خواستگاری

مراسم خواستگاری در یکی از کشورهای عرب

پادکست مقاله | 🡇 noicon

خواستگاری؛ پیشنهاد همراه با درخواست ازدواج به طرف مقابل.

خواستگاری، از سنت‌های کهن برای آغاز ازدواج و تشکیل خانواده است. این رسم دیرینه در میان ملل و اقوام مختلف تابع رسومات و اقتضائات متفاوتی است. خواستگاری در فرهنگ ایرانیان به‌دلیل قداست بنیان خانواده و سهم بسزای آن در شناخت طرفین، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است.

مفهوم‌شناسی

خواستگاری در لغت به معنای طلب ازدواج از زن است. واژهٔ عربی خِطبه معادل آن است و در متون دینی، ازجمله قرآن کریم، به کار رفته است. پیش‌قدم شدن مرد برای طلب ازدواج، ریشه در فطرت بشر دارد و در فرهنگ‌ها و جوامع مختلف به اشکال گوناگون رواج داشته است.

در اصطلاح، خواستگاری به معنای درخواست زناشویی و ازدواج است که غالباً از سوی مرد به زنی ارائه می‌شود که مانعی برای ازدواج نداشته باشد.

تاریخچه

ایران باستان

در ایران باستان، خواستگاری امری فردی نبود، بلکه پیوندی میان خانواده‌ها محسوب می‌شد و بستگان نزدیک دختر و پسر در این وصلت دخیل بودند. نمونه‌هایی از این رسم کهن در متون کهن ایرانی مانند شاهنامه و اوستا دیده می‌شود؛ ازجمله خواستگاری کیومرث برای پسرش سیامک، خواستگاری افراسیاب از اسفندارمذ و خواستگاری تهمینه از رستم.

در دورهٔ هخامنشی، خواستگاری عموماً توسط خانوادهٔ داماد و با هدایایی به خانوادهٔ عروس انجام می‌شد و پس‌از توافق بر سر مهریه و شروط ازدواج، جشن برگزار می‌شد. در دورهٔ ساسانی، ازدواج به دو نوع خاستگار (خواستگاری مرد از زن) و پاتخت (خواستگاری زن از مرد) تقسیم می‌شد و در هر دو نوع، رضایت طرفین لازم بود. در آیین زرتشت، ازدواج پیوندی مقدس بود و مراسم خواستگاری با حضور موبد و خواندن دعا انجام می‌شد و سپس مهریه تعیین و سوگند وفاداری یاد می‌شد.

از ویژگی‌های خواستگاری در دوران باستان، نقش محوری خانواده در انتخاب همسر بود. نوعی ازدواج خاص به نام خودسرزن نیز وجود داشت که در آن دختر بدون رضایت پدر یا قیم خود ازدواج می‌کرد و نوعی نافرمانی تلقی می‌شد.

دوره پس از اسلام

با ورود اسلام به ایران، آداب خواستگاری براساس سنت‌های گذشته ادامه یافت، اما احکام خاصی برای آن تعریف شد. در دوره‌های غزنوی، ایلخانی، تیموری و صفوی، روش‌های مختلفی چون خواستگاری با واسطه، فرستادن نامه و معرفی دختر توسط خویشاوندان رایج بود. در دورهٔ قاجار، دلاله‌ها نقش مهمی در یافتن دختر مناسب و انجام خواستگاری داشتند. پس‌از پسند دختر، مراسم خواستگاری رسمی با حضور ریش‌سفیدان و افراد باتجربهٔ خانوادهٔ پسر و با هدایایی انجام می‌شد و در صورت عدم تمایل خانوادهٔ دختر، پاسخ رد به‌طور مستقیم یا نمادین اعلام می‌شد.

انواع خواستگاری

خواستگاری از دو لحاظ قابل تقسیم است: براساس پیشنهاددهنده مرد یا زن و براساس فرهنگ و اقتضائات زمانی سنتی یا مدرن.

خواستگاری مرد از زن

مرتضی مطهری بر این باور است که شکل مرسوم خواستگاری در اکثر فرهنگ‌ها، خواستگاری مرد از زن است که با قانون خلقت و طبیعت زن و مرد منطبق است و حفظ احترام و شخصیت زن را به دنبال دارد. به باور او، مرد در طبیعت مظهر طلب و عشق و زن مظهر مطلوب و معشوق بودن است و این تدبیر ظریف طبیعت، تعادل و قوام زندگی را رقم می‌زند. از نگاه او، خواستگاری مرد از زن توهین به شخصیت زن نیست، بلکه به‌منظور حفظ ارزش و کرامت او است.

خواستگاری زن از مرد

برخی بر این باورند که حق خواستگاری فقط مختص مردان نیست و زنان نیز می‌توانند از این حق طبیعی استفاده کنند؛ در اسلام نیز دستور صریحی برای اختصاص خواستگاری به مردان وجود ندارد. برخی تحقیقات نشان می‌دهد خواستگاری دختر از پسر آثار روانی نامطلوبی بر دختران دارد؛ زیرا روحیهٔ لطیف آنان در برابر جواب منفی آسیب‌پذیر است.

خواستگاری سنتی

حضور اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه و همسرش در مراسم خواستگاری

در شیوهٔ سنتی، آشنایی دختر و پسر از طریق خانواده‌ها صورت می‌گیرد. واسطه‌ای براساس هم‌طرازی فرهنگی، فیزیکی و اقتصادی، خانوادهٔ دختر را به خانوادهٔ پسر معرفی می‌کند. در برخی شهرها ابتدا مادر و خواهر پسر به دیدار خانوادهٔ دختر می‌روند و در صورت پسند، با پسر حاضر می‌شوند. حضور بزرگان خانواده و آشنایی دو خانواده پیش‌از ازدواج، از نکات مثبت این شیوه است. در این روش، خانواده و سنت‌ها پشتوانهٔ محکمی برای ازدواج جوانان هستند و همراهی خانواده به معنای نادیده گرفتن انتخاب دختر و پسر نیست، بلکه هدایت آنان برای انتخاب درست‌تر است.

