حجاب
پادکست مقاله | 🡇
|
حجاب؛ مفهومی دینی-فرهنگی ناظر به پوشش زن در بستر روابط اجتماعی با مردان بیگانه.
حجاب، اصطلاحی دینی-فرهنگی که به پوشش زن در هنگام مواجهه با مردان بیگانه اطلاق میشود و در تمدن‌های باستانی مانند یونان، روم، ایران، مصر و بین‌النهرین و همچنین در ادیان ابراهیمی و آیین زرتشت از پیشینۀ دیرینه برخوردار است. اسلام نیز با تکمیل و عمق‌بخشی به آن، غایتی والاتر مبنی بر دورکردن نگاه ابزاری از زن و فراهم‌ساختن حضور شایستۀ او در اجتماع را دنبال کرده است. این مفهوم با مفاهیمی چون پوشش، عفاف و حیا پیوند دارد، هرچند هر یک دارای معنای متمایزی هستند؛ عفاف به صفتی درونی و حیا به نیرویی باطنی اشاره دارد که حجاب بازتاب بیرونی آنها تلقی میشود. با وجود این، حجاب در جهان معاصر فراتر از یک حکم شرعی فردی، به نمادی در گفتمان سیاسی و اجتماعی تبدیل شده و در برخی کشورهای غربی با محدودیت‌های قانونی و در برخی کشورهای اسلامی با الزام یا ممانعت همراه بوده است. در ایران نیز حجاب از نشانه‌های نجابت و منزلت زنان در سنت پیش از اسلام به‌شمار می‌رفت، با ورود اسلام اهمیت شرعی یافت، در دورۀ پهلوی سیاست کشف حجاب را تجربه کرد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی به نماد هویت زن ایرانی تبدیل شد. امروزه جامعه ایران تنوع و تکثر در شیوه‌های پوشش زنان را تجربه می‌کند و موضوع حجاب در کنار ابعاد دینی و فرهنگی، به یکی از محورهای گفتمان سیاسی و اجتماعی و موضوعی چندبعدی مرتبط با هویت، فرهنگ و تحولات رسانه‌ای تبدیل شده است.
مفهوم‌شناسی
حجاب واژه‌ای عربی[۱] و در لغت به معنای پوشش، ستر، پرده و هر چیزی است که میان دو چیز حائل شود.[۲][۳] در کاربرد عمومی، حجاب رفتاری اجتماعی است که در حضور دیگران، الزامات و محدودیت‌هایی را در پوشش و ظاهر فرد ایجاد می‌کند و حدود آن در فرهنگ‌ها، ادیان و جوامع مختلف متفاوت است.[۴][۵] در فقه اسلامی، حجاب در معنای اصطلاحی بیشتر به پوشش زنان در برابر نامحرم و پرهیز از جلوه‌گری و خودنمایی اطلاق میشود.[۶] در متون فقهی و حدیثی قدیم، برای بیان مفهوم پوشش بیشتر از واژه «سِتر» استفاده شده و کاربرد حجاب برای پوشش زنان بیشتر در دوره معاصر رواج یافته است.[۷][۸]
حجاب با مفاهیم پوشش، عفاف و حیا ارتباط دارد. پوشش در کاربرد عمومی و جامعه‌شناختی، پدیده‌ای چندوجهی و مرتبط با سبک زندگی، انتخاب‌ها و هویت افراد است و حجاب زنان فراتر از پوشش دربرگیرندۀ برخی رفتارها و شیوه‌های حضور اجتماعی نیز است.[۹][۱۰] عفاف مفهومی دینی ـ فرهنگی و ناظر به پاکدامنی و رعایت حدود رفتاری است[۱۱][۱۲] که حجاب بیشتر به پوشش ظاهری مربوط میشود و میان حجاب و عفاف ملازمۀ دائمی وجود ندارد.[۱۳][۱۴] حیا به‌عنوان نیرویی درونی و یکی از زمینه‌های پذیرش حجاب شمرده شده است؛ در موارد زیادی بین آنها پیوند برقرار است.[۱۵]
خاستگاه حجاب
برخی نویسندگان حجاب را نتیجه نابرابری‌های اجتماعی دانسته و تفاوتی میان حجاب اسلامی و غیراسلامی قائل نمی‌شوند. این دیدگاه‌ها عوامل پیدایش حجاب را به عواملی چون ریاضت و رهبانیت، نبود امنیت و عدالت اجتماعی، سلطهٔ مرد و استثمار زن، حسادت و خودخواهی مرد و برخی مسائل روانی نسبت می‌دهند. در نگاهی دیگر این عوامل یا هیچ نقشی در پیدایش حجاب نداشته‌اند یا تنها در فرهنگ‌های غیراسلامی مطرح بوده‌اند.[۱۶] از این نگاه، ریشهٔ اصلی حجاب در تدبیر غریزی و فطرت زن نهفته است؛ زیرا او با درک و هوش طبیعی خود، پوشش مناسب را وسیله‌ای برای حفظ ارزش و جایگاه اجتماعی خود و پاسخ به نیازهای روانی و زیستی خود قرار داده است. بر این اساس، ویژگی‌هایی چون حیا، عفاف و پوشش، به‌عنوان ابزارهایی برای صیانت موقعیت زن و ایجاد توازن در روابط زن و مرد در اجتماع انسانی هستند.[۱۷]
حجاب در تمدن‌های باستانی
تاریخچۀ حجاب در تمدن‌های باستانی نشان می‌دهد که معنای آن تنها به جامه‌ای ساده که بدن را می‌پوشاند محدود نمی‌شود؛ بلکه تدبیری است که بر پنهان‌داشتن بدن از دید مرد یا نامحرم دلالت دارد. این معنا در طول تاریخ و در میان تمدن‌های گوناگون، به‌صورت‌های مختلف نمود یافته است:[۱۸] در یونان و روم باستان،سر زنان سر پوشیده و صورتشان باز بود؛ اما هنگام رفتن به بازار، پوشاندن صورت نیز بر آنان لازم بود. در یونان، زنان فقط در صورتی می‌توانستند خویشان خود را ملاقات کنند یا در جشن‌ها و تماشاخانه‌ها حضور یابند که به‌طور کامل در حجاب باشند. در آسیای صغیر و ایران نیز این تدبیر میان زنان رایج بود؛ زنان رومانی با چادری بلند تمام بدن را تا روی پاها می‌پوشاندند، چنان‌که برآمدگی‌های بدن نمایان نبود. در حدود ۱۱۱۲ سال پیش از میلاد، شاه تگلات فلازر اول، از شاهان آشوری، فرمانی صادر کرد که بر پایۀ آن، سر زنان ازدواج‌کرده در خیابان‌ها نباید باز باشد؛ دختران مردان آزاد باید پوشیده باشند و زنان فاحشبه بجز سر مابقی بدن خود را باید می‌پوشاند.