نشوز

نشوز

پادکست مقاله | 🡇 noicon

نشوز؛ سرپیچی از وظایف زناشویی نسبت به همسر.

نشوز و امتناع هر کدام از زوجین از انجام وظایف زناشویی در زندگی مشترک، بنیان نهاد خانواده را سست می‌کند و موجب اختلاف و ناسازگاری میان زوجین می‌شود. از آنجا که نشوز می‌تواند زمینه‌ساز خشونت، گناه، خیانت و در نهایت طلاق شود، شریعت اسلام برای پیشگیری و مواجههٔ با آن راهکارهایی را ارائه کرده است.

مفهوم‌شناسی

نشوز در اصل به‌معنای ارتفاع و بلندشدن و در اصطلاح فقهی به‌معنای نافرمانی از انجام وظایف زناشویی، نسبت به همسر است. به زن و مردی که از انجام وظایف زناشویی نسبت به یکدیگر خودداری کند، «ناشزه» و «ناشز» گفته می‌شود.

اهمیت حفظ بنیان خانواده

در شریعت اسلام به‌منظور پاسداری از نهاد خانواده، حقوق و وظایفی برای زن و شوهر در نظر گرفته شده است. همچنین در آموزه‌های فقهی ضمانت‌های اجرایی گوناگونی برای تحقق این وظایف زناشویی وجود دارد. از آنجا که نشوز در روابط زناشویی می‌تواند زمینه‌ساز فروپاشی نهاد خانواده شود، فقه اسلامی جهت جلوگیری از آن، ضمانت‌های اجرایی را برای هر کدام از زوجین در نظر گرفته است.

نشوز در قرآن کریم و روایات

واژهٔ نشوز در آیهٔ ۳۴ و ۱۲۸ سورهٔ نساء آمده است؛ بنا به نظر اکثر مفسران نشوز مطرح شده در آیهٔ ۳۴ سورهٔ نساء مرتبط به امتناع زن از ایفای وظیفهٔ زناشویی است که به‌موجب آن درصورتی‌که مرد با پیدایش علائم تدریجی، خوف از نشوز همسر خود داشته باشد، برای اطاعت همسر اجازه دارد از سه مرتبهٔ رفتاری پند و اندرز، دوری و در نهایت تنبیه استفاده کند. در نظر اکثر فقها مرحلهٔ آخر رفتاری مرد با زن (تنبیه) مقید به شرایط خاصی است و مردان نمی‌توانند از این حق بدون در نظر داشتن شرایط استفاده کنند. علامه طباطبایی در تفسیر این آیه خوف از نشوز را مرحلهٔ پیش از نشوز و مرحلهٔ پیداشدن تدریجی علائم نشوز دانسته است.

طبق دیدگاه مفسران این مراحل سه‌گانه باید به ترتیب انجام شود و با برخورد شناختی (پند و اندرز) به جهتِ کشف مشکل شروع می‌شود و با مواجهه عاطفی (دوری کردن) ادامه پیدا می‌کند و در صورت مؤثر نبودن مراحل قبلی به مقابلهٔ رفتاری (تنبیه) با قیود مشخص منتهی می‌شود.

امر به رفتارهای سه‌گانه در آیهٔ مذکور واجب شرعی نبوده و تنها رهنمودی از جانب خداوند در مواقع خوف از نشوز زن به جهت پیشگیری از طلاق و حفظ کیان خانواده است و قوامیت مرد برای پاسداری از خانواده اقتضا می‌کند از هر تلاشی برای حفاظت از آن کوتاهی نکند. آیهٔ ۱۲۸ سورهٔ نساء به مسئلهٔ نشوز مرد اشاره می‌کند. در شأن نزول آیه نقل است؛ شخصی به نام رافع بن خدیج دو همسر داشت که یکی مسن و دیگری جوان بود. رافع به خاطر برخی اختلافات همسر مسن خود را طلاق داد، اما قبل از اتمام عده به او گفت اگر بخواهی با تو آشتی می‌کنم اما باید قبول کنی که همسر جوانم مقدم بر تو باشد. او پذیرفت و با هم آشتی کردند. آیهٔ شریفه نازل شد که هرگاه زنی احساس کند که شوهرش بنای سرکشی دارد، مانعی ندارد که برای حفظ حریم زوجیت، از برخی از حقوق خود صرف نظر کند و با هم صلح کنند. اصل صلح و سازش ذکر شده در آیه، منطبق با طبیعت انسان است. آیهٔ شریفه علت سازش نکردن و نزاع انسان‌ها را حب ذات و بخل معرفی می‌کند و در انتهای آیه برای آن‌که سازش و گذشت مورد سوءاستفادهٔ مردان قرار نگیرد آنها را به احسان و تقوا دعوت می‌کند.

