خانه‌داری: تفاوت میان نسخه‌ها

در ادبیات معاصر، خانه‌داری به‌عنوان رفتار، کردار یا وظیفه‌ای تعریف می‌شود که مرتبط با خانواده<ref>[https://www.jrcp.ir/article_13024_fa2274da762c785b62434386a4e80f6d.pdf امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۳.]</ref> و الگوی مدیریت خانواده و نقش اجتماعی است. در این خوانش، خانه‌داری شامل مسئولیت‌هایی مرتبط با حیات خانوادگی است.<ref>[https://allarchive.ir/khane-dari-honar-e-masouliyat/ «خانه‌داری؛ هنری با مسئولیت‌های بزرگ در بنای خانواده و جامعه»، وب‌سایت آرشیو کامل.]</ref> در این چارچوب، خانه‌داری نقشی با مسئولیت‌های مشترک میان زن و مرد تلقی می‌شود؛ به‌گونه‌ای که نقش‌های مادری و همسری در بستر آن معنا می‌یابند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160216101612-9999-52.pdf بدری‌منش و صادقی‌فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۴ش، ص۸۲]؛ [https://pubs.jz.ac.ir/article_86175_404771695f9dfc3bbb05f09d80b2646f.pdf غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۳–۳۰.]</ref> با این حال، در جوامع مختلفی از جمله [[ایران]]، سهم زنان در انجام وظایف خانه‌داری بیشتر گزارش شده و در [[فرهنگ ایرانی]] از زنان خانه‌دار با عنوان [[کدبانو]] یاد می‌شود. از این منظر، خانه‌داری بیش از آن‌که شغلی با تعریف قراردادی و دستمزد رسمی باشد، یک وظیفه خانوادگی و نقش اجتماعی چندبعدی محسوب می‌شود.<ref>آزاد ارمکی، جامعه‌شناسی خانواده ایرانی، 1390ش، ص101.</ref>

== اقسام خانه‌داری ==

* '''الگوی مشارکتی:''' الگویی که در آن وظایف عملی خانه و کار خانگی و مسئولیت‌های مدیریتی بین زن و مرد براساس توافق، علاقه یا وقت تقسیم می‌شود.<ref>گلشن فومنی، روان‌شناسی اجتماعی، 1391ش، ص49.</ref>

برآوردهای سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۱م نشان می‌دهد ارزش اقتصادی فعالیت‌های کار خانگی بدون مزد که اغلب توسط زنان انجام می‌شود، حدود ۱۱ تریلیون دلار بوده است. این رقم صرفاً ناظر بر ارزش مالی فعالیت‌هایی چون نظافت، پخت‌وپز و مراقبت روزمره است و تمام ابعاد مفهومی و اجتماعی خانه‌داری را دربر نمی‌گیرد.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_13147.html حسین‌پور، «فهم خانه‌داری به عنوان یک شغل و چالش‌های آن از منظر زنان خانه‌دار شهر قم»، ۱۴۰۰ش، ص۹۶.]</ref>

بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۱ش، حدود ۲۱ میلیون زن خانه‌دار در ایران وجود دارد که معادل ۶۲درصد از کل جمعیت زنان و حدود ۸۰درصد از زنان متأهل کشور است.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‌داری در سیاستگذاری‌های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref> در سرشماری سال ۱۳۹۰ش، بیش از ۱۴ میلیون زن به عنوان خانه‌دار ثبت شده بود.<ref>[https://payeshjournal.ir/article-1-490-fa.html ساروی و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته به‌سلامت زنان شاغل و خانه‌دار»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰.]</ref> بیشترین تمرکز جمعیتی زنان خانه‌دار در گروه سنی ۳۰ تا ۳۴ سال گزارش شده و حدود ۶درصد از آنان ازدواج نکرده‌اند.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‌داری در سیاستگذاری‌های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref>

[[پرونده:خانه‌داری۲.png|جایگزین=زنانی اروپایی در کارخانه اسلحه‌سازی کلت در هارتفورد|بندانگشتی|زنانی اروپایی در کارخانه اسلحه‌سازی کلت در هارتفورد، کنتیکت. عکس از کتابخانه کنگره، واشینگتن‌دی‌سی]]