[۱۹] در آفریقا، تصاویر و نقش‌برجسته‌های مصری گویای وجود حجاب در این منطقه است؛ در ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد، دختران تمام بدن و پسران نیمۀ پایین بدن خود را می‌پوشاندند. در ۱۴۰۰ سال پیش از میلاد نیز در نقش‌برجستۀ فرعون مکارتیوس، او و همسر و دخترش قسمت پایین بدنشان را پوشانده بودند. در عراق و بین‌النهرین نیز آثاری از ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد بر جای مانده که زنی با تکه‌پارچه‌ای کوچک سر خود را پوشانده است؛ در ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد در سواحل مدیترانه و خاورمیانه، پوششی که نیمی از بدن یا تمام آن را بپوشاند وجود داشته است. در شرق دور نیز پوشش سراسری امری مسلم بوده است؛ بت‌پرستان هندی چیزی مانند چادر می‌پوشیدند که صورتشان را نمی‌پوشاند و در ژاپن، لباس بومی کیمونو با لایه‌های متعدد، بدن را می‌پوشاند.[۲۰]
حجاب در ادیان
حجاب، از احکام مشترک ادیان ابراهیمی شمرده میشود؛[۲۱] یهودیت تأکید جدی بر حجاب داشته و در صورت نقض قانون حجاب توسط زن، مرد می‌توانست بدون پرداخت مهریه او را طلاق دهد.[۲۲] در مسیحیت، حجاب امر الزامی تلقی شده و به زنان سفارش شده که خود را از نامحرمان بپوشانند تا مردان آلوده به گناه نشوند.[۲۳] در آیین زرتشت حجاب امری فراتر از پوشش ظاهری، معطوف به تعالی روح و حرمت تن زنانه تفسیر شده است؛ زیرا حجاب، بدن انسان را از آلودگی‌های شهوت حفظ کرده و موجب تعادل میان قوای جسمی و روحی میشود؛ در این آیین حجاب نماد هماهنگی با هستی نیز هست و زنان با رعایت حجاب از طبیعت نیز محافظت میکنند.[۲۴]
حجاب در اسلام
در اسلام، حجاب و رعایت حریم محرم و نامحرم از ضروریات دین قلمداد میشود؛[۲۵] بر اساس اسناد تاریخی، اسلام آغازگر اصل حجاب نبوده؛[۲۶] اما به پوشش رایج میان مردم نیز بسنده نکرده است؛ بلکه با تکمیل و عمق‌بخشی به آن،[۲۷] به‌غایتی والاتر در پس آن، رهنمون شده است؛ غایتی که علاوه‌بر فراهم‌ساختن امکان حضور زن در اجتماع، هرگونه نگاه ابزاری و جنسی را از او دور می‌کند. اسلام با غنابخشی به حجاب، در پی آن بوده است که زن، نه بر اساس جاذبه‌های ظاهری و جنسی، بلکه با اتکا به شخصیت، شایستگی‌ها و توانمندی‌های خود، جایگاهی شایسته در اجتماع بیابد و عرصۀ اجتماع محل فعالیت و کار باشد، نه محل آمیختگی با لذت‌جویی‌های جنسی.[۲۸]
مبانی اعتقادی حجاب
در بعد اعتقادی، حجاب از الزامات سبک زندگی توحیدی است؛[۲۹] زنان موحد اندام خود را امانت الهی می‌دانند و رعایت حجاب را بندگی خدا[۳۰] و موجب تعالی خود می‌شمارند.[۳۱] باور به عدالت الهی نیز از پایه‌های حجاب است و رعایت آن از الزامات عدالت اجتماعی شمرده میشود؛ زیرا به تعادل جامعه مدد می‌رساند.[۳۲] باور به میعاد نیز حجاب را موجب نورانیت[۳۳] و رستگاری در آخرت می‌داند.[۳۴] در بعد اخلاقی، انسان به‌طور فطری گرایش به طهارت دارد و حجاب راهی برای دستیابی به آن[۳۵] و حفظ پاکدامنی و کرامت زن است.[۳۶]
احکام فقهی حجاب
در نگرش فقهی؛ هرچند حجاب برای زنان و مردان واجب است؛ منتها حجاب مردان به‌حکم اولی تنها ستر عورتین است و اگر بر برهنگی بقیه اندام مرد، مفسده‌ای مترتب شود، به‌حکم ثانوی، پوشاندن آنها نیز واجب میشود؛[۳۷] در ادبیات فقهی، مفهوم حجاب بیشتر ناظر به پوشش زنان است، حجاب از وظایف مهمی زنان،[۳۸] از مسائل ضروری اسلام و مورد اتفاق مذاهب اسلامی دانسته شده است.[۳۹] فقهای اهل سنت هرچند در موارد جزئی مثلا پوشاندن مچ دست یا صورت اختلاف نظر دارند؛ اما در باره اصل وجوب حجاب و پوشاندن بقیه اندام اتفاق نظر دارند.[۴۰] بر پایۀ پژوهش انجام شده، به اجماع فقهای شیعه و سنی، بر زنان واجب است که بدن و موی سر خود را از نامحرم بپوشانند.[۴۱]
آثار حجاب
در منابع دینی پیشگیری از طمع‌ورزی افراد بیمار دل، شناخته شدن زنان عفیف و ایجاد مصونیت برای آنان، پاکی دل از وسوسه‌های شیطانی، تضمین سلامت روانی جامعه، حفظ زیبایی و طراوت زن، صیانت از مقام و منزلت زن، تسریع در ازدواج دختران، افزایش محبوبیت مردان در برابر زنان، تضمین سلامت جسمانی، حضور سالم در اجتماع، حفظ و استحکام نظام خانواده، افزایش بهره‌وری اقتصادی، کاهش هزینه‌های مدگرایی، حفظ هویت اسلامی و مبارزه با تهاجم فرهنگی، احساس ارزشمندی، افزایش اعتماد به نفس و تحکیم خانواده، از آثار حجاب دانسته شده است.[۴۲]