مهم‌ترین محاسن این شیوه عبارت‌اند از: همراهی با عقلانیت بیشتر، سازگاری با فرهنگ و رسوم ایرانی، زمان بیشتر برای شناخت، امنیت روانی و اجتماعی بالاتر و روشن‌تر بودن اهداف خواستگاری.

خواستگاری مدرن

با گسترش ویژگی‌های مدرنیته مانند شهرنشینی، صنعتی شدن، گسترش تحصیلات و مهاجرت، ساختار اجتماعی جوامع تغییر کرده و بستر تعامل با جنس مخالف افزایش یافته است. فردگرایی برآمده از مدرنیته، سبک جدیدی از خواستگاری و ازدواج بدون حضور خانواده‌ها را رقم زده است. در این شیوه، آشنایی غالباً بدون اطلاع خانواده‌ها و از طریق محل کار، تحصیل، فضای مجازی و اماکن تفریحی اتفاق می‌افتد.

براساس گزارش‌ها، این سبک تاکنون نتایج خوبی به دنبال نداشته و مهم‌ترین معایب آن عبارت‌اند از: تصمیم‌گیری احساسی و نادیده گرفتن معایب طرف مقابل، کم‌رنگ شدن نقش خانواده‌ها، نداشتن شناخت دقیق از طرف مقابل، و مخالفت و طرد خانواده‌ها.

خواستگاری در آموزه‌های دینی

در اسلام

سنت خواستگاری از سفارش‌های مؤکد اسلام برای آغاز پیوند زناشویی است. پیامبر اسلام مردم را جمع کرد و بر خواستگاری مردان از دختران با عنوان خطبه تأکید کرد و برخی فقها این سنت را عملی مستحب دانسته‌اند. در فقه اسلامی، خواستگاری از دو گروه از زنان حرام است: زنانی که همسر دارند و زنانی که در عده به سر می‌برند. همچنین خواستگاری از زنی که از او خواستگاری شده و پاسخ مثبت داده، کراهت دارد و خواستگاری در حال احرام نیز کراهت دارد.

در آیین زرتشت

یکی از رسوم قدیمی زرتشتیان، نامه‌نگاری از سوی خواستگار برای پدر دختر بوده که تا دهه‌های اخیر مرسوم بود. زرتشتیان برای میمنت، نامه را در کاغذی سبز می‌نوشتند و در پاکت سبز قرار می‌دادند و خانوادهٔ دختر نیز با همین تشریفات پاسخ می‌فرستادند. در دورهٔ ساسانی، سرپرست یا مادر داماد وظیفهٔ خواستگاری را با بردن هدایایی مانند گل بر عهده داشت.

آداب خواستگاری

در منابع دینی و فرهنگی، آداب زیر برای خواستگاری توصیه شده است:

• پنهانی برگزار کردن مراسم خواستگاری برخلاف مراسم عروسی که توصیه به آشکار کردن آن شده است.
• داشتن ملاک‌های معقول برای انتخاب و پرهیز از سطحی‌نگری؛
• تحقیق کردن در مسیر خواستگاری؛
• توجه به معیارهای صحیح و پرهیز از توجه صرف به ملاک‌های ظاهری؛
• دقت در نسب پدر و مادر طرفین؛
• دیدار عروس و داماد در مراسم خواستگاری؛
• مشورت کردن با شخص عاقل و خیرخواه؛
• ذکر خصوصیات طرفین و سؤال از یکدیگر؛
• توجه به هم‌کفو و هم‌شان بودن؛
• بی‌تکلف و آسان گرفتن مراسم؛
• دعا کردن در مراسم خواستگاری؛
• اولویت توجه به ارزش‌های دینی و اخلاقی خواستگار؛
• پوشش مناسب و آراستگی در جلسهٔ خواستگاری؛
• همراه بردن گل و شیرینی توسط خانوادهٔ پسر؛
• پذیرایی معقول در مراسم.

نگاه در جلسهٔ خواستگاری

با توجه به قداست ازدواج در اسلام، حکم نگاه به نامحرم به قصد ازدواج از حکم اولیهٔ حرمت استثنا شده است. فقهای اسلامی بر اصل جواز نگاه به قصد ازدواج اتفاق‌نظر دارند، هرچند در محدودهٔ آن اختلاف دارند:

• نظر اول: فقط نگاه به چهره و دو دست جایز است.
• نظر دوم: علاوه‌بر چهره و دو دست، نگاه به سایر زیبایی‌ها و موی او نیز جایز است.
• نظر سوم: نگاه به تمام بدن زن به‌جز عورت به قصد ازدواج جایز است.

فقها شرایطی برای این نگاه ذکر کرده‌اند: به قصد لذت بردن نباشد، احتمال شناخت برای ازدواج باشد، امکان فعلی ازدواج وجود داشته باشد، نگاه با انگیزهٔ ازدواج با زن خاص باشد، با اجازه و اطلاع زن باشد، و بعد از احراز سایر شرایط باشد. برخی فقها میان نگاه زن و مرد تفاوتی قائل نشده‌اند و برخی حکم جواز را مختص مرد دانسته‌اند.

پوشش و آراستگی در جلسهٔ خواستگاری

نوع پوشش انسان‌ها نشان‌دهندهٔ طرز تفکر و فرهنگ آن‌ها است. کارشناسان توصیه می‌کنند لباس دختر و پسر در جلسهٔ خواستگاری دارای رنگ مناسب، متناسب با فرهنگ ایرانی-اسلامی و بدون چشم‌وهم‌چشمی باشد. آرایش و آراستگی نباید در حدی باشد که عیوب طرفین را پنهان کند؛ زیرا از لحاظ فقهی، پنهان کردن عیوب هنگام ازدواج موجب بطلان عقد است.

خواستگاری در فرهنگ و ملل

خواستگاری در فرهنگ‌های مختلف با آداب متفاوتی برگزار می‌شود. در اکثر مناطق، نزدیکان عروس و داماد در این مراسم حضور دارند و برای انتخاب صحیح به طرفین کمک می‌کنند. در برخی کشورها مانند هندوستان، خواستگاری از سوی خانوادهٔ دختر صورت می‌پذیرد. در برخی فرهنگ‌ها مانند دزفول و ترکمنستان، چای خوردن دختر در مجلس خواستگاری نشانهٔ جواب مثبت است و در لاهیجان، دو استکان چای یکجا خوردن نشانهٔ رد خواستگار است.

