فقهی آن همان ادلهای است که متقابلا لزوم انفاق بر پدر و مادر نیازمند را جزء وظایف فرزند به شمار آوردهاست. بر این اساس، تامین هزینههای ضروری زندگی فرزندان در صورت نیازمندی بر عهده والدین است و حتی اجبار و الزام قانونی در این باره مقرر شدهاست. وظیفه دوم، کمک والدین به فرزندان در انتخاب همسر و [[ازدواج]] است.در برخی روایات، فراهم کردن شرایط ازدواج و یافتن همسر مناسب برای فرزند بالغ (اعم از دختر و پسر) به عنوان یکی از حقوق وی به ویژه نسبت به پدر معرفی شدهاست. | === محبت و حمایت === | ||
[[پرونده:نقش مادری۲.jpg|جایگزین=مادر به امیر علی و امیر مهدی در نوشتن تکالیف کمک میکند؛ خانواده قنبریان|بندانگشتی|مادر به امیر علی و امیر مهدی در نوشتن تکالیف کمک میکند؛ خانواده قنبریان؛ عکاس پیمان شاهسنایی]]در بعد حمایتی دست کم دو وظیفه مهم بر عهده والدین نسبت به فرزندان قرار داده شده است: نخست، وظیفه حمایت مالی از فرزندان نیازمند است و مدرک فقهی آن همان ادلهای است که متقابلا لزوم انفاق بر پدر و مادر نیازمند را جزء وظایف فرزند به شمار آوردهاست. بر این اساس، تامین هزینههای ضروری زندگی فرزندان در صورت نیازمندی بر عهده والدین است و حتی اجبار و الزام قانونی در این باره مقرر شدهاست. وظیفه دوم، کمک والدین به فرزندان در انتخاب همسر و [[ازدواج]] است.در برخی روایات، فراهم کردن شرایط ازدواج و یافتن همسر مناسب برای فرزند بالغ (اعم از دختر و پسر) به عنوان یکی از حقوق وی به ویژه نسبت به پدر معرفی شدهاست. | |||
از دیگر توصیههای مهم بزرگان دین به والدین، اظهار محبت به فرزندان و برقرار کردن روابط عاطفی و شاد با آنان است. نیاز به محبت و جنبههایی از مراقبت و بهرهمندی از محبت مادرانه نیازی است که حتی پس از ازدواج نیز وجود دارد و فرزند در سنین مختلف زندگی به دریافت آن نیازمند است.گرچه دستورات دینی بیشتر به دوران کودکی فرزند توجه میکند، نمیتوان از این نیاز در دورانهای دیگر چشم پوشید.فرزند در مواقع بیماری، وجود فشارهای روحی و بحرانها به مراقبت و محبت ویژهای نیاز دارد که دریافت این محبت از سوی مادر تاثیرگذار است. | از دیگر توصیههای مهم بزرگان دین به والدین، اظهار محبت به فرزندان و برقرار کردن روابط عاطفی و شاد با آنان است. نیاز به محبت و جنبههایی از مراقبت و بهرهمندی از محبت مادرانه نیازی است که حتی پس از ازدواج نیز وجود دارد و فرزند در سنین مختلف زندگی به دریافت آن نیازمند است.گرچه دستورات دینی بیشتر به دوران کودکی فرزند توجه میکند، نمیتوان از این نیاز در دورانهای دیگر چشم پوشید.فرزند در مواقع بیماری، وجود فشارهای روحی و بحرانها به مراقبت و محبت ویژهای نیاز دارد که دریافت این محبت از سوی مادر تاثیرگذار است. | ||
=== جامعهپذیری === | |||
[[جامعهپذیری جنسیتی در خانواده|جامعهپذیری]] فرآیندی است که فرد طی آن، تطابق با یک گروه را میآموزد و طوری رفتار میکند که مورد تایید گروه (یا جامعه) است.در فرایند جامعهپذیری شخص با عقاید، ارزشها و آداب رسوم جامعه خود آشنا میشود و شیوههای زندگی اجتماعی را فرا میگیرد.دراین ارتباط، در متون دینی سفارشهای فراوانی به آموزش قرآن کریم، اعتقادات دینی و مناسک و احکام شرعی به فرزندان کودک و نوجوان دیده میشود. برای نمونه، تعلیم قرآن به فرزند از حقوق فرزند بر پدر و مادر به شمار آمدهاست. | [[جامعهپذیری جنسیتی در خانواده|جامعهپذیری]] فرآیندی است که فرد طی آن، تطابق با یک گروه را میآموزد و طوری رفتار میکند که مورد تایید گروه (یا جامعه) است.در فرایند جامعهپذیری شخص با عقاید، ارزشها و آداب رسوم جامعه خود آشنا میشود و شیوههای زندگی اجتماعی را فرا میگیرد.دراین ارتباط، در متون دینی سفارشهای فراوانی به آموزش قرآن کریم، اعتقادات دینی و مناسک و احکام شرعی به فرزندان کودک و نوجوان دیده میشود. برای نمونه، تعلیم قرآن به فرزند از حقوق فرزند بر پدر و مادر به شمار آمدهاست. | ||
| خط ۸۶: | خط ۹۴: | ||
