پرش به محتوا

ایران در دوران قاجاریه: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
جز رضا عسکری صفحهٔ قاجاریه را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به ایران در دوران قاجاریه منتقل کرد
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
 
(۷۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:قاجاریه.jpg|جایگزین=نگاره‌ای از آقامحمدخان قاجار در ۱۸۲۰ میلادی|بندانگشتی|نگاره‌ای از آقامحمدخان قاجار در ۱۸۲۰ میلادی]]
{{جعبه اطلاعات مفهوم
{{درشت|'''قاجاریه؛'''}} سلسهٔ پادشاهی ایرانی در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری.
| تصویر            =  ایران در دوران قاجاریه.jpg
| زیرنویس تصویر    = پرچم ایران در سال‌های پایانی دوران قاجاریه
| image_alt        =پرچم ایران در سال‌های پایانی دوران قاجاریه
| فایل پادکست      = 
| حجم فایلپادکست    = 
| تاریخ پادکست      = 
| زیرنویس عنوان    = 


قاجاریه، زمام حکومت [[ایران]] را به مدت ۱۳۰ سال در یک دوران تاریخی مهم به‌دست گرفت. آثار و پیامدهای حکومت قاجار تا امروز در سبک زندگی مردم باقی مانده است؛ سرزمین‌های بسیاری از خاک ایران جدا شد و استعمار خارجی و استبداد داخلی، باعث غارت ثروت‌های مادی و معنوی کشور، تزریق حس حقارت عمومی، از بین‌رفتن غرور ملی و عقب‌ماندگی ایران شد. در این دوره که مواجهه با فرهنگ و تمدن غربی، موجب تحول در اندیشه و آداب‌ورسوم ایرانیان شده بود، عالمان دینی برای حفظ [[دین]] و فرهنگ، به فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی گسترده روی آوردند و در حفظ، گسترش و تداوم پاک‌زیستی ایرانیان، نقش اساسی ایفا کردند.
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی       =


==تاریخچه قاجاریه==
| نخستین کاربرد    =  
ایل قاجار در زمان حملهٔ مغول به مناطق داخلی ایران آمدند و در زمان [[صفویه]] توسط شاه‌عباس به‌عنوان نیروی دفاعی به کار گمارده شدند. برخی طوایف آنها در اواخر حکومت‌های [[صفویه]]، افشاریه و زندیه برای به قدرت‌رسیدن تلاش کردند و از میان آنها، آغامحمدخان که در [[شیراز]] اسیر دربار زند بود، بعد از مرگ کریم‌خان زند، آزاد شد، به شمال ایران رفت و با تصرف [[گیلان]]، [[مازندران]]، زنجان و [[کردستان]]،<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۱۳۸۰ش، ص۷۵۴–۷۵۹.</ref> سرانجام در ۱۲۰۰ق در [[تهران]] بر تخت شاهی نشست.<ref>طباطبایی، ایران در دورهٔ فتح‌علی‌شاه، ۱۳۹۳ش، ج3، ص12.</ref>
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =  
| اهمیت            =  
| مبدع              =  
| مروج              =
| مقدس برای         =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
<big>'''ایران در دوران قاجاریه؛'''</big> دوره‌ای از تاریخ ایران با حاکمیت دودمان قاجار.


وی پس از آن با پیروزی کامل بر حاکمان زند و دیگر مدعیان قدرت، در ۱۲۱۰ق در تهران به عنوان پادشاه ایران به‌صورت رسمی تاج‌گذاری کرد و به این ترتیب حکومت سلسلهٔ قاجاریه آغاز شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۴۰.</ref> پس از او، ۶ نفر دیگر از خاندان قاجاریه به نام‌های «فتح‌علی‌شاه»، «محمدشاه»، «ناصرالدین‌شاه»، «مظفرالدین‌شاه»، «محمدعلی‌شاه» و «احمدشاه» به پادشاهی رسیدند<ref>اصفهانی، تاریخ مفصل اسلام از طلوع اسلام تا عصر حاضر، ۱۳۶۲ش، ج2، ص۱۰۸۲.</ref> و به مدت ۱۳۰ سال بر ایران حکومت کردند.<ref>هاشمیان، تحولات فرهنگی ایران در دورهٔ قاجاریه و مدرسه دارالفنون، 1379ش، ص5-9.</ref> احمدشاه آخرین شاه قاجاریه با کودتای «رضاخان پهلوی» و «سیدضیاءالدین طباطبایی» از پادشاهی برکنار شد و در ۱۳۰۴ش مجلس مؤسسان، انقراض کامل قاجاریه را اعلام کرد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۶۲۹–۶۳۰.</ref>
ایران در دوره قاجاریه، عرصۀ تحولات گسترده‌ای در عرصۀ [[فرهنگ]] و [[تمدن]] بود که زمینه‌ساز گذار از نظام سنتی به ساختارهای نوین شد. جامعۀ ایران در این دوره، با حفظ ساختار طبقاتی و پیوندهای خویشاوندی، شاهد نفوذ جریان‌های نوین فکری و فرهنگی ناشی از گسترش مناسبات با غرب بود. نظام آموزشی با حفظ [[مکتب‌خانه|مکتب‌خانه‌های]] سنتی، به‌تدریج شاهد تأسیس [[مدرسه|مدارس]] جدید و [[دارالفنون]] شد و [[زبان فارسی|زبان]] و [[ادبیات فارسی]] نیز با ظهور جریان‌هایی چون ادبیات بیداری و نثر نوین، تحولاتی اساسی را تجربه کرد. [[معماری]]، [[هنر]]، [[پوشاک]] و [[تفریح|تفریحات]] نیز با اثرپذیری از الگوهای غربی، دستخوش تغییراتی شد که نشان از آغاز فرایند [[گذار از سنت به مدرنیته]] در عرصه [[فرهنگ ایرانی]] داشت. در عین حال، نهادهای دینی و [[مرجع دینی|مرجعیت شیعه]] با تکیه بر پایگاه مردمی خود، در این تحولات نقشی تعیین‌کننده ایفا کردند و اندیشه‌های نوین سیاسی چون [[مشروطه‌خواهی]]، برآمده از تعامل و گاه تقابل جریان‌های فکری مختلف در این دوره بود.


==اهمیت و جایگاه تاریخی قاجاریه==
== پیشینه ==
پس از سقوط [[صفویه]]، ایران دوره‌ای از پراکندگی سیاسی و ناپایداری را تجربه کرد که تا به قدرت رسیدن [[قاجاریه]] ادامه یافت. حکومت‌های [[افشاریه]] و [[زندیه]] علی‌رغم تلاش‌ برای بازگرداندن ثبات، به‌دلیل فقدان مشروعیت پایدار و درگیری‌های داخلی، در نهادینه سازی [[امنیت]] فراگیر و [[انسجام ملی]] در [[ایران]] ناکام ماندند. به باور صاحب‌نظران، این دوره از [[تاریخ ایران]] که با واگرایی ملی، تخریب بنیان‌های اقتصادی و تعطیلی مراکز علمی همراه بود، زمینه‌ساز ضعف ساختاری و عقب‌ماندگی کشور شد و ایران با شرایطی ضعیف به دوران حاکمیت قاجاریه وارد شد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Seminar/View/80430/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-(1210-1135%D9%87%D9%82-1797-1723%D9%85) جعفری، «بررسی و تحلیل بحران های تأثیرگذار اجتماعی و اقتصادی در ایران از سقوط صفویه تا برآمدن قاجار (1210-1135ه.ق/ 1797-1723م)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


===سلطهٔ بیگانگان بر ایران===
== جمعیت ==
در دوران قاجاریه، بیگانگان به‌خصوص انگلیس و روسیه بر فرهنگ و سیاست کشور سلطه پیدا کردند و امتیازهای اقتصادی زیادی را به دست گرفتند؛ برای مثال امتیاز ایجاد [[راه‌آهن ایران|راه‌آهن]]، خط‌های تلگراف، کشتیرانی در رودخانه‌های ایران، بهره‌برداری از معدن‌ها و جنگل‌های کشور، آبیاری و حق تقدم در امتیاز بانک، احداث جاده و ایجاد کارخانه، از جمله امتیازهایی بود که حاکمان تنها در یک قرارداد به «بارون جولیوس دورویتر» سرمایه‌دار یهودی تبعهٔ انگلیس و صاحب خبرگزاری رویترز دادند. واگذاری امتیاز تنباکو به یک شرکت انگلیسی در زمان ناصرالدین شاه از دیگر قراردادها بود که با فتوای مشهور «میرزای شیرازی» لغو شد و در تاریخ به‌عنوان یک حرکت انقلابی به ثبت رسید.<ref>مزینانی، سرگذشت، افکار و آثار آیت‌الله شهید سیدحسن مدرس، 1393ش، ص۴۸.</ref>
جمعیت ایران در اواخر دورۀ قاجار بین ۵ تا ۱۰ میلیون نفر برآورد شده است. در این دوران، نسبت شهرنشینی از ۱۰٪ به ۲۵٪ افزایش یافت، در حالی که سهم جمعیت ایلیاتی با کاهشی ۵۰درصدی، به ۲۵٪رسید.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1078627-%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D8%A7%D8%AE%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «برآوردهای جمعیتی در اواخر عهد قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> بخش عمدۀ جمعیت را روستاییان ساکن در نواحی حاصل‌خیز نظیر [[آذربایجان]]، [[خراسان]] و [[شمال ایران]] تشکیل می‌دادند. پراکندگی این جمعیت تابع دسترسی به منابع [[آب]]، خاک حاصل‌خیز و نظام مالکیت بود و روستاها در ادوار بحران‌های سیاسی و زیستی، به‌عنوان پناهگاه عمل می‌کردند.<ref>[https://www.ibna.ir/news/546608/%D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%86-%D9%81%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «ستون فقرات ایران عصر قاجار»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>


===آشفتگی فرهنگی===
== طبقات اجتماعی ==
محققان دورهٔ قاجاریه را دورهٔ پیدایش نابسامانی‌های فرهنگی، جدال بین دو سبک زندگی ایرانی و غربی و رواج تدریجی فرهنگ مدرن و تغییرات اساسی در سبک زندگی ایرانی توصیف کرده‌اند. گرایش به سبک زندگی غربی سبب شد که ایران دست‌خوش بحران هویتی و عقب‌ماندگی شود. در این دوره، بر خلاف دوران صفویه، توجه به علوم نقلی کمتر و گرایش به علوم غربی بیشتر شد و این ناسازگاری فرهنگی به عقب‌ماندگی ایران منجر شد.<ref>شریفی شکوه، «وضعیت فکری و فرهنگی ایران در عصر قاجار»، 1397ش، ص128-129.</ref>
قشربندی اجتماعی ایران در دورۀ قاجار ساختاری کثرت‌گرا داشت که در آن پیوندهای [[خویشاوندی]] و نظام خانوادگی بر تفاوت‌های طبقاتی غلبه می‌کرد. گروه‌های اجتماعی بر اساس شاخص‌هایی چون شغل، ثروت، نسب، جایگاه مذهبی و [[سبک زندگی]] از یکدیگر متمایز می‌شدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۸.]</ref>