در فرهنگ اعراب پیش از اسلام، خواستگاری یکی از مؤلفه‌های اصلی ازدواج بود و مرد نزد ولی دختر می‌رفت و تقاضای ازدواج می‌کرد؛ ولی بدون در نظر گرفتن رضایت دختر، تقاضا را رد یا قبول می‌کرد.[۴۲]

خواستگاری در فرهنگ‌های مختلف با آداب و رسوم متفاوتی برگزار می‌شود. در اکثر مناطق اقوام، نزدیکان عروس و داماد در این مراسم حضور دارند و برای انتخاب صحیح به طرفین کمک می‌کنند. در برخی از کشورها مانند هندوستان خواستگاری از سمت خانواده دختر صورت می‌پذیرد. در برخی از فرهنگ‌ها مانند دزفول و ترکمنستان چای خوردن دختر در مجلس خواستگاری نشانهٔ جواب مثبت به داماد است. در لاهیجان دو استکان چای یکجا خوردن نشانهٔ رد خواستگار است.

در فرهنگ اعراب پیش از اسلام هم، خواستگاری یکی از مولفه‌های اصلی ازدواج محسوب می‌شد. در آن زمان اگر مردی تقاضای ازدواج با دختری را داشت نزد ولیِ او می‌رفت و دختر را خواستگاری می‌کرد. ولیِ دختر بدون در نظر داشتن رضایت دختر تقاضای خواستگار را رد یا قبول می‌کرد.

فرهنگ غرب

در قرون وسطی ازدواج در پیوند با مذهب بوده است و خواستگاری‌ها در طول مراسم مذهبی انجام می‌شد. یکی از آداب رایج خواستگاری در فرهنگ غرب که ریشه در تفکرات قرون وسطی دارد رسم زانو زدن به‌هنگام خواستگاری است. این شیوهٔ پیشنهاد ازدواج صرفاً بیانگر عشق و علاقه نبوده، بلکه حاکی از احترام و تمکین و بردگی ابدی بوده است. امروزه اشک شوق ریختن دختر در فرهنگ غربی هنگام خواستگاری با این شیوه امری رمانتیک به‌شمار می‌رود؛ اما کارشناسان معتقدند این اشک شوق نشانهٔ یک ظلم پنهانی در غرب در حق زنان است. رابطهٔ زن و مرد در فرهنگ مدرن غربی در حد روابط دوستانه تعریف شده است و خواستگاری زن از سوی مرد و درخواست برای زندگی مشترک و متعهدانه، امری شگفت‌آور برای زن غربی تلقی می‌شود.

در ایران معاصر

رسم خواستگاری در دوران معاصر، دستخوش تحولات و چالش‌های متعددی شده است. در حالی که سنت خواستگاری به روش سنتی آن در بسیاری از خانواده‌های ایرانی همچنان پابرجا است، اما در برخی موارد، انتخاب همسر تا حد زیادی از اختیار خانواده‌ها خارج شده و به عهدهٔ دختران و پسران گذاشته شده است. شیوه‌های خواستگاری نیز از سنتی تا مجازی تنوع یافته و مکان آن از منزل تا تالار عروسی و کافی‌شاپ با هزینه‌های زیاد گسترده شده است. معیارهای انتخاب همسر نیز دستخوش تغییر شده و مادی‌گرایی در این زمینه افزایش یافته و جایگزین ملاک‌های اخلاقی و انسانی شده است، جذابیت‌های ظاهری، تحصیلات عالیه، شغل رسمی و تمکن مالی از جمله ملاک‌های رایج در انتخاب همسر در این دوره به‌شمار می‌رود. نقش خانواده‌ها در امر ازدواج کمرنگ‌تر شده، اما همچنان در بسیاری از موارد، نظر و حمایت آنها مؤثر است. با وجود این تحولات، ازدواج‌های زودهنگام و بدون شناخت کافی، انتخاب همسر با ملاک‌های غیرمنطقی، مشکلات اقتصادی و اجتماعی و عدم آگاهی از آموزه‌های دینی و اخلاقی، همچنین افزایش هزینه‌های ازدواج با تجمل‌گرایی و چشم‌وهم‌چشمی در خواستگاری از جمله چالش‌های ازدواج در عصر حاضر به‌شمار می‌رود.

در ایران، رسم خواستگاری با توجه به فرهنگ و رسوم هر منطقه و خانواده، تنوع دارد؛ اما به‌طور کلی، آداب و رسوم مشترکی در این زمینه وجود دارد که از جمله آنها موافقت بزرگترها، انتخاب واسطه، دیدار و گفتگو، هدیه‌بردن، طرح موضوع ازدواج و موافقت یا مخالفت خانوادهٔ دختر است. در صورت موافقت، برگزاری مراسم جشن بله‌برون یا نامزدی است که طی آن، رسم و رسومات مربوط به این مرحله، مانند شیرینی‌خوران، رد و بدل کردن هدایا، دادن حلقۀ نامزدی و تعیین تاریخ عقد و عروسی انجام می‌شود. در بسیاری از نقاط ایران، پیش از خواستگاری رسمی، خانوادهٔ پسر با فرستادن هدایایی مانند طلا، لباس و شیرینی به منزل دختر، او را «نشون‌کرده» خود اعلام می‌کنند. پذیرش این هدایا توسط خانوادهٔ دختر به منزلهٔ تعهد نانوشته‌ای برای ازدواج این دو نفر تا زمان مراسم خواستگاری رسمی تلقی می‌شود. این رسم در مناطق زیادی از ایران رواج دارد، به‌عنوان مثال در روستاهای خراسان، در رسم «نشون‌کردن» علاوه بر انگشتر طلا، با هدیه‌دادن یک جفت کفش، نُقل و نبات، قند و چای، حنا و گاه یک دست لباس به عروس همراه است. این سینی هدایا به‌همراه سکه به منزل عروس برده می‌شود و در مراسمی که با پذیرایی از مهمانان با چای و شیرینی همراه است، در مورد مهریه نیز صحبت می‌شود.