همانطور که روشن است در فرآیند جامعهپذیری، تعیین و شناخت ارزشها و ایفای نقش مسئولانه انتقال آنها جایگاه مهمی دارد.با شناخت ارزشها و باورهاست که میتوان فرآیند جامعهپذیری را مدیریت کرد؛ بنابراین آشنایی خانواده به خصوص مادر با ارزشها و میزان اعتقاد او به عقاید و آداب و رسوم میتواند به میزان انتقال آنها به کودک اثر داشته باشد. | همانطور که روشن است در فرآیند جامعهپذیری، تعیین و شناخت ارزشها و ایفای نقش مسئولانه انتقال آنها جایگاه مهمی دارد.با شناخت ارزشها و باورهاست که میتوان فرآیند جامعهپذیری را مدیریت کرد؛ بنابراین آشنایی خانواده به خصوص مادر با ارزشها و میزان اعتقاد او به عقاید و آداب و رسوم میتواند به میزان انتقال آنها به کودک اثر داشته باشد. | ||
== | === سبک زندگی === | ||
[[ | مادر، نخستین منبع آموزش آداب زندگی به فرزند است و سبک زندگی فرزند در خانواده و جامعه بر پایهٔ رفتارها و ارزشهای القایی از سوی مادر شکل میگیرد. خانواده بر محور مادرانگی و تربیت فرزند، ظرفیت بسیاری برای بهبود و ارتقای شاخصهای زندگی و نهادینهسازی سبک زندگی مطلوب در جامعه دارد.<ref>[https://sid.ir/paper/828358/fa انصافی مهربانی و بیگی، «تبیین جایگاه مادر در سبک زندگی اسلامی با تأکید بر آیات و روایات»، 1395ش.]</ref> همچنین مادر با مشارکت در کار و تلاش برای بهبود [[اقتصاد خانواده]] و نیز با کنشگری اجتماعیِ فعال، نقش مهمی در ترویج فرهنگ کار و کسب روزی حلال، ایفا میکند.<ref>[https://tn.ai/2842482 «کارآفرین نمونه: یک زن در عین نقش مادری میتواند در تحولات جامعه اثرگذار باشد/ حجاب مانع آزادی نیست»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | ||
برخلاف فمینیستها که برای تقویت جایگاه اجتماعی زن، جایگاه مادری را تضعیف میکنند، مادرانگی در فرهنگ اصیل ایرانی، محور انسانسازی و جامعهسازی شناخته میشود و نقش مادر در انتقال ارزشهای فرهنگی و هویتی به نسل جدید و استمرار هویت و توسعهٔ فرهنگی و اجتماعی، جایگزین ندارد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_f557fc16cb1a7386dbdda5dc227a79b8.pdf طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژههای «نسائنا» و «أمالمؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص188.]</ref> مادر علاوه بر مراقبت جسمی از فرزند، از راه آموزش غیررسمی و الگودهی رفتاری و ایجاد پیوندهای عاطفی، ارزشها، باورها و هنجارهای اجتماعی مانند زبان مادری، مهارتهای ارتباطی، آداب معاشرت، سنتها و آیینها را به فرزند منتقل میکند و مسیر اجتماعیشدن فرزند را هموار میسازد. در فرهنگ اسلامی، این نقش با تأکید بر انتقال مفاهیم دینی، اخلاقی و سبک زندگی اسلامی، عمق و معنای بیشتری مییابد.<ref>[https://sabalanema.ir/news/69061/نقش-مادر-در-پیشرفت-فرهنگی-جامعه «نقش مادر در پیشرفت فرهنگی جامعه»، وبسایت خبری تحلیلی سبلان ما.]</ref> | |||
مادر با ترجیح منافع و آسایش فرزندان برخواستههای خود از طریق برآوردن نیازهای مادی، حمایت عاطفی، گذشت در برابر خطاهای فرزندان و پایداری در برابر سختیهای زندگی، فضایل اخلاقی را در خانواده نهادینه میکند. در رسالهٔ حقوق [[امام سجاد]] نیز آمده است که مادر، سختیهای دوران بارداری را به جان میخرد، از شیرهٔ وجود خود به فرزند مینوشاند و با تمام توان و اعضای بدن خویش از او محافظت میکند، در حالی که از این خدمت و فداکاری خشنود است.<ref>نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص201.</ref> افزون بر این، عوامل زیستی و جسمانی مرتبط با مادر ازجمله کیفیت دوران بارداری، شیردهی، تغذیه سالم و حلال، در رشد جسمی و روانی کودک نقش تعیینکنندهای دارد. این پیوستگی میان پرورش جسمی، عاطفی و معنوی در آموزههای اسلامی بهعنوان بنیان تربیت نسل صالح و متعهد معرفی شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/512584/نقش-مادر-در-تربیت-کودک-از-منظر-آموزه-های-اسلامی خیری و دیگران، «نقش مادر در تربیت کودک از منظر آموزههای اسلامی»، 1399ش، ص29.]</ref> | |||
[ | |||
== | === مشارکت اجتماعی و اقتصادی === | ||
