خانه‌داری

خانه‌داری
نقشی اجتماعی برای اداره خانه

مائده پاسندی، مادر خانواده، با کمک فرزندان در حال آشپزی
پادکست مقاله | 🡇 noicon
مشخصات مفهوم
شاخه علمی	جامعه‌شناسی خانواده مطالعات جنسیت اقتصاد خانواده
نوع مفهوم	نقش اجتماعی و خانوادگی
معنای اصطلاحی	مدیریت امور منزل و خانواده
حوزه کاربرد	مدیریت خانواده سیاست‌گذاری اجتماعی مطالعات جنسیت و اقتصاد کار خانگی
گستره جغرافیایی	جهانی
تاریخچه و ریشه
منشأ تاریخی	نهاد خانواده و جوامع بشری از آغاز تاریخ
ریشه واژه	فارسی (خانه + داری)
اهمیت و ارتباط
اهمیت	مدیریت امور منزل، تربیت نسل‌ها و حفظ انسجام خانواده
مرتبط با	کار خانگی نقش‌های جنسیتی مادری

خانه‌داری؛ مجموعه‌ای از فعالیت‌ها برای اداره خانه و خانواده.

خانه‌داری به معنای مدیریت امور منزل و خانواده است که در گذشته مجموعه‌ای از وظایف عملی مانند آشپزی و نظافت و نقش‌های عاطفی و تربیتی مانند مادری و همسری را در بر می‌گرفت. در دوران معاصر، این مفهوم به‌عنوان نقشی اجتماعی با مسئولیت‌های مشترک بین زن و مرد تعریف می‌شود، اگرچه در عمل سهم زنان غالباً بیشتر است. خانه‌داری در الگوهای مختلفی مانند محوریت زن، محوریت مرد یا مشارکتی ظاهر می‌شود و با وجود ارزش اقتصادی قابل توجه، اغلب به عنوان کار بدون مزد شناخته می‌شود. تحولات تاریخی مانند انقلاب صنعتی، شهرنشینی و جنبش‌های فمینیستی بر بازتعریف این نقش و لزوم تقسیم عادلانه‌تر کار خانه تأثیر گذاشته است. نظریات فمینیستی خانه‌داری را به‌عنوان سازوکاری برای بازتولید نابرابری جنسیتی نقد می‌کنند؛ اما در فقه اسلامی، خانه‌داری بر پایه توافق و همکاری زوجین استوار شده و حتی دریافت اجرت‌المثل برای برخی فعالیت‌های زن در خانه را ممکن می‌سازد.

مفهوم‌شناسی

خانه‌داری در لغت به‌معنای میانه‌روی، درست‌خرجی و تدبیر امور منزل است. این مفهوم در گذشته مجموعه‌ای از وظایف مرتبط با امور خانواده و مدیریت خانه، مهارت‌های ادارهٔ خانه و مجموعه دانش‌های مرتبط با آن مانند آشپزی و خیاطی را در بر می‌گرفت؛ با نقش‌هایی مانند مادری و همسری پیوند داشت و دارای ابعاد مدیریتی، عاطفی و تربیتی بود.

در ادبیات معاصر، خانه‌داری به‌عنوان رفتار، کردار یا وظیفه‌ای تعریف می‌شود که مرتبط با خانواده و الگوی مدیریت خانواده و نقش اجتماعی است. در این خوانش، خانه‌داری شامل مسئولیت‌هایی مرتبط با حیات خانوادگی است. در این چارچوب، خانه‌داری نقشی با مسئولیت‌های مشترک میان زن و مرد تلقی می‌شود؛ به‌گونه‌ای که نقش‌های مادری و همسری در بستر آن معنا می‌یابند. با این حال، در جوامع مختلفی از جمله ایران، سهم زنان در انجام وظایف خانه‌داری بیشتر گزارش شده است. در فرهنگ ایرانی از زنان خانه‌دار با عنوان کدبانو یاد می‌شود. از این منظر، خانه‌داری بیش از آن‌که شغلی با تعریف قراردادی و دستمزد رسمی باشد، یک وظیفه خانوادگی و نقش اجتماعی چندبعدی محسوب می‌شود.

