مادری

مادری؛ یکی از نسبت‌های خانوادگی.

مادری سنگ بنای خانواده و منبع عمده هویت زنانگی است.ویژگی‌های طبیعی و فطری که خداوند در خلقت زنان قرار داده است آنها را برای وظیفه مادری آماده می‌کند، هر چند این ویژگی‌ها با توجه به فرهنگ، آداب و رسوم و تربیت ...شدت و ضعف می‌یابد.زنان به جهت مادری دارای مسئولیت و وظایفی هستند. هر چند این مسئولیت‌ها رابطه ای دیالکتیک در مسئولیت‌سازی برای سایر افراد خانواده ایجاد می‌کند.

تعریف لغوی و اصطلاحی

مادر ترجمه واژه «اُم» در عربی به معنای زنی که فرزند به دنیا می‌آورد یا زنی که داری فرزند است.

در اصطلاح فقهی مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد و به همین سبب صاحب منزلت مادری می‌شود. به عبارت دیگر مادر کسی است که؛ امر پرورش فرزندان را در دوران حمل و پس از آن بر عهده داشته و در انجام این وظیفه، بدون هیچ چشمداشت مادی و یا معنوی، کوشا است.

چیستی مادری

ویژگی‌های طبیعی و فطری که خداوند در خلقت زنان قرار داده است آنها را برای وظیفه مادری آماده می‌کند، هر چند این ویژگی‌ها با توجه به فرهنگ، آداب و رسوم و تربیت شدت و ضعف می‌یابد.خداوند، میل فطری در پرورش کودک را در نهاد مادران نهاده و این میل، در سنین بلوغ آشکار شده و در دوران حمل به عالی‌ترین مرحله تجلی خود می‌رسد.مادر، تجلی دهنده یکی از صفات عالی جمال خداوند است. این فضلیت را خداوند در وجود زنان به ودیعه نهاده‌است. در مادری صراحت و صداقت، مهر و صفا، عدل و تقوا به عالی‌ترین وجه خود نمایان شده و در راه خیر و سعادت فرزند بدرقه می‌شود. به عبارت دیگر نقش تربیتی زن به عنوان مادر، فضلیت و وظیفه‌ایست که غفلت و اشتباه در آن، موجب تباهی نسل و فساد جامعه شده و مراقبت از آن، جامعه‌ای خیرخواه و متکامل پدید می‌آورد.

جایگاه مادر

مادری برای بشر در طول تاریخ مفهومی مقدس بوده است و مادر مظهر محبت و فداکاری شناخته شده‌است. ادیان نیز در تقدس بخشی به مادری نقش برجسته‌ای داشته‌اند در اسلام بهشت زیر پای مادران توصیف‌ شده است و در مسیحیت مریم مقدس سمبل مادر امت شناخته می‌شود. هر چند همه ادیان الهی مقام ارزشمندی برای مادر قائلند و به او احترام می‌گذارند، ولی اسلام بیش از دیگر مکاتب به این مسئله توجه نموده و به مادر عظمت بخشیده است. حقوقی را که اسلام برای مادران مشخص کرده، بسیار فراتر از حقوقی است که برای دیگران حتی پدر قائل شده است؛ چرا که مادر مربی انسان و در حقیقت پرورش دهنده جامعه است و اوست که می تواند فرد و جامعه را به سعادت برساند و یا به شقاوت و بدبختی بکشاند.

در آیات قرآن کریم مقام مادری هم ردیف اطاعت و عبادت خدا ذکر شده‌است. خداوند در هر یک از آن آیات، با عظمت و بزرگی از مادر یاد کرده و به نوعی از مقام او تمجید نموده است. چرا که وحی و الهام مستقیم خدا به مادر موسی، اظهار ارادت و نیکویی عیسی به مادر، بیان زحمات و رنج های مادر در قرآن کریم و همچنین دستور حق تعالی به احسان و نیکی نسبت به پدر و مادر، همه گواه بر رفعت جایگاه مادر است.

فمنیسم و مادری

با آغاز جنبش‌های فمنیستی در غرب و تلاش برای احقاق حقوق زن یکی از مسائلی که مورد توجه فمنیست‌ها قرار گرفت مساله مادری بود. تلاش فمنیست‌ها جهت برابری حقوق زن و مرد در نحله‌های مختلف با رویکرد‌های متفاوت موجب، دیدگاهی متفاوت در مساله مادری شد. در طول اين سال‌ها، برخي به عنـوان نهـادي انقيـادآميـز بـه مادري تاختند و از آنجا كه مادري در اين فضا با مفاهيمي چون سـنت و پدرسالاري گره خورده بود، تلاش براي فهم اجتمـاعي ايـن مسـئله بـا شـورش و مبـارزه عليـه خانواده و فرزندآوري يكي دانسته شد. برخي ديگر به ريشه‌هاي اقتصادي مـادري و تـأثيري كـه سرمايه‌داري و تكنولوژي بر آن مي‌گذارد هجوم بردند.عـده‌اي ديگـر سـاختارها را كنار گذاشته و به تجربه‌هاي خرد مادران در زنـدگي روزمـره توجـه كردنـد.عـده‌اي فرزندآوري و مراقبت را طبيعت زن دانستند و خواستار توجه اساسي به تفاوت‌هـاي ميـان زن مرد شدن.د برخي هم به عامليت مادران و خلاقيت‌هاي آنهـا پرداختنـد. در این میان عده زيادي هم بودند كه عمده پژوهش‌ها و جريان‌هاي متأثر از فمینيسم را داراي پيش‌داوري و مفروضات غلطي دانستند و از فقـدان صداي مادران اقليت در گفتمان‌هاي اصلي رويكردهـاي فمينيسـتي انتقـاد كردنـد.

وظایف و مسئولیت‌های مادری

وظیفه مادری از آن جهت خطیر و مشکل است که زنان به جهت قبول این مسئولیت هم در این جهان و هم در جهان ابدی در برابر این وظیفه، بازخواست می‌شود. به همین دلیل دین اسلام برای انجام هرچه بهتر این مسئولیت، توصیه‌های به مادران دارد:

وظایف مادر قبل از بارداری

کودکان یکی از بهترین عوامل زیبایی بخش حیات آدمی و آینده‌سازان جامعه هستند.از انجا که مادر فرزند را در رحم خود پرورش می‌دهد و بیشترین تعامل را در دوران حمل با جنین دارد برخی از اعمال و آدابی که قبل از تولد فرزند باید رعایت کنند، بدین قرار است:

• انجام فرایض دینی
• انس با قرآن و اهل بیت
• مراعات آداب زناشویی
• خوردن غذای حلال و پاکیزه و میوه‌های متنوع
• انجام آزمایشات ژنتیکی
• جلوگیری از افسردگی‌های روحی
• تماشای مناظر زیبا
• رعایت بهداشت جسمی، ورزش و ... .

وظایف مادر در دوران بارداری

جنین از زمان انعقاد نطفه، موجودی زنده است که دیگران موظف به حفظ شأن و حقوق او هستند. بر اساس همین دیدگاه، در قوانین فقهی اسلام، برای نطفه در همان لحظه نخست انعقاد نیز دیه تعیین شده و هیچ کس حق ندارد او را از حق زندگی کردن محروم کند.از آنجا که مادر بیشترین تعامل را در دوران بارداری با جنین دارد تمام حالات روحی و جسمی مادر و نیز محیط زندگی، بر کیفیت رشد معنوی او موثر خواهند بود، پس باید دقت داشت که تمام آنچه که مادر می‌خورد، می‌پوشد، می‌شنود، می‌گوید، می‌بیند، لمس می‌کند، احساس می‌کند و نیز تمام کنش‌ها و واکنش‌های قلبی و روحی او و حتی تمام اتفاقات پیرامون او، یعنی فضای زندگی، رفتار همسر، همنشینان و ... ، همه و همه بر تربیت روحی او مؤثرند.<[http://ensani.ir/file/download/article/1601463756-10302-1-8.pdf

افزون بر این نکات، اسلام مجموعه ای از آداب مستحب را برای تضمین هر چه بهتر سلامت جسمی فرزندان مقرر کرده‌است که از آن جمله می توان مراقبت‌های مخصوص زمان انعقاد نطفه و دعاهایی را که در سلامت جسمی و ذهنی فرزندان موثر دانسته شده‌اند، یادآور شد.