مادران در مواجهه با بحرانهای اجتماعی همچون جنگ، بیماریهای فراگیر مانند کرونا، بلایای طبیعی نظیر زلزله و سیل، فقر، مهاجرت و آسیبهای اجتماعی، نقشی چندوجهی و حیاتی در حفظ انسجام خانواده و پایداری روانی جامعه ایفا میکنند. آنها بهعنوان محور عاطفی خانه، با مدیریت هیجانات منفی، حفظ آرامش ظاهری و انتقال پیامهای امیدبخش، محیطی امن برای فرزندان و سایر اعضای خانواده فراهم میآورند. مادران با استفاده از ابزارهایی همچون گفتوگوی همدلانه، تماس فیزیکی آرامبخش، فعالیتهای سرگرمکننده، دعا و تقویت باورهای معنوی، به کاهش اضطراب و پیشگیری از تروماهای پایدار کمک میکنند. این نقش حمایتی، نهتنها در زمان وقوع بحران بلکه در مرحله بازگشت به شرایط عادی نیز ادامه مییابد؛ جایی که با بازگرداندن نظم روزمره، تشویق به مشارکت اجتماعی و آموزش مهارتهای مقابلهای، تابآوری فردی و خانوادگی را تقویت میکنند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404043019114/مادران-خط-مقدم-مقابله-با-تروماهای-روانی-کودکان-در-جنگ-و-بحران «مادران؛ خط مقدم مقابله با تروماهای روانی کودکان در جنگ و بحران»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | |||
مشارکت مادر در تأمین اقتصادی خانواده، چه بهعنوان زن شاغل و چه بهعنوان زن خانهدار، نقشی مهم در خانواده بهشمار میآید. در حالی که مردان در سنت خانوادگی ایران بیشتر تأمینکننده منابع مالی بودهاند، مادران با مدیریت هوشمندانهٔ این منابع، صرفهجویی و تصمیمگیری درست در هزینهها، ثبات اقتصادی خانواده را تضمین کردهاند. زنان شاغل با کسب مهارتهای تخصصی و درآمدزایی مستقیم، توان مالی خانواده را افزایش میدهند. زنان خانهدار نیز از طریق تولید مالی غیرمستقیم مانند تهیه غذا و خدمات خانگی با هزینه کمتر نسبت به بازار به شکلی مؤثر از بار اقتصادی میکاهند. این نقشآفرینی، علاوه بر تجربههای نسل به نسل، امروزه نیازمند مهارتهای مدیریتی و توانایی شناسایی منابع جایگزین است تا خانواده بتواند حتی در شرایط محدودیت مالی، نیازهای ضروری خود را با کیفیت مطلوب تأمین کند.<ref>[https://bazarekar.ir/fa/news/165835/بررسی-نقش-زنان-و-مادران-در-اقتصاد-خانواده «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وبسایت بازار کار.]</ref> | |||
[ | |||
== | ==== مادران سرپرست خانواده ==== | ||
امروزه در پی تغییرات گسترده فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، الگوی خانواده تکسرپرست افزایش یافته است که بیشتر مادر، نقش تکسرپرست را ایفا میکند. دلایل متعددی همچون طلاق، فوت همسر، اعتیاد، بیماری یا ازکارافتادگی، بیکاری، مهاجرت، متواریشدن همسر یا ازدواجنکردن زن، زمینهساز شکلگیری این نوع از خانواده است. مادران سرپرست خانوار علاوه بر خانهداری و تربیت فرزند، تأمین اقتصادی خانواده را نیز برعهده دارند. چنین مادرانی به دلیل نبود پناهگاه دیگری برای فرزندان، توجه و مراقبت بیشتری به آنها نشان میدهند و اغلب به قیمت تحمل فشارهای اقتصادی و روحی، حاضر به ازدواج مجدد نیستند. حفظ تعادل میان مسئولیتهای گوناگون و رسیدگی به امور عاطفی، آموزشی و اجتماعی فرزندان، مستلزم صرف انرژی و زمان بسیار است.<ref>[https://ssi.journals.umz.ac.ir/article_4695_74a5f088246b579dbc61d72d1d384802.pdf حسنی و محمدزاده، «مادری دلسوزانه؛ تجربۀ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، 1402ش، ص231-238.]</ref> | |||
=== بهداشت خانواده === | |||
مادر با رعایت و ترویج اصول تغذیه سالم، مدیریت وعدههای غذایی، انتخاب مواد غذایی متنوع و غنی از مواد مغذی، و الگو قرار دادن سبک زندگی فعال با گنجاندن فعالیت بدنی و ورزش در برنامهٔ روزانهٔ خانواده، پایههای سلامت جسمی فرزند را استوار میسازد. توجه به بهداشت خواب و ایجاد محیطی آرام برای استراحت کافی، بخشی دیگر از این مدیریت سلامت است که به بهبود رشد کودکان، تقویت سیستم ایمنی و افزایش بهرهوری بزرگسالان کمک میکند. همچنین، مراقبتهای منظم و علمی قبل از بارداری مانند مشاورهٔ پزشکی، اصلاح سبک زندگی و دریافت مکملهای ضروری در کنار مراقبتهای دقیق دوران بارداری و پیگیری سلامت پس از زایمان، زمینهساز تداوم توان جسمی مادر برای ایفای نقشهای خانوادگی و اجتماعی است. مادران با خودمراقبتی آگاهانه و توجه به سلامت شخصی، ضمن پیشگیری از بیماریهای مزمن، الگویی زنده برای نسل آینده در زمینهٔ سبک زندگی سالم ارائه میدهند و از این طریق، چرخهای پایدار از تندرستی و پویایی در خانواده ایجاد میکنند.<ref>[https://www.irna.ir/news/85635530/سلامت-زنان-بنیان-خانواده-سالم-و-جامعه-جوان «سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعۀ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> | |||