رویکرد جامعه‌شناختی و روان‌شناختی به حجاب
در رویکرد جامعه‌شناختی حجاب به‌مثابه کنش نمادین و حامل معانی، ارزش‌ها و بازتاب‌دهندۀ هویت فرد است و شامل زبان بدن، مدیریت بدن و آرایش ظاهری بدن نیز میشود.[۴۳] گیدنز، خودآرايی را با پويايی زن مرتبط دانسته و پوشاک را وسیله مهمی برای پنهانسازی يا آشکارسازی وجوه مختلـف زنـدگی شخصی می‌داند، به عقیده بوردیو، سبک پوشش و آرايش از نشانه‌های کلیدی تمایز هويتی شمرده میشود.[۴۴] در جوامع اسلامی که حجاب به‌عنوان هنجار اجتماعی تلقی میشود، بی‌حجابی، هنجار شکنی به‌شمار می‌آید.[۴۵]
در رویکرد روان‌شناختی بر فطری‌بودن حیا و شرم از برهنگی تأکید شده و حجاب تقاضای نهفته در ساختار روانی زنانه شمرده میشود.[۴۶] از این منظر، نیاز به خودآرایی و میل به جذب دیگران مهم‌ترین محرک زندگی زنان به‌شمار می‌آید.[۴۷] خودآرایی افراطی، موجب بروز اختلالات روانی در زن، آسیب دیدن اخلاق جنسی و رواج مصرف‌‌گرایی در جامعه میشود. از منظر برخی روانشناسان، رعایت حجاب نقش مهمی در تعدیل میل خودآرایی زنان داشته و موجب تعادل در نظام شخصیتی زن و ثبات اجتماعی میشود.[۴۸]
حجاب در کشورهای جهان
به باور برخی پژوهشگران، حجاب در دنیای معاصر فراتر از یک حکم شرعی فردی، به نمادی در گفتمان سیاسی و اجتماعی زنان مسلمان تبدیل شده است. از این منظر، برخی کشورهای غربی با رویکردی سیاسی به حجاب، محدودیت‌های برای آن وضع کردهاند و در این کشورها قانونی به نام قانون منع حجاب وجود دارد. برای مثال فرانسه در ۲۰۰۴م استفاده از حجاب و نمادهای مذهبی را برای بانوان منع کرد و در ۲۰۱۰م استفاده از روبند را مشمول مجازات دانست. در آلمان نیز دادگاه فدرال، اعمال برخی محدودیت‌ها درباره حجاب را مجاز دانسته است. در بریتانیا، به‌ویژه پس از ۲۰۰۱م برخی مدارس محدودیت‌هایی برای پوشش اسلامی اعمال کردهاند. در هلند و ایتالیا نیز استفاده از پوشش کامل صورت در اماکن عمومی ممنوع است. در برخی دیگر از کشورهای اروپایی نیز محدودیت‌های برای حضور دانش‌آموزان محجبه در مدارس گزارش شده است. همچنین آمریکا و برخی دیگر از کشورهای غربی، قوانین سخت‌گیرانه‌ای علیه استفاده از حجاب در محیط دانشگاه وضع کردهاند که مجازات آن اخراج است.[۴۹] بر پایۀ تحقیقات جدید، زنان محجبه در کشورهای اروپایی از جمله هلند، آلمان و اسپانیا به‌شدت در معرض نژادپرستی و تبعیض شغلی قرار دارند و ۶۵درصد از زنان مسلمانی که عکس محجبه خود را به رزومه ضمیمه میکنند، بدون تماس برای مصاحبه رد می‌شوند.[۵۰] این در حالی است که تا پیش از سدۀ بیستم، حجاب در بسیاری از کشورهای غربی از جمله انگلستان،[۵۱] اسپانیا [۵۲] و فرانسه امری رایج و پذیرفته‌شده به شمار می‌رفت؛ زنان موی خود را زیر روسری و سرپوش پنهان می‌کردند، از چادر و شنل بلند برای پوشاندن اندام استفاده می‌کردند و برای پنهان‌ماندن اندام، زیردامنی‌های متعدد به تن می‌کردند.[۵۳]
در برخی کشورهای اسلامی؛ مانند مصر، تونس، اردن، مراکش، ترکیه، آذربایجان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان نیز محدودیت‌هایی برای رعایت حجاب وجود دارد.[۵۴] این محدودیت‌ها در ترکیه شامل ممانعت از ورود زنان و دختران محجبه به مدارس، دانشگاه‌ها و مناصب دولتی بود اما بعد از به‌قدرت‌رسیدن حزب عدالت و توسعه در ۲۰۱۸م لغو شد.[۵۵]
حجاب در کشورهای اسلامی به‌عنوان یک واجب دینی شناخته میشود، اما تحقق عینی آن در جوامع مختلف تابع فرهنگ، سنت، اقلیم و سبک‌های محلی است. برای مثال در خاورمیانه، حجاب با ظرافت و پوشیدگی توأمان است و سبک‌هایی مانند شیلان، خمار، نقاب و عمامه رایج‌اند. در جنوب آسیا، برقع، دوپاتا، عبایه و حجاب‌های دوخته‌شده تنوع پوشش را نشان می‌دهند. در جنوب شرق آسیا، تودونگ، جلباب، باوال و کاین داگانگ با تأکید بر راحتی و ظاهر آراسته دیده می‌شوند. در شمال آفریقا، حائک، العلیمه، شال بربر و عمامه مغربی تحت تأثیر اقلیم و صنایع دستی محلی شکل گرفته‌اند. همچنین حجاب برای مناسبت‌های خاص مانند عروسی، عید، مهمانی رسمی و گردهمایی مذهبی اشکال متفاوتی می‌یابد.[۵۶] در نیجریه، روسری‌های هماهنگ با لباس استفاده میشود؛ در قبرس، نوعی روسری سفید، متأثر از سنت‌های محلی رواج دارد.[۵۷] در ایران، در کنار تنوع پوشش، چادر به‌عنوان حجاب برتر تلقی میشود.[۵۸][دیدگاه ۱]
حجاب در ایران