وظایف مادر پس از بارداری

پس از تولد فرزند، وظایف مادر رنگ و صورت دیگری به خود می‌گیرد. بار مسئولیت مادر، سنگین‌تر می‌شود.. فکر و اندیشه، جهان‌بینی، ذوق و سلیقه، همه و همه فرم کامل‌تری پیدا می‌کند. مادر، خود را مسئول غذا، مراقب، حمایت و محبت فرزندش می‌داند. مهم‌ترین وظیفه مادر در این دوران پرورش انسانی مسئول و مکلف است. از جمله وظایف مهم این دوران می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

تعلیم و تربیت

وظیفه مادر در زمینه تعلیم و تربیت شامل پرورش ابعاد جسمی، روحی و عقلی فرزند است.در روایات واردشده از امامان معصوم(ع) می‌توان به دستورات بسیار زیاد اخلاقی- تربیتی درباره برخورد با کودکان دست یافت، از جمله: تعلیم آداب نیک به فرزند، گذشتن از خطاهای وی، پوشاندن اشتباهات وی، ملاطفت و مدارا کردن با او، پرهیز از سرزنش او، وفای به عهد با او، پذیرش توانایی‌های او، نداشتن توقع بی جا از او و مشارکت دادن او در تصمیم گیری‌ها که همگی جلوه‌ای از تربیت صحیح و اکرام فرزند است.سیره تربیتی حضرت زهرا(س) نیز نشانگر اهتمام وی به رشد شخصیتی فرزندانشان است.آموزش معارف دین به کودکان هنگام بازی با آنها، رفق و مدارا با فرزندان، توجه به روحیات کودکان در تعامل با آنها، گوش سپردن به صحبت‌های فرزندان که موجب تکریم و تشویق آنها می‌شود، جلوه‌هایی از این سیره است.

محبت و حمایت

در بعد حمایتی دست کم دو وظیفه مهم بر عهده‌ والدین نسبت به فرزندان قرار داده شده است: نخست، وظیفه حمایت مالی از فرزندان نیازمند است و مدرک فقهی آن همان ادله‌ای است که متقابلا لزوم انفاق بر پدر و مادر نیازمند را جزء وظایف فرزند به شمار آورده‌است. بر این اساس، تامین هزینه‌های ضروری زندگی فرزندان در صورت نیازمندی بر عهده‌ والدین است و حتی اجبار و الزام قانونی در این باره مقرر شده‌است. وظیفه دوم، کمک والدین به فرزندان در انتخاب همسر و ازدواج است.در برخی روایات، فراهم کردن شرایط ازدواج و یافتن همسر مناسب برای فرزند بالغ (اعم از دختر و پسر) به عنوان یکی از حقوق وی به ویژه نسبت به پدر معرفی شده‌است.

از دیگر توصیه‌های مهم بزرگان دین به والدین، اظهار محبت به فرزندان و برقرار کردن روابط عاطفی و شاد با آنان است. نیاز به محبت و جنبه‌هایی از مراقبت و بهره‌مندی از محبت مادرانه نیازی است که حتی پس از ازدواج نیز وجود دارد و فرزند در سنین مختلف زندگی به دریافت آن نیازمند است.گرچه دستورات دینی بیشتر به دوران کودکی فرزند توجه می‌کند، نمی‌توان از این نیاز در دوران‌های دیگر چشم پوشید.فرزند در مواقع بیماری، وجود فشارهای روحی و بحران‌ها به مراقبت و محبت ویژه‌ای نیاز دارد که دریافت این محبت از سوی مادر تاثیرگذار است.

جامعه‌پذیری

جامعه‌پذیری فرآیندی است که فرد طی آن، تطابق با یک گروه را می‌آموزد و طوری رفتار می‌کند که مورد تایید گروه (یا جامعه) است.در فرایند جامعه‌پذیری شخص با عقاید، ارزش‌ها و آداب رسوم جامعه خود آشنا می‌شود و شیوه‌های زندگی اجتماعی را فرا می‌گیرد.دراین ارتباط، در متون دینی سفارش‌های فراوانی به آموزش قرآن کریم، اعتقادات دینی و مناسک و احکام شرعی به فرزندان کودک و نوجوان دیده می‌شود. برای نمونه، تعلیم قرآن به فرزند از حقوق فرزند بر پدر و مادر به شمار آمده‌است.

یکی از مهم‌ترین نهادهایی که در آن فرایند جامعه‌پذیری صورت می‌گیرد، خانواده است؛ به گونه‌ای که جامعه‌پذیری افراد، نسبت مستقیمی با ساختار، کیفیت و نوع ارتباط افراد با خانواده با یکدیگر دارد. نقش موثر خانواده، خویشاوندی و همبستگی اجتماعی در این فرایند، در برخی متون روایی به روشنی مورد توجه قرار گرفته است. تاکید بر پیوند خویشاوندی و صله ارحام و آثار و نتایج آن در زندگی فردی و اجتماعی، محبت و شفقت به کودکان، تاکید بر نقش دادن به کودکان در خانواده و آمادگی برای ورود به اجتماع و مانند آن، از آموزه های مورد تاکید اسلام است.

همانطور که روشن است در فرآیند جامعه‌پذیری، تعیین و شناخت ارزش‌ها و ایفای نقش مسئولانه انتقال آنها جایگاه مهمی دارد.با شناخت ارزش‌ها و باورهاست که می‌توان فرآیند جامعه‌پذیری را مدیریت کرد؛ بنابراین آشنایی خانواده به خصوص مادر با ارزش‌ها و میزان اعتقاد او به عقاید و آداب و رسوم می‌تواند به میزان انتقال آنها به کودک اثر داشته باشد.

حق مادر بر فرزند

یکی از مسائل مهم در نگاه اسلام پس از طرح حقوق فرزند بر مادر، حق مادر بر فرزند است.توصیه‌ها و دستورات زیادی در قالب آیات و روایت از خداوند متعال و معصومین در مورد حق مادر بر فرزند شده‌است از جمله ایت توصیه ها میتوان به موارد ذیل اشاره کرد:

• نیکی و احسان
• قدرشناسی
• نگاه مهرآمیز
• به‌دست‌آوردن رضایت پدر و مادر
• زیارت مزار مادر پس از مرگ
• قرائت قرآن برای مادر پس از مرگ
• انجام اعمال نیک به نیت مادر

منبع

• مجلسی، محمد باقر، بحاراالنوار، مؤسسه الوفاء، بیروت، 1383ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، اصول‌الکافى،دارالثقلین، قم، 1395ش.
• حر العاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه،مؤسسه آلالبیت، قم، 1403ه.ق.
• جوادی آملی، عبدالله،زن در آیینه جلال و جمال،اسراء، قم، 1377ش.
• حکمت‌نیا، محمود، حقوق زن و خانواده، ناشر: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1392ش.
• بستان، حسین، خانواده در اسلام، ناشر: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، نوبت چاپ: دوازدهم، قم، 1399ش.
• خدامی، نرگس، مادری؛ حقوق و مسئولیت‌ها،ناشر: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، قم، 1396ش.
• قومی، مرضیه فاطمه، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»،دوفصلنامه تخصصی پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال دوم، شماره دوم، بهار و تابستان 1398ش.
• «آدابی که پدر و مادر قبل از تولد فرزند باید رعایت کنند چیست؟»، وب‌سایت اسلام کوئست، تاریخ درج مطلب:26 بهمن 1399ش، تاریخ بازدید: 9 فروردین 1402ش.
• احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ بازدید: 9 فروردین 1402ش.
• «مادری»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 9 فروردین 1402ش.
• فرهنگ معین، ذیل واژه «مادر»، وب‌سایت واژه یاب، تاریخ بازدید: 9 فروردین 1402ش.
• دهخدا، علی اکبر، ذیل واژه «مادر»، وب‌سایت واژه یاب، تاریخ بازدید: 9 فروردین 1402ش.

+++++

هم‌بازی شدن مادر با فرزندان در شهربازی

هم‌بازی شدن مادر با فرزندان در شهربازی؛ خانواده پاسندی، عکاس حدیثه پاسندی

نقش مادری؛ مجموعه الگوهای رفتاری مورد انتظار از موقعیت مادری.

ویژگی‌های طبیعی زنان مانند: فرزندخواهی، مهرورزی و دلبستگی به فرزندان، مراقبت از آنان و پاسخ‌گویی به نیازهای جسمی و روحی آنان با هدف رشد و تعالی صحیح فرزند را نقش مادری گویند. نقش مادری با توجه به تفاوت‌های فرهنگی، اجتماعی و مذهبی دارای رویکردهای مختلفی است. نقش مادری در کنار نقش همسری، مهم‌ترین نقشی است که زنان در خانواده بر عهده می‌گیرند. مادران از منظر اندیشمندان مسلمان، جامعه‌سازانی هستند که فعالیت آنها به صلاح و فساد جامعه منتهی می‌شود. توجه به این جایگاه زنان در خانواده نقش به‌سزایی در تربیت فرزندان و انسجام بنیان خانواده دارد.

