رابطه جنسی

رابطه جنسی
آمیزش و روابط زناشویی

نگاره‌ای هنری از نوازش عاشقانه پیش از برقراری رابطه جنسی، اثر استاد بهزاد.
پادکست مقاله | 🡇 noicon
مشخصات مفهوم
شاخه علمی	روان‌شناسی پزشکی فقه
نوع مفهوم	رفتار طبیعی و غریزی انسان
معنای اصطلاحی	تحریک و برانگیختگی جنسی با هدف لذت‌جویی یا تولیدمثل
حوزه کاربرد	سلامت جنسی خانواده بهداشت جنسی
گستره جغرافیایی	جهانی
اهمیت و ارتباط
اهمیت	تأمین نیازهای عاطفی، تولیدمثل و حفظ نهاد خانواده
مرتبط با	ازدواج بهداشت جنسی روابط جنسی زناشویی

رابطه جنسی؛ تحریک و برانگیختگی جنسی با هدف لذت‌جویی یا تولیدمثل.

رابطه جنسی یکی از نیازهای طبیعی و غریزی انسان است که در همه فرهنگ‌ها با احترام و آداب ویژه‌ای همراه بوده و معمولاً در سایه ازدواج، معنا و مشروعیت می‌یابد. یک رابطهٔ جنسی رضایت‌بخش، پیش از هر چیز با آمادگی روانی و عاطفی آغاز می‌شود. زن و مرد به دلیل تفاوت‌های طبیعی‌ای که در میزان میل و واکنش‌های جنسی دارند، نیازمند صبر، درک متقابل و هماهنگی هستند تا بتوانند به تجربه‌ای شیرین و آرامش‌بخش دست یابند. رعایت بهداشت، انتخاب زمان و مکان مناسب و آگاهی از حقوق و مسئولیت‌های یکدیگر نیز در ایجاد احساس امنیت و رضایت از این رابطه، نقشی کلیدی دارد.

مفهوم‌شناسی

رابطهٔ جنسی که در زبان فارسی بیشتر با واژهٔ آمیزش به‌کار می‌رود، به رفتاری گفته می‌شود که با هدف تحریک و برانگیختگی جنسی طرفین انجام می‌گیرد. معاشقه، نوازش‌کردن، نزدیکی‌کردن، هم‌بستری، جِماع، مُواقعه، وَطی، دخول و مباشرت، عناوینی هستند که به رابطهٔ جنسی اشاره دارند. رابطهٔ جنسی (به انگلیسی: Sex) در انسان با هدف تولیدمثل یا لذت‌جویی انجام می‌شود. برای نزدیکی‌کردن حیوانات با یکدیگر از واژه جفت‌گیری استفاده می‌شود و دورهٔ جفت‌گیری بعضی حیوانات، محدود است.

انواع

رابطهٔ جنسی به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود:

• رابطهٔ کامل که با دخول، همراه است و برداشت عمومی از رابطه جنسی نیز به همین نوع بازمی‌گردد. رابطه جنسی کامل، دو شکل دارد: آمیزش طبیعی و آمیزش مقعدی.
• رابطهٔ بدون دخول که با کارهایی مانند بوسیدن، نوازش، لمس اندام‌های جنسی یا نواحی حساس مانند سینه‌ها می‌تواند به تحریک، برانگیختگی، ارگاسم و ارضای جنسی منجر شود. این شیوه در شرایط گوناگون کاربرد دارد؛ ازجمله: در دوران عقد که زوجین امکان دخول ندارند، زمانی که یکی از طرفین دچار محدودیت جسمی یا روانی است، یا برای جلوگیری از بارداری.

مراحل

متخصصان، رابطهٔ جنسی کامل را یک فرایند می‌دانند که از چند مرحله تشکیل شده است:

1. مرحلهٔ میل یا تمایل: این مرحله با پیش‌نوازی و دلبری شروع می‌شود و با ملاعبه و بازی‌های جنسی، شهوت همسر تحریک می‌گردد. در زنان، معمولاً میل جنسی تا زمانی که از سوی مرد تحریک نشوند، خودبه‌خود بروز نمی‌کند.
2. مرحلهٔ برانگیختگی و تهییج: در این مرحله، تمرکز بر فعالیت جنسی افزایش می‌یابد و خون به اندام‌های تناسلی می‌رود. نشانه آن در مردان نعوظ و در زنان، مرطوب و لیز شدن عضو جنسی است.
3. مرحلهٔ ثبات لذت: عمل جنسی با شدت معمولی و به‌طور مداوم برای مدتی ادامه می‌یابد.
4. مرحلهٔ اوج لذت یا ارگاسم: این دوره، اوج هیجان و لذت جنسی است. در مردان، ارگاسم با انزال همراه است و در زنان نیز هنگامی رخ می‌دهد که تحریک به حداکثر شدت رسیده باشد. برخی دانشمندان احتمال می‌دهند که ارگاسم زنان با باروری تخمک‌ها در ارتباط باشد.
5. مرحلهٔ فرونشینی: آخرین مرحله، بازگشت بدن به حالت آرامش است؛ ضربان قلب، تنفس و پرخونی اندام تناسلی به حالت عادی برمی‌گردد. در مردان، با پایان ارگاسم، نعوظ در یکی دو دقیقه از بین می‌رود.

وضعیت

وضعیت زن و مرد در هنگام آمیزش، که گاهی پوزیشن نامیده می‌شود، شکل‌های گوناگونی دارد. از نظر الگوی رفتاری، وضعیت چهره‌به‌چهره متداول‌ترین حالت برای شروع رابطه است و مورد تأکید متخصصان قرار دارد؛ زیرا افزون بر سهولت دخول، ارتباط عاطفی و هیجانی بیشتری میان همسران ایجاد می‌کند؛ اما گاهی انتخاب وضعیت خاص، دلیل پزشکی یا فیزیولوژیک دارد؛ مانند دوران بارداری (برای ایمنی جنین) یا برای افرادی که مشکلات مفصلی یا کمردرد دارند تا از آسیب جسمانی پیشگیری شود.

تفاوت‌های مرد و زن در رابطه جنسی

پژوهش‌ها نشان می‌دهند که مردان و زنان به دلیل تفاوت‌های جسمی و زیستی، از نظر میزان و نوع میل جنسی و نیز خودِ رابطه، تفاوت‌های چشمگیری دارند. واکنش جنسی مردان سریع‌تر از زنان است؛ مردان حتی بدون تحریک از سوی همسر و با دیدن صحنه‌های تحریک‌کننده مانند برهنگی یا رفتار عشوه‌گرانه به آسانی برانگیخته می‌شوند و معمولاً به دنبال نزدیکی فیزیکی، تخلیهٔ نیاز و رسیدن به آرامش جنسی هستند؛ اما چرخهٔ پاسخ جنسی زنان پدیده‌ای زیستی-روانی است و از روابط عاطفی و زناشویی اثر می‌پذیرد؛ ازاین‌رو زنان در طول رابطه، به ابراز محبت و کلمات عاطفی از سوی همسر نیاز دارند.

بر پایهٔ مطالعات تجربی، مردان به‌طور معمول در حدود ۵ دقیقه به اوج لذت (ارگاسم) می‌رسند، در حالی که این زمان برای زنان حدود ۲۰ دقیقه طول می‌کشد. به همین دلیل، کارشناسان توصیه می‌کنند که مرد بر انزال خود کنترل داشته باشد و زمان آن را به گونه‌ای تنظیم کند که زن نیز به ارضای کامل برسد.

پیامدها

آمیزش جنسی مشروع، افزون بر لذت‌بخش بودن، آثار مثبت جسمی، روانی و زناشویی فراوانی دارد. این رابطه به زوجین در حل مشکلات زناشویی کمک می‌کند و موجب آرامش روانی، نشاط، افزایش هوشیاری، کاهش خشم، دوری از افکار منفی و وسواس و کاهش استرس و اضطراب می‌شود.

ابوعلی سینا نیز بر فواید آن تأکید کرده است. به باور او، آمیزش جنسی مواد زائد بدن را دفع می‌کند، بدن را برای رشد آماده می‌سازد و بیماری‌هایی مانند مالیخولیا و بیماری‌های بلغمی را درمان می‌کند. از دیدگاه او، ترک آمیزش در برخی افراد با مزاج‌های خاص، باعث سردی بدن، پریشانی و بی‌اشتهایی می‌شود. همچنین ماندن منی در بدن، آن را سمی کرده و بخارات سمی آن به قلب و مغز آسیب می‌رساند. در زنان نیز ترک آمیزش باعث تنگی رحم، سنگینی و سردی بدن و دشواری در حرکت می‌شود.