===احیای فقه سیاسی شیعه===
* '''روحانیون:''' عالمان دینی در شئون مذهبی، سیاسی و اداری اثر داشتند و در وقایع سیاسی مهمی مانند لغو قراردادهای استعماری و [[نهضت مشروطه]] نقش محوری ایفا کردند. واعظان و امامان جماعت گاهی در اجرای اوامر حکومتی نیز مشارکت داشتند.<ref>آدمیت، امیرکبیر و ایران، ۱۳۶۲ش، ص۴۳۰-۴۳۵.</ref>
[[پرونده:قاجاریه۱.jpg|جایگزین=میرزا حبیب‌الله رشتی از فقهای شیعه و از مجتهدین صاحب نام عصر ناصری|بندانگشتی|میرزا حبیب‌الله رشتی از فقهای شیعه و از مجتهدین صاحب نام عصر ناصری]]
* '''اشراف:''' خاندان‌های اعیان که مناصبی مانند وزارت را به‌صورت موروثی یا با حکم شاه و با القابی خاص در اختیار داشتند، معمولاً طبقه حاکم را تشکیل می‌دادند. ویژگی‌هایی چون [[ازدواج]] درون‌گروهی و [[چندهمسری]] در میان آنان رایج بود و بر آموزش فرزندان در منزل و با تمرکز بر قرآن، متون مذهبی، [[زبان عربی]] و ادبیات فارسی، تأکید داشتند.<ref>تاجبجش، تاریخ تمدن و فرهنگ در دوره قاجار، ۱۳۷۷ش، ص۴۲۳.</ref> روابط شاهزادگان با شاه، بر اساس پیشینهٔ خانوادگی [[مادر]]، دست‌آوردهای شخصی و ترتیب تولد تعریف می‌شد.<ref>فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، 1366ش، ص115.</ref>
شاهان قاجار در مراحلی به‌دلیل کسب مشروعیت و مقبولیت سیاسی و ملی به همکاری با علمای [[دین]] روی آوردند و تا حدی به علما مجالی برای حضور در عرصهٔ سیاست و فرهنگ دادند؛ به همین‌دلیل [[فقه اسلامی|فقه]] سیاسی [[شیعه]] در جامعه بار دیگر از سوی علما مطرح شد. علمای دین نیز با هدف صیانت از دین و حمایت عملی از مردم، در حوزهٔ فرهنگ دینی و حاکمیت سبک زندگی مؤمنانه فعال شدند و به امور و شعائر مذهبی در جامعه، توجه کاملی داشتند.<ref>شریفی شکوه، «وضعیت فکری و فرهنگی ایران در عصر قاجار»، 1397ش، ص128-129.</ref>
* '''مالکان بزرگ:''' افراد این طبقه، با تکیه بر قدرت مالی و سلطه بر رعایا، در امور سیاسی دخالت می‌کردند و از نیروهای انتظامی برای حفظ ثروت و سلطه خود استفاده می‌کردند. در این طبقه نیز آداب‌ورسوم ازدواج و روابط اجتماعی، معمولاً محدود به افراد همین طبقه بود.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص361.</ref>
* '''بازرگانان:''' بازرگانان [[عمامه]] شیرشکری یا کلاه پوست بخارایی به سر می‌گذاشتند، [[قبا]] و [[عبا|عبای]] نایینی می‌پوشیدند و خانه‌های وسیع داشتند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص358-361.</ref>
* '''روشنفکران:''' این گروه به‌صورت غالب از دیوان‌سالاران، نویسندگان، مورخان، جغرافی‌دانان، نسب‌شناسان، منجمان، پزشکان و شاعران تشکیل می‌شد که گذران زندگی آنها به حفظ ارتباط نزدیک با صاحب‌منصبان دولتی بستگی داشت.<ref>اشرف و بنوعزیزی، طبقات اجتماعی؛ دولت و انقلاب در ایران، 1393ش، ص43-63.</ref>
* '''فن‌سالاران:''' با اعزام [[دانشجو|دانشجویان]] به [[اروپا]]، ایجاد [[مدرسه|مدارس]] جدید، [[مسافرت]] به خارج و حضور اروپاییان در شهرهای بزرگ، طبقه فن‌سالار شروع به بالیدن کرد. طبقه فارغ‌التحصیلان مدارس خارجی و [[دارالفنون]] و مدرسهٔ علوم سیاسی، نقش مهمی در به‌روز کردن نظام اداری دولت و نیروهای ارتش ایفا کرد.<ref>اشرف و بنوعزیزی، طبقات اجتماعی؛ دولت و انقلاب در ایران، 1393ش، ص43-63.</ref>
* '''اصناف:''' در شهرها گروه‌بندی بر حسب حرفه و پیشه صورت می‌گرفت، ازجمله: نانوا، قصاب، [[بقالی|بقال]]، عطار، سبزی‌فروش، بزاز، [[خیاطی|خیاط]]، قناد، نجار، حلب‌ساز، دباغ، رنگ‌رز، [[بنایی|بنا]] و معمار.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص358-361.</ref>
* '''لوتی‌ها:''' [[لوطی‌گری|لوتی‌های]] ساکن در تمام شهرهای ایران کار و کاسبی معینی نداشتند و سربار دیگران بودند و با آنکه طفیلی محله خود محسوب می‌شدند، از هیچ‌گونه گردن‌کلفتی هم دریغ نمی‌ورزیدند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/267772/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%81-%D8%AA%D8%A7-%D9%84%D9%88%D8%AA%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D «نظام طبقاتی دورۀ قاجار از اشراف تا لوتی‌ها»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
* '''غلامان و کنیزان:''' کنیزان و خواجگان بخشی از دارایی ثروتمندان را تشکیل می‌دادند. کنیزان به‌عنوان [[زن صیغه‌ای]] یا دائمی وارد [[حرم‌سرا|حرمسراها]] می‌شدند یا به کارهای خانگی می‌پرداختند و غلامان در امور نظامی، خدمات خانگی، نگهبانی، کشاورزی و سایر زمینه‌ها به کار گرفته می‌شدند.<ref>زرگری‌نژاد و علی‌پور، «نگاهی به وضعیت کنیزان، غلامان و خواجگان در عصر قاجار»، 1388ش، ص1.</ref>
* '''گروه‌های بی‌طبقه:''' متکدیان، درویش‌ها، مطرب‌ها و دلقک‌ها ازجمله افراد بی‌طبقه بودند. درویش‌ها و متکدیان از جامعه تغذیه می‌کردند. مطرب‌ها صاحب درآمد بودند، اما به‌دلیل دید تحقیرآمیز جامعه به آنها، با گدایان در یک ردیف قرار می‌گرفتند. علت دید تحقیرآمیز به مطرب‌ها این بوده که نواختن آلات [[موسیقی]] مقبولیت و مشروعیت اجتماعی نداشت، تا جایی که اشراف و اصیل‌زادگان آن را عیب می‌دانستند؛ همچنین مطرب‌ها چندان پایبند به قیود مذهبی و عرفی جامعه نبودند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/267772/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%81-%D8%AA%D8%A7-%D9%84%D9%88%D8%AA%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D «نظام طبقاتی دورۀ قاجار از اشراف تا لوتی‌ها»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>


===رویدادهای مهم===
=== خانواده ===
[[پرونده:قاجاریه۳.jpg|جایگزین=پرداخت غرامت از سوی ایران به روسیه در تبریز|بندانگشتی|پرداخت غرامت از سوی ایران به روسیه در تبریز (اثر کارل بگروف ۱۸۲۸)]]
[[خانواده گسترده]] شکل غالب [[خانواده|خانواده‌ها]] در دورۀ قاجار بوده است و اعضای آن بیش از دو نسل از افراد را در بر می‌گرفت. خانه‌ها نیز به‌گونه‌ای طراحی می‌شدند که هم امکان زندگی گروهی و هم استقلال نسبی هر خانواده را فراهم آورند. خانواده‌ها شامل خدمتکاران، بستگان دور و مهمانان نیز می‌شدند و جمعیت آنها همواره در نوسان بود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/154633/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «روایت‌هایی از خانه و خانواده ایرانی در روزگار قاجار»، وب‌سایت مرکز مطالعات ایران و اسلامی.]</ref>
تاریخ‌نگاران، رویدادهای عهد قاجار را شامل سه دوره دانسته‌اند: از سلطنت آغامحمدخان (۱۲۱۰–۱۲۱۱ق) و فتحعلی‌شاه (۱۲۱۲–۱۲۵۰ق) به‌عنوان دورهٔ اول یاد می‌شود که در آن جنگ‌های ایران و روس، عهدنامهٔ گلستان و ترکمنچای و الحاق بخش‌های زیادی از ایران به روسیه، کشته‌شدن سفیر روسیه در ایران و جنگ‌های ایران و عثمانی اتفاق افتاده است.


دورهٔ دوم شامل سلطنت محمدشاه (۱۲۵۰–۱۲۶۴ق) و ناصرالدین‌شاه (۱۲۶۴ تا ۱۳۱۳ق) می‌شود که نخست‌وزیری قائم‌مقام فراهانی و [[امیرکبیر]]، به وجودآمدن فرقهٔ «بابیه»، جداشدن [[هرات]] از ایران، نفوذ انگلیسی‌ها و روس‌ها و واگذاری امتیازات زیاد به آنها و قتل ناصرالدین‌شاه به دست «میرزارضا کرمانی» در این دوره رخ داده است.
تشکیل خانواده با [[خواستگاری]] آغاز می‌شد که اغلب از طریق زنان واسطه انجام می‌گرفت و [[انتخاب همسر]] بر اساس نظر والدین صورت می‌پذیرفت. پس از توافق اولیه، خانواده داماد به خانه عروس می‌رفت و درباره مسائل مالی از جمله [[شیربها]] و [[جهیزیه]] گفت‌وگو می‌کرد. مراسم [[نامزدی]] و [[صیغه ازدواج|عقد]] در روزی خوش‌یمن برگزار می‌شد و عقدنامه صرفاً توسط عاقد امضا می‌گردید.‌‌‌‌‌ [[مهریه]] در این دوره اهمیت یافت و خانواده‌ها ترجیح می‌دادند به‌جای شیربهای نقد، مهر دختر را افزایش دهند. ازدواج دائم رایج‌ترین شکل [[ازدواج]] بود، [[چندهمسری]] و [[ازدواج موقت]] نیز وجود داشت. در جامعه [[مردسالاری|مردسالار]] آن دوره، زنان نفوذ چندانی نداشتند و اغلب مطیع شوهر یا [[پدر]] خود بودند. [[طلاق]] به‌صورت [[طلاق رجعی|رجعی]] و قطعی انجام می‌شد و فرزندان در همه موارد نزد پدر باقی می‌ماندند و مادر از حق حضانت محروم بود.<ref>''' '''[https://sid.ir/paper/828533/fa#downloadbottom داوودی و ابطحی «بررسی خانواده و ازدواج در دوره قاجار با تکیه بر سفرنامه های خارجی»، پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی.]</ref>


زمان حکومت مظفرالدین‌شاه (۱۳۱۳–۱۳۲۴ق)، محمدعلی‌شاه (۱۳۲۴–۱۳۲۷ق) و احمدشاه (۱۳۲۷–۱۳۴۴ق) دورهٔ سوم است که سفرهای خارجی شاهان با قرض‌گرفتن از دولت‌های مختلف برای هزینهٔ سفر، صدور فرمان مشروطیت و تبدیل حکومت به سلطنت مشروطه در دورهٔ مظفرالدین‌شاه، به توپ‌بستن «مجلس شورای ملی» توسط محمدعلی‌شاه، قرارداد ۱۹۰۷م و تقسیم ایران میان روس و انگلیس از رویدادهای مهم این مقطع زمانی است.<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، 1380ش، ص ۸۴۸–۸۶۲.</ref>
=== جایگاه زنان ===
{{اصلی|زن در دوره قاجار}}


در اواخر دورهٔ قاجار، تحقیر ملی، تزریق حس ناتوانی و حقارت عمومی و بی‌هویتی توسط سیاست‌های مداخله‌گر استعماری و استبداد داخلی، بر مردم ایران تحمیل شد و زمینهٔ عقب‌ماندگی کشور را فراهم کرد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=45639 «بیانات در ارتباط تصویری با نمایندگان تشکل‌های دانشجویی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>
سبک زندگی زنان در دورۀ قاجار نسبت به مردان تفاوت داشت و محققان به محدودیت‌هایی چون فرصت‌های شغلی، تردد در فضای عمومی و [[ازدواج‌ اجباری|ازدواج اجباری]] اشاره کرده‌اند.<ref>علی‌زاد بیرجندی، «عوامل مؤثر بر گزینش الگوهای سبک زنگی در دورهٔ قاجار»، 1399ش، ص125.</ref> زنان همچنین سواد و پایگاه اجتماعی پایین‌تر و مشارکت ناچیزی در مناسبات قدرت داشتند. با این حال، زنان طبقات فرادست از تفریحات، پوشش و آموزش‌هایی مانند [[موسیقی]]، زبان فرانسه و فلسفه بهره‌مند بودند و به انگاره‌های نوین چون تساوی حقوق و گرایش به مشروطه روی آوردند که در زندگی‌نامه [[تاج‌السلطنه]] بازتاب یافته است.<ref>تاج‌السلطنه، خاطرات تاج‌السلطنه، 1361ش، ص13.</ref>


==نظام سیاسی قاجاریه==
== حکومت قاجار ==
در دورهٔ قاجاریه، شاه در رأس هرم قدرت قرار داشت و تمام جزئیات حکومتی مانند تصمیم‌های سیاسی مهم و عزل و نصب‌ها را بدون محدودیت انجام می‌داد. شاهزادگان، درباریان، رؤسای ایلات بزرگ و حکام محلی، در ردهٔ دوم قدرت سیاسی بودند.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref>
[[پرونده:ایران در دوران قاجاریه۱.jpg|جایگزین=میرزای شیرازی، مرجع تقلید شیعه و صادرکننده فتوای تاریخی تحریم تنباکو|بندانگشتی|میرزای شیرازی، مرجع تقلید شیعه و صادرکننده فتوای تاریخی تحریم تنباکو در دوره قاجار]]
{{اصلی|قاجاریه}}


در این روزگار شرایط سیاسی و اجتماعی کشور به گونه‌ای بود که مردم ایران هیچ تضمینی برای جان، مال و ناموس خود در برابر دستگاه استبدادی شاه نداشتند. اکثر مردم در فقر و نادانی به سر می‌بردند که در ادبیات آن روزگار ازجمله اشعار «آیینهٔ عبرت» از [[محمدتقی بهار|ملک‌الشعرای بهار]] و خاطرات آن دوره بازتاب پیدا کرده است. تاریخ‌نگاران (داخلی و خارجی) همگی از استبداد و ستم شاهان در حق مردم سخن گفته‌اند.<ref>آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب؛ درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران معاصر، ۱۳۷۸ش، ص13-14.</ref>  
در دورۀ قاجاریه، شاه در رأس هرم قدرت قرار داشت و اختیارات او در عزل و نصب وزرا، ضبط اموال و جان رعایا نامحدود بود. شاهزادگان، درباریان، رؤسای ایلات بزرگ و حکام محلی در ردۀ دوم قدرت بودند. مردم تضمینی برای جان و مال خود نداشتند و سلاطین قاجار همۀ زمین‌ها را ملک خود می‌دانستند. امیران و حاکمان محلی که اغلب از بستگان شاه بودند، با القاب مختلف، هر گونه ستم را برای خود مجاز می‌دانستند.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref> در این دوره، انگلیس و روسیه بر [[فرهنگ]] و سیاست کشور سلطه یافتند و امتیازات اقتصادی متعددی به دست آوردند. واگذاری [[امتیاز تنباکو]] به یک شرکت انگلیسی با فتوای [[میرزای شیرازی]] لغو شد.<ref>مزینانی، سرگذشت، افکار و آثار آیت‌الله شهید سیدحسن مدرس، 1393ش، ص۴۸.</ref>