اهمیت نقش مادری

تقدیر پدر خانواده بعد از گرفتن دسته گل تبریک تولد از سوی فرزندان دسته گل را به همسرش (لیلی بقایی) به پاس زحمات اش تقدیم می‌کند

تقدیر پدر خانواده بعد از گرفتن دسته گل تبریک تولد از سوی فرزندان دسته گل را به همسرش (لیلی بقایی) به پاس زحمات اش تقدیم می‌کند؛ خانواده زرگریان

مادر به‌عنوان مهم‌ترین رکن محبتی در خانواده، نقش أثرگذاری در ایجاد آرامش در محیط خانه، الفت و مودت میان اعضای خانواده دارد. اهمیت‌دادن به نقش مادری در خانواده و به‌تبع آن در نظام اجتماعی، یکی از مهم‌ترین عوامل در پیشرفت و ترقی یک جامعه به‌شمار می‌رود. تکریم مادر و نقش مادری، تأمین نیاز مادی، عاطفی و قدرشناسی از زحمات و احساسات آنها سبب ارزشمندی نقش مادر در نظام خانواده و اجتماع می‌شود. توجه به نقش مادر سبب می‌شود زنان بر نقش مادری خود در نظام خانوادگی و تأثیر آن در نظام اجتماعی تمرکز بیشتری کرده و آن را یک ارزش و جایگاه بالا برای خود محسوب کنند.

ارزش مادر در اسلام

جایگاه مادر در آموزه‌های اسلام از اهمیت بالایی برخوردار است و شمار زیادی از آیات قرآن و روایات به احترام و اکرام مادر پرداخته‌اند. دین اسلام نقش مادری را نمودی عالی از کمال زن معرفی کرده و پاداش معنوی زیادی را برای آن در نظر گرفته است.

دین اسلام با نگرشی کمال‌گرا به جایگاه و حقوق مادران و نقش مادری در دوران بارداری و پرورش فرزند پرداخته و بسیاری از نگرش‌های منفی در این زمینه را نفی کرده است. اسلام ایفای نقش مادر را با عناوینی مانند از خود گذشتگی، صبر، تقوا، عفت و اخلاق نیکو تعبیر کرده است. دین اسلام با تأیید اشتغال زنان همراه با حفظ کرامت و جایگاه ارزشمند آنها، خواستار توجه به اولویت نقش همسری و مادریِ زنان و پررنگ بودن نقش آنها در محیط خانواده است و این بر خلاف انگاره‌هایی است که ایفای نقش مادری را مانع پیشرفت زنان در تحصیل و کسب‌وکار می‌دانند.

مهم‌ترین نقش و مسئولیت زن

مادر خانواده در حال بازی با بچها

مادر خانواده در حال بازی با ستیا و سروین و هستی؛ خانواده سقازاده خسروشاهی

یکی از مهم‌ترین نقش‌ها و مسئولیت‌های زن، نقش مادری است. از مهم‌ترین مسئولیت‌های مادر عبارت‌اند از:

1. ایجاد محیط امن برای فرزندان در دوره‌های مختلف سنی؛
2. تأمین نیاز عاطفی و روحی فرزندان؛
3. آموزش ویژگی‌های اخلاقی و احترام متقابل به فرزندان؛
4. تقویت عقاید دینی و مذهبی فرزندان؛
5. شناخت درست فرزندان و نیازهای آنها.

تأثیر شگرف مادران در زندگی فرزندان از دوران بارداری و نوزادی تا جوانی و حتی میان‌سالی و پیری، انکارناپذیر است. مادر با تحمل ۹ ماه بارداری سختی‌ها و خطرات بسیاری را می‌پذیرد که گاهی او را تا آستانه مرگ، پیش می‌برد. در سال‌های اول نوزادی و کودکی به‌دلیل وابستگی غذایی و مراقبتی کودک به مادر، لازم است توجه مادر نسبت به کودک خود بیشتر باشد.

این امر تأثیر به‌سزایی در ایجاد امنیت، ارزشمندی، اعتماد به نفس و آرامش روحی و عاطفی فرزندان دارد. فرزندان به‌منظور تعلیم و تربیت بهتر در محیط‌های آموزشی، مدارس و دانشگاه‌ها، نیازمند رابطه مثبت و امن با والدین خود هستند. مادر با ایجاد محیطی پر از آرامش و آسودگی خیال برای فرزندان خود در نظام خانواده، می‌تواند بهترین شرایط را برای تراوش و پرورش استعداد فرزند خود فراهم آورد و زمینه‌ساز سلامت روحی و جسمی فرزند و پیشرفت‌های تحصیلی و شغلی او باشد.

حقوق مادران

در جوامع مختلف، حقوق قانونی مادران در قبال خانواده و فرزندان به‌شیوهای گوناگونی تعریف شده است. در بسیاری از جوامع، والدین یا مادر اجازه دارند تا دربارهٔ تحصیل، دین، مراقبت‌های پزشکی و محل زندگی کودک خود، تصمیم بگیرند. همچنین حقوق زایمان، شیردهی، نگهداری از فرزندان و حقوق خانوادگی از جمله حقوق مرتبط با مادر است. اکرام جایگاه مادران در نظام اجتماعی و خانوادگی، توجه به اشتغال مادران، حمایت‌های قانونی و ارائه خدمات مالی و رفاهی به مادران هم از طرف دولت و هم از طرف پدر خانواده از جمله مسائلی است، که منجر به تثبیت نقش مادری زنان در نظام خانواده و جامعه می‌شود.

نقش مادری از منظر اندیشمندان مسلمان

مادر به امیر علی و امیر مهدی در نوشتن تکالیف کمک می‌کند؛ خانواده قنبریان

مادر به امیر علی و امیر مهدی در نوشتن تکالیف کمک می‌کند؛ خانواده قنبریان؛ عکاس پیمان شاه‌سنایی

از دیدگاه بسیاری از عالمان، اندیشمندان و بزرگان دینی نقش مادر در رشد، تربیت فرزندان و پیشرفت جوامع بسیار مشهود است. از منظر آیت‌الله جوادی آملی این زنان هستند که جامعه را تربیت می‌کنند و از میان نقش‌های مختلفی که بر عهدهٔ زنان است، نقش مادری از بقیه وظایف آنها برای خانواده و اجتماع مهم‌تر است.

اصلی‌ترین و مهم‌ترین وظیفهٔ زن، مادر شدن است. هفت سالی که کودک تحت تربیت مستقیم مادر است، حیاتی‌ترین دوران شکل‌گیری شخصیت روحی و فکری کودک را تشکیل می‌دهد. از منظر امام خمینی مادران به‌عنوان محور کانون خانواده، نقش مؤثرتری در تفهیم ارزش‌ها و قواعد به کودکان دارند که این امر در سعادت و شقاوت جامعه نیز اثرگذار است. مادر، مربی انسان‌ها است و با تربیت صحیح فرزندان می‌تواند کشوری را آباد کند.

به‌عقیدهٔ بزرگان دینی، کاهش نقش مادری در نظام خانواده و واگذاری کودکان به مراکز نگهداری موقت مانند مهد کودک، احساسات و عواطف میان مادر و فرزند را کم کرده و تبعات روحی و جسمی بسیاری را هم برای کودک و هم برای مادر به‌دنبال خواهد داشت. پرورش استعدادهای روحی، معنوی و فکری کودکان در محیط خانواده، با نقش‌آفرینی والدین خصوصاً مادر امکان‌پذیر است و مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز تحصیلی گوناگون نقش کمتری را ایفا می‌کنند.

نقش مادری در تأمین مصالح پنجگانه دین

بسیاری از اندیشمندان حوزهٔ دین، مصالح پنج‌گانه حفظ «دین»، «نفس»، «نسل»، «عقل» و «مال» را در حیطهٔ رسالت مادری بررسی می‌کنند:

1. رسالت مادری در حفظ دین: مادر مبنای حفظ دین و تربیت و آموزش دینی در فرزند است. در حقیقت، این مادر است که در کودکی، تفکری را در قالب ذهن انسان قرار می‌دهد و فرد در بزرگسالی به دفاع از آن برمی‌خیزد.
2. رسالت مادری در حفظ نفس: فرزند، در بطن مادر پرورش یافته و حمل می‌شود. این مادر است که مسئولیت حفظ جان فرزند را بر عهده دارد. پس از به دنیا آمدن نوزاد نیز مسئولیت تغذیهٔ فرزند، بر عهدهٔ مادر است. در حفاظت از نسل توسط مادر، بر دو بُعد مادی و معنوی آن تأکید می‌شود.
3. رسالت مادری در حفظ نسل: نطفه، در حدود ۲۷۰ روز مهمان رحم مادر است. دین اسلام، در موضوع حفاظت از نسل، بیشترین نقش را برای مادران قائل است. آثار وجودی مادر، در وجود کودک ظهور کرده و طفل، در برنامهٔ حیات خود، به‌صورت خودآگاه یا ناخودآگاه، تابع طینت مادر می‌شود.
4. رسالت مادری در حفظ عقل: این بخش به مهارت مادران در واداشتن فرزندان خود به تفکر، اندیشه و پرورش قدرت عقلانی آنها اشاره دارد. مادر با استفاده از روش مشاهدهٔ آفرینش و دعوت کردن فرزند خود به تفکر می‌تواند زمینه‌ساز رشد عقلانی و تفکر در او شود.
5. رسالت مادری در حفظ مال: زن، در موقعیت مادری، در حفظ مال باید تا آنجا پیش رود که آسیبی متوجه کیان خانواده نشود.

