مادری: تفاوت میان نسخه‌ها

'''مادری'''؛ یکی از نسبت‌های خانوادگی.

در اصطلاح فقهی مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد و به همین سبب صاحب [[منزلت مادری]] می‌شود.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1 «مادری»، ویکی فقه]</ref> به عبارت دیگر مادر کسی است که؛ امر پرورش فرزندان را در دوران حمل و پس از آن بر عهده داشته و در انجام این وظیفه، بدون هیچ چشمداشت مادی و یا معنوی، کوشا است.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1601463756-10302-1-8.pdf قومی، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، 1398ش]</ref>

==چیستی مادری==

ویژگی‌های طبیعی و فطری که خداوند در خلقت زنان قرار داده است آنها را برای وظیفه مادری آماده می‌کند، هر چند این ویژگی‌ها با توجه به فرهنگ، آداب و رسوم و تربیت شدت و ضعف می‌یابد.خداوند، میل فطری در پرورش کودک را در نهاد مادران نهاده و این میل، در سنین بلوغ آشکار شده و در دوران حمل به عالی‌ترین مرحله تجلی خود می‌رسد.مادر،  تجلی دهنده یکی از صفات عالی جمال خداوند است. این فضلیت را خداوند در وجود زنان به ودیعه نهاده‌است. در مادری صراحت و صداقت، مهر و صفا، عدل و تقوا به عالی‌ترین وجه خود نمایان شده و در راه خیر و سعادت فرزند بدرقه می‌شود. به عبارت دیگر [[نقش تربیتی زن]] به عنوان مادر، فضلیت و وظیفه‌ایست که غفلت و اشتباه در آن، موجب تباهی نسل و فساد جامعه شده و مراقبت از آن، جامعه‌ای خیرخواه و متکامل پدید می‌آورد.<ref>قومی، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، 1398ش</ref>

==جایگاه مادر==

مادری برای بشر در طول تاریخ مفهومی مقدس بوده است و مادر مظهر محبت و فداکاری شناخته شده‌است. ادیان نیز در تقدس بخشی به مادری نقش برجسته‌ای داشته‌اند در اسلام بهشت زیر پای مادران توصیف‌ شده است و در [[زن در آیین مسیحیت|مسیحیت]] مریم مقدس سمبل مادر امت شناخته می‌شود. هر چند همه ادیان الهی مقام ارزشمندی برای مادر قائلند و به او احترام می‌گذارند، ولی [[زن در اسلام|اسلام]] بیش از دیگر مکاتب به این مسئله توجه نموده و به مادر عظمت بخشیده است. حقوقی را که اسلام برای مادران مشخص کرده، بسیار فراتر از حقوقی است که برای دیگران حتی پدر قائل شده است؛ چرا که مادر مربی انسان و در حقیقت پرورش دهنده جامعه است و اوست که می تواند فرد و جامعه را به سعادت برساند و یا به شقاوت و بدبختی بکشاند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6071/64084/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C احسانی، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه]</ref>

در آیات قرآن کریم مقام مادری هم ردیف اطاعت و عبادت خدا ذکر شده‌است. خداوند در هر یک از آن آیات، با عظمت و بزرگی از مادر یاد کرده و به نوعی از مقام او تمجید نموده است. چرا که وحی و الهام مستقیم خدا به مادر موسی، اظهار ارادت و نیکویی عیسی به مادر، بیان زحمات و رنج های مادر در قرآن کریم و همچنین دستور حق تعالی به احسان و نیکی نسبت به پدر و مادر، همه گواه بر رفعت جایگاه مادر است.<ref>احسانی، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه</ref>