خانه‌داری در گذشته، نقش و بخش اصلی [[هویت زنانه|هویت زنان]] شناخته می‌شد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_86175.html غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰.]</ref> نبود زیرساخت‌های شهری و فناوری، انجام کارهای خانگی ضروری برای بقا، مانند تهیه و حمل [[آب]]، پخت‌وپز و نگهداری وسایل گرمایشی را پرزحمت می‌کرد. با این‌حال، خانه‌داری صرفاً به فعالیت‌های فیزیکی محدود نبود و مدیریت منابع خانوار، مراقبت عاطفی و [[تربیت فرزند]] را نیز دربر می‌گرفت. با گسترش [[شهرنشینی]] و [[فناوری]]، بخشی از این وظایف دگرگون شد؛ اما کارکردهای مدیریتی و مراقبتی همچنان باقی ماند.<ref name=":0">[https://www.jrcp.ir/article_13024_fa2274da762c785b62434386a4e80f6d.pdf امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.]</ref>

شهرنشینی نیز با افزایش دسترسی به آب، برق، [[حمل‌ونقل]] و [[خدمات شهری]]، موجب افزایش اهمیت و پیچیدگی نقش خانه‌داری و فراگیری مهارت‌های متناسب با آن شد. همچنین، امکان تعاملات شهری و استفاده از فضاهای عمومی، به غنی‌تر شدن ابعاد تربیتی و اجتماعی این نقش کمک کرده است.<ref>[https://www.jrcp.ir/article_13024_fa2274da762c785b62434386a4e80f6d.pdf امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.]</ref>

پس از [[جنگ جهانی دوم]]، بازتعریف نقش خانه‌داری با گسترش [[اشتغال]] و برجسته‌شدن [[ارزش اقتصادی کار]] شتاب گرفت و به تقابل میان ارزش‌های اقتصادی و کارکردهای غیرمادی این نقش، مانند [[تربیت]] و ایجاد [[آرامش]]، انجامید.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1369ش، ص225.</ref> این تقابل در نگاه‌های معاصر نیز ادامه دارد؛ به‌گونه‌ای که تأکید بر حق انتخاب زنان میان خانه‌داری، اشتغال یا ترکیب هر دو مطرح است. الگوی ترکیبی این نقش به‌ویژه از سوی مردان مورد توجه است.<ref>[https://civilica.com/doc/2226816/ ابوالحسنی و همکاران، «فهم مردان و زنان از نقش خانه‌داری»، ۱۴۰۴ش.]</ref> برخی معتقدند نگاه صرفاً اقتصادی به خانه‌داری موجب نادیده گرفتن ابعاد دیگر خانه‌داری مانند [[آرامش روانی]]،<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۸–۱۶۷.]</ref> [[فرهنگ‌پذیری]]، [[جامعه‌پذیری]] و [[سرمایه اجتماعی]] شده و می‌تواند به تضعیف کارکردهای فرهنگی و اجتماعی خانواده بینجامد.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۷.]</ref> گسترش [[کسب‌وکارهای خانگی]] در برخی جوامع نیز نشان‌دهنده امکان هم‌زیستی نقش‌های مراقبتی با فعالیت‌های اقتصادی در فضای خانه است؛ بدون آنکه ماهیت خانوادگی این نقش دگرگون شود.<ref>[https://civilica.com/doc/1993005/ مژدکانلو و سیلاخوری، «تأثیر بررسی کسب و کارهای خانگی بر رضایت زنان خانه‌دار»، ۱۴۰۲ش، ص۷.]</ref>