== مادر در فرهنگ و ملل == | |||
== | === در ایران === | ||
در جمهوری اسلامی ایران، مادری بهعنوان محوریترین نقش در [[خانواده]] که واحد بنیادین جامعه و کانون اصلی رشد و تعالی انسان است، مورد توجه و عنایت قانونگذاران است. حمایت از نقش مادری و فراهم نمودن امکانات جهت ایفای صحیح این نقش کلیدی و اساسی در خانواده از مهمترین وظایف حکومت اسلامی محسوب میشود. در اصل ۲۱ [[قانون اساسی]]، دولت موظف به اجرا و تحقق [[حقوق زنان]] با رعایت موازین اسلامی در امور زیر است: | [[پرونده:نقش مادری۱.jpg|جایگزین=مادر خانواده در حال بازی با بچها|بندانگشتی|مادر خانواده در حال بازی با ستیا و سروین و هستی؛ خانواده سقازاده خسروشاهی]]در جمهوری اسلامی ایران، مادری بهعنوان محوریترین نقش در [[خانواده]] که واحد بنیادین جامعه و کانون اصلی رشد و تعالی انسان است، مورد توجه و عنایت قانونگذاران است. حمایت از نقش مادری و فراهم نمودن امکانات جهت ایفای صحیح این نقش کلیدی و اساسی در خانواده از مهمترین وظایف حکومت اسلامی محسوب میشود. در اصل ۲۱ [[قانون اساسی]]، دولت موظف به اجرا و تحقق [[حقوق زنان]] با رعایت موازین اسلامی در امور زیر است: | ||
# حمایت از مادران خصوصاً در دوران [[بارداری]] و حضانت فرزندان؛ | # حمایت از مادران خصوصاً در دوران [[بارداری]] و حضانت فرزندان؛ | ||
# ایجاد دادگاه صالح برای حفظ کیان و بقای خانواده؛ | # ایجاد دادگاه صالح برای حفظ کیان و بقای خانواده؛ | ||
| خط ۱۳۱: | خط ۱۲۸: | ||
# حق حضانت. | # حق حضانت. | ||
==== مشارکتهای اجتماعی در ایران ==== | |||
مادران ایرانی در سالهای منتهی به پیروزی [[انقلاب اسلامی]] با حضور فعال در راهپیماییها، حمایت از مبارزان، تربیت فرزندان انقلابی و تحمل سختیها و شهادت عزیزانشان و ایستادگی در برابر رژیم طاغوت، انگیزه و شجاعت را در مردان تقویت میکردند. آنها با الهام از حضرت فاطمه و حضرت زینب به میدان میآمدند، در صفوف نخست مبارزه قرار میگرفتند و با صلابت و فداکاری، پیام آزادیخواهی و عدالتطلبی را به گوش جهانیان میرساندند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n123708/نگاهی_به_پیدایش_انقلاب_اسلامی_و_نقش_زنان_در_پیروزی_آن یزدانی، «نگاهی به پیدایش انقلاب اسلامی و نقش زنان در پیروزی آن»، وبسایت پرتال امام خمینی.]</ref> | |||
در دوران جنگ ایران و عراق نیز مادران، سرمایه اجتماعی مهمی بهشمار میآمدند. آنان با تربیت فرزندانی مؤمن، شجاع و مسئولیتپذیر، زمینهساز حضور نسلی شدند که در برابر تجاوز دشمن ایستاد. این مادران، با رضایت و ایمان قلبی، فرزندان خویش را راهی جبههها کرده و پس از شهادت آنان، با صبر و پایداری، پیامآور فرهنگ ایثار و مقاومت شدند. نقشآفرینی آنان تنها به عرصهٔ تربیت محدود نبود؛ بلکه در ایفای نقش در اعزام و بدرقه رزمندگان، پرستاری از مجروحان، تولید و بستهبندی مواد غذایی و لباس برای رزمندگان، تقویت روحیهٔ مردم و حفظ انسجام خانوادهها سهم مهمی داشتند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1403100201056/نگاهی-به-نقش-مادران-قهرمان-در-هشت-سال-دفاع-مقدس «نگاهی به نقش مادران قهرمان در هشت سال دفاع مقدس»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در جریان جنگ ۱۲ روزهٔ ایران و رژیم صهیونیستی، مادران ایرانی با وجود اضطرابهای شخصی و ترس از آینده، نقش فعالی در خانواده داشتند. آنها ناچار بودند میان پیگیری اخبار و حفظ آرامش خانه تعادل برقرار کنند. در فضای پرتنش ناشی از احتمال گسترش جنگ، قطع ارتباطات یا تهدید مستقیم مناطق مسکونی، مادران سعی در مدیریت نگرانی فرزندان و ساماندادن امور روزمره داشتند. این فعالیتها، از محدودکردن دسترسی به اخبار تا ایجاد فعالیتهای جمعی در خانه، جلوهای از مشارکت اجتماعی و حتی کنش سیاسی غیرمستقیم بود که در سبک زندگی اسلامی، با مفاهیمی چون حفظ بنیان خانواده و مسئولیتپذیری اجتماعی پیوند دارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/85878395/مادر-ستون-آرامش-خانه-در-جنگ-۱۲-روزه «مادر، ستون آرامش خانه در جنگ 12 روزه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> | |||