علاوه بر آداب و رسوم مشترک، سنت خواستگاری میان هر قوم ایرانی ویژگی‌ها و زیبایی‌های خاص خود را دارد.

خواستگاری در اقوام فارس

مردم شیراز به خواستگاری «دَلالَگی» می‌گویند. پسر یا خانوادهٔ او، دختر مناسبی را برای ازدواج در نظر می‌گیرند و مراسم خواستگاری در ابتدا با برگزاری مجلس زنانه با حضور مادر، خواهر و اقوام نزدیک دو طرف انجام می‌شود. در صورت رضایت طرفین، مراسم خواستگاری اصلی با حضور اعضای هر دو خانواده برپا می‌شود. در فرهنگ مردم شیراز برخی کارها مانند شربت آوردن دختر، به‌معنی جواب مثبت او و هر نوع نوشیدنی به جز شربت، نشان از جواب منفی است. پاسخ مثبت قطعی، پس از آشنایی دختر و پسر و انجام دادن تحقیقات لازم اعلام می‌شود.

در مشهد، مرحلهٔ نخست خواستگاری به‌صورت غافلگیرانه و به بهانهٔ دورهمی و مهمانی انجام می‌شود و با گفت‌وگو دربارهٔ دخترِ خانواده، مادر دختر منظور آنان از مهمانی را متوجه می‌شود و در صورت رضایت، از دختر خود می‌خواهد که چای و قلیان آماده کند؛ پس از حضور دختر، میهمانان سؤالاتی از او می‌پرسند تا به هنرمندی و مهارت‌های خانه‌داری دختر پی ببرند. پس از پسندیدن دختر، نیت خود را به‌طور صریح بیان می‌کنند تا در صورت رضایت عروس و خانواده‌اش مراسم رسمی خواستگاری را برگزار کنند.

در اصفهان، زنان فامیل پسر به خانهٔ دختر رفته و از او خواستگاری می‌کنند. پس از رضایت اولیهٔ خانوادهٔ دختر، روز دیگر، خواستگاری رسمی با اقوام داماد و عروس برگزار می‌شود و خانوادهٔ عروس کله‌قندی جهت قبولیِ خواستگاری، به خانوادهٔ داماد هدیه می‌دهند. در شبی خوش‌یمن برای گفت‌وگوی نهایی، بستگان داماد همراه خود خوانچه‌ای شامل؛ شیرینی، قرآن، آینه، سبزی، شربت، حنا، هل، میخک، دارچین، نمک، کندر، تخم‌مرغ، شانه، اسپند و ابریشم هفت‌رنگ به خانهٔ عروس می‌برند. هنگام بردن خوانچه و در ورود به خانهٔ عروس، فردی از اقوام داماد، شعری در ستایش اهل‌بیت می‌خواند و سایر افراد صلوات می‌فرستند.

در مازندران مرحلهٔ قبل از خواستگاری؛ «کیجا وین» (دختر دیدن) و خواستگاری اصلی «خازندی» گفته می‌شود، پس از مرحلهٔ اول، در صورت موافقت خانوادهٔ دختر، فردای خواستگاری، خانوادهٔ پسر غذا و شیرینی به خانهٔ دختر می‌فرستند.

در تهران قدیم، ازدواج پسران با دختران فامیل مرسوم بود و انتخاب همسر به عهدهٔ خانواده‌ها بود و به‌طور معمول پسر اختیاری در انتخاب نداشت. گاه از دلاله‌ها نیز برای پیدا کردن دختر مناسب کمک می‌گرفتند. پس از رویت دختر توسط زن‌های فامیل پسر، در صورت رضایت، خواستگاری رسمی انجام می‌شد و در جلسه‌ای با حضور خانواده‌ها، مقدمات ازدواج از جمله مهریه و شیربها تعیین می‌شد. در اراک، پس از انتخاب دختر مورد نظر، مادر داماد به همراه خواهران و زنی باتجربه از بستگان، به منزل عروس می‌رفتند. عروس با چای یا شربت از مهمانان پذیرایی می‌کرد و سپس از او می‌خواستند تا چادرش را بردارد. خواستگاران او را برانداز می‌کردند و مادر داماد از او می‌خواست تا قلیانی بیاورد تا خانه‌داری و طرز برخورد او را بسنجند. در صورت رضایت، پدر داماد از پدر عروس اجازه می‌گرفت تا شبی با خویشان خود برای بله‌برون به منزل‌شان بروند. این رسم‌ها همچنان در اقوام فارسی‌زبان به‌شیوه‌های مختلف اجرا می‌شود و برخی از آداب و رسم در گذر زمان دستخوش تغییرات شده است.

خواستگاری در اقوام تُرک

«اِلچیلیخ» در زبان ترکی به‌معنای خواستگاری است. پس از طی مرحلهٔ اول خواستگاری و دریافت جواب مثبت، خواستگاری اصلی به‌همراه داماد، خانوادهٔ پسر و بزرگان فامیل صورت می‌گیرد. در این مراسم خانوادهٔ داماد؛ گل و شیرینی، نبات و کله‌قند به منزل عروس می‌برند. در این مجلس دختر و پسر با اجازهٔ بزرگترها در اتاقی صحبت کرده و با یکدیگر آشنا می‌شوند. خانواده‌ها نیز، در رابطه با مهریه و دیگر رسوم با یکدیگر گفت‌وگو می‌کنند تا به توافق برسند. در انتهای این مراسم، در صورت توافق دو خانواده، با شیرینی از مهمان‌ها پذیرایی می‌شود و کله‌قند را یکی از بزرگان خانواده داماد می‌شکند. هر یک از حاضرین نیز به نیت خوشبختی عروس و داماد، مقداری از آن قند را می‌خورند.