نظریات فمینیستی از جمله نخستین دیدگاه‌های اجتماعی هستند که خانه‌داری را به‌عنوان مسئله‌ای کلیدی در نابرابری‌های جنسیتی مطرح کرده‌اند.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_100862_637d7be7d12a666981e09ff599b6cc94.pdf شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.]</ref> اثر «زن خانه‌دار» از مطالعات اولیهٔ این حوزه به‌شمار می‌رود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160216101612-9999-52.pdf بدری‌منش و صادقی فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۴ش، ص۶۱.]</ref> جامعه‌شناسان فمینیست از جمله [[مرلین فرنچ]]،<ref>فرنچ، جنگ علیه زنان، ۱۳۷۴ش، ص۱۹.</ref> [[آن اکلی]]،<ref>آبوت و والاس، جامعه‌شناسی زنان، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۹.</ref> [[اسکات هیلدا]] و [[مارگارت بنستون]]<ref>تانگ، نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریه‌های فمینیستی، ۱۳۸۷ش، ص۹۴.</ref> با اثرپذیری از اندیشه‌های [[فمینیسم مارکسیست|مارکسیستی]]، [[کار خانگی]] را در [[نظام سرمایه‌داری]] فاقد [[ارزش اقتصادی]] برای [[زن]] دانسته و آن را سازوکاری برای بازتولید [[تقسیم کار جنسی]]، تداوم نظام [[مردسالاری]] و خدمت به نظام سرمایه‌داری تفسیر کرده‌اند.<ref>هام، فرهنگ نظریه‌های فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۲.</ref> فمینیست‌ها در نقد ماهیت خانه‌داری،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1765005663-6933d95fbb8f1-10692-1404-4.pdf شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.]</ref> رویکردهای عملیِ متفاوتی دارند. برخی معتقدند تعیین [[دستمزد]]، این مسئله را حل می‌کند. گروهی دیگر معتقدند دستمزدی‌کردن خانه‌داری، زنان را در انزوا نگه می‌دارد و مشکل بنیادین تقسیم جنسی کار را برطرف نمی‌کند.<ref>هام، فرهنگ نظریه‌های فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۳.</ref>

# به رسمیت شناختن خانه‌داری به‌عنوان یک شغل.

# ایجاد نظام بیمهٔ ویژه (بازنشستگی و درمان).<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‌داری در سیاستگذاری‌های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۵.]</ref>

# درج فعالیت‌های خانگی در نظام آماری و محاسبه در [[تولید ناخالص داخلی]].<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‌داری در سیاستگذاری‌های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷6.]</ref>

# گسترش آموزش با ایجاد مراکز مهارت‌افزایی و توانمندسازی، آموزش‌های هدفمند اولیه و ضمن خدمت.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶.]</ref>

[[رده:اقتصاد خانواده]]

[[رده:خانواده]]

[[رده:زنان بر پایه پیشه]]

==کسب‌وکار خانگی==

اکثر صاحبان کسب‌وکارهای خانگی بر این باورند که کار کردن در خانه، کیفیت زندگی را نیز بهبود می‌بخشد؛ زیرا وقت بیشتری به خانواده اختصاص یافته، به مسائل و موضوعات خانوادگی بهتر رسیدگی می‌شود. از دیگر مزایای کسب‌وکار خانگی می‌توان به آزادی و استقلال عمل بیشتر، ساعات کاری انعطاف‌پذیر، ایجاد تعادل و موازنه بیشتر بین کار و زندگی، پایین‌بودن هزینه راه‌اندازی، پایین‌بودن میزان ریسک؛ امکان کارکردن پاره‌وقت، راحت‌تر بودن تربیت بچه‌ها، داشتن فرصت بیشتر، تناسب با ویژگی‌های جسمی افراد معلول و کم‌توان، تناسب با اقشار مختلف، احتمال موفقیت بیشتر، احساس راحتی بیشتر و عدم نیاز به مجوز، اشاره کرد.<ref>[https://karafarini.kashanu.ac.ir/fa/page/2601/کسب-و-کار-خانگی «کسب و کار خانگی»، وب‌سایت دانشگاه کاشان.]</ref>

در نظام‌های مختلف فرهنگی، [[تقسیم کار خانگی|کار خانگی]] نقشی اجتماعی است که بر محور جنسیت جداسازی شده است و بر اساس آن زنان در همه‌جا با پرورش کودکان، نگهداری و اداره خانه سروکار دارند. گیدنز، نقش خانه‌داری از قبیل تولیدمثل، مراقبت و پرورش فرزندان را متناسب با الزامات فیزیکی زن دانسته و آن را از همگانی‌های فرهنگ بشری می‌داند.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی‌اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، 1399ش، ص144.]</ref>