جایگاه و نقش مادری در جمهوری اسلامی ایران

در جمهوری اسلامی ایران، مادری به‌عنوان محوری‌ترین نقش در خانواده که واحد بنیادین جامعه و کانون اصلی رشد و تعالی انسان است، مورد توجه و عنایت قانون‌گذاران است. حمایت از نقش مادری و فراهم نمودن امکانات جهت ایفای صحیح این نقش کلیدی و اساسی در خانواده از مهم‌ترین وظایف حکومت اسلامی محسوب می‌شود. در اصل ۲۱ قانون اساسی، دولت موظف به اجرا و تحقق حقوق زنان با رعایت موازین اسلامی در امور زیر است:

1. حمایت از مادران خصوصاً در دوران بارداری و حضانت فرزندان؛
2. ایجاد دادگاه صالح برای حفظ کیان و بقای خانواده؛
3. اعطای قیمومیت فرزندان به مادران شایسته در صورت نبودن ولی شرعی؛

توجه به حقوق مادران و رسیدگی به مسائل و مشکلات آنها سبب ارتقای سطح فرهنگی، رفاه و آسایش خانواده می‌شود. به‌همین منظور قانون اساسی به وضع قوانینی در جهت حمایت از مادران توجه زیادی کرده، همچنین به بسترسازی جهت ایجاد شرایط لازم برای انجام نقش مادری پرداخته است که عبارت‌اند از:

1. همکاری مرد در تربیت فرزندان با همسر خود؛
2. استفاده مادران (بانوان باردار) از معذوریت؛
3. حمایت از مادران در دوران شیردهی؛
4. اشتغال مادران و امکان خدمت نیمه‌وقت برای بانوان؛
5. حق حضانت.

منابع

• اسپاک، بنیامین، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، ترجمه احمد میرعابدینی، تهران، چکامه، ۱۳۶۲ش.
• امامی، سید حسن، قانون مدنی، اسلامیه، ۱۳۸۶ش.
• بستاکچی، افشان و همکاران، «تحلیل انتقادی نظریه فمینیسم قرآنی مارگوت بدران در دایرةالمعارف قرآن»، سفینه (ویژه زن و خانواده)، شماره ۶۴، پاییز ۱۳۹۸ش.
• جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، اسراء، ۱۳۸۷ش.
• «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
• سعیدی، فاطمه، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی (ره)»، مطالعات قرآنی جامعه، شماره ۵۸، ۱۳۸۸ش.
• قاسم‌زاده، فاطمه و ستایش‌پور، محمد، «حق مادری در قوانین موضوعه ایران»، دومین کنفرانس ملی حقوق، علوم اجتماعی و انسانی، روان‌شناسی و مشاوره، ۱۳۹۹ش.
• علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، نشر هاجر، ۱۳۹۰ش.
• مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت، چاپ هشتم، تهران، الزهرا، ۱۳۶۵ش.
• معین‌الاسلام، مریم، «جایگاه و نقش مادری در جمهوری اسلامی ایران»، پیام زن، ۱۳۸۳ش.
• منجم، رؤیا، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، تهران، نشر مس، ۱۳۸۱ش.
• «مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب‌سایت: yariway، تاریخ مطلب: ۲ مارس ۲۰۲۲م.
• نوری، اعظم، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، پژوهشنامه زنان و خانواده، دوره ۲، شماره ۲، ۱۳۹۳ش.
• همدانیان، فاطمه و دیگران، «نگرهٔ مقاصد شرعی و رسالت مادری»، پژوهش‌نامه زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال۲، شماره۱، ۱۳۹۰ش.

+++++++

منزلت مادری؛ پایگاه و احترام مادری در مناسبات خانوادگی.

منزلت مادری از همگانی‌های فرهنگ بشری است. مادر میان تمام اقوام، دارای حرمت بوده و ادیان الهی احترام ویژه برای مادران قایل هستند. تشابه‌گرایی جنسیتی فمینیست‌ها، مفهوم مادری در جهان معاصر را با چالش‌هایی مواجه ساخته است؛ آنها مادری را مانع رشد زنان دانسته با تفکیک مفهوم مادری از مادر بودن، نه‌تنها منزلت زنان را ارتقا نبخشیدند که ضربه جدی به منزلت سنتی زنان غربی وارد کردند. اسلام، مادری را عنصر کانونی حیات خانوادگی می‌داند و از طریق تقویت نقش‌های مادری، به استحکام خانواده کمک کرده و با تقدیس مقام مادری منزلت زن را ارتقا می‌بخشد.

مفهوم‌شناسی

منزلت در لغت به‌معنای مرتبت و مقام، حرمت و احترام، پایگاه و بزرگی آمده است. پایگاه به منزلت فرد در گروه یا به رتبه یک گروه در مقایسه با گروه‌های دیگر، اطلاق می‌شود. پایگاه منزلتی فرد، حقوق و مزایای یک شخص را معین می‌کند. نقش به آن رفتاری اطلاق می‌شود که دیگران از دارنده یک منزلت معین انتظار دارند. پایگاه مادری حامل منزلت و نقش‌هایی است که دیگران از زن به‌عنوان مادر انتظار دارند. ملاک‌های منزلت در فرهنگ‌های مختلف متفاوت است که عمدترین آنها عبارتند از: ثروت، قدرت، نَسب، سن و ارزش‌های فرهنگی و معنوی.

مفهوم مادری در گذشته، امر بدیهی تلقی می‌شد؛ اما امروزه در رویکردهای متفاوت، تعریف‌های نسبتاً مختلفی از آن ارائه می‌شود؛ در رویکردهای دینی، فلسفی و عمدتاً علمی، مادری ویژگی ذاتی زنان و حامل نقش‌های مادرانه دانسته می‌شود؛ اما در رویکرد فمینیستی، مفهوم مادری برساخته اجتماعی شمرده شده و حالت تهوع زنان در زمان بارداری، طغیان بدن علیه پذیرش فرزند، تفسیر می‌شود. مادری در آیات قران به مادر جسمانی، اجتماعی (معنوی) و شیری (رضاعی) تقسیم شده است.

دیدگاه‌های نظری

فمینیست‌ها، اقتدار مرد را منشأ اصلی شکل‌گیری نظام‌های پدرسالار معرفی کرده و مظلومیت تاریخی زنان را بر همین مبنا تفسیر می‌کنند. آنها منزلت اجتماعی را در میزان درآمد شغلی دنبال کرده و نقش مادری را بزرگ‌ترین مانع در این مسیر می‌دانند، برای برداشتن این مانع از یک‌سو به تحقیر نقش‌های مادری پرداخته و آن‌ها را «در آشپزخانه ماندن» و «کهنه شستن» می‌نامند و از سوی دیگر به اهمیت اشتغال زنان تأکید دارند. در چنین روندی، نفرت از نقش مادری گسترش یافته و به‌ناچار نقش مادری را از مادر بودن تفکیک می‌کنند. مادری را به‌عنوان نقش عام اجتماعی و وظیفه مشترک زن، مرد، خانواده و جامعه می‌دانند. با این تفکیک؛ نه‌تنها نقش مادری در خانواده، عاری از پشتوانه طبیعی شد که مادر بودن نیز منتفی شده و فرزندان با سپرده‌شدن به‌دست پرستاران، محروم از مهر مادری شدند. برخی متفکران غربی با توجه به پیامدهای پدیده بی‌مادری و تبدیل‌شدن خانه غربی به خوابگاه، بر بازگشت زن به کانون خانواده تأکید دارند.

در رویکرد اسلامی؛ مادری از الزامات طبیعی حیات زنانه دانسته شده و نقش‌های تربیتی زن به‌عنوان مادر، تکلیف عبادی معرفی می‌شوند که در دستگاه خلقت به‌عهده زن گذاشته شده است. مادری در این نگاه، یک شغل نیست بلکه راه عبودیت زن از مسیر مادری یعنی انسان‌پروری گذشته و زن را موجود بهشتی می‌سازد.

منزلت مادری در اقوام کهن

ایران باستان در مقطعی از تاریخ دارای نظام مادرشاهی بود و سلسله نَسَبی به مادر می‌رسید. در مصر باستان؛ پسران، خود را به جای پدر با نام مادر معرفی می‌کردند. افراد مهم عمدتاً در آرام‌گاه‌های خود، چهره مادران‌شان را به تصویر می‌کشیدند تا او را تا ابد همراه خود داشته باشند.

زنان آتن از نفوذ اندکی برخوردار بوده و تا پیش از مادر شدن، چندان مورد عنایت نبودند؛ اما مادری دارای مقام ارجمندی بوده و جشنواره‌هایی را برای گرامی‌داشت مادر برگزار می‌کردند.