== | ==== در هنر و ادبیات ایرانی ==== | ||
در [[شعر فارسی]]، مادر بهعنوان نمادی از مهر، فداکاری، ایثار، شکیبایی و عاطفه مورد ستایش قرار گرفته است. [[فردوسی]]، [[سعدی شیرازی|سعدی]]، [[مولانا]]، [[خیام]]، [[عطار نیشابوری|عطار]] و [[نظامی گنجوی|نظامی]] در اشعار خود به جایگاه والای مادر در فرهنگ و ادب ایرانی اشاره کردهاند.<ref>[https://alijazayeri.blogfa.com/post/221 جزایری، «جایگاه مادر در شعر فارسی»، وبسایت یادداشتهای یک روزنامهنگار.]</ref> در ادبیات داستانی، جایگاه مادر بهعنوان نماد مِهر و خِرد، مورد توجه بوده است. بهطور مثال بر اساس [[شاهنامه]] فردوسی، شخصیتهایی چون فرانک و تهمینه با ویژگیهای مادرانهشان، نقشی اساسی در تربیت و هدایت فرزندان ایفا میکنند. در دوران معاصر، نویسندگانی چون [[سیمین دانشور]] در سووشون، تصویرگر نقش مادر در بستر اجتماعی و سیاسی ایران بوده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/213469/سیمای-زن-و-مادر-در-ادب-فارسی-و-فرهنگ-اصیل-ایرانی-اظهار «سیمای زن و مادر در ادب فارسی و فرهنگ اصیل ایرانی/ اظهار نظر نویسندگان و اهل قلم معاصر در گفتوگو با مهر»، خبرگزاری مهر.]</ref> | |||
در هنرهای تجسمی ایرانیان همچون نقاشی، تصویر مادر با نگاهی تقدیسی و گاهی نمادین، بیانگر پیوند عمیق عاطفی و معنوی بین مادر و فرزند است.<ref>[https://www.isna.ir/news/00061926252/جلوه-مهر-مادرانه-در-تابلوهای-نقاشی «جلوه مهر مادرانه در تابلوهای نقاشی»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | |||
جایگاه مادر در سینمای ایران، همواره محور داستانهایی پر احساس و تأثیرگذار بوده است. فیلم مادر از علی حاتمی، میم مثل مادر از رسول ملاقلیپور، مهمان مامان از داریوش مهرجویی، مامان از آرش انیسی، شیار ۱۴۳ از نرگس آبیار و ویلاییها از منیر قیدی، تصویرگر نقش پررنگ مادر در مواجهه با رنجها و سختیها و نیز نشانگر فداکاری و مهر بیپایان مادرانه هستند.<ref>[https://www.qudsonline.ir/news/952305/نگاهی-به-سیمای-مادر-در-چهار-دهه-سینمای-ایران-از-مادر-دهه-۶۰ «نگاهی به سیمای مادر در چهار دهه سینمای ایران/ از «مادر» دهه 60 تا «مامان» دهه 90»، وبسایت روزنامۀ قدس.]</ref> | |||
=== | ==== روز ملی مادر ==== | ||
در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران، روز بیستم [[جمادی الثانی|جمادیالثانی]] که مصادف با ولادت [[حضرت فاطمه]] است، به ابتکار [[امام خمینی]] بهعنوان روز زن و روز مادر نامگذاری شد. این انتخاب، مبتنی بر جایگاه بیهمتای فاطمه زهرا بهعنوان الگوی کامل [[زن مسلمان]] در عرصههای همسرداری، مادری، [[عفاف]]، [[ایمان]]، [[ایثار]] و مبارزه با ظلم است. بر اساس باور [[شیعه|شیعیان]]، حضرت فاطمه تنها بانویی است که پدرش، همسرش و خود او همگی معصوم بودهاند. همچنین پیامبر اسلام، دخترش فاطمه را '''امّابیها''' لقب داده است؛ یعنی دختری که همچون مادری مهربان برای پدر خویش بود. زندگی کوتاه اما پربار حضرت فاطمه، نمونهای بینظیر از ایفای نقش مادری و همسری دانسته میشود. انتخاب روز ولادت حضرت فاطمه بهعنوان روز مادر، نشانگر اهمیت مادرانگی در فرهنگ اسلامیایرانی است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4849802/دلیل-نامگذاری-ولادت-حضرت-فاطمه-به-عنوان-روز-مادر «دلیل نامگذاری ولادت حضرت فاطمه بهعنوان روز مادر»، خبرگزاری مهر.]</ref> | |||
== حقوق مادر == | == حقوق مادر == | ||