اقسام نشوز

نشوز از جهت اینکه از سمت کدام یک از زوجین صورت گیرد به دو قسم نشوز زوج و زوجه تقسیم می‌شود. اگر زیرپا گذاشتن حقوق خانواده توسط مرد صورت پذیرد، نشوز زوج و اگر از سمت زن باشد نشوز زوجه است که به‌تناسب هر کدام در فقه و حقوق اسلامی رفتارهای متفاوتی در نظر گرفته‌شده است.

مصادیق نشوز مرد

در فقه شیعه نشوز مرد به دو معنا تبیین شده است. عده‌ای از فقها نشوز مرد را به‌معنای کراهت مرد از زن و اهتمام برای طلاق دادن زن معنا کرده‌اند؛ اما عدهٔ دیگری از علما مثل محقق حلی (۶۰۲–۶۷۶ق)، شهید ثانی (۹۱۱–۹۶۵ق)، صاحب جواهر (۱۲۰۲–۱۲۶۶ق) و سبحانی تبریزی (۱۳۰۸ش) نشوز مرد را به‌معنای ایفا نکردن وظایف زناشویی توسط مرد تعریف کرده‌اند؛ مانند اینکه از پرداخت نفقه و تمتع جنسی همسر خود امتناع بورزد.

مصادیق نشوز زن

گسترهٔ اطاعت از همسر توسط زوجه حقوق مرد است نه تمایلات شخصی او. در متون فقهی حقوق مرد بر زن که به‌موجب رعایت نکردن آن زن ناشزه محسوب می‌شود در سه حوزه تعریف می‌شود؛ بهرهٔ جنسی، پیراستگی از اموری که باعث تنفر مرد می‌شود و خارج نشدن از منزل بدون اجازهٔ همسر. اموری که بر زن شرعاً نسبت به همسر واجب است و اموری که زن بر اساس عرف و محبت مانند غذا پختن و نظافت منزل انجام می‌دهد در صورت ترک، شامل نشوز نمی‌شود. همچنین تمکین جنسی زن تنها شامل خواسته‌های جنسی مشروع و در حد متعارف شوهر می‌شود؛ اما اطاعت زن از شوهر در روابط جنسی غیرمتعارف و همچنین مواردی که زن عذر شرعی دارد یا برای سلامتی زن ضرر داشته باشد، واجب نیست و سرپیچی کردن زن از چنین خواسته‌هایی، نشوز به‌شمار نمی‌رود.

آثار نشوز

در صورت اثبات نشوز زن نفقهٔ زن قطع می‌شود و مرد می‌تواند از همبستری با همسرش خودداری کند. همچنین مرد می‌تواند زن ناشزهٔ خود را تنبیه کند؛ البته برخی از مفسرین واژهٔ ضرب در آیهٔ ۳۴ سوره نساء را از مفاهیم متشابه قرآنی دانسته‌اند و آن را بر مدارا و قهر کردن حمل کرده‌اند. با اثبات نشوز مرد نیز در صورتی‌که مرد از پرداخت مهریه خودداری کند زن می‌تواند تمکین نکند و اگر مرد از دیگر وظایفش (انفاق، حق قسم و آمیزش) نیز نسبت به زن کوتاهی کرد زن می‌تواند پس از موعظهٔ همسر به حاکم مراجعه کند.

نشوز در قانون اساسی

کلمهٔ نشوز در مادهٔ ۱۱۰۹ قانون مدنی در مورد زوجه به‌کار رفته و سخنی از نشوز زوج در قانون مدنی نیامده است؛ اما در مادهٔ ۱۱۲۹، ۱۱۱۱ و ۱۱۱۲ برای مصادیق نشوز مرد مانند نپرداختن نفقه مجازات تعیین شده است. در مادهٔ ۱۱۰۸ هم از کلیت مفهوم نشوز سخن آورده شده است. بر اساس این ماده تعریف قانونی نشوز خروج زوجه از ایفای وظایف زوجیت است. مادهٔ ۱۱۳۰ نیز با مطرح کردن مسئلهٔ عسر و حرج در ادامهٔ زندگی مشترک، حق مراجعه به دادگاه و درخواست طلاق را برای زوجه، قانونی می‌شمرد. حقوق‌دانان با استناد به این ماده نشوز زوج را از مصادیق عسر و حرج معرفی کرده‌اند.