==فمنیسم و مادری==

با آغاز جنبش‌های فمنیستی در غرب و تلاش برای احقاق [[نظام حقوق زن در اسلام|حقوق زن]] یکی از مسائلی که مورد توجه فمنیست‌ها قرار گرفت مساله مادری بود. تلاش فمنیست‌ها جهت برابری حقوق زن و مرد در نحله‌های مختلف با رویکرد‌های متفاوت موجب، دیدگاهی متفاوت در مساله مادری شد. در طول اين سال‌ها، برخي به عنـوان نهـادي انقيـادآميـز بـه مادري تاختند و از آنجا كه مادري در اين فضا با مفاهيمي چون سـنت و پدرسالاري گره خورده بود، تلاش براي فهم اجتمـاعي ايـن مسـئله بـا شـورش و مبـارزه عليـه خانواده و فرزندآوري يكي دانسته شد. برخي ديگر به ريشه‌هاي اقتصادي مـادري و تـأثيري كـه سرمايه‌داري و تكنولوژي بر آن مي‌گذارد هجوم بردند.عـده‌اي ديگـر سـاختارها را كنار گذاشته و به تجربه‌هاي خرد مادران در زنـدگي روزمـره توجـه كردنـد.عـده‌اي فرزندآوري و مراقبت را طبيعت زن دانستند و خواستار توجه اساسي به تفاوت‌هـاي ميـان زن مرد شدن.د برخي هم به عامليت مادران و خلاقيت‌هاي آنهـا پرداختنـد. در این میان عده زيادي هم بودند كه عمده پژوهش‌ها و جريان‌هاي متأثر از [[فمینیسم|فمینيسم]] را داراي پيش‌داوري و مفروضات غلطي دانستند و از فقـدان صداي مادران اقليت در گفتمان‌هاي اصلي رويكردهـاي فمينيسـتي انتقـاد كردنـد.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_69958_a3164971d3ee59d9cae3dc0f0deb8d07.pdf رفعت جاه و دیگران، «تأملي بر تحول پارادايمي مسئلة «مادري»»،  1397ش]</ref>

==وظایف و مسئولیت‌های مادری==

وظیفه مادری از آن جهت خطیر و مشکل است که زنان به جهت قبول این مسئولیت هم در این جهان و هم در جهان ابدی در برابر این وظیفه، بازخواست می‌شود.<ref>جوادی‌آملی، زن در آینه جلال و جمال، 1377ش، ص45</ref> به همین دلیل دین اسلام برای انجام هرچه بهتر این مسئولیت، توصیه‌های به مادران دارد:

===وظایف مادر قبل از بارداری===

*انس با قرآن و اهل بیت

*رعایت بهداشت جسمی، ورزش و ... .<ref>[https://www.islamquest.net/fa/archive/fa1122 «آدابی که پدر و مادر قبل از تولد فرزند باید رعایت کنند چیست؟»، وب‌سایت اسلام کوئست]</ref>

===وظایف مادر در دوران بارداری===

جنین از زمان انعقاد نطفه، موجودی زنده است که دیگران موظف به حفظ شأن و حقوق او هستند. بر اساس همین دیدگاه، در قوانین فقهی اسلام، برای نطفه در همان لحظه نخست انعقاد نیز دیه تعیین شده و هیچ کس حق ندارد او را از حق زندگی کردن محروم کند.از آنجا که مادر بیشترین تعامل را در دوران [[بارداری]] با جنین دارد تمام حالات روحی و جسمی مادر و نیز محیط زندگی، بر کیفیت رشد معنوی او موثر خواهند بود، پس باید دقت داشت که تمام آنچه که مادر می‌خورد، می‌پوشد، می‌شنود، می‌گوید، می‌بیند، لمس می‌کند، احساس می‌کند و نیز تمام کنش‌ها و واکنش‌های قلبی و روحی او و حتی تمام اتفاقات پیرامون او، یعنی فضای زندگی، رفتار همسر، همنشینان و ... ، همه و همه بر تربیت روحی او مؤثرند.<[http://ensani.ir/file/download/article/1601463756-10302-1-8.pdf <ref>قومی، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، 1398ش</ref>

افزون بر این نکات، اسلام مجموعه ای از آداب مستحب را برای تضمین هر چه بهتر سلامت جسمی فرزندان مقرر کرده‌است که از آن جمله می توان مراقبت‌های مخصوص زمان انعقاد نطفه و دعاهایی را که در سلامت جسمی و ذهنی فرزندان موثر دانسته شده‌اند، یادآور شد.<ref>بستان، خانواده در اسلام، 1399ش،  ص128-130</ref>