خواستگاری در اقوام کُرد

در میان کردها، خواستگاری «قاصه» یا «خوازمنی» نامیده می‌شود. پسر، دختر مورد علاقهٔ خود را برای ازدواج انتخاب می‌کند و مراسم خواستگاری به‌صورت زنانه با حضور مادر، خواهر یا یکی از بزرگان خانوادهٔ پسر برگزار می‌شود. این مراسم صرفاً جهت آشنایی دو خانواده است و در مورد ازدواج صحبتی نمی‌شود. در صورت موافقت مادر پسر، در مراسم دیگری پسر به‌همراه پدر و چند ریش‌سفید به منزل دختر می‌روند. در این مراسم، صحبت‌های لازم بیان می‌شود و با رضایت پدرِ دختر؛ شیربها، مهریه، وقت نامزدی، حنابندان و عروسی تعیین می‌شود. در این مراسم، پس از قطعی شدن امر ازدواج، یک نفر از مردان خانوادهٔ داماد دست تمام مردان فامیلِ خانوادهٔ عروس را می‌بوسد. به این رسم «دسماچ» می‌گویند. چند روز بعد از خواستگاری، مقدمات مراسم عقد فراهم می‌شود.

خواستگاری در اقوام بلوچ

در قوم بلوچ خواستگاری اصلی دو مقدمه دارد؛ هنگامی که پسری موافقت خانوادهٔ خود را جهت ازدواج کسب می‌کند، طی مراسم «جار» با دوستان خود میان بستگان رفته و این خبر خوش را نوید می‌دهد. آنها نیز ابراز شادمانی کرده و در قالب هدیه‌هایی چون پول، طلا، گوسفند، شتر، گندم، برنج، آرد و روغن، داماد آینده را مساعدت مالی می‌کنند. هنگامی که خانوادهٔ دختر اجازهٔ حضور دادند، طی مراسم «پاگِدَران» یا خودمانی کردن، داماد با خانوادهٔ خود به خانه عروس می‌رود تا آشنایی‌های لازم صورت بگیرد. پس از این مراسم، رفت‌وآمد تنهایی داماد به خانه عروس جهت آشنایی و کمک به پدر عروس در کارها شروع می‌شود. مراسم اصلی خواستگاری «گِندونِن» نام دارد که با حضور سران فامیل پسر و گاهی با همراهی کدخدای محل و ریش‌سفید، در خانهٔ دختر برپا می‌شود. گاهی برای نشان دادن بزرگی طایفهٔ پسر، حدود صد نفر در این مراسم شرکت می‌کنند. در این مجلس، خانوادهٔ داماد جهت نشان‌کردن دختر؛ انگشتر، ساعت و تکه‌ای طلا به خانوادهٔ عروس هدیه می‌دهند؛ به این مراسم «حلقه‌کُنان» می‌گویند.

خواستگاری در اقوام عرب

خانوادهٔ پسر در میان قوم عرب، پس از کسب اطمینان از عدم مخالفت خانوادهٔ دختر به خواستگاری می‌روند، ابتدا که زنان برای دیدن دختر به خانهٔ آنها می‌روند، خانوادهٔ عروس رضایت خود را با گفتن «مکانُکم فروشه» (جای شما فرش شده است) برای خواستگاری رسمی اعلام می‌دارند. پس از این مرحله و قبل از خواستگاری رسمی، خانوادهٔ داماد با آوردن هدایایی چون انگشتر، چادر عربی، پارچه یا لباس دختر را نشان (نیشان) کرده و مرحلهٔ نامزدی آغاز می‌شود. میان اعراب، خواستگاری، «المشیة» یا «المشایة» و «خطبه» گفته می‌شود. مراسم خطبه که خواستگاری رسمی است پس از طی مراحل آشنایی و دریافت جواب مثبت نهایی برگزار می‌شود. این مراسم در شهرهای مختلف عرب‌نشین «گَی»، «صداق»، «عده» و «صیاگ» نیز گفته می‌شود. مراسم گَی در منزل دختر یا اقوام دختر در مضیف بزرگ یا حسینیه برگزار می‌شود. این مراسم به‌شکل مردانه و با حضور یک روحانی، تعدادی از ریش‌سفیدان، آشناهای پسر و در برخی مناطق سیدی از اولاد پیامبر اکرم برپا می‌شود؛ زنان نیز در منزلی دیگر منتظر نتیجه می‌مانند. در این مجلس بر میزان مهریه و مبلغی که از جانب خانوادهٔ پسر، جهت خرید جهیزیه به دختر باید داده شود، توافق می‌شود. در صورت ازدواج فامیلی مهریه و مبلغ موردنظر بسیار کمتر از ازدواج با فرد غریبه در نظر گرفته می‌شود. پس از توافق، مجلس با صلوات خاتمه می‌یابد؛ در برخی مناطق در پایان این مراسم فاتحه‌ای برای حضرت عباس (جهت وفاداری به قول‌وقرارها) خوانده می‌شود. در پایان مراسمَ گی، پذیرایی کامل همراه با قهوه از میهمانان صورت می‌گیرد.

خواستگاری در اقوام ترکمن

در قوم ترکمن معمولاً پسر برای ازدواج، دختر مورد پسند خود را انتخاب و به خانواده معرفی می‌کند؛ سپس پرس‌وجوهای اولیه دربارهٔ دختر و خانوادهٔ او انجام می‌شود، پس از آن طی مراسمی که «ثوزآتماق» نام دارد، تعدادی از بانوان از جمله مادر، خواهر، عمه و خالهٔ پسر به منزل دختر می‌روند. در این مراسم، خانوادهٔ پسر سر صحبت را باز می‌کنند و خانوادهٔ دختر فرصت تحقیق و جواب دادن می‌خواهند. بعد از اولین مرحله، خانوادهٔ دختر به مدت چند هفته و گاهی چند ماه، بررسی‌ها و تحقیقات لازم را انجام می‌دهند؛ در این مدت خانوادهٔ پسر چند مرتبه نظر خانوادهٔ دختر را می‌پرسند. در نهایت در صورت جواب مثبت قطعی، در مراسمی با عنوان «ثوزآلماق»، رضایت خود را از ازدواج اعلام کرده و تاریخ آشنایی و مقدمات بعدی تعیین می‌شود.