خانه‌داری در ادبیات کلاسیک امروزی با مفهوم کار خانگی نیز پیوند خورده است؛ درحالی‌که کسب‌وکار خانگی آن دسته از فعالیت‌هایی است که توسط عضو یا اعضای خانواده در فضای مسکونی بدون ایجاد مزاحمت برای همسایه‌ها شکل‌گرفته و منجر به تولید خدمت یا کالای قابل عرضه به بازار می‌شود. همچنین خانه‌داری با مفهوم تقسیم کار جنسیتی نیز مرتبط دانسته می‌شود. در این چارچوب، کارهای خانگی عمدتاً فعالیت زنانه و کارهای بیرونی وظیفه مردان شمرده می‌شود.

الگوهای خانه‌داری

محیی‌الدین حائری شیرازی در حال پاک‌کردن سبزی در خانه (الگوی مشارکتی)

در نظام‌های مختلف فرهنگی، کار خانگی نقشی اجتماعی است که بر محور جنسیت جداسازی شده است و بر اساس آن زنان در همه‌جا با پرورش کودکان، نگهداری و اداره خانه سروکار دارند. گیدنز، نقش خانه‌داری از قبیل تولیدمثل، مراقبت و پرورش فرزندان را متناسب با الزامات فیزیکی زن دانسته و آن را از همگانی‌های فرهنگ بشری می‌داند.

الگوهای غالب در ایفای نقش خانه‌داری، به سه شکل اصلی دسته‌بندی می‌شود:

• الگو با محوریت زن: مسئولیت اصلی اداره و مدیریت امور خانه به‌عنوان وظیفه‌ای خانوادگی بر عهده زن است.
• الگو با محوریت مرد: مرد، خانه‌داری را به‌عنوان مسئولیت و پیشهٔ اصلی خود بر عهده دارد.
• الگوی مشارکتی: الگویی که در آن وظایف عملی خانه و کار خانگی و مسئولیت‌های مدیریتی بین زن و مرد براساس توافق، علاقه یا وقت تقسیم می‌شود.

رویکردها

رویکرد اقتصادی

برآوردهای سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۱م نشان می‌دهد ارزش اقتصادی فعالیت‌های کار خانگی بدون مزد که اغلب توسط زنان انجام می‌شود، حدود ۱۱ تریلیون دلار بوده است. این رقم صرفاً ناظر بر ارزش مالی فعالیت‌هایی چون نظافت، پخت‌وپز و مراقبت روزمره است و تمام ابعاد مفهومی و اجتماعی خانه‌داری را دربر نمی‌گیرد.

بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۱ش، حدود ۲۱ میلیون زن خانه‌دار در ایران وجود دارد که معادل ۶۲درصد از کل جمعیت زنان و حدود ۸۰درصد از زنان متأهل کشور است. در سرشماری سال ۱۳۹۰ش، بیش از ۱۴ میلیون زن به عنوان خانه‌دار ثبت شده بود. بیشترین تمرکز جمعیتی زنان خانه‌دار در گروه سنی ۳۰ تا ۳۴ سال گزارش شده و حدود ۶درصد از آنان ازدواج نکرده‌اند.

رویکرد تاریخی و اجتماعی

زنانی اروپایی در کارخانه اسلحه‌سازی کلت در هارتفورد، کنتیکت. عکس از کتابخانه کنگره، واشینگتن‌دی‌سی

خانه‌داری در گذشته، نقش و بخش اصلی هویت زنان شناخته می‌شد. نبود زیرساخت‌های شهری و فناوری، انجام کارهای خانگی ضروری برای بقا، مانند تهیه و حمل آب، پخت‌وپز و نگهداری وسایل گرمایشی را پرزحمت می‌کرد. با این‌حال، خانه‌داری صرفاً به فعالیت‌های فیزیکی محدود نبود و مدیریت منابع خانوار، مراقبت عاطفی و تربیت فرزند را نیز دربر می‌گرفت. با گسترش شهرنشینی و فناوری، بخشی از این وظایف دگرگون شد؛ اما کارکردهای مدیریتی و مراقبتی همچنان باقی ماند.