در فرهنگ اصیل ایرانی و نیز بر اساس آموزههای دین اسلام، مادر از حقوق ویژهای برخوردار است، ازجمله: | در جوامع مختلف، حقوق قانونی مادران در قبال خانواده و فرزندان بهشیوهای گوناگونی تعریف شده است. در بسیاری از جوامع، والدین یا مادر اجازه دارند تا دربارهٔ تحصیل، [[دین]]، مراقبتهای پزشکی و محل زندگی کودک خود، تصمیم بگیرند.<ref>. منجم، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، 1381ش، ص95.</ref> همچنین حقوق [[زایمان]]، [[شیردهی]]، نگهداری از فرزندان و حقوق خانوادگی از جمله حقوق مرتبط با مادر است. اکرام جایگاه مادران در نظام اجتماعی و خانوادگی، توجه به اشتغال مادران، حمایتهای قانونی و ارائه خدمات مالی و رفاهی به مادران هم از طرف دولت و هم از طرف [[پدر]] خانواده از جمله مسائلی است، که منجر به تثبیت نقش مادری زنان در نظام خانواده و جامعه میشود.<ref>[https://civilica.com/doc/1033878/ قاسمزاده و ستایشپور، «حق مادری در قوانین موضوعه ایران»، 1399ش، ص2.]</ref> یکی از مسائل مهم در نگاه اسلام پس از طرح حقوق فرزند بر مادر، حق مادر بر فرزند است.توصیهها و دستورات زیادی در قالب آیات و روایت از خداوند متعال و معصومین در مورد حق مادر بر فرزند شدهاست از جمله ایت توصیه ها میتوان به موارد ذیل اشاره کرد: نیکی و احسان، قدرشناسی، نگاه مهرآمیز، بهدستآوردن رضایت پدر و مادر، زیارت مزار مادر پس از مرگ، قرائت قرآن برای مادر پس از مرگ،انجام اعمال نیک به نیت مادر. در فرهنگ اصیل ایرانی و نیز بر اساس آموزههای دین اسلام، مادر از حقوق ویژهای برخوردار است، ازجمله: | ||
* '''حق شیردهی؛''' همسر یا غیر همسر نمیتواند مادر را از شیردهی به فرزند، محروم کند مگر به دلیل مصالح برتر. | * '''حق شیردهی؛''' همسر یا غیر همسر نمیتواند مادر را از شیردهی به فرزند، محروم کند مگر به دلیل مصالح برتر. | ||
* '''حق ارث؛''' در فرهنگ اسلامی، مادر از فرزند فوتشده خود، ارث میبرد.<ref>سورهٔ نساء، آیهٔ 11.</ref> | * '''حق ارث؛''' در فرهنگ اسلامی، مادر از فرزند فوتشده خود، ارث میبرد.<ref>سورهٔ نساء، آیهٔ 11.</ref> | ||
| خط ۱۷۱: | خط ۱۵۱: | ||
* '''حق دعای فرزند برای مادر'''؛ دعا و استغفار فرزند باعث آسانی زندگی مادر و برکت در آخرت او میشود.<ref>سورهٔ احقاف، آیهٔ 17؛ سورهٔ اعراف، آیهٔ 189؛ سورهٔ فرقان، آیهٔ 74.</ref> | * '''حق دعای فرزند برای مادر'''؛ دعا و استغفار فرزند باعث آسانی زندگی مادر و برکت در آخرت او میشود.<ref>سورهٔ احقاف، آیهٔ 17؛ سورهٔ اعراف، آیهٔ 189؛ سورهٔ فرقان، آیهٔ 74.</ref> | ||
== | == دیدگاهها == | ||
[[پرونده:نقش مادری.jpg|جایگزین=تقدیر پدر خانواده بعد از گرفتن دسته گل تبریک تولد از سوی فرزندان دسته گل را به همسرش (لیلی بقایی) به پاس زحمات اش تقدیم میکند|بندانگشتی|تقدیر پدر خانواده بعد از گرفتن دسته گل تبریک تولد از سوی فرزندان دسته گل را به همسرش (لیلی بقایی) به پاس زحمات اش تقدیم میکند؛ خانواده زرگریان]] | |||
=== | === دیدگاه فمنیسم === | ||
فمینیستها، اقتدار مرد را منشأ اصلی شکلگیری نظامهای پدرسالار معرفی کرده و مظلومیت تاریخی زنان را بر همین مبنا تفسیر میکنند. آنها منزلت اجتماعی را در میزان درآمد شغلی دنبال کرده و نقش مادری را بزرگترین مانع در این مسیر میدانند، برای برداشتن این مانع از یکسو به تحقیر نقشهای مادری پرداخته و آنها را «در آشپزخانه ماندن» و «کهنه شستن» مینامند و از سوی دیگر به اهمیت [[اشتغال زنان]] تأکید دارند. در چنین روندی، نفرت از نقش مادری گسترش یافته و بهناچار نقش مادری را از مادر بودن تفکیک میکنند. مادری را بهعنوان نقش عام اجتماعی و وظیفه مشترک زن، مرد، خانواده و جامعه میدانند. با این تفکیک؛ نهتنها نقش مادری در خانواده، عاری از پشتوانه طبیعی شد که مادر بودن نیز منتفی شده و فرزندان با سپردهشدن بهدست پرستاران، محروم از مهر مادری شدند. برخی متفکران غربی با توجه به پیامدهای پدیده بیمادری و تبدیلشدن خانه غربی به خوابگاه، بر بازگشت زن به کانون خانواده تأکید دارند.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمیشدن خانواده؛ فرایند آسیبدیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص98-94.]</ref> | |||