خواستگاری در اقوام لر

در اقوام لر و بختیاری، ابتدا پدربزرگ یا مادربزرگ (در صورت ازدواج فامیلی) یا یکی از زنان فامیل پسر، قصد خواستگاری را به اطلاع خانوادهٔ دختر می‌رسانند که به آن «گوش وَرداری» می‌گویند. در صورت رضایت خانوادهٔ دختر، اجازهٔ خواستگاری داده می‌شود. برای جلب نظر پدر دختر، اقوام داماد همراه خود هدیه‌ای (معمولاً قاطِر و پارچه) به خانهٔ دختر می‌برند؛ اگر این هدیه را دختر و خانواده‌اش بپذیرند به‌معنی جواب مثبت است. به این مراسم زون‌گشون (بله گفتن) می‌گویند. هدیه دادن پارچه به عروس نیز «بِلِکه بندون» گفته می‌شود.

مسائل حقوقی

در ایران

طبق ماده ۱۰۳۴ قانون مدنی خواستگاری مرد از زنی که موانع ازدواج را نداشته باشد جایز است. این ماده به‌طور ضمنی اشاره به خواستگاری مرد از زن دارد. از نظر حقوق‌دانان خواستگاری تقاضای ازدواج از سمت مرد است.

چالش‌ها

خواستگاری، به‌عنوان نخستین قدم در مسیر پیوند زناشویی، در فرهنگ ایرانی از جایگاهی ویژه برخوردار است. اما این رسم دیرینه، در گذر زمان و با پیچیدگی‌های جامعهٔ امروزی، با چالش‌های متعدد روبروست.

دوری از آداب و رسوم

یکی از چالش‌های مهم در خواستگاری‌های امروزی ایران، دورشدن از آداب و رسوم اصیل و صحیح است. با گذشت زمان و تحولات فرهنگی، بسیاری از افراد جوان به‌دلایل مختلف از جمله تأثیر فرهنگ‌های غربی یا تغییر در ارزش‌های اجتماعی، به رعایت آداب و رسوم اصیل خواستگاری کمتر توجه می‌کنند. این دوری منجر به از دست‌رفتن ارتباطات اجتماعی مهم و انتقال فرهنگ ایرانی به نسل‌های آینده می‌شود. همچنین، عدم رعایت آداب و رسوم خواستگاری منجر به ایجاد ابهامات و سوءتفاهم‌ها در فرایند خواستگاری شده و حتی تأثیر منفی بر روابط خانوادگی و اجتماعی دارد.

تفاوت‌های فرهنگی

تنوع قومی و فرهنگی در ایران، گاه منجر به تفاوت‌هایی در آداب و رسوم و انتظارات خانواده‌ها در امر خواستگاری می‌شود. این تفاوت‌ها در مواردی مانند مهریه، رسم و رسومات، نوع پوشش و موارد دیگر بروز پیدا می‌کند و به چالش‌هایی برای زوجین و خانواده‌ها تبدیل می‌شود. تحقیق دربارهٔ فرهنگ طرف مقابل، صحبت‌کردن دربارهٔ فرهنگ‌ها و رسیدن به راه‌حل مشترک، همدلی‌کردن و مراعات انصاف از راهکارهای برون‌رفت از این چالش دانسته شده است.

توقعات بالا

در برخی موارد، توقعات غیرواقعی و ایده‌آل‌گرایانه از سوی خانواده‌ها، چه در مورد ویژگی‌های ظاهری و چه در مورد مسائل مالی و اجتماعی، منجر به سخت‌گیری در انتخاب همسر و طولانی‌شدن فرایند خواستگاری می‌شود. از جملهٔ این توقعات می‌توان به قراردادن مهریهٔ بالا، انتظار برگزاری مراسم عقد و عروسی مجلل و خریدهای عقد و عروسی گران‌قیمت اشاره کرد.

تجمل‌گرایی

امروزه برخی، مراسم خواستگاری و مراسم بله‌برون را در تالارهای مجلل و با صرف هزینه‌های گزاف برگزار می‌کنند. این در حالی است که در گذشته، مراسم خواستگاری در منزل عروس و با حفظ آداب و رسوم اصیل ایرانی برگزار می‌شد. با وجود پایبندی بسیاری از افراد به سنت‌های اصیل، روحیه تجمل‌گرایی و چشم‌وهم‌چشمی، منجر به گسترش آداب و رسوم پرهزینه و غیرضروری شده است. این امر نه‌تنها هزینه‌های ازدواج را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد، بلکه موجب دلسردی و ناامیدی جوانان از ازدواج می‌شود.

دخالت اطرافیان

در برخی خانواده‌ها، دخالت بیش از حد اطرافیان و اقوام در امور خواستگاری مشاهده می‌شود. این واقعیت استقلال و آزادی عمل زوجین در انتخاب همسر را محدود می‌کند. از سوی دیگر، نادیده‌گرفتن نظرات اطرافیان، حتی پدر و مادر، منجر به محرومیت از تجربیات آنها می‌شود. ایجاد تعادل در این مسئله و در نظر گرفتن دیدگاه‌های اطرافیان، در کنار حفظ استقلال در تصمیم‌گیری، برای انتخاب دقیق‌تر همسر آینده ضروری است.

نداشتن شناخت کافی از یکدیگر

یکی از چالش‌های مهم در جلسات خواستگاری، نداشتن شناخت کافی زوجین از یکدیگر است. در بسیاری از موارد، زوجین به جای پرسیدن سوالاتی که به شناخت عمیق‌تر شخصیت، علایق، ارزش‌ها و اهداف یکدیگر کمک می‌کند، به پرسش‌های سطحی و کلی اکتفا می‌کنند. این امر تصویری ناقص و غیرواقعی از طرف مقابل را به وجود می‌آورد و در نهایت به انتخابی اشتباه و ازدواجی ناموفق منجر می‌شود. علاوه بر این، انتخاب معیارهای نادرست مانند تأکید افراطی بر ظواهر، موقعیت اجتماعی یا انتظارات غیرواقع‌بینانه، می‌تواند چالشی دیگر در فرایند خواستگاری باشد. این معیارها با نیازها و خواسته‌های واقعی فرد همخوانی ندارند و در نهایت به انتخابی اشتباه و پشیمانی در آینده منجر می‌شوند.