سلاطین قاجار همهٔ زمین‌های ایران را ملک خود می‌دانستند؛ شاه حق داشت هر نوع زمینی را به هر یک از هواداران خود بدهد و هیچ‌کس جرئت اظهار نظر در برابر او را نداشت. اگر کسی مخالفت می‌کرد خون او هدر بود.<ref>لمبتون، ایران عصر قاجار، ۱۳۷۵ش، ص71-72.</ref>  
نظام اداری قاجار با اقتباس از تشکیلات [[صفویه]] سامان یافت و در دورۀ [[فتحعلی‌شاه]]، مناصب کلیدی چون صدراعظم، مستوفی‌الممالک و منشی‌الممالک شکل گرفتند. از اوایل این دوره، نخستین وزارتخانه‌ها به تقلید از غرب تأسیس شدند و در دورۀ ناصری گسترش یافتند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.]</ref> در ابتدای قاجاریه، مرجع رسمی قانون وجود نداشت و اختلافات توسط علما یا به‌صورت کدخدامنشی حل می‌شد. در زمان [[ناصرالدین‌شاه]]، عدلیه و دیوان‌خانه شکل گرفت و دعاوی حقوقی توسط روحانیون و دعاوی غیرحقوقی توسط مقامات دولتی رسیدگی می‌شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص356.</ref><ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/1081764-نظام-قضایی-دوره-قاجار «نظام قضایی دورۀ قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref>


امیران و حاکمان محلی نیز که بیشتر آنها از فرزندان و بستگان شاه و در جای‌جای کشور پراکنده بودند، با لقب‌های مختلف که برای آنان شخصیت و منزلت اجتماعی به همراه می‌آورد، همه‌کاره بودند و هر گونه ستم را برای خود مجاز می‌دانستند.<ref>مدرسی، مرد روزگاران مدرس شهید نابغهٔ ملی ایران، ۱۳۷۴ش، ج1، ص3-4.</ref>
== دین ==
[[پرونده:ایران در دوران قاجاریه۲.jpg|جایگزین=مراسم عزاداری در ایام محرم در عصر قاجار|بندانگشتی|مراسم عزاداری در ایام محرم در عصر قاجار]]
در دوران قاجار، آموزه‌های اسلام و [[تشیع]]، زیربنای اعتقادی و رفتاری اکثر مردم را تشکیل می‌داد و شعائری چون [[روضه‌خوانی]]، [[تعزیه]] و [[عزاداری امام حسین|سوگواری محرم]]، [[همبستگی اجتماعی]] را استحکام می‌بخشید. با این حال، [[خرافه‌‌گرایی|خرافاتی]] مانند [[دعانویسی]]، [[طلسم]] و اعتقاد به [[جادو]] نیز میان مردم رواج داشت.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص357-358.</ref> در دورۀ قاجار، اکثریت جمعیت ایران را مسلمانان (اعم از شیعه و سنی) تشکیل می‌دادند و اقلیت‌های دینی از جمله [[یهودیان ایران|یهودیان]]، [[ارامنه ایران|ارامنه]] و [[آشوریان ایران|آشوریان]]، در هر شهر به محلات خاص خود محدود بودند و امکان سکونت در محلات مسلمان‌نشین را نداشتند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۳۷۷-۳۷۸.</ref> حاکمیت شریعت در دورۀ قاجار، به شکل‌گیری فضایل اخلاقی در جامعه انجامید و [[تربیت فرزند]] بر پایهٔ آموزش [[فقه اسلامی]]، [[عبادت|عبادات]]، [[پاک‌دامنی]] و پرهیز از محرماتی چون [[شراب]] و [[قمار]] استوار بود. خانواده‌ها با تشویق فرزندان به [[ازدواج به‌هنگام]]، می‌کوشیدند آنان را از [[انحراف اخلاقی]] مصون دارند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص354.</ref> شاهان قاجار در ابتدا به اسلام و مذهب [[شیعه]] توجه داشتند و با علما رابطهٔ خوبی برقرار کردند؛ مبارزه با بابیت، احترام به آیین‌های مذهبی و شرکت در [[عزاداری]] در [[ماه محرم]]، شاهان قاجار را نزد مردم و روحانیت، موجه نشان می‌داد؛ اما با فاصله‌گرفتن تدریجی شاهان از [[دین‌داری]]، نارضایتی عمومی افزایش یافت و ناکارآمدی دربار بیشتر شد.<ref>دهقانی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریهٔ ابن خلدون»، 1401ش، ص204-205.</ref>


==زبان و ادبیات در عصر قاجاریه==
=== مناسبات دولت و روحانیون ===
روابط دولت قاجار با روحانیون در دوره‌های مختلف فراز و فرودهایی داشت. برای مثال [[آغامحمدخان]] با وجود آنکه برای کسب مشروعیت، حمایت از مذهب [[شیعه]] را اعلام کرد، مشروعیت خود را بیش از آنکه بر پایه [[دین]] استوار کند، بر نظام ایلی و ارتش متکی ساخت، اما [[فتحعلی‌شاه]] برای کسب مشروعیت به همکاری گسترده با علما روی آورد. در دوره [[محمدشاه]]، نفوذ وزیر صوفی‌مشرب شاه موجب دشمنی و کشمکش دولت با علما شد و آنان را به تکیه بر قدرت مردمی واداشت. در دورۀ [[ناصرالدین‌شاه]]، گرایش‌های غرب‌گرایانه شاه و واگذاری امتیازات به بیگانگان، روحانیون را به مخالفت با دولت کشاند و رقابت بر سر قدرت، در نهایت به طرح نظریات جدیدی چون [[نهضت مشروطه|مشروطه]] انجامید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1814804/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D9%81%D9%82%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسکندری، «ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮﮔﺬار در ﻃﺮح ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﻘﻬﺎی دوره ﻗﺎﺟﺎر»، 1400ش، ص۲۸-۲۹.]</ref>


===نثر فارسی===
نهاد مرجعیت شیعه در دورۀ قاجار از جایگاهی عمدتاً علمی به نهادی تأثیرگذار در امور اجتماعی و سیاسی تبدیل شد. در نیمۀ دوم عصر قاجار، [[مرتضی انصاری]] با بازخوانی اندیشه سیاسی شیعه، مبانی فقهی لازم را برای جنبش‌های عدالت‌خواهی فراهم آورد و مرجعیت مطلق و متمرکز شیعه را استوار ساخت. تحول بعدی در [[فقه سیاسی]] شیعه با تأسیس حوزۀ سامرا توسط [[میرزای شیرازی]] رخ داد و در ادامه، اندیشمندانی چون [[آخوند خراسانی|محمدکاظم خراسانی]]، [[محمدحسین نائینی]] و [[محمداسماعیل محلاتی]]، نظریه مشروطه را بر اساس اصول فقهی تبیین کردند و آن را به‌عنوان ساختاری برای محدود ساختن استبداد و جلوگیری از نفوذ بیگانگان توجیه کردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1814804/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D9%81%D9%82%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسکندری، «ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮﮔﺬار در ﻃﺮح ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﻘﻬﺎی دوره ﻗﺎﺟﺎر»، 1400ش، ص۳۰.]</ref>
پژوهشگران دورهٔ قاجار را سرآغاز تحول نثر فارسی و نقطهٔ شروع ادبیات معاصر می‌دانند. به باور آنها پیش از دورهٔ قاجار، از نثر فارسی برای بیان موضوعات تاریخی، [[اخلاق|اخلاقی]]، فلسفی و برخی از رشته‌های علوم استفاده می‌شد؛ اما در دورهٔ قاجاریه این دامنه گسترش یافت و زمینه‌های دیگری از جمله سیاست، علوم جدید و انتقادهای اجتماعی را نیز شامل می‌شد. محققان سیر تحول ادبیات عصر قاجار را به سه دورهٔ مهم تقسیم کرده‌اند:


====دورهٔ رکود====
== زبان رسمی و گویش‌ها ==
در این دوره که از شروع سلطنت قاجار تا اواخر حکومت محمدشاه را در بر می‌گیرد، شامل هیچ نوآوری نیست و با دوره‌های قبل تفاوتی ندارد.
زبان دربار در ابتدای دورۀ قاجار ترکی بود و از دوره ناصرالدین‌شاه به بعد، [[زبان فارسی|فارسی]] جایگاه رسمی یافت. مناطق مختلف ایران از جمله [[خراسان]]، کرانه‌های [[دریای خزر]]، مناطق کردنشین، لرستان، بختیاری و کرمانشاه دارای گویش‌های ویژه‌ای بودند که برخی از آنها ریشه در زبان‌های باستانی چون پهلوی و اوستا داشتند. گویش‌های لکی، قهرودی، دری یزدی و نطنزی در زمرهٔ زبان‌های بازمانده از فارسی میانه محسوب می‌شدند، در حالی که گویش‌های کردی و لکی کمتر از سایر گویش‌ها از ترکی تأثیر پذیرفته بودند. بیشترین تنوع گویشی در منطقه [[مازندران]] مشاهده شد و گویش براهویی در [[سیستان]] با زبان هندی آمیخته بود. همچنین زبان‌های دیگری مانند عربی، ارمنی، گرجی، عبری و نسطوری در بخش‌هایی از ایران رواج داشتند و [[زبان فارسی|فارسی]] بر زبان‌های اروپایی به‌ویژه انگلیسی تأثیر گذاشته بود.<ref>[https://zaban.guilan.ac.ir/article_7417.html شکاریان و دیگران، «تحلیل وضعیت زبان، گویش و لهجه‌های ایران باتوجه به اطلاعات ارائه‌شده در سفرنامه‌های خارجی عصر قاجار»، ۱۴۰۲ش، ص۵۳-۵۴.]</ref>


====دورهٔ تحول====
==آداب و آیین‌های اجتماعی ==
از اواخر حکومت محمدشاه تا دوران سلطنت ناصرالدین شاه، نویسندگان ایرانی با روزنامه‌نویسی، نمایشنامه‌نویسی و صنعت ترجمه آشنا شدند؛ آثار رمان‌نویسان غربی ترجمه شد و ایرانیان نیز به رمان‌نویسی روی آوردند. همچنین سفرنامه‌نویسی و خاطره‌نویسی در این دوره رونق فراوان یافت.


====دورهٔ هویت‌یابی====
=== خوراک و تغذیه ===
از سلطنت مظفرالدین شاه تا انقلاب مشروطه و پایان حکومت قاجار، انواع نثر فارسی رونق یافت و نویسندگان سعی کردند هویت ایرانی را وارد کارهای خود کنند و فقط به تقلید از نویسندگان غرب نپردازند. همچنین موضوعات و مفاهیمی از فرهنگ غرب مانند آزادی، دموکراسی، پارلمان و مردم به آثار نویسندگان راه پیدا کرد و آثار سیاسی و اجتماعی بی‌سابقه‌ای پدید آمد.<ref>حاجی آقابابایی، گونه‌شناسی نثر فارسی در عصر قاجار، 1400ش، ص25-28.</ref>
[[پرونده:ایران در دوران قاجاریه۳.jpg|جایگزین=آبگوشت‌خوری کودکان در دوره قاجار|بندانگشتی|آبگوشت‌خوری کودکان در دوره قاجار؛ ابراهیم، اسمعیل و معصومه، نوادگان حسین قاطرچی و سکینه در آلبوم ظل‌السلطان]]
[[زندگی]] روزمره در دورۀ قاجار با ویژگی‌های خاصی در سبد مصرف خانوار، آداب مذهبی و شیوهٔ تغذیه همراه بود. خانه‌ها با وجود اتاق‌های متعدد، کاربردهای چندمنظوره داشتند و نشستن بر روی زمین و غذاخوردن بر روی سفره، از سنت‌های رایج بود. اثاثیهٔ خانه‌ها شامل [[قالی]]، تشک، پشتی، گنجه و سماور بود و از میز و صندلی استفاده نمی‌شد؛ روشنایی با چراغ نفتی و گرمایش با [[کرسی]] و منقل تأمین می‌گردید. غذاهای اصلی شامل [[برنج]]، [[سبزیجات]]، میوه و لبنیات بود و قاشق و چنگال معمول نبود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۱۰-۱۱]</ref>


===ادبیات عامیانه===
[[نان]] که روزانه تهیه می‌شد، قلم اصلی تغذیه بود. وعدهٔ صبحانه شامل [[چای]]، نان و [[پنیر]]؛ ناهار معمولاً [[آش]] یا [[آبگوشت]]؛ شام مفصل‌ترین وعده با انواع [[پلو]]، [[خورش]] و کوکو بود. گوشت گوسفند در طبقات مرفه و گوشت بز در طبقات پایین‌تر مصرف می‌شد. میوه، [[سبزیجات|سبزی]] و لبنیات به‌صورت روزانه یا فصلی تهیه می‌شد و در [[تابستان]]، خانواده‌ها با تهیهٔ [[مربا]]، [[ترشی]] و [[رب]]، مایحتاج [[زمستان]] را ذخیره می‌کردند. خرید مایحتاج در طبقات بالا توسط ناظر یا مرد خانه و در طبقات کارگر بر عهدهٔ مردان بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۲۱-۲۲.]</ref>
ادبیات عامیانه (فولکلوریک) در دورهٔ قاجار بین مردم کوچه و بازار رایج بود و خوانندگان، نوازندگان و مقلدان دوره‌گرد در [[مراسم عروسی|عروسی‌ها]] و [[ختنه‌سوران|ختنه‌سوران‌ها]] و مجالس [[شادی]] ایرانیان و بزم‌های خصوصی می‌خواندند. به نظر پژوهشگران در ادبیات عامیانه، بیشتر، تحولات و تغیرات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی الهام‌بخش سرایندگان بوده است؛ در این اشعار به‌صورت جدی یا کنایه و طنز، هزل و هجو، خشم عمومی ملی نهفته بود.<ref>والنتین، اشعار عامیانهٔ ایران (در عصر قاجاری)، 1382ش، ص2.</ref>