در سنت ایران، حجاب از نشانه‌های نجابت و منزلت زنان به‌شمار می‌رفته است.[۵۹] با ورود اسلام، حجاب اهمیت شرعی نیز یافت.[۶۰] منابع تاریخی همچنین از تداوم برخی شیوه‌های پوشش پیش از اسلام در قرون اولیه اسلامی و رواج لباس‌های فاخر و سنتی در میان زنان ایرانی حکایت دارند.[۶۱] بر اساس گزارش‌های تاریخی، در عصر قاجار به‌ویژه از دوران محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، گسترش روابط فرهنگی با غرب زمینه ورود و رواج تدریجی پوشش اروپایی در ایران را فراهم کرد.[۶۲] پژوهشگران، دوره رضاشاه را از مقاطع مهمی تحول در الگوی پوشش زنان ایرانی دانسته‌اند؛ سیاست کشف حجاب در این دوره با هدف تغییر الگوی پوشش زنان اجرا شد [۶۳] و حجاب اسلامی در گفتمان رسمی حکومت، نماد عقب‌ماندگی معرفی میشد. البته جامعه ایران به‌ویژه بانوان با این قانون با جدیت مقابله کردند. در دوره محمدرضا شاه، الزام قانونی کشف حجاب برداشته شد؛ با این حال، مطبوعات حکومتی همچنان از قانون کشف حجاب حمایت می‌کردند.[۶۴]
بر مبنای منابع تاریخی، حجاب در نهضت ۳۰ تیر ۱۳۳۰ش ملی‌شدن صنعت نفت و قیام ۱۵ خرداد، تبدیل به مسئله‌ای هویتی ایرانیان شد و انقلاب اسلامی نیز «انقلاب حجاب» نام گرفت.[۶۵] با پیروزی انقلاب اسلامی، حجاب فراتر از حکم شرعی، تبدیل به نماد هویت زن ایرانی شد؛ نمادی که همزمان وی را از محدودیت‌های سنتی و آسیب‌های مدرنیته دور می‌کرد.[۶۶]
در گفتمان انقلاب اسلامی، چادر به‌عنوان حجاب برتر معرفی شد، اما پذیرش پوشش اسلامی به آن محدود نماند و گونه‌های دیگر نیز مورد پذیرش قرار گرفت.[۶۷] در سال‌های اخیر، پوشش زنان ایران تنوع بیشتری یافته است؛ برخی به چادر، روسری یا مقنعه پایبند مانده و آن را نمود عفاف و هویت دینی خود می‌دانند و برخی دیگر با حفظ پوشش اسلامی از رنگ‌ها، طرح‌ها و بافت‌های تازه بهره می‌گیرند. این تنوع، بازتاب تحول فرهنگی و نشان‌دهنده تعامل همزمان با هویت بومی و روندهای جهانی دانسته میشود.[۶۸]
بازنمایی حجاب در ادبیات و هنر
فردوسی، حافظ، محتشم کاشانی و دیگر شاعران برجسته فارسی، حجاب را تحسین کردهاند؛[۶۹] سعدی در یکی از اشعارش، زن را تشبیه به ماه کرده و از او خواسته است؛ چهره زیبایش را بپوشاند تا در معرض دید همگان نباشد.[۷۰] در میان شاعران معاصر نیز بسیاری از جمله نسیم شمال، نطنزی طباطبایی، اسماعیل دهقان، امیری فیروزکوهی، نوری تویسرکانی، برقعی و برخی دیگر از شاعران معاصر برای ترویج فرهنگ عفاف و حجاب، اشعاری سروده‌اند.[۷۱] در ادبیات نثری آثاری همچون «جانِ فیروزه جان»، «ترگل»، «دختران آفتاب»، «خاطرات سفیر» و «ستاره‌ها چیدنی نیستند» بخشی از این آثار در موضوع حجاب به‌شمار می‌روند.[۷۲]
«ساعت جادویی»، «چارقد بی‌بی»، «مستوره» و «ما همه مسؤلیم» در حوزه تولیدات نمایشی تولید شده است.[۷۳] برخی دیگر؛ مانند «کلاه پهلوی» به بازنمایی رویدادهای مرتبط با حجاب در تاریخ معاصر ایران به‌ویژه دوره پهلوی پرداخته‌اند.[۷۴] آثاری چون «ناریا» [۷۵] «کیمیا» و «ستایش» با پرداختن به موفقیت زنان محجبه به صورت غیر مستقیم به ترویج حجاب پرداخته‌اند.[۷۶] سنگ‌نگاره‌های تخت جمشید، نمونۀ آثار تجسمی از ایران باستان در مورد اهمیت حجاب شمرده شده است.[۷۷]
حجاب استایل
از منظر برخی پژوهشگران، ترکیب حجاب شرعی با مد روز، امکان تنوع در پوشش را برای زنان مسلمان فراهم کرده است تا ضمن پایبندی به ارزش‌های دینی، از آن بهره‌مند شوند. در این زمینه، صنعت مد، رسانه‌ها و چهره‌های تأثیرگذار (اینفلوئنسرها) با معرفی الگوهای گوناگون، در شکل‌گیری و گسترش پدیده «مد حجاب» نقش اساسی داشته‌اند.[۷۸] در این رویکرد، شماری از زنان مسلمان مد حجاب را افزون بر تکلیف دینی، ابزاری برای بیان سلیقه شخصی و بازنمایی هویت زن مسلمان در جهان معاصر می‌دانند؛ تا جایی که بر پایه برخی گزارش‌ها، پوشش اسلامی به الگویی مورد توجه در صنعت مد غربی، از جمله در بریتانیا، تبدیل شده است.[۷۹]
با این حال، تعامل میان مد و حجاب چالش‌هایی را نیز در زمینه انتخاب و سبک پوشش ایجاد کرده است که از جمله آنها می‌توان به تعارض برخی ترندهای مد با اصول شرعی اشاره کرد.[۸۰] در همین راستا و در نگاهی بومی‌تر، تأکید بر این است که پوشش بازتاب‌دهنده فرهنگ، منزلت و شئون فردی و اجتماعی است، نسبت به غفلت از بنیادهای تمدن ایرانی-اسلامی که می‌تواند به تضعیف همبستگی اجتماعی بینجامد، هشدار داده‌اند.[۸۱] به باور آنان، پدیده‌های نوظهوری مانند حجاب‌استایل‌ها این خطر را در پی دارند که تنها ظاهر حجاب در جامعه حفظ شود، اما بن‌مایه اصیل آن آسیب ببیند.[۸۲] از این رو، این کارشناسان بر ضرورت طراحی مد لباس بانوان با حفظ سنت‌های ایرانی-اسلامی، سازگاری با اقتضائات روز و کارآمدی عملی تأکید کرده[۸۳] و معتقدند در صورت رویکرد و هدایت صحیح، امکان بهره‌برداری مناسب از این پدیده در تولید و طراحی مدِ پوشش بانوی ایرانی وجود دارد.[۸۴]
حجاب در گفتمان‌های سیاسی‌فرهنگی