برای غلبه بر این مشکل، راهکارهای زیر پیشنهاد شده است: آشنایی با معیارهای ازدواج، استفاده از منابع علمی و معتبر، مشاوره با افراد باتجربه، دریافت مشاورهٔ پیش از ازدواج و عجله‌نکردن در دریافت جواب مثبت و گذراندن زمان بیشتر باهمدیگر برای شناخت بیشتر.

راهکارهای برون‌رفت از مشکلات خواستگاری

در مسیر خواستگاری، چالش‌های زیادی وجود دارد که برای عبور از آنها راهکارهایی عنوان شده است. از جملهٔ این راه‌حل‌ها، ترویج فرهنگ ازدواج آسان، آموزش مهارت‌های لازم برای خواستگاری، احیای سنت‌های اسلامی و ایرانی، همراهی خانواده‌ها، بهره‌گیری از منابع علمی و معتبر و پرهیز از تجملات و تشریفات پرهزینه، پیشنهاد شده است. آموزش مهارت‌های ارتباط مؤثر، بهره‌مندی از مشاوره پیش از ازدواج و طرح سؤالات صحیح در جلسات خواستگاری، از بروز سوءتفاهم‌ها جلوگیری کرده و شناخت دقیق‌تری را حاصل می‌کند. احیای سنت‌های اصیل ایرانی مانند صبر، احترام متقابل و گفتگوی صادقانه، به‌جای توجه افراطی به ظواهر، انتخاب درست و پایداری را برای زندگی مشترک به همراه دارد.

در آیین‌ها و اساطیر کهن ایرانی ملکه نقش مهمی در بقای زندگی داشت. همسر او که بارورکنندهٔ او و در نهایت طبیعت بود، جایگاه ویژه‌ای داشت و لازم بود انتخاب او با دقت زیادی صورت پذیرد تا شخصی انتخاب شود که توانایی لازم برای اجرای این مسئولیت را داشته باشد. در این افسانه‌ها مردان برای دستیابی به ملکه باید آزمون‌های سختی را پشت‌سر می‌گذاشتند تا شایستگی خود را اثبات کنند. این آزمون‌ها در سه سطح هوش، قدرت و ثروت طبقه‌بندی می‌شد.

در گذشته، برای باز شدن بخت دختر و آمدن خواستگار، در نقاط مختلف ایران آداب و رسوم خاصی وجود داشت؛ مثلاً در تهران از آب دباغ‌خانه یا توپ مروارید استفاده می‌کردند. همچنین برخی خوراکی‌ها و میوه‌ها مثل ته انار، برای بخت دختر نحس شمرده می‌شد و خوردن آن‌ها را منع می‌کردند. در ایل کلهر لرستان، خواستگاری در روزهای خوش‌یمن و فرد انجام می‌گرفت. در شیراز نیز در مراسم خواستگاری از هندوانه پذیرایی نمی‌شد، چون معتقد بودند طبع سرد آن باعث به‌هم خوردن خواستگاری می‌شود.

برخی از فقها میان نگاه زن و مرد در جلسهٔ خواستگاری تفاوت قائل نشده‌اند؛ اما برخی حکم جواز را مختص مرد دانسته‌اند و الحاق جواز نظر زن به مرد را به دلیل حرمت قیاس باطل دانسته‌اند. مهم‌ترین دلیل فقها برای جواز نگاه زن به مرد در خواستگاری اشتراک علت است که موجب شناخت و انتخاب آگاهانه‌تر می‌شود و در صورتی که عرف آن نگاه را لازم ببیند رافع حرمت نگاه است.