منابع

• ترکاشوند، جواد، «تحلیل روانشناختی نشوز و راهکارهای سه‌گانه قرآن»، دوفصلنامه مطالعات اسلام و روان‌شناسی، شماره ۱۷، ۱۳۹۴ش
• جوهری، ابونصر إسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، به‌تحقیق احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۴۰۷ق.
• جمعی از نویسندگان، قانون مدنی ایران، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۲ شهریور ۱۴۰۲ش.
• خواجه‌پور، رزیتا و دیگران، «نشوز از دیدگاه آیات و روایات»، مطالعات هنر و فرهنگ، ۱۳۹۵ش.
• حبیبی‌تبار، جواد و فراهانی، انسیه، «قانون حمایت خانواده و ضمانت اجرای مؤثر در مورد نشوز زوج»، شماره دوم، ۱۳۹۴ش.
• حکیم‌باشی، حسن، «آیهٔ نشوز و ضرب از نگاهی دیگر»، پژوهش‌های قرآنی، شمارهٔ ۲۷، ۱۳۸۰ش.
• شاکری گلپایگانی، طوبی و دیگران، «بررسی فقهی و حقوقی نشوز زوجین و شیوهٔ مواجهه با آن»، مطالعات راهبردی زنان، سال شانزدهم، شمارهٔ ۶۴، ۱۳۹۳ش.
• شعربافچی‌زاده، مرضیه و دیگران، «بررسی نشوز و راهکارهای مواجهه با آن»، نشریهٔ علمی مطالعات حقوقی معاصر، شمارهٔ دهم، سال نوزدهم، پاییز و زمستان ۱۳۸۳ش.
• شفیعی مازندرانی، سیدمحمد، «علاج نشوز زوجه از دیدگاه فقه اسلامی»، مجله پژوهش‌های فقهی، شماره ۹، سال ۷، ۱۳۹۰ش.
• صدر، سید موسی، «تنبیه بدنی زن در نگاه‌های گوناگون»، پژوهش‌های قرآنی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیه قم، ۱۳۸۰ش.
• طباطبایی، محمدحسین، ترجمهٔ تفسیر المیزان، قم، اسلامی، ۱۳۷۴ش.
• محقق حلی، جعفر بن حسن، مختصرالنافع، تهران، قسم الدراسات الإسلامیة فی مؤسسة البعثة، ۱۴۱۰ق.
• مکارم شیرازی، ناصر، احکام خانواده، قم، امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، چاپ دوم، ۱۳۸۹ش.
• مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، برگزیدهٔ تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
• موسوی بجنوردی، سید محمد، مباحث حقوقی تحریرالوسیله، تهران، مجد، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
• مهریزی، مهدی، «تمکین و نشوز در فقه و قانون (قسمت دوم)»، مجلهٔ پیام زن، شماره ۸۷، ۱۳۷۸ش.

ویکی ر

نشوز زن-آیه ۳۴ سورهٔ نساء

قابی از آیه ۳۴ سورهٔ نساء برای نشوز زن

نشوز؛ انجام ندادن وظایف الزامی زناشویی.

نشوز به‌معنای برتری‌جویی و سرکشی است و در قرآن کریم هم دربارهٔ زن و هم دربارهٔ مرد به‌کار رفته است. محدثان آن را بیشتر به عدم تمکین در بستر معنا کرده‌اند، در حالی‌که مفسران دامنه‌ای گسترده‌تر از عصیان، دشمنی و سبک شمردن حقوق همسر را برای آن ذکر کرده‌اند. در فقه، نشوز روی‌گردانی از انجام وظایف الزامی زناشویی است؛ نشوز زن در اموری مانند عدم تمکین، ترک نظافت و خروج بدون اجازه از خانه نمود دارد و نشوز مرد در ترک نفقه و همخوابی واجب. در صورت بروز نشوز، زن و مرد نخست با پند و موعظه موظف به اصلاح هستند و در صورت حل نشدن، رسیدگی به این دعاوی طبق ماده ۴ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۲ش در صلاحیت دادگاه خانواده قرار دارد.

مفهوم‌شناسی نشوز

نُشوز از ریشه عربی «نَشَزَ» به‌معنای زمین بلند و مرتفع گرفته شده است. زمانی که می‌گویند «نَشَزَ فلان» یعنی فلانی قصد برتری بر دیگران دارد. در قرآن کریم این واژه یک‌بار در آیهٔ ۳۴ سورهٔ نساء برای نشوز زن و بار دیگر در آیهٔ ۱۲۸ همین سوره برای نشوز شوهر آمده است. زن وقتی نشوز می‌کند یعنی بر ضد همسرش برمی‌خیزد و از او نافرمانی می‌کند و مرد ناشز ستمگر، کتک‌زن و زیان‌رساننده است.

نشوز در اصطلاح محدثان و مفسران

هر یک از علمای فریقین با تمسک به سخنان امامان معصوم علیهم‌السلام و صحابه و تابعان، سویه‌های گوناگونی از مفهوم نشوز را دریافته‌اند که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌شود:

عدم تمکین زن در بستر

امام باقر علیه‌السلام نشوز زن را به‌معنای دوری از هم‌بستری با شوهر معنا کرده است. امام صادق علیه‌السلام نیز آن را به‌معنای عدم اطاعت از شوهر در بستر دانسته است.