در چین، مادر از موقعیت رفیعی برخوردار بوده است؛ حرمت مادری در افسانه چینی هاکوگا بازتاب یافته و چینی‌ها معتقدند هاکوگا هر روز از مادرش تازیانه می‌خورد و هیچ‌گاه ناله نمی‌کرد. تنها زمانی که مادرش پیر شده و قادر به زدن ضربت‌های شدید نبود، برای ناتوانی مادر گریست.

در جاهلیت، نقش مادری نسبت به سایر نقش‌های زن پر رنگ‌تر بود و عرب‌ها تا زن، مادر نشده بود او را خوار می‌دانستند وقتی مادر می‌شد احترام زیادی پیدا کرده و معتقد بودند؛ زن قابل تعویض است ولی مادر عوض‌شدنی نیست.

منزلت مادری در آیین‌های اعتقادی

در آیین‌های اعتقادی عموماً، مادری دارای منزلت بالایی دانسته می‌شود؛ در آیین یهود، یهودی‌بودن از مادر به ارث می‌رسد. برخی با استناد به این موقعیت ممتاز، خواسته‌اند مادرسالاری را از آن استنباط کنند؛ اما پژوهش‌های معتبر این امر را منحصر به محیط خانه می‌دانند.

زرتشتیان روزی را به‌عنوان روز زن جشن می‌گرفتند، مادران از فرزندان خود هدایایی دریافت کرده و زنان نیکوکار که فرزندان نیکو پرورش داده بودند مورد تقدیر واقع می‌شدند. برخی محققان، وفور نقاشی مریم با فرزندش عیسی مسیح در میان مسیحیان را حاکی از جایگاه رفیع مادری در این آیین می‌دانند. در آیین کنفوسیوس، اطاعت از پدر و مادر، از اصلی‌ترین آموزه‌های آن محسوب می‌شود.

در آیین بودایی، فرزندان ملزم به احترام به والدین خود بوده و احترام به آنها سبب پیشرفت دنیوی شمرده می‌شود. از نظر بودا، فرزندان هرگز نمی‌توانند دین خود نسبت به والدین را ادا کنند، زیرا مادر بیشترین زحمت را برای فرزندان خود متحمل می‌شود و احترام او از احترام به هر شخص دیگری حتی مقام‌های بالای بودایی واجب‌تر است. زن در هندوئیسم به‌عنوان مادر مقام والایی دارد حتّی جایگاه وی برجسته‌تر از معلّم یا پدر دانسته می‌شود.

منزلت مادری در اسلام

مادری در آموزه‌های اسلام، از منزلت فوق‌العاده برخوردار است؛ نیکی کردن به مادر در ردیف پرستش خداوند بوده، رضایت و خشم مادر موجب رضایت و خشم خداوند می‌شود. از منظر پیامبر اسلام زن در مدت بارداری، مجاهد، عابد روزه‌دار و شب‌زنده‌دار محسوب شده و پس از وضع حمل پاداش عظیمی دریافت می‌کند و هنگامی که به فرزندش شیر می‌دهد در برابر هر مکیدنی، از ثواب آزاد کردن برده‌ای از فرزندان اسماعیل برخوردار می‌شود و در پایان دوران شیردهی، خداوند گناهان او را می‌بخشد.

بر این اساس، بهشت در زیر پای مادران دانسته می‌شود. خدمت‌گزاری فرزند به مادر نسبت به پدر، لازم‌تر است. حقّ مادر بر گردن فرزند بیشتر و وظیفه فرزند نسبت به مادر سنگین‌تر است. علت این ترجیح، زحمات بیشتری مادر بوده و عدل الهی ایجاب می‌کند که در مقابل زحمات بیشتر، حق بیشتری داشته و در مقابل تحمل ناراحتی بیشتر از ارزش بالاتری برخوردار شوند. از منظر رسول خدا حق مادری به قدری سنگین است که اگر انسان تمام عمر، مادرش را خدمت کند معادل یک روزی که در رحم او بوده نمی‌شود.

پاداش‌های نیکی به مادر

در اسلام به پاداش‌های احسان به مادر اشاره شده که نقش جدی در تقویت تمایل زنان به مادری و آسان‌ساختن مراقبت فرزندان از مادر دارد. نیکی‌کردن به والدین از محبوب‌ترین اعمال نزد خداوند بوده و نتیجه آن زیاد شدن عمر، رسیدن به بهشت و جلوگیری از بلا بوده و ثواب آن برابر با جهاد در راه خدا است. همه این امور مربوط به مقام مادری بوده و دربارهٔ مادر کافر نیز صادق است. نیکی به مادر، هنجاری است که رابطه متقابل فرزندی و مادری را تقویت کرده و موجب می‌شود که فرزندان در مقام مادری یا پدری از مراقبت‌های فرزندان خود برخوردار شده و پاداش زحمات خود را در کهن‌سالی دریافت کنند. از منظر امام سجاد فلسفه اصلی نیکی‌کردن به مادر زحمات مادرانه است؛ وجود انسان در رحم مادر شکل‌گرفته، مادر از شیره جانش او را تغذیه و با تمام وجودش از او مراقبت کرده است و خود آن‌چنان مراقب رضایت مادرش بود که می‌ترسید لقمه‌ای را بردارد که مادرش به آن تمایل داشته است.

پیامدهای بی‌احترامی به مادر

بی‌احترامی به مادر در تمام فرهنگ‌ها و نظام‌های اعتقادی تقبیح شده است. در آیین بودایی بدرفتاری با مادر دارای پیامدهای بدی دانسته می‌شود.

در اسلام، برای اذیت‌کردن و ناسپاسی از والدین که از آن به عاق والدین تعبیر می‌شود، مجازات‌های سنگینی تعیین شده است. عاق والدین مانع استجابت دعا شده و موجب فقر و ذلت می‌شود. کسی که مادرش از او ناخشنود است، در ردیف شراب‌خوار، رباخوار، مال یتیم‌خوار قرارداشته و هرگز به بهشت راه نمی‌یابد. کسی که مادرش را کتک بزند دور از رحمت الهی بوده و خداوند چنین فردی را در همین دنیا مجازات می‌کند. از منظر جامعه‌شناسی نیز اگر شخصی برخورد تحقیرآمیزی با والدین خویش داشته باشد، فرزندانش با الگوگیری از آنها در فرایند جامعه‌پذیری، تحقیر والدین را ناهنجاری تلقی نکرده و با والدین خود همین رفتار را تکرار خواهند کرد.

منابع

• قرآن کریم
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
• اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۳۹۷ش.
• بوذری‌نژاد، یحیی و جهانشاهی، مینا، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمنه ودود «فصلنامه علمی– پژوهشی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، شمارة۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش،
• پیرمرادیان، مصطفی، اصلاحی، متین‌السادات و اصلاحی، مهشیدالسادات، «مقایسه وضعیت زن در دوره جاهلیت و بعد از اسلام»، فصلنامه تاریخ نو، شمارهیازدهم، تابستان ۱۳۹۴ش.
• «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۱ش.
• توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی، تاریخ درج: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
• «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۷ش.
• «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش.
• جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
• جواهری، بهاره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستان‌شناسانه دوره امپراطوی جدید (۱۰۰۰–۱۵۰۰ق. م)»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۳، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۰ش.
• حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
• «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ دریافت مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ش.
• قائم‌مقام فراهانی، ناهیدالسادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، در دو فصلنامه هفت آسمان، دوره پانزدهم، شماره شصت، اسفند ۱۳۹۲ش.
• کوئن، بروس، درآمدی به جامعه‌شناسی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران، توتیا، چاپ دوازدهم، ۱۳۸۱ش.
• «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟»، وب‌سایت صاحب‌خبران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• محبی، محمدعارف، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی‌اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
• نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۸ق
• یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.

++++++ مادرانگی؛ هویت و نقش چندبعدی زن در پرورش، مراقبت، تربیت و هدایت فرزندان.

مادرانگی از اصلی‌ترین نقش‌های زنانه است که همواره با سختی و لذت همراه بوده است. مادر با فداکاری، صبر و همدلی، بنیان‌های اخلاقی و تربیتی را در خانواده تقویت کرده و الگویی پایدار از عشق و مسئولیت‌پذیری ارائه می‌دهد. مادری و مادرانگی در دوران معاصر با چالش‌های ناشی از سبک زندگی مدرن روبه‌رو شده است که توان مدیریتی و تلاش بیشتری را برای ایجاد تعادل میان نقش‌های مختلف مادر می‌طلبد. به‌دلیل اهمیت مادرانگی در فرهنگ اسلامی‌ایرانی، روز ولادت حضرت فاطمه زهرا در بیستم جمادی‌الثانی به‌عنوان روز مادر و همچنین روز زن، نامگذاری شده است.