===ادبیات بیداری===
=== جشن‌ و عزاداری ===
در اواخر عصر قاجار به‌خصوص دوران انقلاب مشروطه، نویسندگان و شاعران ایرانی از ادبیات تملق‌گویانهٔ دوران قاجار فاصله گرفتند و آثار خود را مجالی برای بروز خواست توده‌های محروم ایرانی برای رسیدن به آزادی از استبداد و [[مردم‌سالاری دینی]] قرار دادند که به «ادبیات بیداری» مشهور شده است. در این نوع ادبیات، اندیشه‌های نوین مانند ستیز با استبداد، تشویق به استقلال و خودکفایی، وطن دوستی، آزادی‌خواهی از یوغ استبداد شاهی، دفاع از حقوق کارگر ستمدیده و دیگر مسائل خاص اجتماعی شکل گرفت.<ref>[https://khorasannews.com/Newspaper/MobileBlock?NewspaperBlockID=621948 «ادبیات در عصر فریادهای در گلو مانده»، وب‌سایت روزنامۀ خراسان.]</ref>
ایرانیان در دوران قاجاریه، جشن‌های مذهبی همچون [[عید قربان]]، [[عید فطر]]، [[عید غدیرخم]]،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143688/مطالعه-تطبیقی-مراسم-و-اعیاد-ملی-و-مذهبی-نزد-مذهب-شیعه-در-دربار-صفوی-و-قاجار-و-مقایسه-انها-با-رسوم-اهل-تسنن پورعلی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۷-۲۱۲۳.]</ref> [[نیمه شعبان]]<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/747241/%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D9%86%DB%8C%D9%85%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D9%86%DB%8C%D9%85%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D9%86 «تصویری قدیمی از جشن نیمه شعبان در دوره قاجار | قاجارها نیمه شعبان را چگونه جشن می‌گرفتند؟»، همشهری آنلاین]</ref> و ولادت [[امام رضا]]<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/178900/%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B6%D8%A7(%D8%B9)-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C «اسنادی از جشن میلاد امام رضا(ع) در دوره قاجار در مرکز اسناد آستان قدس رضوی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی،] </ref> و جشن‌های [[چهارشنبه‌سوری]] و‌ [[جشن نوروز]] را برگزار می‌کردند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/213867 «خارجی‌ها کدام آیین‌های نوروزی را تغییر دادند»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  


==قشربندی اجتماعی==
محققان دوران قاجار را نقطۀ عطفی در تحول و گسترش آیین‌های [[عزاداری امام حسین]] می‌دانند. از دیدگاه آنان، در این دوره، عزاداری از شکلی نیمه‌رسمی و وابسته به حمایت‌های حکومتی در دوره‌های پیشین، به پدیده‌ای کاملاً مردمی تبدیل شد که همهٔ طبقات اجتماعی در آن مشارکت داشتند. به اعتقاد پژوهشگران، از مهم‌ترین ویژگی‌های [[عزاداری]] در این دوره می‌توان به حضور گستردهٔ زنان در مجالس، توسعهٔ زمانی عزاداری فراتر از دههٔ اول [[ماه محرم]]، شکل‌گیری [[هیئت مذهبی|هیئت‌های]] منظم و [[تکیه|تکیه‌های]] شهری و نیز رواج گستردهٔ [[تعزیه]] به‌عنوان نمایشی مذهبی و مردمی اشاره کرد. همچنین، به نظر آنان، مجالس عزاداری در این دوره کارکردی دوگانه یافتند و افزون بر جنبهٔ مذهبی، به بستری برای طرح مسائل سیاسی، از جمله در جریان [[نهضت مشروطه]]، تبدیل شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/46093/%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%89-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 نرگسی، «عزادارى در عصر قاجار» 1385ش، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>
وجه تمایز طبقات اجتماعی و دسته‌بندی آنها به خواص و عوام یا اغنیا و فقرا، مرتبهٔ اجتماعی، سرمایهٔ مادی و مناسبات قدرت بود. این وجوه تمایز در تفاوت سبک زندگی طبقات نقش تعیین‌کننده‌ای داشت.


===شاهزادگان===
=== پوشاک ===
چگونگی روابط شاهزادگان با شاه، بر اساس پیشینهٔ خانوادگی مادر، دست‌آوردهای شخص خود او، ترتیب تولد یا عامل ارشدیت تعریف می‌شد. آنها در کودکی آموزش‌های مختلف از جمله ریاضی، شعر، علم اخلاق و سیاست را فرا می‌گرفتند. برخی از آنها به زبان‌های متعددی نظیر [[زبان عربی|عربی]]، فرانسه و انگلیسی نیز تسلط داشتند.<ref>فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، 1366ش، ص115.</ref>
{{اصلی|پوشاک دوره قاجار}}پوشاک در دورۀ قاجار یکی از ابزارهای اصلی بازنمایی تمایزات طبقاتی بود. اقشار مرفه با استفاده از پارچه‌های گران‌بهایی چون [[ترمه]]، اطلس و [[ابریشم]] و تزیینات فلزی، شکوه خود را به نمایش می‌گذاشتند، در حالی که طبقات فرودست به پوشاکی ساده از جنس [[کرباس]] و [[نمد]] بسنده می‌کردند. این تفاوت در تمامی اجزای پوشش، از [[کلاه]] و شال‌کمر تا [[قبا]] و شلوار، به‌وضوح دیده می‌شد و نوع، اندازه و نحوهٔ آرایش لباس نیز نمایانگر جایگاه و منزلت فرد در سلسله‌مراتب اجتماعی بود.<ref>[https://jhs.modares.ac.ir/article_23008.html پوربختیار، «پوشاک و نقش آن در انعکاس تمایزات اجتماعی عصر قاجار براساس نظریۀ تمایز بوردیو»، 1402ش، ص۱۲۲-۱۳۷.]
</ref>


===اشراف و اعیان===
=== تفریحات ===
اشراف و اعیان هر شهر کسانی بودند که یا به‌دلیل داشتن ثروت یا به علت نزدیک‌بودن موروثی به دستگاه حاکمه یا بر اثر خدمات قابل‌توجه به دولت به کسب لقب نایل شده بودند و این القاب نیز مانند اصل اشرافیت در [[خانواده|خانوادهٔ]] آنها موروثی بود. سبک زندگی و طرز لباس و نوع معتقدات این گروه با اصناف و صاحبان حرفه از جهات گوناگون متمایز بود.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص358-361.</ref>
[[پرونده:ایران در دوران قاجاریه۴.png|جایگزین=چهار مرد در قهوه خانه‌ای در دوره قاجار|بندانگشتی|تصویری از چهار مرد در قهوه خانه‌ای در دوره قاجار]]
[[تفریح|تفریحات]] مردم ایران در دورۀ قاجار تا میانهٔ این عصر، بیشتر جنبهٔ جمعی داشت و بازی‌هایی چون کبوتربازی، [[شطرنج]]، [[نقالی]] و [[شاهنامه‌‌خوانی|شاهنامه‌خوانی]] در [[قهوه‌خانه|قهوه‌خانه‌ها]] رواج داشت. از دورۀ ناصرالدین‌شاه به بعد، با اثرپذیری از سفرهای شاهان به اروپا، تفریحات جدیدی مانند [[باغ‌وحش]]، [[سینما]] و [[تئاتر]] به ایران وارد شد که ابتدا میان طبقات فرادست رواج یافت، هرچند ورزش‌های سنتی مانند [[کشتی (ورزش)|کشتی]] در [[ورزش زورخانه‌ای|زورخانه‌ها]]، همچنان میان طبقات پایین‌تر جایگاه خود را حفظ کرد. در اواخر دوره قاجار، سفر به‌عنوان یکی از تفریحات مهم، به‌ویژه به مناطق [[شمال ایران|شمالی کشور]]، رواج یافت.<ref>[http://www.cgie.org.ir/fa/news/50621/%D8%AA%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%B3%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%85---%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D9%88-%D8%B1%D8%AD%DB%8C%D9%85%DB%8C رحیمی، «تفریحات و سرگرمی‌های ایرانیان از روزگار صفوی تا دوره پهلوی دوم »، وب‌سایت مرکز مطالعات ایرانی و اسلامی.]</ref>


===مالکان بزرگ===
== آموزش ==
طبقهٔ ملاکان بزرگ که بیشتر اوقات سال را در شهرها به سر می‌بردند هم قدرت مالی داشتند و هم سلطهٔ فرمان‌روایی بر رعیت‌های ساکن املاک خود. آنها با تقدیم هدیه به شاه، نخست‌وزیر و درباریان در امور سیاسی و اداری کشور نیز دخالت و از نیروهای انتظامی کشور برای حفظ ثروت و سلطهٔ اجتماعی خود استفاده می‌کردند و گاهی این نیروها را در راه سرکوب رعیت و غصب اموال خرده‌مالکان به‌کار می‌بردند. در این طبقه نیز آداب و مراسم عقد و [[ازدواج]]، رفت‌وآمد و معاشرت مانند گروه‌های دیگر محدود و مخصوص به افراد همین طبقه بود.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص361.</ref>
=== مکتب‌خانه ===
در دورۀ قاجار، آموزش عمومی بر پایهٔ مکتب‌خانه‌ها استوار بود که در [[مسجد|مساجد]]، [[حوزه علمیه|حوزه‌های علمیه]] یا [[خانه|خانه‌ها]] دایر می‌شدند. برنامهٔ درسی شامل یادگیری حروف الفبا، روخوانی قرآن، متون کلاسیک مانند [[گلستان (کتاب)|گلستان]] سعدی و مقدمات صرف و نحو بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1681808/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D9%84 نصیری، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۵-۲۰۸.]</ref> در این نظام، [[تنبیه بدنی]] متداول بود، اگرچه در مکتب‌خانه‌های خصوصی اعیان که توسط طلاب اداره می‌شد، کیفیت آموزش بالاتر و شدت تنبیه کمتر بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1681808/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D9%84 نصیری، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، ۱۳۸۷ش، ص۲۲۲-۲۲۵.]</ref> [[تحصیل دختران]] تا پیش از مشروطه عمدتاً به مکتب‌خانه‌ها و آموزش‌های خصوصی محدود بود، اما در آستانهٔ انقلاب مشروطه، مدارس دخترانه به سبک جدید پدید آمدند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1539517014-9900-26-5.pdf فرهمند، «آموزش و نهادهاي آموزشی دختران در دورهي قاجار»، ۱۳۹۵ش، ص۹۵.]</ref>


===بازرگانان===
=== نوسازی و آموزش عالی ===
در این دوره مشاغل میان خانواده‌های هر صنف و گروه، ارثی بوده و سبک زندگی اصناف و گروه‌ها نیز از یکدیگر متمایز بود. برای مثال، بازرگانان عمامهٔ شیرشکری یا مندیل یا کلاه پوست بخارایی به سر می‌گذاشتند. قبا، لبادهٔ بلند و عبای نایینی اعلا می‌پوشیدند و با طمأنینه راه می‌رفتند. [[خانه|خانه‌های]] وسیع و بزرگ داشتند و اتاق پذیرایی خود را با پشتی‌های ساخته‌شده از قالیچه‌های زیبا و نفیس می‌آراستند. در مقابل، افراد گروه‌هایی مانند [[بقالی|بقال]]، عطار و سبزی‌فروش، کلاه نمدی به سر می‌گذاشتند. لباس آنها بیشتر از متقال مشکی یا سورمه‌ای بود و شال پهن به کمر می‌بستند. قبای کوتاه بدون چاک می‌پوشیدند و بیشتر به‌جای عبا، از کلیجهٔ پوستی در [[زمستان]] استفاده می‌کردند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص358-361.</ref>
از اواسط دورهٔ قاجار، در پی انتقاد روشنفکران از مکتب‌خانه‌ها و اعزام محصلان به اروپا، نظام آموزشی به سبک غربی شکل گرفت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1681808/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D9%84 نصیری، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۸-۲۴۲.]</ref> تأسیس دارالفنون (۱۲۶۸ق) نقطهٔ عطفی در آغاز آموزش عالی و علوم جدید بود.<ref>محمودآبادی، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه»، 1391ش، ص۳۷–۳۸.</ref> با تصویب قانون اساسی معارف در ۱۲۹۰ش، گام‌های اجرایی برای نظام‌مندسازی مدارس برداشته شد و با تصویب قانون وزارت معارف در ۱۳۲۸ق، آموزش عالی در ایران به ساختاری متمرکز و رسمی تحت نظارت دولت تبدیل گردید.<ref>[https://pasokh.org/fa/Question/View/9687/%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%AA-%D9%88%E2%80%8C-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%DA%86%D9%87- «نهاد تعليم و تربيت و‌ آموزش در عصر قاجار چگونه و تحت نظر چه نهادي بود.»، وب‌سایت اندیشه قم.]</ref><gallery>
پرونده:ایران در دوران قاجاریه۵.jpg|جایگزین=کودکان نشسته گرداگرد معلم در حال آموزش در مکتب‌خانه‌ای سنتی|گروهی از کودکان نشسته گرداگرد معلم در حال آموزش در مکتب‌خانه‌ای سنتی.
پرونده:ایران در دوران قاجاریه۶.jpg|تصویری از سردر دالفنون
پرونده:ایران در دوران قاجاریه۷.jpg|لسان‌الملک از تاریخ‌نگاران دوره قاجار
</gallery>