در سال‌های اخیر، حجاب در ایران از یک حکم شرعی و فرهنگی فراتر رفته و به یکی از محورهای اصلی گفتمان سیاسی و اجتماعی تبدیل شده است.[۸۵] پس از درگذشت مهسا امینی در شهریور ۱۴۰۱ش این موضوع ابعاد تازه‌ای یافت و بنابر برخی گزارش‌ها، گرایش به بی‌حجابی در بخش‌هایی از جامعه افزایش یافت.[۸۶] برخی تحلیلگران رواج بی‌حجابی را موضوعی چندوجهی و مرتبط با عناصر هویتی می‌دانند که می‌تواند در زمرۀ پروژه‌های کلان جنگ ترکیبی برای گسست وحدت و انسجام ملی قرار گیرد. به باور آنان، این پدیده سازمان‌یافته و با کمک عوامل داخلی گسترش می‌یابد؛ از یک‌سو با هدف قرار دادن خانواده و ترویج فردگرایی افراطی، دوقطبی‌هایی بازتولید می‌کند که به فرسایش قدرت ملی در برابر فشارهای خارجی می‌انجامد و از سوی دیگر، انگیزۀ نیروهای مدافع نظام را تضعیف می‌کند.[۸۷] در چنین فضایی، تغییر نگرش‌ها به حجاب تنها تابع الزام قانونی نیست، بلکه به تحولات فرهنگی، اقتصادی و رسانه‌ای نیز بستگی دارد. کمپین‌هایی مانند چهارشنبه‌های سفید و دختران خیابان انقلاب نمونه‌هایی از تلاش برای براندازی نظام به بهانۀ مبارزه با حجاب اجباری دانسته شده‌اند.[۸۸] همزمان، عواملی چون تهاجم فرهنگی،[۸۹] شبهه‌پراکنی رسانه‌ای، تلقی نادرست از امر به معروف، برخوردهای خشن، نبود برنامه بلندمدت فرهنگی،[۹۰] موازی‌کاری نهادها و نبود لباس مناسب و ارزان‌قیمت به تضعیف حجاب انجامیده است. القای احساس ظلم تاریخی به تعدادی از زنان همراه با اغراق‌های فمینیستی نیز به فاصله‌گرفتن تعدادی آنان از نمادهایی چون حجاب منجر شده و جامعه ایران را با هویتی متعارض مواجه ساخته که همزمان بر بی‌حجابی و ضرورت حجاب تأکید دارد.[۹۱]
پانویس
- ↑ محمدی، حجاب در ادیان الهی، 1373ش، ص۶-۸.
- ↑ معین، فرهنگ فارسی، 1386ش، ج1، ص 582.
- ↑ محمدی، حجاب در ادیان الهی، 1373ش، ص۶-۸.
- ↑ بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱۲، ص۶۰۳.
- ↑ مهدی‌زاده، حجاب‌شناسی، 1382ش، ص20.
- ↑ محمدی، حجاب در ادیان الهی، 1373ش، ص۸-۱۰.
- ↑ مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص۷۳.
- ↑ موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۲۰-۲۲.
- ↑ دانش‌مهر و دیگران، «پوشش و معنای اجتماعی آن به میانجی سبک زندگی»، ۱،۱۳۸۹ش، ص۱۲۲-۱۲۳.
- ↑ شرف‌الدین، «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی بی‌حجابی»، 1386ش، ص1-4؛ جوانی و امیری، «بررسی عوامل گرایش به بدحجابی و راهکارهای مقابله با آن»، 1395ش، ص117.
- ↑ داودی، «حجاب یک امر الزامی و شرعی است یا اخلاقی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- ↑ غیرتمند و دیگران، «آثار فردی و اجتماعی حجاب و نقش آن در امنیت اجتماعی زنان»، 1393ش، ص163.]
- ↑ پرچکانی، «...عفاف، یعنی»، ۱۳۸۰ش، ص۴۷-۴۹.
- ↑ «رابطه عفاف و حجاب»، وب‌سایت پرسمان.
- ↑ «ارتباط حجاب و حیا»، وب‌سایت گناه‌شناسی.
- ↑ مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص31-32.
- ↑ مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص63-64.
- ↑ موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۱۹.
- ↑ موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۲۰-۲۱.
- ↑ موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۲۲.
- ↑ علی‌مردی و علی‌مردی، «حجاب و پوشش در ادیان زرتشت، یهود و مسیحیت». 1389ش، ص118.
- ↑ مطهری، مسئلۀ حجاب، 1387ش، ص21 و 22.
- ↑ شوکتی و حاجی قاسملو، «حجاب در ملل، اديان و مذاهب»، 1390ش، ص101.
- ↑ «حجاب در دین زرتشت: نمادی از پاکی، احترام و فروتنی»، وب‌سایت خبری تحلیلی ردنا.
- ↑ انصاریان، عرفان اسلامی، 1386ش، ج4، ص57.
- ↑ حبیبی، «نیم نگاهی به حجاب در ادیان الهی»، 1384ش، ص 58.
- ↑ محمدی جورکویه، «حجاب از پنجره فقه اسلامی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- ↑ مطهری، مسئله حجاب، ۱۳۸۶ش، ص۸۳.
- ↑ آقاجانی، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، 1403ش، ص206-205.
- ↑ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص369.
- ↑ هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص221-222.
- ↑ شعبان‌پور و دیگران، «تحلیلی بر حجاب و عفاف از منظر قرآن با تکیه بر مصلحت در نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، 1396ش، ص94.
- ↑ کرمی جعفرلو و امامی، «رابطه حجاب با جایگاه معنوی زنان مسلمان از دیدگاه قرآن و حدیث»، 1400ش، ص57.
- ↑ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص370-371.
- ↑ کاظم پور و دیگران، «بررسی تحلیلی حجاب ازدیدگاه ادیان سامی»، 1397ش، ص12.
- ↑ هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص231.