مفهوم‌شناسی مادرانگی

مادر، زنی است که فرزندی را به‌دنیا می‌آورد، او را تغذیه می‌کند و نگهداری و سرپرستی او را بر عهده دارد. واژه مادر در زبان فارسی، به‌معنای زمین، اصلی و نخستین نیز آمده است. اصطلاحات مادرخوانده، مادر رضاعی/شیری، نامادری و مادربزرگ نیز در فرهنگ فارسی‌زبانان به‌کار می‌رود. مادر با معانی استعاری نیز آمیخته شده است؛ برای مثال «مادر وطن» نماد تعلق، حمایت و پاسداری از وطن و هویت اجتماعی است. در گسترهٔ ایران فرهنگی، مفهوم مادر به شکل‌های متنوعی بیان می‌شود؛ از جمله «مامان» در فارسی عامیانه، «انا» یا «آنا» در ترکی، «دا» در لری، «مار» یا «مائار» در گویش گیلکی و «آبه» و «آیه» در گویش هزارگی.

مادرانگی ناظر به مجموعه‌ای از نقش‌ها، مسئولیت‌ها، ظرفیت‌ها و دلبستگی‌های عمیق وجودی، تربیتی، فرهنگی، اجتماعی و معنوی است که زن در مقام «مادر» برعهده می‌گیرد. در قرآن، دو واژهٔ أم و والدة برای اشاره به مفهوم مادری و زحمت‌های مادر در دوران بارداری و شیردهی و اهمیت این دوران در زندگی انسان‌ها استفاده شده است. این آیه نشان‌دهندهٔ اهمیت عظیم زحمات مادر در شکل‌گیری زندگی انسانی است.

مادران نمونه در تاریخ اسلام

در سخن پیشوایان دین اسلام، جایگاه مادر چنان رفیع است که بهشت زیر پای مادران دانسته شده و به اهمیت مادرانگی در تربیت فرزند و سلامت جامعه توجه داده‌اند.

در تاریخ اسلام، زنان بسیاری به‌عنوان اسوه‌های مادرانگی شناخته شده‌اند که نقش پررنگی در شکل‌گیری شخصیت افراد اثرگذار در اجتماع داشته‌اند. آمنه، مادر پیامبر اسلام، با فداکاری و دلسوزی، بستر تربیت حضرت محمد را فراهم ساخت. خدیجه، همسر پیامبر و نخستین بانوی مسلمان، در دامان خویش حضرت فاطمه را پرورش داد. فاطمه زهرا، فرزندانی چون امام حسن، امام حسین و حضرت زینب را پرورش داد.

واقعهٔ کربلا در روز عاشورا نیز تجلی مادرانگی‌هایی بود که ثمره آن، فداکاری در راه ایمان و پایداری بر آرمان تا مرز شهادت و اهدای جان بود. در روز عاشورا فرزندان حضرت زینب و نیز فرزندان ام‌البنین ازجمله حضرت عباس، به‌خاطر وفاداری به امام زمان خویش، شهید شدند. مادر وهب نصرانی هم در آن روز، فرزند تازه‌دامادش را برای یاری امام حسین به میدان جنگ فرستاد و او را به پایداری در راه حق سفارش کرد. نقش الگویی این مادران تا دوران معاصر تداوم یافته و مادران شهدای دفاع مقدس و شهدای مدافع حرم، با صبر بر فراق فرزند و پایداری در مسیر ارزش‌ها، خود را میراث‌داران مادران کربلا می‌دانند.

نقش مادر در شکل‌گیری سبک زندگی

مادر، نخستین منبع آموزش آداب زندگی به فرزند است و سبک زندگی فرزند در خانواده و جامعه بر پایهٔ رفتارها و ارزش‌های القایی از سوی مادر شکل می‌گیرد. خانواده بر محور مادرانگی و تربیت فرزند، ظرفیت بسیاری برای بهبود و ارتقای شاخص‌های زندگی و نهادینه‌سازی سبک زندگی مطلوب در جامعه دارد. همچنین مادر با مشارکت در کار و تلاش برای بهبود اقتصاد خانواده و نیز با کنشگری اجتماعیِ فعال، نقش مهمی در ترویج فرهنگ کار و کسب روزی حلال، ایفا می‌کند.

برخلاف فمینیست‌ها که برای تقویت جایگاه اجتماعی زن، جایگاه مادری را تضعیف می‌کنند، مادرانگی در فرهنگ اصیل ایرانی، محور انسان‌سازی و جامعه‌سازی شناخته می‌شود و نقش مادر در انتقال ارزش‌های فرهنگی و هویتی به نسل جدید و استمرار هویت و توسعهٔ فرهنگی و اجتماعی، جایگزین ندارد. مادر علاوه بر مراقبت جسمی از فرزند، از راه آموزش غیررسمی و الگودهی رفتاری و ایجاد پیوندهای عاطفی، ارزش‌ها، باورها و هنجارهای اجتماعی مانند زبان مادری، مهارت‌های ارتباطی، آداب معاشرت، سنت‌ها و آیین‌ها را به فرزند منتقل می‌کند و مسیر اجتماعی‌شدن فرزند را هموار می‌سازد. در فرهنگ اسلامی، این نقش با تأکید بر انتقال مفاهیم دینی، اخلاقی و سبک زندگی اسلامی، عمق و معنای بیشتری می‌یابد.

مادر با ترجیح منافع و آسایش فرزندان برخواسته‌های خود از طریق برآوردن نیازهای مادی، حمایت عاطفی، گذشت در برابر خطاهای فرزندان و پایداری در برابر سختی‌های زندگی، فضایل اخلاقی را در خانواده نهادینه می‌کند. در رسالهٔ حقوق امام سجاد نیز آمده است که مادر، سختی‌های دوران بارداری را به جان می‌خرد، از شیرهٔ وجود خود به فرزند می‌نوشاند و با تمام توان و اعضای بدن خویش از او محافظت می‌کند، در حالی که از این خدمت و فداکاری خشنود است. افزون بر این، عوامل زیستی و جسمانی مرتبط با مادر ازجمله کیفیت دوران بارداری، شیردهی، تغذیه سالم و حلال، در رشد جسمی و روانی کودک نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. این پیوستگی میان پرورش جسمی، عاطفی و معنوی در آموزه‌های اسلامی به‌عنوان بنیان تربیت نسل صالح و متعهد معرفی شده است.

حقوق مادر

در فرهنگ اصیل ایرانی و نیز بر اساس آموزه‌های دین اسلام، مادر از حقوق ویژه‌ای برخوردار است، ازجمله:

• حق شیردهی؛ همسر یا غیر همسر نمی‌تواند مادر را از شیردهی به فرزند، محروم کند مگر به دلیل مصالح برتر.
• حق ارث؛ در فرهنگ اسلامی، مادر از فرزند فوت‌شده خود، ارث می‌برد.
• حق حرمت و احترام؛ در فرهنگ اسلامی، حرمت مادر در هر شرایطی حفظ می‌شود و بر اساس آموزه‌های اسلام، آزردن مادر حتی در حد گفتن «اف» حرام است. فرزند نباید خواسته‌های شخصی خود را به مادر تحمیل کند.
• حق احسان و نیکی؛ در فرهنگ اسلامی‌ایرانی، احسان به مادر شامل نیکی عاطفی و مالی، گذشت و برآوردن خواسته‌ها به‌ویژه در دوران پیری، همسان عبادت خدا است. رضایت قلبی مادر، از شروط پذیرش اعمال نیک فرزند است.
• حق دعای فرزند برای مادر؛ دعا و استغفار فرزند باعث آسانی زندگی مادر و برکت در آخرت او می‌شود.

مشارکت اجتماعی مادر

امروزه مادران ایرانی، کنشگران فعال اجتماعی هستند و در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگیِ جامعه، مشارکت فعال دارند و از این طریق به فرزندان خود الگودهی می‌کنند. این مشارکت اجتماعی، مصادیق بسیاری دارد، ازجمله انتخابات، راهپیمایی‌های سیاسی، مناسک دینی مانند نماز جمعه، نماز عید، اعتکاف و پیاده‌روی اربعین، کسب‌وکار خانگی، کارآفرینی، کشاورزی، عضویت در احزاب، حضور در مجلس شورای اسلامی به‌عنوان نماینده و حضور در هیئت دولت به‌عنوان وزیر.

انقلاب اسلامی

مادران ایرانی در سال‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی با حضور فعال در راهپیمایی‌ها، حمایت از مبارزان، تربیت فرزندان انقلابی و تحمل سختی‌ها و شهادت عزیزان‌شان و ایستادگی در برابر رژیم طاغوت، انگیزه و شجاعت را در مردان تقویت می‌کردند. آنها با الهام از حضرت فاطمه و حضرت زینب به میدان می‌آمدند، در صفوف نخست مبارزه قرار می‌گرفتند و با صلابت و فداکاری، پیام آزادی‌خواهی و عدالت‌طلبی را به گوش جهانیان می‌رساندند.