===وظایف مادر پس از بارداری===

وظیفه مادر در زمینه تعلیم و تربیت شامل پرورش ابعاد جسمی، روحی و عقلی فرزند است.در روایات واردشده از امامان معصوم(ع) می‌توان به دستورات بسیار زیاد اخلاقی- تربیتی درباره برخورد با کودکان دست یافت، از جمله: تعلیم آداب نیک به فرزند، گذشتن از خطاهای وی، پوشاندن اشتباهات وی، ملاطفت و مدارا کردن با او، پرهیز از سرزنش او، وفای به عهد با او، پذیرش توانایی‌های او، نداشتن توقع بی جا از او و مشارکت دادن او در تصمیم گیری‌ها که همگی جلوه‌ای از  تربیت صحیح و اکرام فرزند است.سیره تربیتی حضرت زهرا(س) نیز نشانگر اهتمام وی به رشد شخصیتی فرزندانشان است.آموزش معارف دین به کودکان هنگام بازی با آنها، رفق و مدارا با فرزندان، توجه به روحیات کودکان در تعامل با آنها، گوش سپردن به صحبت‌های فرزندان که موجب تکریم و تشویق آنها می‌شود، جلوه‌هایی از این سیره است.<ref>خدامی، مادری؛ حقوق و مسئولیت‌ها، 1396ش، ص82</ref>

در بعد حمایتی دست کم دو وظیفه مهم بر عهده‌ والدین نسبت به فرزندان قرار داده شده است: نخست، وظیفه حمایت مالی از فرزندان نیازمند است و مدرک فقهی آن همان ادله‌ای است که متقابلا لزوم انفاق بر پدر و مادر نیازمند را جزء وظایف فرزند به شمار آورده‌است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ج15،ص 175</ref> بر این اساس، تامین هزینه‌های ضروری زندگی فرزندان در صورت نیازمندی بر عهده‌ والدین است و حتی اجبار و الزام قانونی در این باره مقرر شده‌است. وظیفه دوم، کمک والدین به فرزندان در انتخاب همسر و [[ازدواج]] است.در برخی روایات، فراهم کردن شرایط ازدواج و یافتن همسر مناسب برای فرزند بالغ (اعم از دختر و پسر) به عنوان یکی از حقوق وی به ویژه نسبت به پدر معرفی شده‌است.<ref>کنز العمال، ج16، ص442</ref>

از دیگر توصیه‌های مهم بزرگان دین به والدین، اظهار محبت به فرزندان و برقرار کردن روابط عاطفی و شاد با آنان است.<ref>بستان، خانواده در اسلام، 1399ش، ص194</ref> نیاز به محبت و جنبه‌هایی از مراقبت و بهره‌مندی از محبت مادرانه نیازی است که حتی پس از ازدواج نیز وجود دارد و فرزند در سنین مختلف زندگی به دریافت آن نیازمند است.گرچه دستورات دینی بیشتر به دوران کودکی فرزند توجه می‌کند، نمی‌توان از این نیاز در دوران‌های دیگر چشم پوشید.فرزند در مواقع بیماری، وجود فشارهای روحی و بحران‌ها به مراقبت و محبت ویژه‌ای  نیاز دارد که دریافت این محبت از سوی مادر تاثیرگذار است.<ref>خدامی، مادری؛ حقوق و مسئولیت‌ها، 1396ش، ص70</ref>

[[جامعه‌پذیری جنسیتی در خانواده|جامعه‌پذیری]] فرآیندی است که فرد طی آن، تطابق با یک گروه را می‌آموزد و طوری رفتار می‌کند که مورد تایید گروه (یا جامعه) است.در فرایند جامعه‌پذیری شخص با عقاید، ارزش‌ها و آداب رسوم جامعه خود آشنا می‌شود و شیوه‌های زندگی اجتماعی را فرا می‌گیرد.دراین ارتباط، در متون دینی سفارش‌های فراوانی به آموزش قرآن کریم، اعتقادات دینی و مناسک و احکام شرعی به فرزندان کودک و نوجوان دیده می‌شود. برای نمونه، تعلیم قرآن به فرزند از حقوق فرزند بر پدر و مادر به شمار آمده‌است.<ref>بستان، خانواده در اسلام، 1399ش، ص34</ref>