- ↑ شجریان، «فلسفه‌های حجاب و عدالت‌جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، 1401ش، ص125.
- ↑ مصباح یزدی، جامی از زلال کوثر، 1402ش، ص105.
- ↑ «پرسشها و پاسخها درباره احکام اجتماعی و سیاسی اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی.
- ↑ «حجاب از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت پرسمان دانشگاه‌هیان،
- ↑ علامه حلی، مختلف الشیعه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۹۸.
- ↑ موسوی، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، ۱۳۹۵ش، ص۹۱-۱۰۲.
- ↑ شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، 1391ش، ص6-2.
- ↑ تاجبخش، «واکاوي جامعهشناختي پوشش دانشجويان»، 1400ش، ص215-214.
- ↑ شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، 1391ش، ص6-2.
- ↑ سالاری‌فر، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، 1396ش، ص82.
- ↑ سالاری‌فر، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، 1396ش، ص92.
- ↑ رجبی، «بررسی رابطۀ حجاب با سلامت روانی»، 1388ش، ص29.
- ↑ غلامی، مسئله حجاب در غرب، 1391ش، ص303-360.
- ↑ «محرومیت ۶۵ درصد زنان از کار به دلیل داشتن حجاب در کشورهای اروپایی»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ ترنرویل، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاك زنان و مردان جهان، 1397ش، ص۸۷.
- ↑ ترنرویل، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاك زنان و مردان جهان، 1397ش، ص۱۳۸.
- ↑ ترنرویل، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاك زنان و مردان جهان، 1397ش، ص۱۱۳.
- ↑ بختیاری، هویت برتر، 1389ش، ص123-169.
- ↑ «لغو ممنوعیت حجاب در دانشگاه‌ها و مدارس ترکیه»، وب‌سایت تابناک.
- ↑ «What are the different regional hijab styles? Cultural Differences, Styles, and Trends»، mirraw.com، .
- ↑ «انواع حجاب در کشورهای مسلمان»، وب‌سایت مشرق،
- ↑ جمشیدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، 1402 ش، ص 43.
- ↑ صدر، حقوق زنان در اسلام و اروپا، 1319ش، ص 22-21؛ شیخ‌شعاعی، «جایگاه حجاب در ایران باستان و تقویت هویت فرهنگی ایران معاصر»، 1396ش، ص 25.
- ↑ مطهری، مسئله حجاب، ۱۴۰۲ش، ص ۸۳.
- ↑ تقوی باغبان، «بررسی انواع پوشش سر مردان و زنان در دوره صفوی»، ۱۳۹۹ش، ص ۷۳–۷۲.
- ↑ رایس، زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان، ترجمه اسدالله آزاد، 1383ش، ص 115.
- ↑ بصیرت‌منش، «روند کشف حجاب و واکنش روحانیان»، 1376ش، ص 82-74.
- ↑ جعفریان، داستان حجاب در ایران پیش از انقلاب، 1383ش، ص 60-59.
- ↑ زائری، «دیرینه‌شناسی بی‌حجابی در ایران»، 1393ش، ص181-182.
- ↑ کاوسی و قاضی، «تأثیر مدرنیته بر تحولات حجاب بانوان در جامعه ایران»، 1390ش، ص 69.
- ↑ جمشیدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، 1402 ش، ص 43.
- ↑ فلاحی، «حجاب در ایران باستان ـ نگاهی به تاریخچه حجاب و وقار»، 1404ش، ص 16.
- ↑ «شعری برای حجاب»، وب‌سایت‌های حجاب.
- ↑ سعدی، دیوان اشعار، غزل شماره 35، در وب‌سایت گنجور.
- ↑ چال‌دره، «حجاب در آیینه شعر معاصر»، 1398ش، ص 75.
- ↑ مهدوی، «بهترین کتاب در مورد حجاب»، مجله اینترنتی فراکتاب.
- ↑ «عفاف و حجاب»، وب‌سایت عماریار.
- ↑ «خلاصه داستان سریال تلویزیونی کلاه پهلوی»، وب‌سایت منظوم.
- ↑ «معرفی برنامه ناریا»، وب‌سایت شبکه یک سیما.
- ↑ «سریال‌هایی که با نام زن ماندگار شدند»، وب‌سایت آی‌فیلم2.
- ↑ حسینی، «حجاب در آینه ادبیات کهن پارسی»، وب‌سایت خبرگزاری رسا.
- ↑ «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب.
- ↑ «غول‌های صنعت فشن، چطور دنیای پوشاک را می‌چرخانند؟»، پایگاه خبری اتاق بازرگانی.
- ↑ «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب.
- ↑ زارع و شادقزوینی، «مطالعه هویت ایرانی در طراحی پوشاک زنان ایران»، 1398ش، ص 248.
- ↑ زهرایی، «حجاب استایل، تهدید یا فرصت»، 1402ش، ص 37-35.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار دانشجویان و اساتید دانشگاه‌های استان همدان»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
- ↑ «فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب.
- ↑ «نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام درباره قانون حجاب»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «آیا تغییرات پوشش بانوان قبل و بعد از غائله ۱۴۰۱، معانی یکسان دارند؟»، وب‌سایت روزنامه ایران، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۴۰۲ش.
- ↑ «نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام درباره قانون حجاب»، خبرگزاری مهر
- ↑ «جریان شناسی پروژه حجاب اجباری/از چهارشنبه‌های سفید تا آزادی های یواشکی»، خبرگزاری بسیج.
- ↑ خامنه‌ای، گزيده سخنان در مورد تهاجم فرهنگی، 1375ش.
- ↑ غلامی، مسأله حجاب در جمهوری اسلامی ایران، 1391ش، ص130-132.
- ↑ غلامی، مسأله حجاب در جمهوری اسلامی ایران، 1391ش، ص83-85.