انقلاب صنعتی با تفکیک کار از خانه و گسترش اشتغال، حضور زنان در عرصهٔ عمومی را افزایش داد. جنبش‌های فمینیستی نیز در شتاب این فرایند مؤثر بود و بخشی از کارهای خانگی را به تولید عمومی منتقل و انجام برخی وظایف را آسان‌تر کرد. محورهای خانه‌داری شامل مدیریت خانوار، نظافت، شست‌وشو و مراقبت روزمره و عاطفی از کودکان بر جای ماند. با این حال، حضور زنان در بازار کار رسمی و ایجاد پدیدهٔ «بار دوگانه» باعث شد تا نیاز به تقسیم عادلانه‌تر کارهای خانه و اجرای سیاست‌های حمایتی مانند مرخصی والدین و بیمه بیش از پیش احساس شود. برخی جوامع با این تجربه، با پذیرش ارزش اجتماعی و اقتصادی خانه‌داری، حمایت‌هایی مانند بیمه، تأمین اجتماعی و تسهیلات نگهداری از کودک را برای افراد متولی نقش خانه‌داری، فراهم کردند.

شهرنشینی نیز با افزایش دسترسی به آب، برق، حمل‌ونقل و خدمات شهری، موجب افزایش اهمیت و پیچیدگی نقش خانه‌داری و فراگیری مهارت‌های متناسب با آن شد. همچنین، امکان تعاملات شهری و استفاده از فضاهای عمومی، به غنی‌تر شدن ابعاد تربیتی و اجتماعی این نقش کمک کرده است.

رویکرد فرهنگی و اجتماعی

پس‌از جنگ جهانی دوم، بازتعریف نقش خانه‌داری با گسترش اشتغال و برجسته‌شدن ارزش اقتصادی کار شتاب گرفت و به تقابل میان ارزش‌های اقتصادی و کارکردهای غیرمادی این نقش، مانند تربیت و ایجاد آرامش، انجامید. این تقابل در نگاه‌های معاصر نیز ادامه دارد؛ به‌گونه‌ای که تأکید بر حق انتخاب زنان میان خانه‌داری، اشتغال یا ترکیب هر دو مطرح است. الگوی ترکیبی این نقش به‌ویژه از سوی مردان مورد توجه است. برخی معتقدند نگاه صرفاً اقتصادی به خانه‌داری موجب نادیده گرفتن ابعاد دیگر خانه‌داری مانند آرامش روانی، فرهنگ‌پذیری، جامعه‌پذیری و سرمایه اجتماعی شده و می‌تواند به تضعیف کارکردهای فرهنگی و اجتماعی خانواده بینجامد. گسترش کسب‌وکارهای خانگی در برخی جوامع نیز نشان‌دهنده امکان هم‌زیستی نقش‌های مراقبتی با فعالیت‌های اقتصادی در فضای خانه است؛ بدون آنکه ماهیت خانوادگی این نقش دگرگون شود.

رویکرد فمینیستی

نظریات فمینیستی از جمله نخستین دیدگاه‌های اجتماعی هستند که خانه‌داری را به‌عنوان مسئله‌ای کلیدی در نابرابری‌های جنسیتی مطرح کرده‌اند. اثر «زن خانه‌دار» از مطالعات اولیهٔ این حوزه به‌شمار می‌رود. جامعه‌شناسان فمینیست از جمله مرلین فرنچ، آن اکلی، اسکات هیلدا و مارگارت بنستون با اثرپذیری از اندیشه‌های مارکسیستی، کار خانگی را در نظام سرمایه‌داری فاقد ارزش اقتصادی برای زن دانسته و آن را سازوکاری برای بازتولید تقسیم کار جنسیتی، تداوم نظام مردسالاری و خدمت به نظام سرمایه‌داری تفسیر کرده‌اند. فمینیست‌ها در نقد ماهیت خانه‌داری، رویکردهای عملیِ متفاوتی دارند. برخی معتقدند تعیین دستمزد، این مسئله را حل می‌کند. گروهی دیگر معتقدند دستمزدی‌کردن خانه‌داری، زنان را در انزوا نگه می‌دارد و مشکل بنیادین تقسیم کار جنسیتی را برطرف نمی‌کند.