یکی از مهم‌ترین نهادهایی که در آن فرایند جامعه‌پذیری صورت می‌گیرد، خانواده است؛ به گونه‌ای که جامعه‌پذیری افراد، نسبت مستقیمی با ساختار، کیفیت و نوع ارتباط افراد با خانواده با یکدیگر دارد. نقش موثر خانواده، خویشاوندی و همبستگی اجتماعی در این فرایند، در برخی متون روایی به روشنی مورد توجه قرار گرفته است. تاکید بر پیوند خویشاوندی و صله ارحام و آثار و نتایج آن در زندگی فردی و اجتماعی، محبت و شفقت به کودکان، تاکید بر نقش دادن به کودکان در خانواده و آمادگی برای ورود به اجتماع و مانند آن، از آموزه های مورد تاکید اسلام است.<ref>حرعاملی، وسائل الشیعه، ج21، ص485</ref> <ref>حرعاملی، وسائل الشیعه،ج15، ص198، ح2</ref>

همانطور که روشن است در فرآیند جامعه‌پذیری، تعیین و شناخت ارزش‌ها و ایفای نقش مسئولانه انتقال آنها جایگاه مهمی دارد.با شناخت ارزش‌ها و باورهاست که می‌توان فرآیند جامعه‌پذیری را مدیریت کرد؛ بنابراین آشنایی خانواده به خصوص مادر با ارزش‌ها و میزان اعتقاد او به عقاید و آداب و رسوم می‌تواند به میزان انتقال آنها به کودک اثر داشته باشد.<ref>حکمت‌نیا، حقوق زن و خانواده، 1392ش، ص114و115</ref>

یکی از مسائل مهم در نگاه اسلام پس از طرح حقوق فرزند بر مادر، حق مادر بر فرزند است.توصیه‌ها و دستورات زیادی در قالب آیات و روایت از خداوند متعال و معصومین در مورد حق مادر بر فرزند شده‌است از جمله ایت توصیه ها میتوان به موارد ذیل اشاره کرد:

*نیکی و احسان<ref>اسراء، آیه23</ref>

*قدرشناسی <ref>لقمان، آیه 14</ref>

*نگاه مهرآمیز <ref>حرعاملی، وسائل الشیعه، 1403ه.ق، ج6، ص 205</ref>

*زیارت مزار مادر پس از مرگ<ref>مجلسی،بحارالانوار، 1383ش، ص293)</ref>

*قرائت قرآن برای مادر پس از مرگ <ref>کلینی، اصول‌الکافی، 1407ه.ق

*انجام اعمال نیک به نیت مادر<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1383ش،71/84</ref>

 

# رسالت مادری در حفظ مال: زن، در موقعیت مادری، در حفظ مال باید تا آنجا پیش رود که آسیبی متوجه کیان خانواده نشود.<ref>همدانیان، «نگرهٔ مقاصد شرعی و رسالت مادری»، 1390ش، ص117-141.</ref>

در جمهوری اسلامی ایران، مادری به‌عنوان محوری‌ترین نقش در [[خانواده]] که واحد بنیادین جامعه و کانون اصلی رشد و تعالی انسان است، مورد توجه و عنایت قانون‌گذاران است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/9410/112884/جایگاه-و-نقش-مادری-در-جمهوری- معین‌الاسلام، «جایگاه و نقش مادری در جمهوری اسلامی ایران»، 1383ش، ص7.]</ref> حمایت از نقش مادری و فراهم نمودن امکانات جهت ایفای صحیح این نقش کلیدی و اساسی در خانواده از مهم‌ترین وظایف حکومت اسلامی محسوب می‌شود. در اصل ۲۱ [[قانون اساسی]]، دولت موظف به اجرا و تحقق [[حقوق زنان]] با رعایت موازین اسلامی در امور زیر است:

# اعطای قیمومیت فرزندان به مادران شایسته در صورت نبودن ولی شرعی؛<ref>. امامی، قانون مدنی، 1386ش، ج4، ص432.</ref>

# حق حضانت.<ref>. [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/9410/112884/جایگاه-و-نقش-مادری-در-جمهوری- معین‌الاسلام، «جایگاه و نقش مادری در جمهوری اسلامی ایران»، 1383ش، ص2.]</ref>

 

<big>'''منزلت مادری'''</big>؛ پایگاه و احترام مادری در مناسبات خانوادگی.