مدیریت رابطه جنسی

اسپرم (سلول جنسی مرد) در حال نزدیک‌شدن به تخمک (سلول جنسی زن) است. اثر فرانسیس لروی

دفعات و مدت زمان رابطهٔ جنسی برای هر زوجی متفاوت است و به عواملی مانند سن، توان جسمی، آمادگی روحی و شرایط زمانی و مکانی بستگی دارد. به گفتهٔ کارشناسان، مهم‌ترین معیار، وضعیت جسمانی زوجین است. از آنجا که اسپرم برای بازگشت به کیفیت ایده‌آل به حدود ۳ تا ۴ روز زمان نیاز دارد، در حالت معمول، هفته‌ای دو بار رابطه مناسب دانسته شده است. از نظر زمان نیز، اگرچه رابطه در شب و پیش از خواب رایج‌تر است، اما برخی پژوهشگران معتقدند که صبحگاه و پس از استراحت کامل از نظر پزشکی بهترین زمان است.

برای بارورسازی (بارداری)، پزشکان توصیه می‌کنند که رابطه در فاصلهٔ ۴ تا ۵ روز پیش از تخمک‌گذاری تا چند ساعت پس از آن انجام شود. زمان تخمک‌گذاری با کم‌کردن ۱۳ تا ۱۵ روز از سیکل قاعدگی محاسبه می‌شود؛ مثلاً در سیکل ۲۸ روزه، تخمک‌گذاری حدود روز ۱۴ و در سیکل ۴۰ روزه، حدود روز ۲۶ رخ می‌دهد.

در منابع اسلامی، از آمیزش روبه‌قبله یا پشت‌به‌قبله نهی شده است و در آداب فرزندآوری توصیه شده است که از آمیزش در اول، نیمه و آخر ماه قمری پرهیز شود.

رابطه جنسی سالم

از دیدگاه متخصصان حوزه سلامت جنسی و روان‌شناسی رابطه، رابطهٔ جنسی سالم، فراتر از یک عمل بیولوژیک، یک فرایند پویا، تعاملی و چندبعدی محسوب می‌شود که ابعاد جسمی و روانی طرفین را به‌طور همزمان در بر می‌گیرد. کارشناسان علاوه‌بر توصیه به رعایت اصول بهداشت فردی و حفظ سلامت، بر احترام گذاشتن حین رابطه و داشتن علاقهٔ دوطرفه برای برقراری رابطهٔ جنسی بدون احساس فشار، اجبار یا تحقیر تأکید دارند. آنها توصیه می‌کنند که زوجین به‌جای سرکوب خواسته‌ها و نیازهای جنسی خود، با همسر، گفتگوی صادقانه داشته باشند و همسران نیز با درک تفاوت‌های جنسی یکدیگر و پذیرش آن، ترجیحات جنسی همسر را به‌رسمیت بشناسند.

در رابطه جنسی سالم، هر دو طرف از رابطه لذت برده و یکی از طرفین موجب آسیب به طرف دیگری نمی‌شود. انجام مواردی که موجب می‌شود یکی از طرفین اذیت شود و نتواند از رابطه لذت ببرد؛ رابطهٔ جنسی سالم دانسته نمی‌شود. برخی افراد به رفتارهایی مانند آمیزش دهانی یا مقعدی و نیز رفتارهای خشونت‌آمیز روی می‌آورند که از نظر پزشکی و بهداشتی توصیه نمی‌شود. روان‌شناسان این رفتارها را به دلیل زیان‌بار بودن انحراف شمرده‌اند. در فقه اسلامی نیز با وجود آزادی زوجین در بهره‌مندی از یکدیگر، بر حفظ کرامت انسانی و پرهیز از اعمال آسیب‌زا و غیراخلاقی، تأکید شده است.