رویکرد دینی

در فقه اسلامی، بر تعاون و محوریت محبت در زندگی خانوادگی تأکید می‌شود. در احکام فقهی، خانه‌داری وظیفه واجب زن محسوب نمی‌شود و انجام آن بر پایه توافق و همکاری میان زوجین استوار است. همچنین در مواردی مانند پخت‌وپز یا شست‌وشو، امکان دریافت دستمزد برای زن تعریف شده است. این حکم تنها شامل فعالیت‌های عینی و قابل ارزیابی است و نقش‌های عاطفی و تربیتی زن از جمله مادری و همسری را در بر نمی‌گیرد. در سبک زندگی ایرانی نیز خانه‌داری، نقش اجتماعی ارزشمندی تلقی می‌شود که بر همکاری و توافق زوجین استوار است. خانه‌داری در چارچوب سبک زندگی اسلامی و ایرانی، علاوه بر تأثیر مستقیم بر سلامت روانی و انسجام عاطفی خانواده، به‌عنوان یک سرمایه اجتماعی به حفظ هویت جمعی و کاهش آسیب‌های اجتماعی کمک می‌کند. بر این اساس، راهکارهای گوناگونی برای حمایت از خانه‌داری پیشنهاد شده است، ازجمله:

1. به رسمیت شناختن خانه‌داری به‌عنوان یک شغل؛
2. ایجاد نظام بیمهٔ ویژه (بازنشستگی و درمان)؛
3. ترویج فرهنگ پرداخت اجرت‌المثل برای خانه‌داری زنان؛
4. افزایش حمایت‌های مالیاتی و یارانه‌ای برای خانواده‌های دارای زن خانه‌دار؛
5. درج فعالیت‌های خانگی در نظام آماری و محاسبه در تولید ناخالص داخلی؛
6. گسترش آموزش با ایجاد مراکز مهارت‌افزایی و توانمندسازی، آموزش‌های هدفمند اولیه و ضمن خدمت.

شغل‌انگاری خانه‌داری

در میان صاحب‌نظران دو رویکرد عمده به خانه‌داری وجود دارد:

رویکرد اقتصادی: با تأکید بر عدم تناسب زحمات زنان خانه‌دار با بهره‌مندی آنان از مزایای شغلی، خواهانِ تعریفِ سازوکارهای اقتصادی (مانند پرداخت مزد و بیمه) برای این فعالیت است.

رویکرد حمایتی-عاطفی: با تمرکز بر ابعاد احساسی و پیوند آن با نظام تمایلات زنانه، پرداخت مزد را نوعی تقلیلِ جایگاهِ مادری و همسری دانسته و بر حمایت‌های غیرمستقیم (مانند بیمه خانه‌داری) با حفظ منزلت خانواده تأکید دارد. در این رویکرد، کار خانگی ترکیبی از ابعاد بدنی و عاطفی است. برخلاف تصور رایج که با پیشرفت تکنولوژی، کار خانگی را ساده‌انگاری می‌کند، بخش عمده‌ای از این فعالیت ماهیتی عاطفی دارد که با خدمات فیزیکی (مانند تغذیه و مراقبت) درهم‌تنیده است. به‌طور مثال در خانه نه‌تنها غذا پخته می‌شود، بلکه غذا با توجه به ذائقه غذایی، بیماری یا وضعیت سلامت افراد، به شکل خاصی آماده می‌شود. تغذیه، پوشاندن، شست‌وشو و مراقبت از کودک وجهی است که با وجه دیگر یعنی درک نیازهای عاطفی کودک رابطه متقابل دارد. همین نامرئی بودن ابعاد عاطفی کار خانگی، تعیین دستمزد برای آن و برون‌سپاری کامل آن به بازار را با چالش مواجه کرده است. در ادبیات اقتصادی، کار عمدتاً با ویژگی‌هایی نظیر دریافت دستمزد، ساعات کاری مشخص، امکان استعفا و بازنشستگی تعریف می‌شود که کار خانگی فاقد این شاخصه‌هاست. با وجود تلاش‌های جهانی برای تبدیل کار خانگی به فعالیت اقتصادیِ دستمزدمحور، منتقدان معتقدند تقلیل خانه‌داری به یک شغل، ماهیت و پیچیدگی‌های آن را مخدوش می‌سازد. پذیرش این رویکرد، مستلزم آن است که زن فارغ از دغدغه اشتغال بیرونی، در محیط خانه آسایش و نشاط داشته باشد تا بتواند کانون خانواده را محل آسایش مرد و پرورش فرزندان خود بسازد.