منزلت مادری از همگانی‌های فرهنگ بشری است. مادر میان تمام اقوام، دارای حرمت بوده و ادیان الهی احترام ویژه برای مادران قایل هستند. تشابه‌گرایی جنسیتی فمینیست‌ها، مفهوم مادری در جهان معاصر را با چالش‌هایی مواجه ساخته است؛ آنها مادری را مانع رشد زنان دانسته با تفکیک مفهوم مادری از مادر بودن، نه‌تنها منزلت زنان را ارتقا نبخشیدند که ضربه جدی به منزلت سنتی زنان غربی وارد کردند. اسلام، مادری را عنصر کانونی حیات خانوادگی می‌داند و از طریق تقویت نقش‌های مادری، به استحکام خانواده کمک کرده و با تقدیس مقام مادری منزلت زن را ارتقا می‌بخشد.

==مفهوم‌شناسی==

منزلت در لغت به‌معنای مرتبت و مقام، حرمت و احترام، پایگاه و بزرگی آمده است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، 1377ش، ذیل واژه منزلت.</ref> پایگاه به منزلت فرد در گروه یا به رتبه یک گروه در مقایسه با گروه‌های دیگر، اطلاق می‌شود. پایگاه منزلتی فرد، حقوق و مزایای یک شخص را معین می‌کند. نقش به آن رفتاری اطلاق می‌شود که دیگران از دارنده یک منزلت معین انتظار دارند.<ref>کوئن، درآمدی به جامعه‌شناسی، 1381ش، ص57.</ref> پایگاه [[مادري|مادری]] حامل منزلت و نقش‌هایی است که دیگران از زن به‌عنوان مادر انتظار دارند. ملاک‌های منزلت در فرهنگ‌های مختلف متفاوت است که عمدترین آنها عبارتند از: ثروت، قدرت، نَسب، سن و ارزش‌های فرهنگی و معنوی.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص549.</ref>

مفهوم مادری در گذشته، امر بدیهی تلقی می‌شد؛ اما امروزه در رویکردهای متفاوت، تعریف‌های نسبتاً مختلفی از آن ارائه می‌شود؛ در رویکردهای دینی، فلسفی و عمدتاً علمی، مادری ویژگی ذاتی زنان و حامل نقش‌های مادرانه دانسته می‌شود؛ اما در رویکرد فمینیستی، مفهوم مادری برساخته اجتماعی شمرده شده و حالت تهوع زنان در زمان [[بارداری]]، طغیان بدن علیه پذیرش فرزند، تفسیر می‌شود.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_72129.html بوذری‌نژاد و جهانشاهی، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمینه ودود«، 1398ش، ص85.]</ref> مادری در آیات قران به مادر جسمانی،<ref>سوره نحل، آیه 72.</ref> اجتماعی (معنوی)<ref>سوره احزاب، آیه 6.</ref> و شیری (رضاعی)<ref>سوره نساء، آیه 23.</ref> تقسیم شده است.

فمینیست‌ها، اقتدار مرد را منشأ اصلی شکل‌گیری نظام‌های پدرسالار معرفی کرده و مظلومیت تاریخی زنان را بر همین مبنا تفسیر می‌کنند. آنها منزلت اجتماعی را در میزان درآمد شغلی دنبال کرده و نقش مادری را بزرگ‌ترین مانع در این مسیر می‌دانند، برای برداشتن این مانع از یک‌سو به تحقیر نقش‌های مادری پرداخته و آن‌ها را «در آشپزخانه ماندن» و «کهنه شستن» می‌نامند و از سوی دیگر به اهمیت [[اشتغال زنان]] تأکید دارند. در چنین روندی، نفرت از نقش مادری گسترش یافته و به‌ناچار نقش مادری را از مادر بودن تفکیک می‌کنند. مادری را به‌عنوان نقش عام اجتماعی و وظیفه مشترک زن، مرد، خانواده و جامعه می‌دانند. با این تفکیک؛ نه‌تنها نقش مادری در خانواده، عاری از پشتوانه طبیعی شد که مادر بودن نیز منتفی شده و فرزندان با سپرده‌شدن به‌دست پرستاران، محروم از مهر مادری شدند. برخی متفکران غربی با توجه به پیامدهای پدیده بی‌مادری و تبدیل‌شدن خانه غربی به خوابگاه، بر بازگشت زن به کانون خانواده تأکید دارند.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص98-94.]</ref>