تفاوت‌های جنسی زن و مرد

زن و مرد، ضمن داشتن تفاوت‌هایی در ابعاد مختلف وجودی (ظاهری و باطنی)، در رابطهٔ جنسی نیز تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند. توجه به این تفاوت‌ها رابطهٔ جنسی را سالم و لذت‌بخش می‌کند. برخی از این تفاوت‌ها عبارتند:

1. زمان ارگاسم: در مردان زمان رسیدن به ارگاسم نهایتاً تا ۳ دقیقه است و در زنان بین ۱۵ تا ۲۰ دقیقه به طول می‌انجامد. آستانهٔ ارگاسم در زنان دو برابر مردان است.
2. توانایی تولید مثل: در مردان از زمان بلوغ (بین ۱۳ تا ۱۵ سالگی) آغاز می‌شود و اگر مانع پزشکی نباشد تا پایان عمر ادامه دارد؛ اما در زنان از حدود سن ۱۲ سالگی آغاز می‌شود و تا سن یائسگی ادامه دارد.
3. تفاوت‌های مغزی: ناحیهٔ هیپوتالاموس که هورمون‌های تمایل جنسی به‌ویژه تستوسترون را بر می‌انگیزاند، در مردان بزرگ‌تر از زنان است. میزان تستوسترون مردان ۱۰ تا ۲۰ برابر از زنان بیشتر است و به‌همین دلیل تمایلات جنسی مردان، بیشتر بوده و این امکان را به مردان می‌دهد که در هر زمان و مکان بتوانند رابطهٔ جنسی برقرار کنند.
4. تهییج جنسی: مردان بیشتر به‌صورت دیداری، تحریک جنسی می‌شوند و تحریک‌پذیری آنها سریع و آسان است؛ اما تهییج جنسی در زنان به‌صورت کلامی است و با واژه‌ها و لحن صدا تحریک می‌شوند. مردان بیشتر جذب ظاهر زنان و زنان بیشتر جذب باطن مردان می‌شوند.
5. سرعت رابطه: مردان در روابط جنسی سریع‌اند، درحالی‌که زنان آرام و آهسته پیش می‌روند؛ لذا معاشقه پیش از دخول برای نزدیک‌کردن این زمان به یکدیگر نقش مهمی برای زنان دارد. همچنین زنان تمایل به آرایش کردن و آماده‌سازی خود برای رابطهٔ جنسی را دارند بر خلاف مردان که تمایل به برقراری سریع رابطه دارند.

موانع رضایت جنسی

عوامل متعددی، مانع رضایت زوجین در آمیزش جنسی می‌شوند، ازجمله:

• عوامل شناختی: ناآگاهی از حقوق جنسی یکدیگر، باورهای نادرست و کلیشه‌های جنسی غلط، احساس گناه یا شرم و حیای بیجا، تصویر منفی از اندام‌های جنسی خود و اثرپذیری از الگوهای ناسالم یا ناآگاهی از الگوهای سالم.
• عوامل عاطفی: رابطهٔ جنسی با عواطف و احساسات گره خورده است و بدخلقی یا نبود تفاهم عاطفی موجب می‌شود رابطه جنسی رضایت‌بخش شکل نگیرد.
• عوامل رفتاری: مانند رعایت نکردن آراستگی، نداشتن توافق بر سر زمان، مکان و تعداد دفعات رابطه.
• اختلالات جنسی: گاهی نارضایتی ریشه در اختلال عملکرد جنسی دارد. بر اساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی (ویرایش پنجم)، اختلالات جنسی به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند: اختلالات میل یا برانگیختگی، اختلالات ارگاسمی و اختلالات درد جنسی. این اختلالات می‌توانند ریشهٔ زیستی یا روانی داشته باشند؛ برای نمونه، دیابت می‌تواند میل، نعوظ و توان جنسی را کاهش دهد.

تنظیم رابطه جنسی

نوشتار اصلی: تنظیم روابط جنسی

رابطهٔ جنسی در چارچوب خانواده، دارای نظامی جامع است که رفتار جنسی را در ابعاد گوناگون مانند مراقبت، انگیزه و خودِ آمیزش، با شاخصه‌هایی چون تعهد جنسی، کنترل نگاه، حفظ وقار و حجاب، آراستگی، تمایز جنسی، نگرش مثبت، محبت و ملاعبه سامان می‌دهد. هدف از این تنظیم، صیانت از نهاد خانواده، تأمین امنیت روانی و عاطفی زوجین، و پیشگیری از نابهنجاری‌ها و انحرافات اجتماعی است.