===روشنفکران===
=== وضعیت علمی ===
در اواخر دورهٔ قاجاریه، طبقهٔ جدیدی به وجود آمد که در آثار برخی از پژوهشگران به نام «روشنفکران نوپا» توصیف شده است. این گروه به‌صورت غالب از دیوان‌سالاران، نویسندگان، مورخان، جغرافیدانان، نسب‌شناسان، منجمان، پزشکان، و شاعران تشکیل می‌شد که گذران زندگی آنها به حفظ ارتباط نزدیک با صاحب‌منصبان دولتی بستگی داشت.<ref>اشرف و بنوعزیزی، طبقات اجتماعی؛ دولت و انقلاب در ایران، 1393ش، ص43-63.</ref>
حکومت قاجار برای مواجهه با عقب‌ماندگی‌ها و جبران شکست‌های نظامی، به گسترش روابط علمی با اروپا، اعزام هیئت‌های نظامی و محصلان روی آورد.<ref>اکبری وشناسی آذری، «نخستین آشنایی‌های ایرانیان با علوم جدید (عصر فتحعلی شاه قاجار)»، 1388ش، ص28.</ref> در حوزهٔ علوم عقلی و فلسفه، اگرچه سطح فعالیت نسبت به [[ایران در دوران صفویه|دورهٔ صفویه]] کاهش داشت، فیلسوفانی چون [[ملا هادی سبزواری]] و [[میرزا ابوالحسن جلوه]] در این دوره فعال بودند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص381.</ref> فن تاریخ‌نویسی نیز به‌دلیل اهتمام دربار به ثبت وقایع سلطنتی رونق یافت و تاریخ‌نگارانی همچون [[محمدتقی سپهر|لسان‌الملک]] و [[محمدحسن اعتمادالسلطنه|صنیع‌الدوله]] آثار متعددی پدید آوردند. تاریخ‌نگاران دیگر مانند میرزاجعفر، حقایقی از این دوران را فاش ساخته‌اند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص384.</ref> علم جغرافیا نیز با تأسیس رشته‌های نقشه‌کشی و مهندسی در دارالفنون، از حوزه‌ای مهجور به شاخه‌ای علمی و مورد توجه تبدیل شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص384.</ref>


===فن‌سالاران===
== اقتصاد ==
با ورود ارزش‌های فرهنگ غربی در اواخر دورهٔ قاجار و اعزام [[دانشجو|دانشجویان]] به اروپا، ایجاد [[مدرسه|مدارس]] جدید، [[مسافرت]] به خارج و حضور اروپاییان در شهرهای بزرگ، طبقه فن‌سالار شروع به بالیدن کرد. فارغ‌التحصیلان مدارس خارجی و دارالفنون و مدرسهٔ علوم سیاسی، هستهٔ طبقهٔ جدید از افراد متخصص را تشکیل داد که نقش مهمی در به‌روز کردن نظام اداری دولت و نیروهای ارتش ایفا کرد.<ref>اشرف و بنوعزیزی، طبقات اجتماعی؛ دولت و انقلاب در ایران، 1393ش، ص43-63.</ref>
[[پرونده:ایران در دوران قاجاریه۸.jpg|جایگزین=کشاورزان در حال شخم‌زدن زمین با گاوآهن در دوره قاجار|بندانگشتی|کشاورزان در حال شخم‌زدن زمین با گاوآهن در دوره قاجار.]]
'''کشاورزی و دامپروری:''' در دوره قاجار، اقتصاد ایران ساختاری سنتی داشت و حدود ۷۰ درصد جمعیت را کشاورزان تشکیل می‌دادند که اصلی‌ترین گروه مولد ثروت محسوب می‌شدند. غلات، [[پنبه]]، [[توتون]]، حبوبات و محصولات صیفی از مهم‌ترین تولیدات کشاورزی این دوره بودند. نظام بهره‌برداری بر پایه مناسبات ارباب‌رعیتی استوار بود<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص363-365.</ref> و حفر و نگهداری [[قنات|قنات‌ها]] روش اصلی تأمین آب کشاورزی به‌شمار می‌رفت؛ به‌ویژه در دورۀ صدارت حاجی میرزا آقاسی، توجه به احیای قنات‌ها و آبادانی روستاها افزایش یافت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/4018710-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «اقتصاد در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>


===گروه‌ها و اصناف===
دامداری از دیگر ارکان اقتصاد سنتی ایران بود. نگهداری و پرورش [[گاو]]، [[گوسفند]]، [[اسب]]، [[شتر]]، [[خر|الاغ]]، [[مرغ]] و [[خروس]] رواج داشت. ایلات و عشایر در مناطقی چون فارس، آذربایجان و خراسان، تولیدکنندگان اصلی فرآورده‌های دامی نظیر گوشت، پوست، لبنیات و [[پشم]] بودند و با کوچ فصلی از چراگاه‌های طبیعی استفاده می‌کردند. این بخش از جمعیت، منبع درآمدی مهمی برای دولت محسوب می‌شد و دامداران موظف به پرداخت مالیات بر اساس فهرست‌های معین بودند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص363-365.</ref>
طبقات پایین جامعه که اکثریت مردم را شامل می‌شد، به دو گروه ممتاز ده‌نشین و شهرنشین تقسیم می‌شد که گروه شهرنشین در داخل کادر خود از گروه‌ها و اصناف معین تشکیل و هر گروه و صنف برحسب شغل و حرفهٔ خود مشخص شده بود. گروه‌های ده‌نشین با جمعیت عشایر در حدود ۷۰ درصد جمعیت کشور را تشکیل می‌دادند که به گفتهٔ محققان در شرایط ناشی از رژیم ظالمانهٔ ارباب و رعیتی [[زندگی]] می‌کردند. در شهرها گروه‌بندی بر حسب حرفه و پیشه صورت می‌گرفت. جمعیت شهری مرکب بود از گروه‌های پیشه‌وران و اصناف گوناگون مانند نانوا، قصاب، بقال، عطار، سبزی‌فروش، بزاز و گروه‌های حرفه‌ای مانند [[خیاطی|خیاط]]، قناد، نجار، حلب‌ساز، دباغ، رنگ‌رز، [[بنایی|بنا]] و [[معماری ایرانی|معمار]].<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص358-361.</ref>
[[پرونده:ایران در دوران قاجاریه۹.jpg|جایگزین=کارگران مشغول فعالیت در مزرعه خشخاش در دوره قاجار|بندانگشتی|کارگران مشغول فعالیت در مزرعه خشخاش در دوره قاجار؛ عکس منسوب به آنتوان سوروگین.]]
'''صادرات:''' محصولات کشاورزی و دامی شامل پنبه، [[تنباکو]]، [[برنج]]، [[ابریشم]]، خشکبار، پشم و [[تریاک]]، ارکان اصلی صادرات ایران را تشکیل می‌دادند. با این حال، به‌دلیل ضعف در صنایع داخلی، وابستگی به واردات کالاهای اروپایی به‌تدریج افزایش یافت و بازرگانان خارجی با مطالعه ظرفیت‌های اقتصادی کشور، بر تجارت خارجی ایران تسلط پیدا کردند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/4018710-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «اقتصاد در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
[[پرونده:ایران در دوران قاجاریه۱۰.jpg|جایگزین=کارگاه نخ‌ریسی در کاشان در دوره قاجار|بندانگشتی|کارگاه نخ‌ریسی در کاشان در دوره قاجار؛ استاد و شاگرد در حال کار با دستگاه نخ‌ریسی.]]
'''صنعت و معدن:''' در دورۀ قاجار، بخش مهمی از نیازهای مصرفی جامعه از طریق تولیدات داخلی و [[صنایع دستی]] تأمین می‌شد. این صنایع طیف متنوعی را دربر می‌گرفت، از جمله [[پارچه‌بافی دوره قاجار|پارچه‌بافی]]، چرم‌سازی، صنایع فلزی و چوبی، [[زرگری]]، [[سفال‌گری]]، [[شیشه‌گری]] و نیز تولیدات روستایی و خوراکی. در کنار این‌ها، برخی صنایع جدید نیز به‌صورت محدود و عمدتاً در انحصار دولت شکل گرفت که از آن جمله کارخانه‌های [[ضرب سکه]]، [[قورخانه]]، تسلیحات، بلورسازی و چینی‌سازی ذکر شده است. صنعت چاپ نیز ابتدا در آذربایجان و سپس در [[تهران]] رواج یافت و با گذار تدریجی از چاپ سنگی به چاپ سربی، در گسترش سواد و افزایش دسترسی به اطلاعات نقش داشت.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص265-367.</ref>


===لوتی‌ها===
با وجود برخورداری ایران از منابع معدنی، در این دوره استخراج معادن به‌دلیل محدودیت‌های فنی و زیرساختی عمدتاً با مشارکت یا نفوذ خارجیان انجام می‌شد. در همین حال، برخی فعالیت‌های وابسته به فلزات، مانند تولید شمشیر و ساخت سلاح در شماری از شهرها ادامه داشت و از میان مواد معدنی، تولید سرب و لاجورد اهمیت بیشتری داشت، در حالی که بخشی از فلزات مورد نیاز کشور از خارج تأمین می‌شد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3884246-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «صنایع‌دستی دوره قاجار»، تاریخ درج مطلب: وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
لوتی‌ها که در همه شهرهای ایران دیده می‌شدند از دیگر گروه‌های بی‌طبقه جامعه آن دوره بودند. آنان کار و کاسبی معینی نداشتند و سربار دیگران بودند و با آنکه طفیلی محله خود محسوب می‌شدند، از هیچ‌گونه گردن‌کلفتی هم دریغ نمی‌ورزیدند. آن‌ها از صبح تا شام در حالی که کلاه نمدی خود را به حالت کج روی سر داشتند، دکمه‌های پیراهن را باز می‌گذاشتند و دستی بر قمه داشتند و مست و هوشیار در کوچه و خیابان پرسه می‌زدند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/267772/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%81-%D8%AA%D8%A7-%D9%84%D9%88%D8%AA%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D «نظام طبقاتی دورۀ قاجار از اشراف تا لوتی‌ها»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
[[پرونده:ایران در دوران قاجاریه۱۱.jpg|جایگزین=تصویری از بانک شاهنشاهی ایران که با امتیاز ناصرالدین‌شاه قاجار و با فرمان ملکه ویکتوریا تأسیس شد|بندانگشتی|تصویری از بانک شاهنشاهی ایران که با امتیاز ناصرالدین‌شاه قاجار در ۱۱ بهمن ۱۲۶۷ خورشیدی به بارون جولیوس دو رویتر واگذار و با فرمان ملکه ویکتوریا تأسیس شد.]]
'''نظام پولی و بانکی:''' نظام پولی دورۀ قاجار بر سکه‌های طلا و نقره و واحدهایی چون قران، تومان و شاهی استوار بود. ضرب سکه در شهرهای مختلف به‌صورت غیرمتمرکز انجام می‌شد و همین امر به بی‌ثباتی پولی دامن می‌زد. با تأسیس بانک شاهنشاهی و بانک استقراضی روس، بانکداری جدید در ایران شکل گرفت و این مؤسسات در اعطای وام و تسهیل مبادلات تجاری نقش داشتند؛ هرچند در برخی پژوهش‌ها، فعالیت آن‌ها در پیوند با گسترش نفوذ اقتصادی قدرت‌های خارجی نیز ارزیابی شده است.<ref>[https://www.hfrjournal.ir/article_84449.html حسنی، «درآمدی تحلیلی بر: پول‌، پیدایش بانک‌ها و تأثیر آن بر اقتصاد و تجارت در عصر قاجار (با تکیه بر فعالیت‌‌های بانکداری روس و انگلیس در ایران»، ۱۳۹۰ش، ص۷۵.]</ref>


===غلامان و کنیزان===
== زیرساخت‌ها ==
در عصر [[قاجاریه|قاجار]]، بخشی از گروه مستخدمان را که در خانة ثروتمندان کار می‌کردند کنیزان، غلامان و خواجگان تشکیل می‌دادند. بردگان سیاه، آفریقایی بودند و خریدوفروش آنها از طریق [[خلیج فارس]] صورت می‌گرفت. سفیدپوستان که از قومیتهای مختلف بودند، از راه تجارت یا اسارت در جنگ‌ها تأمین می‌شدند. به‌صورت غالب، رفتاری که با این طبقه می‌شد، مورد قبول همگان و در جامعه پذیرفته‌شده بود. کنیزان یا به‌عنوان زن صیغه‌ای یا دائمی وارد حرمسراها می‌شدند یا در خدمت زنان بزرگان، به کارهای خانگی می‌پرداختند. غلامان نیز در زمینه‌های مختلف نظامی، خدمات خانگی، نگهبانی، کشاورزی، آبیاری و ماهیگیری به کار گرفته می‌شدند و درصورت داشتن توانایی و کاردانی به مناصب بالای اداری و نظامی نیز دست می‌یافتند.<ref>زرگری‌نژاد و علی‌پور، «نگاهی به وضعیت کنیزان، غلامان و خواجگان در عصر قاجار»، 1388ش، ص1.</ref>