آنچه از مفهوم کار در ذهن تبادر می‌کند مشاغل دستمزدی است که افراد برای کسب درآمد مشغول به انجام آنها می‌شوند. مشاغل عمدتاً انتخابی بوده، ساعت کار و روزهای تعطیلی آن مشخص است، دوران بازنشستگی داشته و افراد می‌توانند از مشاغل خود استعفا دهند. کار خانگی فاقد این ویژگی‌ها بوده و دارای پیچیدگی‌های پنهان است.<ref>[https://ketabnews.com/fa/news/22276/هزار-توی-کار-خانگی-در-گفتوگو-با-نجمه-واحدی آزموده، «هزار توی کار خانگی در گفت‌وگو با نجمه واحدی»، وب‌سایت کتاب‌نیوز.]</ref> هرچند در سطح جهان تلاش‌هایی صورت می‌گیرد که برای پایان‌دادن به کار بدون مزد خانه‌داری، راه‌حل‌هایی ارائه داده و آن را به یک فعالیت اقتصادی با مزد تبدیل کنند؛<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی‌اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، 1399ش، ص144.]</ref> اما با تعیین دستمزد و پرداخت بیمه نیز از دشواری‌های آن کاسته نمی‌شود. کار خانگی فقط یک شغل نیست و تنظیم آن با ویژگی‌های شغل، ماهیت کار خانگی را مخدوش می‌کند. در اسلام با توجه به جایگاه زن در خانواده، حقوق همه‌جانبه‌ای از جمله حقوق اقتصادی برای او تعریف شده است.<ref>[https://ketabnews.com/fa/news/22276/هزار-توی-کار-خانگی-در-گفتوگو-با-نجمه-واحدی آزموده، «هزار توی کار خانگی در گفت‌وگو با نجمه واحدی»، وب‌سایت کتاب‌نیوز.]</ref> در این الگو، [[خانه‌داری و کدبانویی در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای|خانه‌داری]] امر عبادی دانسته شده و زن از مسیر مقدسی به نام همسری و مادری به بندگی خدا می‌پردازد و به سطح شغل دستمزدی تقلیل نمی‌یابد.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص95 و 99.]</ref>

کار خانگی را به بدنی و عاطفی تقسیم می‌شود. تصور خیلی‌ها از کار خانگی همان کار بدنی است؛ لذا گمان می‌کنند که با پیشرفت تکنولوژی کار خانگی نیز آسان شده است، حال این‌که کار خانگی عمدتاً عاطفی بوده و توأم با کار بدنی انجام می‌شود؛ لذا غیرقابل رؤیت باقی می‌ماند. به‌طور مثال در خانه نه‌تنها غذا پخته می‌شود، بلکه غذا با توجه به ذائقه غذایی، بیماری یا وضعیت سلامت افراد، به شکل خاصی آماده می‌شود. تغذیه، پوشاندن، شست‌وشو و مراقبت از کودک وجهی است که با وجه دیگر یعنی درک نیازهای عاطفی کودک رابطه متقابل دارد، پرستاری از یک کودک فقط یک کار بدنی نیست، بلکه با توجه به نیازهای عاطفی کودک انجام می‌شود. عاطفی‌بودن کار خانگی، همان وجهی است که اختصاص دستمزد به کار خانگی را سخت یا غیرممکن کرده و برون‌سپاری کامل آن را به بازار نیز دشوار می‌کند.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/514161/ «دو رویکرد متفاوت به کار خانگی زنان»، وب‌سایت شفقنا.]</ref>