از آنجا که خانواده بر پایهٔ تعهد زناشویی بنا شده و رابطهٔ جنسی یکی از ارکان این تعهد است، هرگونه رابطهٔ جنسی خارج از این چارچوب که در ادبیات علمی با عنوان روابط فرازناشویی، بی‌وفایی یا خیانت شناخته می‌شود، بنیان خانواده را سست می‌کند. پژوهش‌ها نشان داده است که رعایت اصول تنظیم رفتار جنسی، افزون بر بهبود کیفیت زندگی زناشویی و افزایش رضایت زوجین، عاملی مهم برای صیانت از خانواده و پیشگیری از روابط فرازناشویی است.

رابطه جنسی در میان‌سالی

پژوهش‌ها نشان می‌دهد که میل جنسی در انسان در تمام مراحل زندگی، از بلوغ و شیردهی تا دوران پیری، فعال باقی می‌ماند. هرچند تعداد دفعات رابطه با افزایش سن کاهش می‌یابد، اما لذت جنسی همچنان ادامه دارد و در صورت سلامت جسمی و روانی، حتی در دهه‌های ۸۰ و ۹۰ سالگی نیز امکان‌پذیر است. زنان حدود ۴۵ سالگی وارد یائسگی می‌شوند و پس از آن رابطه جنسی به بارداری نمی‌انجامد.

برای برخی زوج‌ها، دوره میان‌سالی به‌دلیل نبودن فرزندان در خانه، آزادی بیشتری در رابطه ایجاد می‌کند؛ اما در این دوره ممکن است چالش‌هایی نیز پیش آید؛ مانند کاهش سرعت نعوظ و کاهش مایع منی و هورمون جنسی در مردان. در زنان نیز با افزایش سن، دیواره واژن نازک‌تر شده و انعطاف‌پذیری آن کم می‌شود که گاهی باعث دردناک‌شدن آمیزش می‌گردد، هرچند به گفتهٔ متخصصان، این تغییرات معمولاً به حدی نیست که از لذت جنسی بکاهد.

حکم فقهی رابطهٔ جنسی

در فقه اسلامی، رابطهٔ جنسی به دو دستهٔ کلی حلال و حرام تقسیم می‌شود. رابطهٔ حلال تنها در چارچوب پیوند زناشویی مجاز است و هرگونه رابطهٔ جنسی خارج از آن، مانند زنا، لواط، مساحقه و آمیزش با حیوان، حرام شمرده می‌شود. همچنین بر اساس فقه اسلامی، ترک آمیزش مرد با همسر دائم خود برای بیش از چهار ماه، حرام است. در آموزه‌های اسلام، همان‌گونه که سرکوب میل جنسی، جایز نیست، هر نوع رابطهٔ جنسی نامشروع، آمیزش ناسالم دانسته می‌شود.

اگر هنگام رابطه، به اندازهٔ ختنه‌گاه یا بیشتر دخول صورت گیرد، احکامی بر آن مترتب می‌شود؛ ازجمله:

• غسل بر مرد و زن واجب می‌شود؛
• در عقد دائم، تمام مهریه بر عهدهٔ مرد قرار می‌گیرد.
• همچنین، رابطهٔ با همسر همراه با دخول در برخی مواقع حرام است؛ مانند: آمیزش در حیض، نفاس، روزه، اعتکاف، احرام و نیز پیش از رسیدن همسر به سن ۹ سال قمری.
• آمیزش در حال روزه، موجب پرداخت کفاره می‌شود.

تحولات الگوی روابط جنسی

در جوامع سنتی و دینی از جمله ایران، رابطه جنسی همواره در نهاد خانواده تعریف شده است. با این حال، در دهه‌های اخیر، الگوهای جدیدی مانند هم‌خانگی در جوامع غربی رواج یافته و گاه جایگزین ازدواج رسمی شده است. به عنوان نمونه، در استرالیا (۲۰۰۱م) ۷۲ درصد هم‌بالینی‌ها پیش از ازدواج رسمی رخ داده است. اگرچه آمار رسمی برای ایران وجود ندارد، برخی پژوهشگران نسبت به نشانه‌هایی از رواج این پدیده در کشور هشدار داده‌اند.

دیدگاه‌های نظری

رفتار جنسی انسان، برخلاف حیوانات، الگوی غریزی ثابتی ندارد و حاصل یادگیری و تربیت است. بر این اساس، دو رویکرد کلی در این زمینه شکل گرفته است:

۱. در چارچوب آموزه‌های ادیان توحیدی، رابطه جنسی تنها در چارچوب ازدواج و نهاد خانواده مشروعیت دارد و هرگونه ارتباط خارج از این چارچوب ممنوع است.