===گروه‌های بی‌طبقه===
=== راهداری و حمل‌ونقل ===
در این دوره گروه‌هایی در جامعهٔ شهری وجود داشت که طبقهٔ اجتماعی و اقتصادی مشخصی نداشتند؛ متکدیان، دراویش، مطرب‌ها و دلقک‌ها از جمله این افراد «بی‌طبقه» بودند. دروایش و متکدیان از جامعه تغذیه می‌کردند. مطرب‌ها صاحب درآمد بودند، اما به‌دلیل دید تحقیرآمیز جامعه به آنها، با گدایان در یک ردیف قرار می‌گرفتند. علت دید تحقیرآمیز به مطرب‌ها این بود که نواختن آلات [[موسیقی]] مقبولیت و مشروعیت اجتماعی نداشت، تا جایی که اشراف و اصیل‌زادگان آن را عیب می‌دانستند؛ همچنین مطرب‌ها چندان پایبند به قیود مذهبی و عرفی جامعه نبودند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/267772/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%81-%D8%AA%D8%A7-%D9%84%D9%88%D8%AA%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D «نظام طبقاتی دورۀ قاجار از اشراف تا لوتی‌ها»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
[[پرونده:ایران در دوران قاجاریه۱۲.jpg|جایگزین=قطار خط آهن تهران-شهر ری در دوره قاجار|بندانگشتی|قطار خط آهن تهران-شهر ری در دوره قاجار]]
راه‌های ارتباطی ایران در زمان قاجار از نوع جاده‌های ارابه‌رو، سواره‌رو و پیاده‌رو بود که به‌طور عمده برای حمل مرسولات پستی ساخته شده بودند. وسایل نقلیه شامل گاری‌های چهارچرخ و چارپایانی چون قاطر، شتر و الاغ بود و حمل‌ونقل کالا توسط ماکری‌ها با نرخ معین انجام می‌شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص378.</ref> مرسولات به وسیلهٔ گاری‌های روباز چهار اسبه در جاده‌های ارابه‌رو و به‌وسیلهٔ پیک‌های سوار در راه‌های سواره‌رو حمل‌ونقل می‌شد.<ref>[https://historydocuments.ir/?page=post&id=3774 «نگاهی به تاریخ احداث راه‌آهن سراسری ایران از دوره قاجار تا پهلوی اول»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.]</ref> اندیشهٔ احداث [[راه‌آهن ایران|راه‌آهن]] از اوایل سلطنت ناصرالدین‌شاه مورد توجه بود، اما رقابت [[روسیه]] و [[انگلستان]] و کمبود منابع مالی مانع از تحقق آن شد. تا پیش از [[ایران در دوران پهلوی|دوران پهلوی]]، خطوط کوتاهی مانند راه‌آهن تهران ـ حضرت عبدالعظیم (۱۲۶۶ش) و جلفا ـ تبریز (۱۲۹۵ش) ساخته شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص378-380.</ref>


==جایگاه زنان==
=== بهداشت و درمان ===
سبک زندگی زنان به‌صورت کلی نسبت به مردان در دورهٔ قاجار تفاوت داشت. برخی از محققان از تنزل موقعیت زنان در عرصه‌های مختلف زندگی سخن گفته و مصادیقی مانند محدویت فرصت‌های شغلی برای زنان، دشواری و محدویت تردد آنها در فضای عمومی، محدودیت اماکن تفریحی، ازدواج‌های اجباری در سنین پایین را ذکر کرده‌اند. در کنار آن شرایط نگرش زن‌ستیزانه و ادراک زنان از خود در تثبیت ساختارهای مردسالارانه را مؤثر دانسته‌اند.<ref>علی‌زاد بیرجندی، «عوامل مؤثر بر گزینش الگوهای سبک زنگی در دورهٔ قاجار»، 1399ش، ص125.</ref>  
بهداشت فردی و عمومی در نیمهٔ نخست دورۀ قاجار در سطح مطلوبی نبود و [[حمام|حمام‌های]] عمومی کیفیت مناسبی نداشتند. از اواسط دورهٔ ناصری، دولت سیاست‌هایی برای بهبود بهداشت عمومی در پیش گرفت و اقداماتی چون تأسیس بیمارستان‌ها، مریض‌خانه‌ها، انستیتوت پاستور و ادارهٔ صحیهٔ عمومی انجام داد. همچنین واکسیناسیون عمومی، قرنطینه و صدور مجوزهای رسمی برای مشاغل پزشکی از دیگر اقدامات این دوره بود.<ref>[https://jis.ut.ac.ir/article_89823.html «عالمی و علی‌محمد، وضعیت بهداشت عمومی در عصر قاجار از نگاه سیاحان خارجی (1227-1304ش)»، ۱۴۰۱۴ش، ص۹۳-۱۰۲.]</ref>


همچنین زنان نسبت به مردان دارای سواد کمتر، پایگاه اجتماعی پایین‌تر و در مناسبات قدرت، شرکت ناچیز داشتند که در قوام‌بخشی سبک زندگی آنها در این دوره اثرگذار بود. اما در جامعه سنتی ایران نوع تفریحات، پوشش و حتی وجوه ذهنی الگوهای زندگی زنان طبقات فرادست با سایر اقشار زنان تفاوت‌های چشم‌گیری داشت. آموختن [[موسیقی]]، زبان فرانسه، تاریخ، فلسفه و ادبیات و گرایش به انگاره‌های نوین اجتماعی و سیاسی مانند تساوی حقوق زنان و مردان، برداشتن نقاب و روبند، گرایش به مشروطه که در زندگی‌نامه «تاج السلطنه» دختر ناصرالدین شاه نقل شده، این تفاوت را نشان می‌دهد.<ref>تاج‌السلطنه، خاطرات تاج‌السلطنه، 1361ش، ص13.</ref>
=== تأمین آب ===
آب شهر از طریق قنات‌ها و جوی‌ها تأمین و در [[آب‌انبار|آب‌انبارهای]] عمومی یا خصوصی ذخیره می‌شد. در محلات، میراب مسئول تقسیم عادلانهٔ آب میان خانه‌ها بود و در اواخر دورهٔ قاجار، سقاها آب آشامیدنی را به درب خانه‌ها می‌آوردند. خانواده‌های مرفه از چاه یا قنات اختصاصی بهره‌مند بودند و آب‌انبارها برای نگهداری مواد غذایی فاسدشدنی استفاده می‌شدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۱۸-۲۱.]</ref>


==حجاب زنان در دوره قاجار==
== معماری ==
[[پرونده:قاجاریه۲.jpg|جایگزین=بانوان دوره قاجار با چادر و پوشیه|بندانگشتی|بانوان دوره قاجار با چادر و پوشیه]]
معماری دورۀ قاجار تداوم سنت‌های پیشین، به‌ویژه صفوی است که با ورود عناصری چون [[خیابان]] و [[میدان]]، تحت تأثیر معماری اروپا، به شکل‌گیری «معماری خیابانی» انجامید.
در اوائل دورهٔ قاجاریهٔ فرهنگ [[حجاب]] و [[عفاف]] متأثر از سبک زندگی ایرانی و اسلامی به‌عنوان یک ارزش به شدت رعایت می‌شد. همچنین حریم اجتماعی مردانه و زنانه به‌عنوان میراث فرهنگی و دینی، در فضاهای شهری، مکان‌های مذهبی و سبک معماری نمود عینی داشت. برای مثال زنان در فضای عمومی [[چادر|چادرهای]] بلند [[لباس مشکی در فرهنگ شیعیان|مشکی]] می‌پوشیدند.  


روی چادر، پارچه‌ای سفید بود که زنان آن را روی صورت خود می‌انداختند و به‌وسیله چند شبکه‌ای که آن پارچه سفید در مقابل چشمان زن داشت، جلو خود را می‌دیدند؛ اما پس از مسافرت ناصرالدین شاه به روسیه و اروپا و دیدن پوشش زنان آنجا، شاه زنان [[حرم‌سرا|حرمسرا]] را واداشت تا شلوار بلند چین‌دار مخصوص زنان با نام [[چاقچور]] را کنار بگذارند، شال‌های کوتاه سر کنند و سر و موی خود را نیز با روسری‌های سفید ساده بپوشانند. این دگرگونی به بسیاری از زنان و دختران مقامات و نزدیکان شاه راه پیدا کرد؛ اما در میان مردم عادی، به‌دلیل فرهنگ و تربیت دینی جامعهٔ ایران، جایی پیدا نکرد. در زمان سلطنت مظفرالدین شاه، کت و دامن و لباس به شیوه غربی، به‌ویژه میان زنان طبقهٔ مرفه، افزایش یافت.<ref>مهرآبادی، زن ایرانی به روایت سفرنامه‌نویسان فرنگی، 1379، ص120.</ref>
'''مساجد''': معماری [[مسجد]] در دورۀ قاجار از نظر طرح کلی، یعنی داشتن چهار [[ایوان]]، [[شبستان]]، [[گنبد]] و [[منار|مناره]]، برگرفته از معماری صفوی است؛ اما ویژگی‌هایی چون ورودی‌های سه‌گانه حجیم و جبهه اصلی [[قبله]] با یک گنبدخانه و سه جبهه کم‌عمق‌تر (متأثر از معماری هند)، آن‌ها را متمایز می‌کرد. مناره‌ها نیز در این دوره کوتاه‌تر و باریک‌تر شدند.
[[پرونده:ایران در دوران قاجاریه۱۳.png|جایگزین=مسجد و مدرسه سپهسالار در حال ساخت|بندانگشتی|مسجد و مدرسه سپهسالار در حال ساخت، حدود ۱۳۰۰ قمری]]
'''مدارس:''' [[مدرسه سپهسالار]] نمونه شاخص این دوره است. حجره‌های طلاب با نظم سلسله‌مراتبی و حیاط‌های کوچک هشت‌ضلعی در کنج صحن، از ویژگی‌های معماری مدرسه در دوران قاجار است. در تزیینات نیز از ترکیب [[کاشی]]، گچ، سنگ مرمر و چوب استفاده می‌شد.


==دین‌داری و معنویت==
'''باغ‌ها:''' سنت باغ‌سازی ایرانی تا اواسط این دوره ادامه یافت، اما در زمان ناصرالدین‌شاه تحت تأثیر معماری غربی و ایتالیایی تغییر کرد که نمود آن در حوض‌های بیضی‌شکل دیده می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318722/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%DB%8C-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 کمالی، «بررسی معماری دوره ی قاجارم»، ۱۳۸۸-۱۳۹۹ش، ص۴۹-۵۳.]</ref>
===در رفتار شاهان===
شاهان قاجار ابتدا به [[دین]] اسلام، مذهب [[شیعه]] و تعظیم نسبی شعایر دینی توجه داشتند و به نظر محققان یکی از دلایل استحکام و عمر به‌نسبت طولانی این سلسله در این تنسک دینی است. بیشتر شاهان قاجار با علما رابطهٔ خوبی داشتند. مبارزه با مذهب ساختگی بابیت و توجه به احکام اسلامی و احترام به آیین‌های مذهبی از جمله [[روضه‌خوانی]] در ایام [[ماه محرم|محرم]] یا [[زیارت]] عتبات عالیات و بارگاه امام‌زداگان از موضوعاتی بود که باعث شد مردم متدین و اکثریت روحانیت شیعه به‌جز در مواقع خاص مانند نهضت تنباکو و مشروطیت، مخالفت آشکاری با آنها نداشته باشند؛ اما براساس شواهد تاریخی به مرور زمان هر اندازه شاهان از دینداری و معنویت فاصله گرفتند، مردم نیز در مقابل، از دستگاه حاکمه تنفر پیدا کردند و ناکارآمدی دربار بیشتر شد.<ref>دهقانی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریهٔ ابن خلدون»، 1401ش، ص204-205.</ref>


===در فرهنگ عمومی===
'''خانه‌ها:''' معماری خانه‌های طبقات مرفه بر اساس تفکیک فضای اندرونی و بیرونی بود. ورودی خانه از طریق راهرویی باریک به [[هشتی]] و سپس به حیاط‌های اندرونی و بیرونی ختم می‌شد. اتاق‌ها کاربردهای چندگانه داشتند و [[آشپزخانه]] در بخش اندرونی قرار می‌گرفت. تأمین [[آب]] از [[قنات]] یا جوی و ذخیره آن در [[آب‌انبار]] صورت می‌پذیرفت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۱۸-۲۱.]</ref>
آموزه‌های اسلام و مذهب تشیع، زیربنای اعتقادی و رفتاری اکثر مردم ایران را شکل می‌داد. اساس معتقدات دینی بر پرهیزکاری استوار بود و به‌طور کلی زمینهٔ مساعد و مفیدی برای پرورش فضایل اخلاقی جامعه وجود داشت. البته برخی از خرافات نیز به‌عنوان آموزه‌های دینی توسط افراد سودجو مانند [[دعا]] نوشتن روی [[تخم‌مرغ]] و آویختن طلسم حاوی آیات [[قرآن]] از گردن [[کودک]] ترویج می‌شد. همچنین اعتقاد به جادو با جلوه‌های گوناگون آن رایح بود.  