با آغاز جنبشهای فمنیستی در غرب و تلاش برای احقاق [[نظام حقوق زن در اسلام|حقوق زن]] یکی از مسائلی که مورد توجه فمنیستها قرار گرفت مساله مادری بود. تلاش فمنیستها جهت برابری حقوق زن و مرد در نحلههای مختلف با رویکردهای متفاوت موجب، دیدگاهی متفاوت در مساله مادری شد. در طول اين سالها، برخي به عنـوان نهـادي انقيـادآميـز بـه مادري تاختند و از آنجا كه مادري در اين فضا با مفاهيمي چون سـنت و پدرسالاري گره خورده بود، تلاش براي فهم اجتمـاعي ايـن مسـئله بـا شـورش و مبـارزه عليـه خانواده و فرزندآوري يكي دانسته شد. برخي ديگر به ريشههاي اقتصادي مـادري و تـأثيري كـه سرمايهداري و تكنولوژي بر آن ميگذارد هجوم بردند.عـدهاي ديگـر سـاختارها را كنار گذاشته و به تجربههاي خرد مادران در زنـدگي روزمـره توجـه كردنـد.عـدهاي فرزندآوري و مراقبت را طبيعت زن دانستند و خواستار توجه اساسي به تفاوتهـاي ميـان زن مرد شدن.د برخي هم به عامليت مادران و خلاقيتهاي آنهـا پرداختنـد. در این میان عده زيادي هم بودند كه عمده پژوهشها و جريانهاي متأثر از [[فمینیسم|فمینيسم]] را داراي پيشداوري و مفروضات غلطي دانستند و از فقـدان صداي مادران اقليت در گفتمانهاي اصلي رويكردهـاي فمينيسـتي انتقـاد كردنـد.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_69958_a3164971d3ee59d9cae3dc0f0deb8d07.pdf رفعت جاه و دیگران، «تأملي بر تحول پارادايمي مسئلة «مادري»»، 1397ش]</ref> | |||
=== | === دیدگاه اندیشمندان اسلامی === | ||
در | از دیدگاه بسیاری از عالمان، اندیشمندان و بزرگان دینی نقش مادر در رشد، تربیت فرزندان و پیشرفت جوامع بسیار مشهود است. از منظر آیتالله جوادی آملی این زنان هستند که جامعه را تربیت میکنند و از میان نقشهای مختلفی که بر عهدهٔ زنان است، نقش مادری از بقیه وظایف آنها برای [[خانواده]] و اجتماع مهمتر است.<ref>. جوادیآملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1387ش، ص136.</ref> | ||
اصلیترین و مهمترین وظیفهٔ زن، مادر شدن است. هفت سالی که کودک تحت تربیت مستقیم مادر است، حیاتیترین دوران شکلگیری شخصیت روحی و فکری کودک را تشکیل میدهد.<ref>جوادیآملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1387ش، ص137.</ref> از منظر [[امام خمینی]] مادران بهعنوان محور کانون خانواده، نقش مؤثرتری در تفهیم ارزشها و قواعد به کودکان دارند که این امر در سعادت و شقاوت جامعه نیز اثرگذار است. مادر، مربی انسانها است و با تربیت صحیح فرزندان میتواند کشوری را آباد کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5659/6793/81329/نقش-مادران-در-سعادت-جامعه-از-دیدگاه-امام-خمینی%22ره%22%22قسمت-دوم%22 . سعیدی، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی(ره)»، 1388ش، ص3.]</ref> | |||
بهعقیدهٔ بزرگان دینی، کاهش نقش مادری در نظام خانواده و واگذاری کودکان به [[مرکز نگهداری کودکان|مراکز نگهداری]] موقت مانند [[مهد کودک]]، [[احساس|احساسات]] و عواطف میان مادر و فرزند را کم کرده و تبعات روحی و جسمی بسیاری را هم برای کودک و هم برای مادر بهدنبال خواهد داشت. پرورش استعدادهای روحی، معنوی و فکری کودکان در محیط خانواده، با نقشآفرینی والدین خصوصاً مادر امکانپذیر است و مدارس، دانشگاهها و مراکز تحصیلی گوناگون نقش کمتری را ایفا میکنند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/12/23/1026398/جایگاه-زنان-و-مادران-از-دیدگاه-آیت-الله-جوادی-آملی . «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیتالله جوادیآملی»، وبسایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: 21 تیر 1401ش.]</ref> | |||
در رویکرد اسلامی؛ مادری از الزامات طبیعی حیات زنانه دانسته شده و [[نقش تربیتی زن|نقشهای تربیتی زن]] بهعنوان مادر، تکلیف عبادی معرفی میشوند که در دستگاه خلقت بهعهده زن گذاشته شده است.<ref>سوره نحل، آیه 72.</ref> مادری در این نگاه، یک شغل نیست بلکه راه عبودیت زن از مسیر مادری یعنی انسانپروری گذشته<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمیشدن خانواده؛ فرایند آسیبدیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص95.]</ref> و زن را موجود بهشتی میسازد.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref> | |||