۲. در فرهنگ غربی، رابطه جنسی با تکیه بر اصالت لذت و آزادی غریزه، تعریف می‌شود. اندیشمندانی همچون فروید با تأکید بر آسیب‌های سرکوب جنسی و برتراند راسل با دفاع از آزادی جنسی، هنجارهای سنتی را تضعیف کردند. در ادامه، برخی مطالعات با طرح مفهوم جنسیت به‌عنوان پدیده‌ای طیفی، زمینه را برای خروج رابطه جنسی از نهاد خانواده به عرصه عمومی فراهم آوردند.

نظریه‌پردازان مسلمان با پذیرش غریزهٔ جنسی، بر این باورند که آزادی این غریزه تنها در صورتی ارزشمند است که با استعدادهای عالی انسان هماهنگ باشد و مانع شکوفایی آن نشود. از این منظر، رابطه جنسی قانونمند در چارچوب خانواده، افزون‌بر لذت‌جویی، زمینه‌ساز شکل‌گیری روابط عاطفی پایدار، تربیت نسل آینده و شکوفایی عواطف انسانی است.

حوزهٔ خصوصی و عمومی امر جنسی

امر جنسی در قلمرو خصوصی و حوزه عمومی، اقتضائات متمایزی دارد. حریم خصوصی، قلمرو زندگی شخصی هر فرد است که بدون رضایت و اذن او، نباید در آن وارد شد و دیگران از هرگونه مداخله و نظارت بر آن منع شده‌اند. این حوزه، بستر راحتی، آسایش و استقلال فرد در تصمیم‌گیری است. رابطه جنسیِ زوجین در خلوت و پنهان از دید دیگران، امری کاملاً شخصی و محرمانه محسوب می‌شود. در مقابل، حوزه عمومی عرصه‌ای است که رفتار افراد در معرض دید و نظارت جامعه قرار دارد و تابع قوانین، هنجارها و ارزش‌های پذیرفته‌شده اجتماعی است. در این عرصه، تحریک، ارضا و نمایشگری جنسی مجاز نیست و رفتاری نابهنجار تلقی می‌شود. اسلام برای کنترل غریزه جنسی در حوزه عمومی، راهکارهای روشنی ارائه داده است، ازجمله رعایت حجاب، کنترل نگاه (غض بصر) از سوی زنان و مردان، پرهیز از اختلاط بی‌رویه زن و مرد نامحرم و تقویت خویشتن‌داری و حیا. هدف از این تدابیر، کاهش تحریک‌پذیری جنسی در جامعه و مصون‌ماندن فضای عمومی از هر کنشی است که به حریم خصوصی افراد تعلق دارد.

در گفتمان تربیت‌محور که مبتنی بر آموزه‌های اسلامی است، امر جنسی امری رازآلود و متعلق به حوزه خصوصی تلقی می‌شود و تلاش بر این است که با تأکید بر حیا و عفت، فرد را برای کنترل و هدایت عقلانی این غریزه پرورش دهد. در مقابل، گفتمان آموزش‌محور که مبتنی بر نگاه سکولار و اصالت سکس است بر صراحت، اشتراک‌گذاری اطلاعات جنسی در فضای عمومی و آموزش آن در نهادهای رسمی تأکید دارد و این رویکرد، در عمل به گسترش فرهنگ مصرف‌گرایی و لذت‌گرایی جنسی دامن زده و با کم‌رنگ‌کردن مرز حوزه عمومی و خصوصی، به فروپاشی کارکردهای سنتی خانواده انجامیده است.