مانند اعتقاد به جن‌بودن گربهٔ سیاه، ممنوع‌بودن [[عیادت]] بیمار در روزهای شنبه و چهارشنبه و نگرفتن ناخن دست و پا هنگام شب میان اکثریت. معتقدات مذهبی که بنیاد آموزش و تربیت همگانی بود، در پرورش وجدان اخلاقی و حسن همکاری اجتماعی و مردم به‌صورت کامل مؤثر و برای حفظ افراد از خطا، مفید و ضروری بود.  
'''دیگر عناصر:''' معماری پل‌ها، [[گرمابه|گرمابه‌ها]]، [[معماری بازار|بازارها]] و یخچال‌ها عمدتاً تداوم سبک صفوی بود؛ با این حال نوآوری‌های محدودی مانند ساخت [[تیمچه]] و [[جام‌خانه]] در بازارها و تغییر در مصالح یخچال‌ها رخ داد. [[بادگیر|بادگیرها]] (به‌ویژه بر روی آب‌انبارها و خانه‌ها)، پنجره‌های ارسی و سنتوری از عناصر رایج بودند. [[ارسی|ارسی‌ها]] با گره‌سازی و شیشه‌های رنگی آراسته می‌شدند و روزن‌های بالای آن‌ها به شکل قوس و هلال بود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318722/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%DB%8C-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 کمالی، «بررسی معماری دوره ی قاجارم»، ۱۳۸۸-۱۳۹۹ش، ص۴۹-۵۳.]
</ref>


قسمتی از این معتقدات به‌صورت شعائر مذهبی در جامعه رایج بود که از مهم‌ترین آنها [[روضه‌خوانی]]، [[تعزیه‌خوانی|شبیه‌خوانی]]، تعزیه‌گردانی و آیین‌های سوگواری در ایام محرم، [[شب قدر|شب‌های قدر]] و رحلت پیامبر در ۲۸ صفر بود. مراسم [[عاشورا]] در ذهن جامعهٔ ایرانی آن روز چنان رسوخ یافته بود که روستایی و شهری، پیر و جوان، زن و مرد، فقیر و غنی و حتی پادشاه وقت در اقامهٔ مراسم [[عزاداری]] محرم شرکت می‌کردند و طنین این‌گونه مراسم‌های مذهبی، همبستگی معنوی و روحی اکثریت جامعهٔ ایرانی را آشکارا استحکام می‌بخشید.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص357-358.</ref>
== هنر و ادبیات ==
[[پرونده:ایران در دوران قاجاریه۱۴.png|جایگزین=پرتره ناصرالدین‌شاه قاجار اثر محمد غفاری معروف به کمال‌الملک|بندانگشتی|پرتره ناصرالدین‌شاه قاجار اثر محمد غفاری معروف به کمال‌الملک]]
در دورۀ قاجار، هنر با تداوم برخی سنت‌های زندیه آغاز شد و در زمان فتحعلی‌شاه، پیکرنگاری درباری به یکی از جلوه‌های شاخص آن بدل شد. از میانه دوره ناصری، با فعالیت هنرمندانی چون صنیع‌الملک و [[کمال‌الملک]]، گرایش به واقع‌گرایی و طبیعت‌نگاری در نقاشی ایران گسترش یافت. در همین دوره، هنرهای کاربردی مانند نقاشی لاکی و [[میناکاری]] رونق گرفت و [[نقاشی قهوه‌خانه‌ای]] نیز به‌عنوان هنری مردمی با مضامین حماسی و مذهبی رواج پیدا کرد.<ref>[https://marmolakechagh.blogfa.com/post/2 «هنر در دورۀ قاجاریه»، وب‌لاگ تاریخ ما.] </ref> همچنین با ورود [[چاپ سنگی|لیتوگرافی]] و [[عکاسی]] و تأسیس دارالفنون، زمینه‌های تازه‌ای در تولید و آموزش هنر پدید آمد و [[مدرسه صنایع مستظرفه]] در تقویت رویکرد طبیعت‌نگارانه و بازنمایی زندگی روزمره نقش داشت.<ref>[http://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-31/740447-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «آغاز تصویرگری مدرن در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>


==سرمایه‌های دینی و اجتماعی==
پژوهشگران، دورۀ قاجار را آغاز تحول نثر فارسی و سرآغاز ادبیات معاصر دانسته‌اند. در این دوره، نثر فارسی از موضوعات سنتی فراتر رفت و به حوزه‌هایی چون سیاست، علوم جدید و نقد اجتماعی راه یافت. سیر این تحول به‌طور معمول در سه مرحله توصیف می‌شود: دورۀ رکود، دورۀ تحول و دورۀ هویت‌یابی. در مرحلۀ دوم، [[روزنامه‌نگاری]]، [[نمایشنامه‌نویسی]]، [[صنعت ترجمه در ایران|ترجمه]]، [[سفرنامه‌نویسی]] و [[خاطره‌نویسی]] گسترش یافت و در مرحله سوم، مفاهیمی چون [[آزادی]]، [[دموکراسی]] و پارلمان وارد آثار نویسندگان شد.<ref>حاجی آقابابایی، گونه‌شناسی نثر فارسی در عصر قاجار، 1400ش، ص25-28.</ref> هم‌زمان، ادبیات عامیانه (فولکلوریک) در دورهٔ قاجار بین مردم کوچه و بازار رایج بود و خوانندگان، نوازندگان و مقلدان دوره‌گرد در [[مراسم عروسی|عروسی‌ها]] و [[ختنه‌سوران|ختنه‌سوران‌ها]] و مجالس [[شادی]] ایرانیان و بزم‌های خصوصی می‌خواندند.<ref>والنتین، اشعار عامیانهٔ ایران (در عصر قاجاری)، 1382ش، ص2.</ref> ادبیات بیداری، به‌ویژه در اواخر این دوره، به بیان مطالبات اجتماعی و انتقاد از استبداد پرداخت.<ref>[https://khorasannews.com/Newspaper/MobileBlock?NewspaperBlockID=621948 «ادبیات در عصر فریادهای در گلو مانده»، وب‌سایت روزنامۀ خراسان.]</ref>
===سرمایهٔ معنوی===
محققان، دورهٔ قاجاریه را از نظر [[اخلاق]] و تربیت، به‌دلیل حاکمیت شریعت و احکام دینی، خوب توصیف کرده و معتقدند که وجود بسیاری از صفات پسندیده در میان اکثریت مردم نتیجهٔ مستقیم رسوخ عقاید مذهبی و وجود مکتب خاص تعلیم و تربیت دینی بود. [[تربیت]] خانوادگی، براساس آشناساختن کودکان به تکالیف شرعی و اجرای دستورهای مذهبی و انجام عبادات و حفظ طهارت و [[عفت]] عمومی و گریز از مناهی مانند شراب‌خواری، قمار و زنا استوار بود. خانواده‌ها می‌کوشیدند که کودکان و جوانان را از سقوط اخلاقی محفوظ بدارند و به همین منظور، والدین به محض رسیدن پسران و دختران به سن بلوغ و رشد جسمانی آنها را به [[ازدواج]] تشویق می‌کردند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص354.</ref>


===سرمایهٔ اجتماعی===
در دورۀ فتحعلی‌شاه و محمدشاه، اقدامات فرهنگی به‌طور عمده با ابتکار [[عباس‌میرزا]] در [[تبریز]] انجام شد که تأسیس نخستین چاپخانه و انتشار [[کاغذ اخبار]] از آن جمله است. در دورۀ ناصری، فعالیت‌هایی نظیر توسعه [[صنعت چاپ]]، رواج عکاسی، ترجمه آثار اروپایی و نگارش نمایشنامه صورت گرفت. در دورۀ مظفری نیز اقداماتی شامل بنیان‌گذاری مدارس جدید و انجمن‌های فرهنگی، انتشار مطبوعات غیردولتی و اعزام محصلان به خارج از کشور برای ارتقای آگاهی عمومی اجرا شد.<ref>[https://journal.urmia.ac.ir/article_121688_e0f7e3b9737e7c8628ef6be104c8dff4.pdf رجبی و دیگران، «تأثیر تحوالت فرهنگی بر نوسازی در ایران قاجار (مطالعه موردی از دوره فتحعلی شاه تا پایان سلطنت مظفرالدین شاه)»، 1403ش، ص۱۰۲.]</ref>
در دورهٔ قاجاریه، سرمایهٔ اجتماعی که میراث فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بود، شیرازهٔ روابط اجتماعی را شکل می‌داد. حس اعتماد مردم به یکدیگر در کل جامعهٔ ایران به حدی بود که برای مثال، معاملات کوچک و بزرگ فقط با قول و قرار زبانی انجام می‌گرفت و کسی که قصد سفر زیارت عتبات عالیات را داشت، [[خانه]]، ثروت و [[ناموس]] خود را با آرامش خاطر به [[همسایه‌داری|همسایه]] می‌سپرد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص356.</ref>
 
===سرمایهٔ انسانی===
در دورهٔ قاجار نهاد روحانیت نقش مهمی در حمایت مردم در برابر ستم دستگاه حکومتی شاه و حفاظت از فرهنگ و آموزه‌های مذهبی داشت. در طول حکومت قاجار، علما با ترویج نظام اعتقادی، ارزشی و نمادی تشیع در ایران توانستند مراتبی از فرهنگ مذهبی را در ایران پی‌ریزی کنند که به موازات رواج فرهنگ تشیع، تجدد و پویایی شیعی نیز بیشتر شد. بر اثر فعالیت علمای [[دین]]، آگاهی سیاسی و اجتماعی مردم به‌گونه‌ای افزایش یافت که از آن پس در بحران‌ها و جریان‌های سیاسی و اجتماعی مهم بی‌تفاوت نبودند. علمای دین با همکاری مردم، نهاد «عدالت‌خانه» را در زمان مظفرالدین شاه به وجود آوردند و در گام بعدی، نهضت مشروطه را رهبری کردند و به پیروزی رساندند. آنها با ایجاد این تحولات بزرگ نه تنها جلو ستم و اجحاف دولت علیه مردم را گرفتند که در بیداری دینی و زمینه‌سازی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] نیز نقشی مهم ایفا کردند.<ref>رمضان‌نرگسی، «تأثیر فرهنگ سیاسی تشیع در بیداری مردم ایران در دورهٔ قاجاریه»، 1387ش، ص139.</ref>
 
==نهادهای مختلف==
===دینی===
در عهد قاجار، سیستم آموزشی امروزی وجود نداشت و بعد از محیط خانه، نهادهای دینی مانند [[مسجد]] و فعالیت روحانیت به عنوان سرمایهٔ جمعی نقش مهمی در تربیت عمومی و فرهنگ مذهبی داشت. والدین علاوه‌بر این که خود به انجام فرایض دینی اهتمام می‌ورزیدند و برای ادای [[نماز]] و شنیدن و پندواندرز دینی به مسجد می‌رفتند، فرزندان خود را نیز از ۵ سالگی به مسجد می‌بردند. در مسجد مردم با تربیت عمومی و اجتماعی، احکام و احادیث و اخبار مذهبی آشنا می‌شدند. عالمان دینی، فضایل اخلاقی، صفات و ملکات پسندیده را ترویج می‌کردند. بر اثر فعالیت مراکز مذهبی و تربیت اخلاقی، روحیهٔ همکاری و مواسات اسلامی وجهه همت اکثریت مردم بود.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص356.</ref>
 
===حقوقی===
در ابتدای دوران قاجاریه، مرجع رسمی قانون و اطمینان قضایی برای رسیدگی دعواها و اختلافات مردم وجود نداشت. اختلافات خانوادگی به‌وسیلهٔ علمای دین و گاهی از طریق کدخدامنشی، بزرگان محله یا شهر حل و فصل می‌شد؛<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص356.</ref> اما در زمان ناصرالدین شاه ساختاری حقوقی به نام عدلیه و دیوان‌خانه شکل گرفت. بعد از آن نیز دعاوی حقوقی از سوی روحانیون و مجتهدین رسیدگی می‌شد و دعاوی غیرحقوقی از طرف مقامات دولتی مورد رسیدگی قرار می‌گرفت. در شهرستان‌ها نیز امور حقوقی را علما و امور جزایی و انتظامی را حکومت‌ها حل و فصل می‌کردند. رئیس دیوانخانه از طرف شاه منصوب می‌شد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/1081764-نظام-قضایی-دوره-قاجار «نظام قضایی دورۀ قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref>
 
===اقتصادی===
====کشاورزی====
نظام اقتصادی ایران در دوره قاجار، ساختار سنتی داشت و زیربنای آن را کشاورزی و دامداری تشکیل می‌داد. به تخمین پژوهشگران حدود هفتاد درصد جمعیت ایران از کشاورزان (ده‌نشین و چادرنشین) تشکیل می‌شد که مهم‌ترین و مشخص‌ترین طبقهٔ مولد ثروت کشور بود، اما در شرایط خاص ناشی از نظام ارباب‌رعیتی، استعداد تولید به کار نمی‌افتاد. غلات مانند گندم، جو، ارزن، [[برنج]]، [[پنبه]]، توتون، تنباکو، حبوبات و محصولات صیفی و میوه و [[خشخاش]] با کاشت آبی و دیمی به دست می‌آمد. از منابع طبیعی روییدنی، محصولات جنگلی، کتیرا و انواع دیگر صمغ نباتی فراهم می‌شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص363-365.</ref>
 
====دامپروری====
دامداری از دیگر پایه‌های نظام اقتصاد سنتی در این دوره بود. نگهداری و پرورش گاو، گاومیش، گوسفند، بز، اسب، استر، [[خر|الاغ]]، شتر و پرورش مرغان خانگی رواج داشت. ایلات و عشایر فارس، آذربایجان و [[خراسان]] مهم‌ترین تولیدکنندهٔ محصولات حیوانی مانند [[پشم]]، پوست، گوشت و لبنیات بودند و به مقتضای فصل و به علت کثرت گله‌های خود در محدودهٔ معینی تغییر مکان می‌دادند تا همیشه از چراگاه طبیعی برای تغذیهٔ دام‌ها استفاده کنند. کشاورزان و دامداران از منابع مهم درآمد دولت محسوب می‌شدند و طبق فهرست‌های معین مالیات بسیار سنگین پرداخت می‌کردند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص363-365.</ref>
 