دیدگاه‌های ارزیابان
- ↑ حال که وارد این بحث شده اید، به کشورهای عربی هم اشاره شود. در بندقبلی هم خوب بود که به کشورهای عربی اشاره میشد. نکته دیگر اینکه هم در این بند و هم در بند قبلی به یک نکته اگر توجه شود مهم خواهد بود: نحوه پوشش بستگی به تلقی حد و حدود حجاب از یک سو و الگو پوشش سایر اعضای بدن از سوی دیگر دارد. برای مثال در مناطق افغانستان تلقی از حجاب صرفا پوشاندن موی و گردن است. در نتیجه از چادرهای کوچک استفاده میکنند. سایر اعضای بدن خود را پراهن های گشاد و دامن های بلند و شلوارهای گشاد و چین چین می پوشانند. به نحوی که برجستگی های بدنشان معلوم نیست. همینطور بحث دیگر پیوند حجاب با هویت است. برای مثال در ایران که چادر مشکی حجاب برتر است، یک دلیل ان پیوند خودن آن با هویت اسلامی انقلابی است. پوشیدن یک شال یا روسری با این منتهای بلند و گشاد که اصطلا عبا هم گفته میشود. خوب این از نظر پوشیدگی هیج تفاوتی با چار ندارد بلکه شاید شاید از جهاتی بهتر هم باشد چون کامل جلو ان هم بسته است. اما در عین حال چادر حجاب برتر معرفی مشود. نه حجاب عربی. اگر به این ظرایف دقت شود خیلی خوب میشود
منابع
- آقاجانی، نصرالله، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، معرفت کلامی، شماره ۳۲، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش.
- آیا تغییرات پوشش بانوان قبل و بعد از غائله ۱۴۰۱، معانی یکسان دارند؟»، وب‌سایت روزنامه ایران، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۴۰۲ش.
- ارتباط حجاب و حیا»، وب‌سایت گناه‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۴۰۴ش.
- انصاریان، حسین، عرفان اسلامی، قم، دارالعرفان، ۱۳۸۶ش.
- انواع حجاب در کشورهای مسلمان»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 21 تیر 1395ش.
- ایوبی، منصوره سادات، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، همایش ملی نگرش علمی و کاربردی به عفاف و حجاب، شماره ۳۱، ۱۳۹۶ش.
- بختیاری، فاطمه، هویت برتر، تهران، شورای فرهنگی-اجتماعی زنان، ۱۳۸۹ش.
- بصیرت‌منش، حمید، «روند کشف حجاب و واکنش روحانیان»، نشریه تاریخ معاصر ایران، شماره ۲، تابستان ۱۳۷۶ش.
- بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- پرچکانی، زهره، «...عفاف، یعنی»، مجلۀ حدیث زندگی، شماره ۶، ۱۳۸۰ش.
- پرسشها و پاسخها درباره احکام اجتماعی و سیاسی اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی، تاریخ درج مطلب: 5 خرداد 1380ش.
- تاجبخش، غلامرضا، «واکاوي جامعهشناختي پوشش دانشجويان»، دوفصلنامه علمي پژوهشي دين و سياست فرهنگي، شماره شانزدهم، بهار و تابستان 1400ش.
- تقوی باغبان، ملیحه، «بررسی انواع پوشش سر مردان و زنان در دوره صفوی»، ماهنامه پژوهش در هنر و علوم تخصصی، شماره پیاپی ۳۰، آبان ۱۳۹۹ش.
- ترنرویل، کاکس، روت، تاریخ لباس، 5000 سال پوشاك زنان و مردان جهان، ترجمه بزرگمهر شیرین، تهران، نشر توس، تهران، 1397ش.
- جعفریان، رسول، داستان حجاب در ایران پیش از انقلاب، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۳ش.
- جریان شناسی پروژه حجاب اجباری/از چهارشنبه‌های سفید تا آزادی های یواشکی»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۲ تیر ۱۳۹۹ش.
- جمشیدی، مهدی، «منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با حجاب چگونه است؟»، نشریه کیهان فرهنگی، شماره ۴۳۶، خرداد ۱۴۰۲ ش.
- جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، قم، اسراء، 1375ش.
- چال‌دره، طاهره، «حجاب در آیینه شعر معاصر»، دوفصلنامه تخصصی زبان و ادبیات فارسی، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
- چگونگی حجاب و پوشش زنان در کشورهای اسلامی»، وب‌سایت مرکز تخصصی پوشاک بانوان، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1405ش.
- حاتمی، سیما و رحیمی، فتح‌الله، «مبانی فلسفی مفهوم حجاب در سیر تحول غرب و اسلام»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، شماره ۴۳، بهار ۱۴۰۴ش.
- حبیبی، محمداسحاق، «نیم نگاهی به حجاب در ادیان الهی»، نشریه معرفت، شماره ۹۴، مهر ۱۳۸۴ش.
- حجاب از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت پرسمان دانشگاه‌هیان، تاریخ درج مطلب:16 بهمن 1404ش.
- حجاب در دین زرتشت: نمادی از پاکی، احترام و فروتنی»، وب‌سایت خبری تحلیلی ردنا، تاریخ بازدید مطلب: 22 مرداد 1405ش.
- حجاب»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید مطلب: 29 مرداد 1405ش.
- حسینی، «حجاب در آینه ادبیات کهن پارسی»، وب‌سایت خبرگزاری رسا، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
- خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار دانشجویان و اساتید دانشگاه‌های استان همدان»، پایگاه حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ مراجعه: ۸ خرداد ۱۴۰۴ش.
- خامنه‌ای، سیدعلی، گزیده سخنان در مورد تهاجم فرهنگی، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- خلاصه داستان سریال تلویزیونی کلاه پهلوی»، وب‌سایت منظوم، تاریخ مراجعه: سوم تیر ۱۴۰۴ش.
- دانش‌مهر، حسین، و دیگران، «پوشش و معنای اجتماعی آن به میانجی سبک زندگی»، مجلۀ مطالعات اجتماعی-روان شناختی زنان، دورۀ ۱۷، شمارۀ ۱،۱۳۸۹ش.
- داودی، علی اصغر و امین، الهام، «حجاب، هویت زنامه و هژمونی ایدئولوژیک انقلاب اسلامی در گفتمان آیت‌الله خامنه‌ای»، نشریه مطالعات راهبردی بسیج، شماره ۹۹، تابستان ۱۴۰۲ش.
- داودی، «حجاب یک امر الزامی و شرعی است یا اخلاقی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
- رابطه عفاف و حجاب»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
- رایس، کلارا کولیور، زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان، ترجمه اسدالله آزاد، تهران، کتابدار، ۱۳۸۳ش.
- رجبی، عباس، «بررسی رابطهٔ حجاب با سلامت روانی»، مجلهٔ طهورا، شمارهٔ ۶، ۱۳۸۹ش.
- زارع، مرضیه و شادقزوینی، پریسا، «مطالعه هویت ایرانی در طراحی پوشاک زنان ایران»، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، شماره ۵۷، زمستان ۱۳۹۸ش.