منابع

• «۲۰ مورد از مهم‌ترین سوالات شناخت قبل از ازدواج که باید پرسیده شوند!»، وب‌سایت مرکز روانشناختی رهیاب، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• «آداب جلسهٔ خواستگاری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۳۹۵ش.
• «آداب و رسوم مراسم خواستگاری که دختر پسرهای دم بخت باید بدانند»، وب‌سایت سوربان، تاریخ بازدید: ۲۰ دی ۱۴۰۲ش.
• «آداب‌ورسوم ازدواج در اصفهان»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مرداد ۱۳۹۵ش.
• «آداب‌ورسوم ازدواج در مازندران»، وبلاگ علوم ۲۰۰۷، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۳۸۹ش.
• «آداب‌ورسوم جلسه خواستگاری»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۳۹۸ش.
• «آداب‌ورسوم مردم تبریز، ارومیه و آذری‌ها در عروسی»، وب‌سایت تشریفینو، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۳۹۹ش.
• «آشنایی با برخی رسوم و سنت‌های قدیمی آذربایجان غربی»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۳۹۲ش.
• «آشنایی با مراسم عروسی در کردستان»، ساعدنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۰ش.
• «آیین ازدواج در بین مردم عرب»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر ۱۴۰۱ش.
• «آیین‌های ریشه‌دار ازدواج در بوته فراموشی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۴ش.
• «اختلاف فرهنگی در ازدواج»، وب‌سایت مرکز مشاوره روان آرام، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۲ش.
• «با آداب‌ورسوم عروسی در شیراز آشن شوید»، وب‌سایت بزمینه، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۳۹۹ش.
• «بررسی سطح توقعات در ازدواج»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۴ خرداد ۱۳۹۹ش.
• «بله‌برون و نامزدی چه رسوم و هدایایی دارند؟»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۰ فروردین ۱۴۰۱ش.
• «پایتخت باستانی بلغارستان میزبان تاریخ و فرهنگ ایران اسلامی بود»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۱ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «تیغ بدعت روی فرهنگ خواستگاری»، وب‌سایت جامعه الزهرا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مرداد ۱۳۹۷ش.
• «خواستگاری ایرانی‌ها در دوران باستان چگونه بوده است؟»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آبان ۱۴۰۰ش.
• «خواستگاری دختر از پسر»، ویکی‌فقه، تاریخ بازدید: ۲۰ دی ۱۴۰۲ش.
• «خواستگاری در اسلام»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۶ش.
• «دخالت در ازدواج»، وب‌سایت کلینیک روان‌شناسی دکترسلام، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• «رسم‌ورسوم عروسی در مازندران: قبلاً به چه شکل بود؟»، وب‌سایت جای دنج، تاریخ بازدید: ۲۹ آذر ۱۴۰۱ش.
• «روش‌های خواستگاری به سبک جوان‌های امروزی»، وب‌سایت تبیان، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• «سنت‌های جالب خواستگاری و عروسی در بین قوم ترکمن»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۳۹۳ش.
• «شناخت پیش از ازدواج»، وب‌سایت ذهن نو، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• «عادی شدن به‌معنای رواج یافتن نوعی از پوشش‌های غیرعفیفانه، مشکل جامعه را حل نخواهد کرد»، وب‌سایت خیبر، تاریخ بازدید: ۲۰ دی ۱۴۰۲ش.
• «مراسم ازدواج بختیاری‌ها»، وب‌سایت کارناوال، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مراد ۱۳۹۹ش.
• «مراسم پیش از ازدواج مردم بلوچ»، وب‌سایت کارناوال، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۹ش.
• «نگاهی به آداب‌ورسوم ازدواج در مازندران»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۹۲ش.
• آینه‌چی، عباس، «روابط دختر و پسر قبل از ازدواج»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• ابن‌منظور، محمد، لسان العرب، بیروت، نشر دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
• احمدی، محسن و مجتهدپور، یاسمین، «خواستگاری»، دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، وب‌سایت دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ دی ۱۳۹۸ش.
• اخیانی، جمیله، «آیین‌های عروسی در شاهنامه»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۳۹۲ش.
• اسپرغم، ثمین و دیگران، «آزمون مردانهٔ ازدواج در قصه‌های پریان ایرانی»، ایران نامگ، سال سوم، شماره ۱، ۱۳۹۷ش.
• اصلانی، زهرا، «درنگی در آداب ازدواج»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۳ش.
• اکبری، حسین و نخعی‌راد، زهرا، «بررسی جامعه‌شناختی دایرهٔ همسرگزینی دختران در ارتباط با فضای مجازی»، نخستین همایش ملی چالش‌ها و راهکارهای تعالی نهاد خانواده در مذاهب اسلامی، ۱۳۹۹ش.
• امینی، ابراهیم، «تجمل‌گرایی، یکی از موانع ازدواج»، وب‌سایت دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدایت، تاریخ درج مطلب: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• امینی، پناه، «زانو زدن هنگام خواستگاری: چرا برای پیشنهاد ازدواج زانو می‌زنند؟»، وب‌سایت خبرنامه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ بهمن ۱۴۰۱ش.
• جعفری، طاهره و کوهستانی، مریم، «نگرش دختران جوان پیرامون فرهنگ خواستگاری به شیوه سنتی و جدید (مورد مطالعه: دانشجویان دانشکده رفاه در سال ۱۳۹۵–۹۶)»، مجلهٔ مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، شماره چهلم، ۱۳۹۵ش.
• حاجی‌زاده، محبوبه، «خواستگاری»، دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، وب‌سایت دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۳۹۸ش.
• خزائی، مرتضی، «ناشناخته‌های آداب‌ورسوم ازدواج در مشهد (قسمت اول)»، وب‌سایت رهام ۷۲۴، تاریخ درج مطلب: ۸ اسفند ۱۳۹۸ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه، ذیل واژه «خواستگاری‌کردن»، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۰ دی ۱۴۰۲ش.
• طباطبایی ندوشن، سیده مریم، «نقش تجملات در کاهش ازدواج جوانان»، در مجله ره‌توشه، دورهٔ ۱۴۳۷، شمارهٔ ۱۳۶، ۱۳۹۴ش.
• عاملی، باقر، حقوق خانوداه، تهران، مدرسهٔ عالی دختران تهران، ۱۳۵۰ش.
• عزیزی، نرگس، «زوجین با تفاوت‌های فرهنگی چگونه کنار بیایند؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ تیر ۱۳۹۴ش.
• فتحی، مریم، «خواستگاری»، دانشنامه جهان اسلام، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۳ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• لطیفی حسینی، عذرا و دیگران، «بررسی دیدگاه آیت‌الله خوئی در حکم نگاه مرد به زن نامحرَم، به قصد ازدواج، با تأکید بر آیات و روایات اسلامی»، مجلهٔ پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، شمارهٔ ۳۰، ۱۴۰۰ش.
• محمدی‌فر، شمامه، «چای»، دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مقاله: ۱۳۹۴ش.
• مطهری، مرتضی، نظام حقوقی زن در اسلام، تهران، صدرا، بی‌تا.
• مقدادی، محمد، «خواستگاری در فقه و حقوق»، مجله مطالعات راهبردی زنان، شماره ۲۵، ۱۳۸۳ش.
• موسوی، سیدکمال، «مقایسه ازدواج‌های امروزی با ازدواج‌های سنتی»، وب‌سایت مرکز مشاوره سلامت روان، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• موسویان، ابوالفضل و حدیدی، علی‌اصغر، «بررسی حکم نگاه زن به مرد در خواستگاری»، جستارهای فقهی و اصولی، شمارهٔ هفدهم، ۱۳۹۸ش.
• نجفی، مسلم، «فمینیسم»، قم، نشریه حوزه، شماره ۱۱۹، ۱۳۸۲ش.
• هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه فارسی، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۲ش.
• یوسفیان، نعمت‌الله و الهامی‌نیا، علی‌اصغر، احکام خانواده، آموزش عقیدتی سپاه پاسدران، بی‌تا.
• منتظری مقدم، حامد، «گونه‌های ازدواج در عصر جاهلی»، دو فصلنامهٔ تاریخ اسلام در آینهٔ پژوهش، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، سال دوم، شماره چهارم، ۱۳۸۴ش.