منابع

• «آمیزش جنسی چیست؟»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «آمیزش جنسی-فواید آمیزش جنسی-فلسفه لذت جنسی»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فروردین ۱۳۸۷ش.
• احمدی، علی‌اصغر، «تطور آموزش جنسی در غرب و نهادهای بین‌المللی»، وب‌سایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۳۹۸ش.
• ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، القانون فی الطب، لبنان، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۶ق.
• اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، تبریز، مکتب بنی‌هاشمی، ۱۳۸۱ق.
• «ازدواج در ادیان»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۴۰۴ش.
• امامی‌خواه، صدف و دبیری اژدری، مهسا، هوش جنسی زوجین، گرگان، نوروزی، ۱۴۰۱ش.
• بابکان‌راد، المیرا، «فواید رابطه جنسی برای زنان و مردان»، وب‌سایت مام، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
• تیزرو، فیروز، «بررسی میزان آگاهی و نیازهای آموزشی زوج‌های جوان نسبت به رابطه جنسی سالم در استان گیلان»، مجله خانواده و پژوهش، سال دوم، شماره ۲، ۱۳۸۴ش.
• جمشیدی، مهنازسادات، بحث دربارهٔ بدکارکردی جنسی، تهران، گیوا، ۱۳۹۹ش.
• جمعی از نویسندگان، دیکشنری انجمن روان‌شناسی آمریکا، نیویورک، انجمن روان‌شناسی آمریکا، چاپ دوم، ۲۰۱۵م.
• «چگونه رابطه جنسی سالم به ازدواج پایدار کمک می‌کند؟»، وب‌سایت یاریجو، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۴۰۳ش.
• «چگونه زنان را بدون دخول ارضا کنید»، وب‌سایت کلینیک روان‌شناسی آویژه، تاریخ بازدید مطلب: ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
• چیت‌ساز، محمدجواد، «بررسی وضعیت همباشی در ایران: فراترکیب پژوهش‌های همباشی»، فصلنامه علمی پژوهشی مسائل اجتماعی ایران، دوره ۲، شماره پنجم، ۱۴۰۱ش.
• حاتمی، محمدرضا، دانستنی از جنس ندانستنی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۴ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «غسل؛ قسمت دوم»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۵ تیر ۱۳۹۳ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
• «رابطه جنسی بدون دخول»، وب‌سایت کلینیک دکتر نجات، تاریخ بازدید مطلب: ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
• رجایی، فهیمه و گرجی، یوسف، «مطالعه کیفیت روابط جنسی زوجین متقاضی طلاق»، فصلنامه مددکاری اجتماعی، ش ۱، دوره ۱۱، ۱۴۰۱ش.
• رضاخانیها، بیژن و صفری‌نژاد، محمدرضا، «بررسی فراوانی انواع اختلال جنسی و عوامل مرتبط در بیماران مرد مراجعه‌کننده به درمانگاه اورولوژی بیمارستان ۵۰۱ ارتش طی سال‌های ۸۴–۱۳۸۳»، مجله دانشگاه علوم پزشکی ارتش جمهوری اسلامی ایران، دوره ۴، شماره ۴، ۱۳۸۵ش.
• رضایی‌پور، ناصر، «آمیزش جنسی از دیدگاه طب سنتی ایرانی»، وب‌سایت پیام تندرستی، تاریخ بازدید: ۲۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
• رمضان‌زاده، ام‌البنین و دیگران، «آمیزش نامتعارف و پیامدهای فقهی آن»، مجله علمی پژوهشی فقه پزشکی، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۳۴ و ۳۵، ۱۳۹۷ش.
• «روابط دختر و پسر از نگاه سایر مذاهب»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۳۹۰ش.
• ریتزر، جرج، نظریه‌های جامعه‌شناسی در دوران معاصر، ترجمهٔ محسن ثلاثی، تهران، علمی، ۱۳۸۲ش.
• سروش، محمد، مبانی حریم خصوصی، تهران، سمت، ۱۳۹۳ش.
• شریعتی، مهلا، «انواع پوزیشن سکس به همراه عکس»، وب‌سایت ایمپو، تاریخ درج مطلب: تیر ۱۴۰۵ش.
• صادقی فسایی، سهیلا و اقبالی، ابوالفضل، «خوانش گفتمانی از مناقشات امر جنسی»، مجله زن در فرهنگ و هنر، دانشگاه تهران، ۱۳۹۹ش.
• صالح‌نیا، محبوبه و دیگران، «ادراک زنان از نقش کارکرد تنظیم روابط جنسی در خانواده بر کیفیت زندگی زناشویی»، فصلنامه فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، سال پانزدهم، شماره ۵۸، ۱۴۰۳ش.
• صدوق، محمد بن علی، من لایحضره‌الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چ ۲، ۱۴۱۳ق.