در نظام حقوقی و اخلاقی اسلام، خانه‌داری به‌عنوان تکلیفِ قانونی زن شمرده نمی‌شود؛ با این حال، در دیدگاه‌های فقهی برای آن ارزش معنوی و عبادی بالایی قائل شده و همسنگِ جهاد توصیف شده است. در این الگو، حقوق اقتصادی زن از طریق نهادهایی همچون نفقه، مهریه و اجرت‌المثل تأمین می‌شود. همچنین ضمن سفارش به مردان برای مشارکت در امور خانه و تکریم همسر، بر توازن میان حقوق اقتصادی و جایگاه معنوی زن در خانواده تأکید شده است.

چالش‌ها

کار خانگی با وجود اهمیت و سنگینی، در افکار عمومی، ساده و کم‌اهمیت انگاشته می‌شود. فمینیست‌ها داوری عمومی را ناشی از فرهنگ مردسالار دانسته و معتقدند ساختارهای اجتماعی مردانه، همه چیز را بر مبنای جنسیت ارزش‌گذاری می‌کند؛ لذا امور مردانه ارزشمند و فعالیت‌های زنانه کم‌ارزش تلقی می‌شوند. چنین برداشتی عمدتاً ناشی از این است که کارهای خانه پنهان از دید عموم، بدون چشم‌داشت مادی و اغلب از روی علاقه انجام می‌شود.

امروزه با وجود تکنولوژی‌های پیشرفته در حوزه لوازم خانگی، نه‌تنها از کار زنان در خانه کاسته نشده که انتظارات جامعه از زنان برای ایفای نقش‌های مادری، همسری، خانه‌دار و شغل بیرون از خانه، مسئولیت‌های آنها را افزایش داده و موجب گسترش انواع بیماری‌های جسمی و روحی میان زنان شده است؛ زیرا کار خانگی وظیفه طبیعی زنان شمرده می‌شود و اشتغال بیرونی موجب تراکم و تعارض نقش‌های زنانه شده و خانه، خالی از مهر مادری و همسری می‌شود. با تبدیل‌شدن خانه به خوابگاه نه‌تنها زن آسیب می‌بیند که تمام اعضای خانواده دچار مشکل می‌شوند.