دفاع مقدس

در دوران جنگ ایران و عراق نیز مادران، سرمایه اجتماعی مهمی به‌شمار می‌آمدند. آنان با تربیت فرزندانی مؤمن، شجاع و مسئولیت‌پذیر، زمینه‌ساز حضور نسلی شدند که در برابر تجاوز دشمن ایستاد. این مادران، با رضایت و ایمان قلبی، فرزندان خویش را راهی جبهه‌ها کرده و پس از شهادت آنان، با صبر و پایداری، پیام‌آور فرهنگ ایثار و مقاومت شدند. نقش‌آفرینی آنان تنها به عرصهٔ تربیت محدود نبود؛ بلکه در ایفای نقش در اعزام و بدرقه رزمندگان، پرستاری از مجروحان، تولید و بسته‌بندی مواد غذایی و لباس برای رزمندگان، تقویت روحیهٔ مردم و حفظ انسجام خانواده‌ها سهم مهمی داشتند. در جریان جنگ ۱۲ روزهٔ ایران و رژیم صهیونیستی، مادران ایرانی با وجود اضطراب‌های شخصی و ترس از آینده، نقش فعالی در خانواده داشتند. آنها ناچار بودند میان پیگیری اخبار و حفظ آرامش خانه تعادل برقرار کنند. در فضای پرتنش ناشی از احتمال گسترش جنگ، قطع ارتباطات یا تهدید مستقیم مناطق مسکونی، مادران سعی در مدیریت نگرانی فرزندان و سامان‌دادن امور روزمره داشتند. این فعالیت‌ها، از محدودکردن دسترسی به اخبار تا ایجاد فعالیت‌های جمعی در خانه، جلوه‌ای از مشارکت اجتماعی و حتی کنش سیاسی غیرمستقیم بود که در سبک زندگی اسلامی، با مفاهیمی چون حفظ بنیان خانواده و مسئولیت‌پذیری اجتماعی پیوند دارد.

بحران‌های اجتماعی

مادران در مواجهه با بحران‌های اجتماعی همچون جنگ، بیماری‌های فراگیر مانند کرونا، بلایای طبیعی نظیر زلزله و سیل، فقر، مهاجرت و آسیب‌های اجتماعی، نقشی چندوجهی و حیاتی در حفظ انسجام خانواده و پایداری روانی جامعه ایفا می‌کنند. آنها به‌عنوان محور عاطفی خانه، با مدیریت هیجانات منفی، حفظ آرامش ظاهری و انتقال پیام‌های امیدبخش، محیطی امن برای فرزندان و سایر اعضای خانواده فراهم می‌آورند. مادران با استفاده از ابزارهایی همچون گفت‌وگوی همدلانه، تماس فیزیکی آرام‌بخش، فعالیت‌های سرگرم‌کننده، دعا و تقویت باورهای معنوی، به کاهش اضطراب و پیشگیری از تروماهای پایدار کمک می‌کنند. این نقش حمایتی، نه‌تنها در زمان وقوع بحران بلکه در مرحله بازگشت به شرایط عادی نیز ادامه می‌یابد؛ جایی که با بازگرداندن نظم روزمره، تشویق به مشارکت اجتماعی و آموزش مهارت‌های مقابله‌ای، تاب‌آوری فردی و خانوادگی را تقویت می‌کنند.

اقتصاد خانواده

مشارکت مادر در تأمین اقتصادی خانواده، چه به‌عنوان زن شاغل و چه به‌عنوان زن خانه‌دار، نقشی مهم در خانواده به‌شمار می‌آید. در حالی که مردان در سنت خانوادگی ایران بیشتر تأمین‌کننده منابع مالی بوده‌اند، مادران با مدیریت هوشمندانهٔ این منابع، صرفه‌جویی و تصمیم‌گیری درست در هزینه‌ها، ثبات اقتصادی خانواده را تضمین کرده‌اند. زنان شاغل با کسب مهارت‌های تخصصی و درآمدزایی مستقیم، توان مالی خانواده را افزایش می‌دهند. زنان خانه‌دار نیز از طریق تولید مالی غیرمستقیم مانند تهیه غذا و خدمات خانگی با هزینه کمتر نسبت به بازار به شکلی مؤثر از بار اقتصادی می‌کاهند. این نقش‌آفرینی، علاوه بر تجربه‌های نسل به نسل، امروزه نیازمند مهارت‌های مدیریتی و توانایی شناسایی منابع جایگزین است تا خانواده بتواند حتی در شرایط محدودیت مالی، نیازهای ضروری خود را با کیفیت مطلوب تأمین کند.

بهداشت خانواده

مادر با رعایت و ترویج اصول تغذیه سالم، مدیریت وعده‌های غذایی، انتخاب مواد غذایی متنوع و غنی از مواد مغذی، و الگو قرار دادن سبک زندگی فعال با گنجاندن فعالیت بدنی و ورزش در برنامهٔ روزانهٔ خانواده، پایه‌های سلامت جسمی فرزند را استوار می‌سازد. توجه به بهداشت خواب و ایجاد محیطی آرام برای استراحت کافی، بخشی دیگر از این مدیریت سلامت است که به بهبود رشد کودکان، تقویت سیستم ایمنی و افزایش بهره‌وری بزرگسالان کمک می‌کند. همچنین، مراقبت‌های منظم و علمی قبل از بارداری مانند مشاورهٔ پزشکی، اصلاح سبک زندگی و دریافت مکمل‌های ضروری در کنار مراقبت‌های دقیق دوران بارداری و پیگیری سلامت پس از زایمان، زمینه‌ساز تداوم توان جسمی مادر برای ایفای نقش‌های خانوادگی و اجتماعی است. مادران با خودمراقبتی آگاهانه و توجه به سلامت شخصی، ضمن پیشگیری از بیماری‌های مزمن، الگویی زنده برای نسل آینده در زمینهٔ سبک زندگی سالم ارائه می‌دهند و از این طریق، چرخه‌ای پایدار از تندرستی و پویایی در خانواده ایجاد می‌کنند.

روان‌شناسی مادرانگی

مادرانگی از منظر روان‌شناسی، فرآیندی چندبعدی است که سلامت روان، ثبات هیجانی و کیفیت روابط را با رشد شخصیت و هویت کودک پیوند می‌دهد. برخورداری مادر از سلامت روان، پیش‌شرط تأمین بهداشت روانی خانواده و تربیت فرزندانی سالم و متعادل است. مادر متعادل و متوازن، به احتمال بیشتر، فرزندانی با شخصیت پایدار و توانایی‌های اجتماعی و اخلاقی پرورش می‌دهد. دلبستگی ایمن که پایهٔ سلامت روان و شایستگی فرد است، عمدتاً تحت تأثیر رفتار مادر شکل می‌گیرد و در دسترس بودن و پاسخ‌دهی مناسب مادر از عوامل کلیدی آن است. مادر بر پایه سلامت روانی و شخصیتی خود، با نگرش مثبت به توانمندی‌های فرزند می‌نگرد و علاوه بر جبران کاستی‌ها، نقاط قوت او را تقویت می‌کند. همچنین، ارتباط مؤثر مادر، اعتمادبه‌نفس، کیفیت زندگی و سازگاری خانوادگی را در فرزند افزایش داده، استرس او را کاهش می‌دهد و زمینه‌ساز خانواده‌ای کارآمد با فرزندانی سالم می‌شود.

روز مادر در ایران

در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران، روز بیستم جمادی‌الثانی که مصادف با ولادت حضرت فاطمه است، به ابتکار امام خمینی به‌عنوان روز زن و روز مادر نامگذاری شد. این انتخاب، مبتنی بر جایگاه بی‌همتای فاطمه زهرا به‌عنوان الگوی کامل زن مسلمان در عرصه‌های همسرداری، مادری، عفاف، ایمان، ایثار و مبارزه با ظلم است. بر اساس باور شیعیان، حضرت فاطمه تنها بانویی است که پدرش، همسرش و خود او همگی معصوم بوده‌اند. همچنین پیامبر اسلام، دخترش فاطمه را امّ‌ابیها لقب داده است؛ یعنی دختری که همچون مادری مهربان برای پدر خویش بود. زندگی کوتاه اما پربار حضرت فاطمه، نمونه‌ای بی‌نظیر از ایفای نقش مادری و همسری دانسته می‌شود. انتخاب روز ولادت حضرت فاطمه به‌عنوان روز مادر، نشان‌گر اهمیت مادرانگی در فرهنگ اسلامی‌ایرانی است.

مادرانگی در فرهنگ و هنر ایرانی

در شعر فارسی، مادر به‌عنوان نمادی از مهر، فداکاری، ایثار، شکیبایی و عاطفه مورد ستایش قرار گرفته است. فردوسی، سعدی، مولانا، خیام، عطار و نظامی در اشعار خود به جایگاه والای مادر در فرهنگ و ادب ایرانی اشاره کرده‌اند.