== روانشناسی | === دیدگاههای روانشناسی === | ||
مادرانگی از منظر روانشناسی، فرآیندی چندبعدی است که سلامت روان، ثبات هیجانی و کیفیت روابط را با رشد شخصیت و هویت کودک پیوند میدهد. برخورداری مادر از سلامت روان، پیششرط تأمین بهداشت روانی خانواده و تربیت فرزندانی سالم و متعادل است. مادر متعادل و متوازن، به احتمال بیشتر، فرزندانی با شخصیت پایدار و تواناییهای اجتماعی و اخلاقی پرورش میدهد. دلبستگی ایمن که پایهٔ سلامت روان و شایستگی فرد است، عمدتاً تحت تأثیر رفتار مادر شکل میگیرد و در دسترس بودن و پاسخدهی مناسب مادر از عوامل کلیدی آن است. مادر بر پایه سلامت روانی و شخصیتی خود، با نگرش مثبت به توانمندیهای فرزند مینگرد و علاوه بر جبران کاستیها، نقاط قوت او را تقویت میکند. همچنین، ارتباط مؤثر مادر، اعتمادبهنفس، کیفیت زندگی و سازگاری خانوادگی را در فرزند افزایش داده، استرس او را کاهش میدهد و زمینهساز خانوادهای کارآمد با فرزندانی سالم میشود.<ref>[https://pzk.journals.miu.ac.ir/article_1013_1e29a7484e7f2303918180d5205d5c4f.pdf هوشیاری و صفورایی، «ویژگیهای مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روانشناسی»، 1393ش، ص68-82.]</ref> | مادرانگی از منظر روانشناسی، فرآیندی چندبعدی است که سلامت روان، ثبات هیجانی و کیفیت روابط را با رشد شخصیت و هویت کودک پیوند میدهد. برخورداری مادر از سلامت روان، پیششرط تأمین بهداشت روانی خانواده و تربیت فرزندانی سالم و متعادل است. مادر متعادل و متوازن، به احتمال بیشتر، فرزندانی با شخصیت پایدار و تواناییهای اجتماعی و اخلاقی پرورش میدهد. دلبستگی ایمن که پایهٔ سلامت روان و شایستگی فرد است، عمدتاً تحت تأثیر رفتار مادر شکل میگیرد و در دسترس بودن و پاسخدهی مناسب مادر از عوامل کلیدی آن است. مادر بر پایه سلامت روانی و شخصیتی خود، با نگرش مثبت به توانمندیهای فرزند مینگرد و علاوه بر جبران کاستیها، نقاط قوت او را تقویت میکند. همچنین، ارتباط مؤثر مادر، اعتمادبهنفس، کیفیت زندگی و سازگاری خانوادگی را در فرزند افزایش داده، استرس او را کاهش میدهد و زمینهساز خانوادهای کارآمد با فرزندانی سالم میشود.<ref>[https://pzk.journals.miu.ac.ir/article_1013_1e29a7484e7f2303918180d5205d5c4f.pdf هوشیاری و صفورایی، «ویژگیهای مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روانشناسی»، 1393ش، ص68-82.]</ref> | ||
== | == چالشها == | ||
در دنیای معاصر، مادرانگی با چالشهای متنوع و پیچیده مواجه شده است. | در دنیای معاصر، مادرانگی با چالشهای متنوع و پیچیده مواجه شده است. | ||
* '''نقشهای زنانه''': مادری همواره در فرهنگ ایرانی نقش اصلی و مقدس زن شناخته میشد و پیوندی عمیق با فیزیولوژی و هویت زنانه داشت؛ اما تحولات فرهنگی و اجتماعی منجر به بازاندیشی و تغییر نگرش برخی دربارهٔ نقشهای زنانه شده است. زنان امروز علاوه بر نقش مادری، گزینههای گستردهای در زندگی شخصی و اجتماعی خود دارند و تصمیمگیری دربارهٔ فرزندآوری و مادر شدن بیشتر مبتنی بر اختیار و شرایط فردی آنها است.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1213153/مادری-در-کشاکش-مدرنیته-و-سنت رستگارخالد، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وبسایت جوانآنلاین.]</ref> | * '''نقشهای زنانه''': مادری همواره در فرهنگ ایرانی نقش اصلی و مقدس زن شناخته میشد و پیوندی عمیق با فیزیولوژی و هویت زنانه داشت؛ اما تحولات فرهنگی و اجتماعی منجر به بازاندیشی و تغییر نگرش برخی دربارهٔ نقشهای زنانه شده است. زنان امروز علاوه بر نقش مادری، گزینههای گستردهای در زندگی شخصی و اجتماعی خود دارند و تصمیمگیری دربارهٔ فرزندآوری و مادر شدن بیشتر مبتنی بر اختیار و شرایط فردی آنها است.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1213153/مادری-در-کشاکش-مدرنیته-و-سنت رستگارخالد، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وبسایت جوانآنلاین.]</ref> | ||