منابع

• «خانه‌داری؛ هنری با مسئولیت‌های بزرگ در بنای خانواده و جامعه»، وب‌سایت آرشیو کامل، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۴۰۴ش.
• «دو رویکرد متفاوت به کار خانگی زنان»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۳۹۶ش.
• «کسب و کار خانگی»، وب‌سایت دانشگاه کاشان، تاریخ بازدید مطلب: ۹ مرداد ۱۴۰۴ش.
• «مصائب پنهان خانه‌داری»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۹ش.
• آبوت، پاملا و والاس، کلر، جامعه‌شناسی زنان، ترجمهٔ منیژه نجم‌عراقی، تهران، نی، ۱۳۸۳ش.
• آزاد ارمکی، تقی، جامعه‌شناسی خانواده ایرانی، تهران، سمت، ۱۳۹۰ش.
• آزموده، محسن، «هزار توی کار خانگی در گفت‌وگو با نجمه واحدی»، وب‌سایت کتاب‌نیوز، تاریخ بازدید مطلب: ۲ تیر ۱۴۰۳ش.
• ابوالحسنی، فضه و همکاران، «فهم مردان و زنان از نقش خانه‌داری»، خانواده‌پژوهی، سال ۲۱، شماره ۱، ۱۴۰۴ش.
• احمدیه، مریم، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، مطالعات راهبردی زنان، شماره ۲۵، ۱۳۸۳ش.
• امین‌فر، صبورا، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، دین و سیاست فرهنگی، دوره ۱، شماره ۲، ۱۳۹۳ش.
• بجنوردی، سیدحسن، القواعد الفقهیه، قم، الهادی، ۱۴۱۹ق.
• بدری‌منش، اعظم و صادقی فسایی، سهیلا، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، فرهنگی-تربیتی زنان و خانواده، سال ۱۰، شماره ۳۱، ۱۳۹۴ش.
• تانگ، روزماری، نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریه‌های فمینیستی، ترجمهٔ منیژه نجم‌عراقی، تهران، نی، ۱۳۸۷ش.
• حسینی اکبرنژاد، حوریه، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال ۲۲، شماره ۸۸، ۱۳۹۹ش.
• حسینی‌اکبرنژاد، حوریه، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، مطالعات راهبردی زنان، شماره ۸۸، تابستان ۱۳۹۹ش.
• حسین‌پور، فاطمه و دیگران، «فهم خانه‌داری به‌عنوان یک شغل و چالش‌های آن از منظر زنان خانه‌دار شهر قم»، فصلنامهٔ علمی برنامه‌ریزی رفاه توسعه اجتماعی، شماره ۴۶، بهار ۱۴۰۰ش.
• دولت‌خواه، لیلا و همکاران، «رهیافتی برشغل خانه‌داری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، خانواده درمانی کاربردی، دوره ۳، شماره ۵، ۱۴۰۱ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱ بهمن ۱۴۰۴ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• رحمتی، مریم و دیگران، «بررسی عوامل مؤثر بر کسب و کار خانگی»، کنفرانس بین‌المللی مدیریت و علوم اجتماعی، دبی، امارات، ۲۰ اسفند ۱۳۹۴ش.
• ساروی، فتیحه‌کرمان، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته به‌سلامت زنان شاغل و خانه‌دار»، پایش، سال ۱۱، شماره ۱، ۱۳۹۰ش.
• سنجری‌مقدم، فریبا و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‌داری در سیاستگذاری‌های جمهوری اسلامی ایران»، رهیافت انقلاب اسلامی، دوره ۱۹، شماره ۷۰، ۱۴۰۴ش.
• شریفی، الهام و همکاران، «عدالت‌سنجی شغل خانه‌داری زنان خانه‌دار»، آموزه‌های فقه مدنی، دوره ۹، شماره ۱۵، ۱۳۹۶ش.
• شیری، حامد و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، زن در توسعه و سیاست، سال ۲۳، شماره ۱، ۱۴۰۴ش.
• صادقی فسایی، سهیلا و میرحسینی، زهرا، «فهم خانه‌داری در بستر نقش‌های جنسیتی: مطالعه کیفی در شهر تهران»، علوم اجتماعی، ۱۳۹۵ش.
• غمامی، زهرا سادات و علوی، سیدیحیی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، مطالعات زنان و خانواده، سال ۵، شماره ۸، ۱۳۹۷ش.
• فرنچ، مارلین، جنگ علیه زنان، ترجمهٔ توراندخت تمدن، تهران، علمی، ۱۳۷۴ش.
• کریمی، نسیم و میرزادارائی، حمیده، چند لقمه حرف حلال برای خانواده، اصفهان، حدیث راه عشق، ۱۳۹۷ش.
• کلینی، ابوجعفر، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
• گلشن فومنی، محمدرسول، روان‌شناسی اجتماعی، تهران، وانیا، ۱۳۹۱ش.
• لگیت، مارلین، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، تهران، نی، ۱۳۹۴ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• محبی، محمدعارف، «صورت‌بندی مفهوم جنسیت در انگاره اسلامی»، معرفت فرهنگی‌اجتماعی، سال شانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۳ش.
• محبی، محمدعارف، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی‌اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
• مژدکانلو، داود و سیلاخوری، زهرا، «تأثیر بررسی کسب و کارهای خانگی بر رضایت زنان خانه‌دار»، هفتمین کنفرانس ملی افق‌های نوین در علوم انسانی، اقتصاد، کارآفرینی، اصفهان، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، ۱۴۰۲ش.
• مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، ۱۳۶۹ش.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار شهید مطهری (نظام حقوق زن در اسلام)، ج ۱۹، تهران و قم، صدرا، ۱۳۷۷ش.
• نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۸ق.
• هام، مگی، فرهنگ نظریه‌های فمنیستی، ترجمهٔ فیروزه مهاجر و همکاران، تهران، توسعه، ۱۳۸۲ش.