کار خانگی با تمام پیچیدگی‌های که دارد هماهنگ با طبیعت زنان بوده<ref>سوره اعراف، آیه 189.</ref> و کارهای بدنی که انجام می‌دهند توأم با عاطفه است؛ منتها انجام چنین مسؤلیتی مستلزم آن است که زن فارغ از دغدغه اشتغال بیرونی، در محیط خانه آسایش و نشاط داشته باشد تا بتواند کانون خانواده را محل آسایش مرد و پرورش فرزندان خود بسازد.<ref>مطهری، مجموعه آثار شهید مطهری (نظام حقوق زن در اسلام)، 1377ش، ج‏19، ص223.</ref>

کار خانگی با وجود اهمیت و سنگینی، در افکار عمومی، ساده و کم‌اهمیت انگاشته می‌شود. فمینیست‌ها داوری عمومی را ناشی از فرهنگ مردسالار دانسته و معتقدند ساختارهای اجتماعی مردانه، همه چیز را بر مبنای [[جنسیت]] ارزش‌گذاری می‌کند؛ لذا امور مردانه ارزشمند و فعالیت‌های زنانه کم‌ارزش تلقی می‌شوند. چنین برداشتی عمدتاً ناشی از این است که کارهای خانه پنهان از دید عموم، بدون چشم‌داشت مادی و اغلب از روی علاقه انجام می‌شود.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_13147.html حسین‌پور و دیگران، «فهم خانهداری به‌عنوان یک شغل و چالش‌های آن از منظر زنان خانهدار شهر قم»، 1400ش، ص106.]</ref>

امروزه با وجود تکنولوژی‌های پیشرفته در حوزه لوازم خانگی، نه تنها از کار زنان در خانه کاسته نشده که انتظارات جامعه از زنان برای ایفای نقش‌های مادری، همسری، خانه‌دار و شغل بیرون از خانه، مسئولیت‌های آنها را افزایش داده و موجب گسترش انواع بیماری‌های جسمی و روحی میان زنان شده است؛<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_13147.html حسین‌پور و دیگران، «فهم خانهداری به‌عنوان یک شغل و چالش‌های آن از منظر زنان خانهدار شهر قم»، 1400ش، ص98.]</ref> زیرا کار خانگی وظیفه طبیعی زنان شمرده می‌شود و اشتغال بیرونی موجب تراکم و تعارض نقش‌های زنانه شده و خانه، خالی از مهر مادری و همسری می‌شود با تبدیل‌شدن خانه به خابگاه نه‌تنها زن آسیب می‌بیند که تمام اعضای خانواده دچار مشکل می‌شوند.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص97.]</ref>

کارشناسان به‌طور عمده در رابطه با کار زنان در خانه دو دیدگاه متفاوتی دارند؛ برخی در جست‌وجوی راهکاری برای پرداخت مزد هستند. اینها معتقدند زنان خانه‌دار به‌رغم این‌که بیش از مردان زحمت می‌کشند، اما کار آنها نه‌تنها مزدی ندارد که نه به چشم می‌آید و نه همسنگ با کار مردان سنجیده می‌شود. دیدگاه دوم بر بعد عاطفی کار خانگی تأکید دارد و خانه‌داری را متناسب با نظام تمایلات زنانه دانسته و معتقدند زنان کار خانگی را با عشق و علاقه انجام می‌دهند و پرداخت مزد، تقلیل‌دادن مهر مادری و عشق همسرانه است؛ اما می‌توان با فرهنگ‌سازی و با حفظ [[منزلت مادری]] و همسری، مزایایی از قبیل بیمه خانه‌داری یا در شرایط خاص حمایت‌های مورد نیاز برای آنها در نظر گرفت.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/514161/ «دو رویکرد متفاوت به کار خانگی زنان»، وب‌سایت شفقنا.]</ref>

==منابع==

{{آغاز منابع}}

* قرآن کریم

* آزموده، محسن، «هزار توی کار خانگی در گفت‌وگو با نجمه واحدی»، وب‌سایت کتاب‌نیوز، تاریخ بازدید مطلب: ۲ تیر ۱۴۰۳ش.

* مطهری، مرتضی، ‏مجموعه آثار شهید مطهری‏(نظام حقوق زن در اسلام)، ج۱۹، تهران- قم‏، صدرا، ۱۳۷۷ش.

* نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۸ق. ‏