• عباسپور، ابراهیم، «فراتحلیل کیفی مقالات علمی ناظر بر آسیب‌های جنسی در ایران»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، مؤسسه امام خمینی، بهار ۱۴۰۱ش.
• عباسی، مهدی، الگوی تنظیم رفتار جنسی با رویکرد اسلامی، قم، دارالحدیث، چ ۳، ۱۳۹۸ش.
• علیوردی‌نیا، اکبر و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی نوع نگرش و رفتار زنان متأهل دارای روابط فرازناشویی نسبت به این نوع روابط»، فصلنامه رفاه اجتماعی، سال ۲۳، شماره ۹۰، ۱۴۰۲ش.
• فاضلی، نعمت‌الله، تاریخ فرهنگی ایران مدرن، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۳ش.
• «فتاوای مراجع تقلید دربارهٔ اعمال زناشویی روزه‌دار»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
• فرشی جلالی، مائده و دیگران، «شیوع اختلالات عملکرد جنسی در دانشجویان متأهل»، مجله مهارت‌های روان‌شناسی تربیتی، شماره ۴۳، ۱۳۹۹ش.
• فقیهی، علی‌نقی، تربیت جنسی از منظر قرآن و حدیث، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۲ش.
• فلدمن، رابرت، روان‌شناسی تحولی، ترجمهٔ مهدی عبداله‌زاده رافی، تهران، ارجمند، ۱۴۰۰ش.
• قره‌گوزلو، زهرا، «ویژگی‌های رابطهٔ جنسی زناشویی سالم»، مجله سلامتی دکتر دکتر، تاریخ بازدید: ۲۵ آبان ۱۴۰۲ش.
• قیصری، سهیلا و کریمیان، نادر، «بررسی مدل علی رضایت جنسی بر اساس متغیرهای کیفیت زناشویی، رضایت از رابطه، اضطراب ارتباط جنسی، احقاق جنسی و دفعات آمیزش در دانشجویان زن متأهل بندرعباس»، فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، سال چهارم، شمارهٔ ۱۶، ۱۳۹۲ش.
• کاظمی‌پور، شهلا، «تحولات خانواده در ایران معاصر با تأکید بر ازدواج و طلاق»، فصلنامه علمی پژوهشی انحرافات و مسائل اجتماعی، شماره ۴، دوره ۲، ۱۴۰۱ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دارالحدیث، ۱۴۳۰ق.
• گلابی، فاطمه و دیگران، «بررسی عوامل فردی و زمینه‌ای مرتبط با رضایت جنسی زنان (مطالعه زنان متأهل در شهر تبریز)»، فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات جنسیت و خانواده، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۰ش.
• محبی، محمدعارف، «خانواده و شاخص‌های تنظیم روابط جنسی»، مجله معرفت، سال بیستم، شماره ۱۲، ۱۳۹۰ش.
• مسعودی‌فر، محسن، «سکس چیست و قبل و بعد از رابطه جنسی چه نکاتی را باید بدانیم؟»، وب‌سایت دکترتو، تاریخ درج مطلب: ۹ تیر ۱۴۰۵ش.
• مطهری، مرتضی، اخلاق جنسی در اسلام و جهان غرب، تهران، صدرا، چ ۲۹، ۱۳۸۹ش.
• معین، محمد، فرهنگ معین، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، «اوقات آمیزش با همسر»، وب‌سایت انهار، تاریخ بازدید: ۲۶ دی ۱۴۰۳ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، «مسائل جنسی»، وب‌سایت انهار، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۳۹۱ش.
• موسوی، سیدعباس و امامی‌راد، احمد، کتاب جامع رضایت جنسی همسران: عوامل و موانع، تهران، بین‌الملل، چ ۲، ۱۳۹۹ش.
• «نکاتی برای داشتن رابطه جنسی سالم‌تر»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۴۰۱ش.
• نورعلیزاده میانجی، مسعود، سلامت و اختلال جنسی همسران: رویکردی اسلامی و روان‌شناختی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چ ۲، ۱۴۰۱ش.
• نورمفیدی، سیدکاظم، تراز خانواده اسلامی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۹۹ش.
• هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه فارسی، قم، مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی، ۱۳۸۳ش.
• هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، قم، مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۹۲ش.
• هال، جان ادوارد، فیزیولوژی پزشکی گایتون و هال (بخش ۱۴)، ترجمهٔ محمدرضا بیگدلی، تهران، تیمورزاده، ۱۳۹۹ش.
• «یک استاد دانشگاه آلمان: برخی از زنان آلمانی به دلیل ابعاد زیبایی»، پایگاه خبری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۹۷ش.