در ادبیات داستانی، جایگاه مادر به‌عنوان نماد مِهر و خِرد، مورد توجه بوده است. به‌طور مثال بر اساس شاهنامه فردوسی، شخصیت‌هایی چون فرانک و تهمینه با ویژگی‌های مادرانه‌شان، نقشی اساسی در تربیت و هدایت فرزندان ایفا می‌کنند. در دوران معاصر، نویسندگانی چون سیمین دانشور در سووشون، تصویرگر نقش مادر در بستر اجتماعی و سیاسی ایران بوده است.

در هنرهای تجسمی ایرانیان همچون نقاشی، تصویر مادر با نگاهی تقدیسی و گاهی نمادین، بیانگر پیوند عمیق عاطفی و معنوی بین مادر و فرزند است.

جایگاه مادر در سینمای ایران، همواره محور داستان‌هایی پر احساس و تأثیرگذار بوده است. فیلم مادر از علی حاتمی، میم مثل مادر از رسول ملاقلی‌پور، مهمان مامان از داریوش مهرجویی، مامان از آرش انیسی، شیار ۱۴۳ از نرگس آبیار و ویلایی‌ها از منیر قیدی، تصویرگر نقش پررنگ مادر در مواجهه با رنج‌ها و سختی‌ها و نیز نشان‌گر فداکاری و مهر بی‌پایان مادرانه هستند.

مادران سرپرست خانواده

امروزه در پی تغییرات گسترده فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، الگوی خانواده تک‌سرپرست افزایش یافته است که بیشتر مادر، نقش تک‌سرپرست را ایفا می‌کند. دلایل متعددی همچون طلاق، فوت همسر، اعتیاد، بیماری یا ازکارافتادگی، بیکاری، مهاجرت، متواری‌شدن همسر یا ازدواج‌نکردن زن، زمینه‌ساز شکل‌گیری این نوع از خانواده است. مادران سرپرست خانوار علاوه بر خانه‌داری و تربیت فرزند، تأمین اقتصادی خانواده را نیز برعهده دارند. چنین مادرانی به دلیل نبود پناهگاه دیگری برای فرزندان، توجه و مراقبت بیشتری به آنها نشان می‌دهند و اغلب به قیمت تحمل فشارهای اقتصادی و روحی، حاضر به ازدواج مجدد نیستند. حفظ تعادل میان مسئولیت‌های گوناگون و رسیدگی به امور عاطفی، آموزشی و اجتماعی فرزندان، مستلزم صرف انرژی و زمان بسیار است.

چالش‌های مادرانگی

در دنیای معاصر، مادرانگی با چالش‌های متنوع و پیچیده مواجه شده است.

• نقش‌های زنانه: مادری همواره در فرهنگ ایرانی نقش اصلی و مقدس زن شناخته می‌شد و پیوندی عمیق با فیزیولوژی و هویت زنانه داشت؛ اما تحولات فرهنگی و اجتماعی منجر به بازاندیشی و تغییر نگرش برخی دربارهٔ نقش‌های زنانه شده است. زنان امروز علاوه بر نقش مادری، گزینه‌های گسترده‌ای در زندگی شخصی و اجتماعی خود دارند و تصمیم‌گیری دربارهٔ فرزندآوری و مادر شدن بیشتر مبتنی بر اختیار و شرایط فردی آن‌ها است.
• فشارهای اجتماعی: فشارهای اجتماعی، شامل انتظارات گسترده و گاه ناسازگار جامعه از مادران در ایفای همزمان نقش‌های مادری، همسری و کنشگری فعال اجتماعی است که بار روانی قابل توجهی ایجاد می‌کند. همچنین سرعت تغییر در ارزش‌ها، روش‌های تربیتی و شرایط زندگی شهری، توقعات و مسئولیت‌های مادران را افزایش داده و گاه آنها را در موقعیت دشواری قرار می‌دهد.
• فرزندآوری: فرزندآوری به دلیل دغدغه‌های اقتصادی، آینده‌هراسی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی، برای بسیاری از زنان به چالشی مهم تبدیل شده است.
• اشتغال: مادران شاغل باید میان نقش‌های چندگانه مادری، همسری، خانوادگی و اجتماعی تعادل برقرار کنند. یکی از مشکلات اصلی این گروه، کمبود وقت برای مراقبت و نگهداری از فرزندان خردسال است که می‌تواند باعث اضطراب و احساس گناه شود. همچنین، مادران شاغل با دغدغه‌های انباشته‌ای از قبیل فشار کاری، توقعات خانوادگی و اجتماعی و نیاز به حفظ سلامت روان و جسم خود روبرو هستند. این شرایط موجب می‌شود که آنها برای مدیریت بهینه زمان و ایفای نقش‌های مختلف خود، به حمایت‌های ویژه اجتماعی و خانوادگی نیازمند باشند.

منابع

• قرآن کریم.
• «از مادران شهدای مدافع حرم تا مادران شهدای کربلا»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۷ بهمن ۱۳۹۹ش.
• «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۸ش.
• اکبری، امیر و مسیح‌فر، فاطمه، «بررسی ابعاد و جایگاه زن در شاهنامه فردوسی»، نشریهٔ مطالعات ایرانی، شمارهٔ ۲۸، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.
• امینی، فریده، «خوشهٔ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، نشریهٔ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شمارهٔ ۳۰، تابستان ۱۴۰۳ش.
• انصافی مهربانی، سپیده و بیگی، نفیسه، «تبیین جایگاه مادر در سبک زندگی اسلامی با تأکید بر آیات و روایات»، کنگره بین‌المللی فرهنگ و اندیشه دینی، ۱۳۹۵ش.
• «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش.
• «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
• خاوری، محمدجواد، «هزارگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت وطن ادب، تاریخ بازدید: ۲۵ مردادماه ۱۴۰۴ش.
• جزایری، علی، «جایگاه مادر در شعر فارسی»، وب‌سایت یادداشت‌های یک روزنامه‌نگار، تاریخ درج مطلب: ۳ خرداد ۱۳۹۰ش.
• «جلوه مهر مادرانه در تابلوهای نقاشی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• حسنی محمدرضا و محمدزاده، فاطمه، «مادری دلسوزانه؛ تجربهٔ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، نشریهٔ جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، شمارهٔ ۲۲، زمستان ۱۴۰۲ش.
• خیری، یوسف و دیگران، «نقش مادر در تربیت کودک از منظر آموزه‌های اسلامی»، نشریهٔ مطالعات علوم اسلامی انسانی، شمارهٔ ۲۱، بهار ۱۳۹۹ش.
• «دلیل نامگذاری ولادت حضرت فاطمه به‌عنوان روز مادر»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۳۹۸ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• رستگارخالد، امیر، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وب‌سایت جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۲ش.
• «سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعهٔ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۳ش.
• «سیمای زن و مادر در ادب فارسی و فرهنگ اصیل ایرانی/ اظهار نظر نویسندگان و اهل قلم معاصر در گفت‌وگو با مهر»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مرداد ۱۳۸۴ش.
• طیبی، ناهید و علیپور، فاطمه، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، نشریهٔ مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۱۹، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.
• عبدالله پور، نازی، «پژوهشی در تطور و تنوع مفهوم مادری در جامعه و بررسی مصادیق آن»، نشریهٔ زن و مطالعات خانواده، شمارهٔ ۶۱، پاییز ۱۴۰۲ش.
• عسکری ندوشن، عباس و رازقی نصرآباد، حجیه بی‌بی، «تجربهٔ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعهٔ کیفی در شهر تهران»، نشریهٔ پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، شمارهٔ ۴۲، پاییز ۱۴۰۲ش.
• قاسمی، ابراهیم، «نخستین الگوی مادری در اسلام»، وب‌سایت روزنامهٔ قدس، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
• قرائتی، محسن، «حق پدر و مادر در رساله حقوق امام سجاد»، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• «کارآفرین نمونه: یک زن در عین نقش مادری می‌تواند در تحولات جامعه اثرگذار باشد/ حجاب مانع آزادی نیست»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «مادران؛ خط مقدم مقابله با تروماهای روانی کودکان در جنگ و بحران»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۴۰۴ش.
• «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
• «مادر، ستون آرامش خانه در جنگ ۱۲ روزه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۴۰۴ش.
• نساجی زواره، اسماعیل، «بانوی نمونه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۳ مرداد ۱۴۰۴ش.
• «نقش مادر در پیشرفت فرهنگی جامعه»، وب‌سایت خبری تحلیلی سبلان ما، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۳ش.
• «نگاهی به سیمای مادر در چهار دهه سینمای ایران/ از «مادر» دهه ۶۰ تا «مامان» دهه ۹۰»، وب‌سایت روزنامهٔ قدس، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۲ش.
• «نگاهی به نقش مادران قهرمان در هشت سال دفاع مقدس»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۳ش.
• نوری، اعظم، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
• نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
• «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۶ش.
• هوشیاری، جعفر و صفورایی، محمدمهدی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
• یزدانی، مریم، «نگاهی به پیدایش انقلاب اسلامی و نقش زنان در پیروزی آن»، وب‌سایت پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۸ تیر ۱۳۹۶ش.