سرکشی و سرپیچی از وظایف

برخی از مفسران قرآن، نشوز را به‌معنای عصیان و سرکشی از اطاعت گرفته‌اند.

در این میان ملافتح‌الله کاشانی آن را به‌صورت عام در خصوص زوجین دانسته و نشوز را به‌معنای سرکشی در چیزی که به آن‌ها واجب باشد، معنا کرده است.

سبک شمردن حق همسر

برخی از مفسران نیز نشوز را در مورد حقوق شوهر بر زن دانسته‌اند؛ بدین صورت که اگر زن هر یک از این حقوق را سبک شمارد، مرتکب نشوز شده است.

دشمنی نسبت به شوهر

برخی علاوه بر بیان سرپیچی زن از شوهر، کینه و دشمنی نسبت به شوهر را نیز به این مفهوم افزوده‌اند.

نشوز در ادبیات فقیهان

نشوز در فقه به‌معنای روی برتافتن از انجام وظایف الزامی است. در ادبیات فقیهان به زنی که از انجام وظایف زناشویی نسبت به شوهرش، خودداری کند «ناشزة» و به مردی که از ایفای وظایف زناشویی نسبت به همسر خویش، خودداری کند «ناشز» گفته‌اند. برای هریک از این‌ها مصادیقی نیز بیان شده است که در ذیل خواهد آمد.

نشوز زن

عدم تمکین-آقای قاضی

بازنمایی تمکین در سریال آقای قاضی

در بیان فقیهان نیز همچون محدثان، سرکشی زن از تکالیف واجب وی نسبت به شوهر نشوز خوانده شده است که مصادیق آن را می‌توان در عدم تمکین، عدم ازالهٔ هر آنچه که تنفر مرد را برمی‌انگیزاند، ترک نظافت، عدم آرایش دلخواه شوهر و خارج شدن از منزل بدون اجازهٔ شوهر خلاصه کرد.

گفتنی است که معناداری نشوز، تنها در حقوقِ واجب است؛ ازاین‌رو اگر زن کارهایی مانند نظافت منزل، آشپزی و خواسته‌های غیرجنسی مرد را انجام ندهد، ناشزه نامیده نمی‌شود.

نشوز مرد

نشوز مرد نیز شامل تعدی بر زن و نپرداختن حقوق واجب او همچون عدم پرداخت نفقه، ترک همخوابی واجب و مانند این‌ها است. در این مورد زن ابتدا به طلب حقوق خویش با پند و اندرز می‌پردازد، در مرحله بعد می‌بایست به حاکم شرع مراجعه کند و از آن طریق به احقاق حق خویش بپردازد. حاکم در ابتدا مرد را موعظه می‌کند و اگر این موعظه سود نکرد، به تعزیر او دستور می‌دهد و می‌تواند از دارایی مرد ولو با فروش آن‌ها، نفقهٔ زن را پرداخت کند.

رسیدگی به نشوز در دادگاه خانواده

مجتمع قضایی خانواده ۲؛ دادگاه خانواده

مجتمع قضایی خانواده ۲؛ دادگاه خانواده

طبق ماده ۴ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۲ش، رسیدگی به دعاوی خانوادگی از جمله «نشوز» (عدم انجام وظایف زناشویی توسط زن یا مرد) در صلاحیت دادگاه خانواده است.

منابع

• قرآن کریم
• ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، ریاض، مکتبة نزار مصطفی الباز، چ سوم، ۱۴۱۹ق.
• ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ‏ به‌تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم‏، دفتر انتشارات اسلامی، چ دوم، ۱۴۱۳ق.
• ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار الکتب العلمیة، چ اول، ۱۴۱۹ق.
• ابن‌منظور، محمد بن مکرم‏، لسان العرب، به‌تحقیق جمال‌الدین میردامادی، بیروت، دار الفکر و دار صادر، ۱۴۱۴ق.
• ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چ اول، ۱۴۲۲ق.
• خمینی، سید روح‌الله، تحریر الوسیلة، النجف الأشرف، دار الکتب العلمیة، ۱۳۹۰ق.
• راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، به‌تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت، دار الشامیة، چ اول، ۱۴۱۲ق.
• علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، هاجر، چ ششم، ۱۳۹۷ش.
• فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم، هجرت، ۱۴۰۹ق.
• فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تهران، مکتبة الصدر، ۱۴۱۵ق.
• قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، به‌تحقیق طیب موسوی جزایری، قم، دار الکتاب‏، چ سوم، ۱۳۶۳ش.
• کاشانی، فتح‌الله بن شکرالله، منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، تهران‏، اسلامیه، چ اول، ۱۴۱۳ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، احکام خانواده، قم، امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، چ دوم، ۱۳۸۹ش.

ویکی ز