- زائری، قاسم، «دیرینه‌شناسی بی‌حجابی در ایران»، نشریه زن در توسعه و سیاست، شماره ۲، ۱۳۹۳ش.
- زهرایی، محمدرضا، «حجاب استایل، تهدید یا فرصت»، مجله پیام زن، شماره مسلسل ۳۶۰، اسفند ۱۴۰۲ش.
- زیبایی‌نژاد، محمدرضا، «نظام اسلامی و مسئله پوشش زنان»، در نظام اسلامی و مسئله حجاب، سیدجعفر حق‌شناس، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، 1387ش.
- سالاری‌فر، محمدرضا، «مبانی روان‌شناختی حجاب و عفاف با تأکید بر متون اسلامی»، دو فصلنامهٔ مطالعات اسلام و روان‌شناسی، شمارهٔ ۲۱، ۱۳۹۶ش.
- سریال‌هایی که با نام زن ماندگار شدند»، وب‌سایتِ آی‌فیلم۲، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
- سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۴ش.
- سوزنچی، حسین، حجاب مدخلی برای کنش‌گری زن مسلمان، تهران، هیئت میثاق با شهدا، آذر ۱۴۰۱ش.
- شارع‌پور و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر گرایش حجاب، مطالعه موردی: گرایش به حجاب در بین دانشجویان دختر دانشگاه مازندران»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره پنجم، شماره3، پاییز 1391ش.
- شجریان، مهدی، «فلسفه‌های حجاب و عدالت‌جنسیتی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، سال 10، شماره 1، تابستان 1401ش.
- شرف‌الدین، سیدحسین، «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی بی‌حجابی»، نشریه فقه و علوم وابسته، شماره ۵۱–۵۲، ۱۳۸۶ش.
- شعبان‌پور، محمد و دیگران، «تحلیلی بر حجاب و عفاف از منظر قرآن با تکیه بر مصلحت در نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، اندیشه علامه طباطبایی، شماره ۶، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
- شعری برای حجاب»، وب‌سایت‌های حجاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
- شوكتی، آیت و حاجی قاسملو، فاطمه، «حجاب در ملل، اديان و مذاهب»، مجلۀ زن و فرهنگ، شمارۀ 7، 1390ش.
- شیخ‌شعاعی، فهیمه، «جایگاه حجاب در ایران باستان و تقویت هویت فرهنگی ایران معاصر»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره ۴۸ و ۴۹، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
- صالحی، سیدعباس، «نظریه‌ها و راهبردها در حجاب و فعالیت‌های اجتماعی زنان»، نشریه حوزه، شماره 163-164، 1391ش.
- صدر، حسن، حقوق زنان در اسلام و اروپا، تهران، بانک ملی ایران، ۱۳۱۹ش.
- عفاف و حجاب»، وب‌سایت عماریار، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
- علی‌مردی، مهناز و علی‌مردی، محمدمهدی، «حجاب و پوشش در ادیان زرتشت، یهود و مسیحیت»، معرفت ادیان، سال اول شمارهٔ سوم، تابستان ۱۳۸۹ش.
- غلامی، علی، مسئلهٔ حجاب در جمهوری اسلامی ایران (بررسی حقوقی - جامعه‌شناختی)، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۱ش.
- غلامی، علی، مسئله حجاب در غرب، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۱ش.
- غول‌های صنعت فشن، چطور دنیای پوشاک را می‌چرخانند؟»، پایگاه خبری اتاق بازرگانی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۳۹۵ش.
- غیرتمند، سعید و دیگران، «آثار فردی و اجتماعی حجاب و نقش آن در امنیت اجتماعی زنان»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۳ش.
- فرق پوشش با حجاب چیست؟»، وب‌سایت کوثر حجاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
- فلاحی، رقیه، «حجاب در ایران باستان ـ نگاهی به تاریخچه حجاب و وقار»، مجله پی‌استور، اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- کاشی، عبدالرزاق، اصطلاحات الصوفیة، به کوشش محمدکمال ابراهیم جعفر، قم، ۱۳۷۰ش.
- کاظم‌پور، الهام و دیگران، «بررسی تحلیلی حجاب از دیدگاه ادیان سامی»، زن و مطالعات خانواده، شماره ۳۸، زمستان ۱۳۹۷ش.
- کاوسی، اسماعیل و قاضی، بهناز، «تأثیر مدرنیته بر تحولات حجاب بانوان در جامعه ایران»، نشریه پژوهشنامه، شماره ۷۴، تابستان ۱۳۹۰ش.
- کرمی جعفرلو، ملیحه و امامی، مرتضی، «رابطه حجاب با جایگاه معنوی زنان مسلمان از دیدگاه قرآن و حدیث»، نشریه معرفت، شماره ۱، بهار ۱۴۰۰ش.
- «لغو ممنوعیت حجاب در دانشگاه‌ها و مدارس ترکیه»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۳۹۷ش.
- محمدی، علی، حجاب در ادیان الهی، قم، اشراق، 1373ش.
- محمدی جورکویه، «حجاب از پنجره فقه اسلامی»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
- محرومیت ۶۵ درصد زنان از کار به دلیل داشتن حجاب در کشورهای اروپایی»، خبرگزاری شبستان، ۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، جامی از زلال کوثر، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی، 1402ش.
- مطهری، مرتضی، مسئله حجاب، قم، انتشارات صدرا، ۱۳۸۶ش.
- معرفی برنامه ناریا»، وب‌سایت شبکه یک سیما، تاریخ مراجعه: سوم تیر ۱۴۰۴ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، ادنا، ۱۳۸۶ش.
- موسوی، سید حسن، نگاهی دوباره به مسئله حجاب، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۵ش.
- مهدوی، «بهترین کتاب در مورد حجاب»، وب‌سایت مجله اینترنتی فراکتاب، تاریخ مراجعه: ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
- مهدی‌زاده، حسین، حجاب‌شناسی، قم، حوزه علمیه قم، ۱۳۸۲ش.
- نامه ۲۳۰۰ استاد حوزه و دانشگاه به دبیر شعام درباره قانون حجاب»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
- هلالیان، سعید، «اسرار معرفتیِ حجاب»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره ۲۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.
- «What are the different regional hijab styles? Cultural Differences, Styles, and Trends»، mirraw.com، March 14, 2026.