====صنایع====
بر اساس نوشتهٔ پژوهشگران، تولیدات صنعتی مانند محصولات کشاورزی به‌صورت تقریبی تمام نیازمندی‌های زندگی سادهٔ اکثریت جامعهٔ ایران را تأمین می‌کرد و جز موارد معدود، نیازی به کالاهای بیگانه نبود. صنایع این دوره عبارت بود از:
#بافندگی شامل [[قالی بافی|بافت قالی]]، قالیچه، کرباس، متقال و شال، ترمه‌بافی، مخمل‌بافی، عبابافی و موتابی. مواد اولیهٔ بافندگی مانند [[پنبه]]، [[پشم]] و [[ابریشم]] در داخل کشور تهیه و تمام محصولات صنایع نیز در ایران مصرف می‌شد. نمدمالی، قلمکارسازی، گیوه‌کشی و بافت تافته، جزء صنایع دستی بود.
#چرم‌سازی و پوست دوزی که در [[تهران]] و گرگان و همدان رواج داشت.
#صنایع فلزی ساده در حدود ذوب مس، سرب، نقره، [[طلا]] و آهن برای تهیه لوازم فلزی زندگی، آهنگری و حلبی‌سازی، قفل‌سازی، چاقوسازی و شمشیرگری.
#صنایع مربوط به چوب مانند ساختن قایق، بلم، کشتی کوچک که در بندر گز و [[خرمشهر]] رواج داشت. [[خراطی]] مخصوص تراش و صیقل‌دادن چوب ساختن ابزار مانند میانهٔ قلیان و دستهٔ چپق، چکش، مهرهٔ سماور، نجاری برای انواع در و پنجره و هرگونه ابزار چوبی.
#صنایع ظریفه مثل جواهرسازی، زرگری، نقره‌کاری، [[منبت کاری|منبت‌کاری]]، خاتم‌سازی و [[میناکاری]].
#صنایع معدنی مانند آجرپزی و تهیهٔ آهک و گچ، سفال‌پزی و شیشه‌گری.
#صنایع روستایی که علاوه‌بر تهیه لبنیات و پشم خام شامل بافندگی دستی مانند جوراب‌بافی و قالی‌بافی می‌شد.
#صنایع غذایی و دارویی شامل رشته‌های گوناگون مانند نانوایی، قنادی، عصاری (کشیدن عصارهٔ گیاهان) تدارک گیاهان دارویی مانند گل گاوزبان، خاک‌شیر و زرشک سیاه.
#صنایع جدید به‌صورت ابتدایی آن در انحصار دولت بود که شامل کارخانه‌های ضرب سکه، قورخانه، تسلیحات، بلورسازی، چینی‌سازی که بانی آن میرزا تقی‌خان [[امیرکبیر]] بود. صنعت چاپ نیز ابتدا در آذربایجان و سپس در [[تهران]] رواج یافت و چاپ سنگی به تدیج به چاپ سربی تبدیل شد و این در توسعهٔ سواد و بالابردن اطلاعات عمومی و سطح فکر مردم نقش مهم داشت.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص265-367.</ref>
 
==پول==
واحد [[پول]] ایران «قِران» بود که از نقره ضرب می‌شد. هر قرآن معادل بیست شاهی و هر شاهی برابر با پنجاه دینار بود. دو شاهی را صد دیناری و چهارشاهی را عباسی می‌نامیدند. ده قران مساوی یک «تومان» بود. اصطلاح «ریال» در بعضی شهرستان‌ها رواج داشت.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص378.</ref>
 
==راه‌داری و حمل و نقل==
راه‌های ارتباطی ایران در زمان قاجار، از نوع جاده‌های ارابه‌رو، سواره‌رو و پیاده‌رو بود. این راه‌ها را در درجه اول برای حمل و نقل مرسولات پستی ساخته بودند. مرسولات به وسیلهٔ گاری‌های روباز چهار اسبه در جاده‌های ارابه‌رو و به‌وسیلهٔ پیک‌های سوار در راه‌های سواره‌رو حمل‌ونقل می‌شد. در کوره‌راه‌های فرعی پیک‌های پیاده این وظیفه را انجام می‌دادند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص378.</ref>
 
وسایل نقلیه عبارت بود از گاری‌های چهارچرخ که برای حمل مال‌التجاره و محصولات پستی به کار برده می‌شد. مسافرین نیز در فواصل کوتاه از گاری برای [[مسافرت]] استفاده می‌کردند. چارپایان مانند قاطر، [[شتر]] و الاغ در هر شهر به اقتضای وضع بازار به تعداد کافی در دسترس بازرگانان بود. «ماکری‌ها» یعنی دارندگان چارپایان مخصوص حمل و نقل، با نرخ معین کالای تجاری را از شهری به شهر دیگر می‌بردند. به دلیل دوری آبادی‌ها و شهرها از یکدیگر، راه‌ها به‌صورت معمول ناامن بود و به‌همین دلیل مکاری‌ها برای حفظ اموال و امانات مردم عده‌ای مسلح با کاروان خود همراه می‌کردند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص378-380.</ref>
 
==وضعیت علمی==
===روابط علمی با غرب===
حاکمان قاجاری برای جبران شکست‌های پی‌درپی، نابسامانی و عقب‌ماندگی در این دوره، علاوهبر تماس‌های سیاسی، مراوده‌های علمی را میان [[ایران]] و اروپا تشدید کردند و از این طریق راه‌هایی را به‌منظور آشنایی ایرانیان با عناصر تمدنی و علوم غرب ایجاد کردند که اعزام هیئت‌های مستشاری نظامی به ایران و اعزام محصلین ایرانی به اروپا را می‌توان از جمله راه‌های انتقال علوم جدید دانست؛ اما بر خلاف تصور، این کار سبب پیشرفت علمی نشد.<ref>اکبری وشناسی آذری، «نخستین آشنایی‌های ایرانیان با علوم جدید (عصر فتحعلی شاه قاجار)»، 1388ش، ص28.</ref>
 
===تأسیس دارالفنون===
دارُالفُنون نام مدرسه‌ای است که به ابتکار [[امیرکبیر]] در زمان ناصرالدین‌شاه برای آموزش علوم و فنون جدید در تهران تأسیس شد که محققان از آن به‌عنوان نخستین دانشگاه در تاریخ مدرن ایران یاد می‌کنند. این مرکز آموزشی در ترویج عقلانیت‌گرایی در جامعه محصل ایران، توزیع آثاری با موضوع آشنایی با تمدن غرب در سراسر ایران، تأثیرگذاری بر درخواست‌های مردم و مقدمه‌ای برای ایجاد مشروطیت در ایران، نقش مهم داشت.<ref>محمودآبادی، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه»، 1391ش، ص۳۷–۳۸.</ref>
 
===علوم عقلی و فلسفه===
در این دوره مباحث فلسفی گرچه به اندازه دورهٔ [[صفویه]] رواج نداشت، اما چراغ مباحث فلسفی نیز روشن ماند که به‌عنوان نمونه می‌توان از فیلسوف بزرگ جهان اسلام ملاهادی سبزواری (۱۲۱۲–۱۲۸۹ق) و میرزا ابوالحسن جلوه (۱۲۳۸–۱۳۱۴ق) نام برد که هر دو آثار زیادی تألیف کرده و بر اسفار اربعهٔ ملاصدرا شرح نوشته‌اند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص381.</ref>
 
===علوم اجتماعی===
از میان علوم گوناگون اجتماعی، فن تاریخ‌نویسی به‌دلیل دلبستگی قاجاریه به ثبت حوادث، سلطنت و فرمانروایی خود رونق پیدا کرد و کتب زیادی در این فن نوشته شد. لسان‌الملک، رضاقلی‌خان و محمدحسن خان صنیع‌الدوله از جمله تاریخ‌نگاران این دوره هستند که وقایع را بر وفق مراد شاهان نوشته‌اند و از خطاها و ظلم آنها چشم‌پوشی کرده‌اند؛ اما تاریخ‌نگاران دیگر مانند میرزاجعفر، حقایقی را که گروه اول پرده‌پوشی کرده‌اند، فاش ساخته‌اند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص384.</ref>
 
===علم جغرافیا===
علم جغرافیا پیش از تأسیس دارالفنون چندان مورد توجه نبود، اما پس از آن که رشتهٔ جغرافیا، نقشه‌کشی و مهندسی در این مرکز علمی زیر نظر معلمین اروپایی تأسیس و حس کنجکاوی دانشجویان نسبت به اوضاع کشورهای دیگر بیدار شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص384.</ref>
 
==عوامل فروپاشی==
عیاشی، شهوت‌رانی، سوءاستفاده از قدرت، استفاده نادرست از امکانات عمومی، حف‌ومیل اموال مردم، سفرهای خارجی پرخرج، زمان‌بر و بی‌حاصل برای کشور، خرج مالیات مردم به جای آبادانی کشور برای هزینهٔ خوش‌گذرانی، شیوع تجمل‌گرایی، اشرافی‌گری، فاصله‌گرفتن شاهان و کارگزاران قاجار از مردم، دوری از ارزش‌های دینی، خودکامگی وستمگری آنها، گسترش فساد در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی، تشکیل شبکهٔ فساد در حکومت قاجار، ناامیدی، نارضایتی و بی‌اعتمادی مردم، علمای [[دین]] و نخبگان جامعه نسبت به حکومت قاجاریه، از مهم‌ترین عوامل فروپاشی و انقراض این سلسلهٔ پادشاهی بود.<ref>دهقانی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسلهٔ قاجاریه براساس نظریهٔ ابن خلدون»، 1401ش، ص207-209.</ref>


==پانویس==
==پانویس==
خط ۱۸۳: خط ۱۷۱:
==منابع==
==منابع==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
*آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب؛ درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران معاصر، ترجمهٔ احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران، نی، ۱۳۷۸ش.
* آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب؛ درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران معاصر، ترجمهٔ احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران، نی، ۱۳۷۸ش.
*«ادبیات در عصر فریادهای در گلو مانده»، وب‌سایت روزنامهٔ خراسان، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۲ش.
* آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۲ش.
*اشرف، احمد و بنوعزیزی، علی، طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران، ترجمهٔ سهیلا ترابی فارسانی، تهران، نیلوفر، ۱۳۸۷ش.
* «آغاز تصویرگری مدرن در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۳۹۲ش.
*اصفهانی، عمادالدین حسین، تاریخ مفصل اسلام از طلوع اسلام تا عصر حاضر، تهران، کتاب‌فروشی اسلام، ۱۳۶۲ش.
* «ادبیات در عصر فریادهای در گلو مانده»، وب‌سایت روزنامهٔ خراسان، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۲ش.
*اکبری، محمدعلی وشناسی‌آذری، لاله، «نخستین آشنایی‌های ایرانیان با علوم جدید (عصر فتح‌علی شاه قاجار)»، مجلهٔ مسکویه، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۸ش.
* اسکندری، محمدامین، «ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮﮔﺬار در ﻃﺮح ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﻘﻬﺎی دوره ﻗﺎﺟﺎر»، مجلۀ تاریخنامه خوارزمی، شماره ۳۴، 1400ش.
*«بیانات در ارتباط تصویری با نمایندگان تشکل‌های دانشجویی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۹ش.
* «اسنادی از جشن میلاد امام رضا(ع) در دوره قاجار در مرکز اسناد آستان قدس رضوی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مرداد ۱۳۹۶ش.
*پیرنیا، حسن و اقبال، عباس، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۸۰ش.
* اشرف، احمد و بنوعزیزی، علی، طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران، ترجمهٔ سهیلا ترابی فارسانی، تهران، نیلوفر، ۱۳۸۷ش.
*تاج‌السلطنه، خاطرات تاج‌السلطنه، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، تاریخ ایران، ۱۳۶۱ش.
* افشاری، کیانوش و دیگران، «تحول مفهوم هویت ملی در عصر قاجار»، مجلۀ تاریخ (دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات)، شمارۀ ۶۶، ۱۴۰۱ش.
*حاجی آقابابایی، محمدرضا، گونه‌شناسی نثر فارسی در عصر قاجار، تهران، مهراندیش، ۱۴۰۰ش.
* «اقتصاد در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آبان ۱۴۰۲ش.
*دهقانی، محمدمهدی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریهٔ ابن خلدون»، مجلهٔ جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۱ش.
* اکبری، محمدعلی وشناسی‌آذری، لاله، «نخستین آشنایی‌های ایرانیان با علوم جدید (عصر فتح‌علی شاه قاجار)»، مجلهٔ مسکویه، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۸ش.
*رمضان‌نرگسی، رضا، «تأثیر فرهنگ سیاسی تشیع در بیداری مردم ایران در دورهٔ قاجاریه»، مجلهٔ مطالعات انقلاب اسلامی، شمارهٔ ۱۴، پاییز ۱۳۸۷ش.
* «برآوردهای جمعیتی در اواخر عهد قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آبان ۱۳۹۵ش.
*زرگری‌نژاد، غلام‌حسین و علی‌پور، نرگس، «نگاهی به وضعیت کنیزان، غلامان و خواجگان در عصر قاجار»، مجلهٔ پژوهش‌های تاریخی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، مرداد ۱۳۸۸ش.
* پوربختیار، غفار، «پوشاک و نقش آن در انعکاس تمایزات اجتماعی عصر قاجار براساس نظریۀ تمایز بوردیو»، مجلۀ جامعه‌شناسی تاریخی، شماره 1، شهریور ۱۴۰۲ش.
*شریفی شکوه، زینب، «وضعیت فکری و فرهنگی ایران در عصر قاجار»، مجلهٔ فرهنگ پژوهش، شمارهٔ ۳۳، بهار ۱۳۹۷ش.
* پورعلی، سیدمرتضی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، پژوهش‌های مطالعات اسلامی معاصر، سال ۱، شماره ۳، ۱۴۰۲ش.
*شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش.
* تاج‌السلطنه، خاطرات تاج‌السلطنه، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، تاریخ ایران، ۱۳۶۱ش.
*طباطبایی، سیدجواد، ایران در دورهٔ فتحعلی‌شاه، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
* تاجبجش، احمد،تاریخ تمدن و فرهنگ در دوره قاجار، شیراز، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۷ش.
*علی‌زاد بیرجندی، زهرا، «عوامل مؤثر بر گزینش الگوهای سبک زنگی در دورهٔ قاجار»، مجلهٔ جستارهای تاریخیهٔ سال یازدهم، شمارهٔ ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
* «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
*فرهاد میرزا، معتمدالدوله، سفرنامهٔ فرهاد میرزا، تهران، توس، ۱۳۶۶ش.
* «تصویری قدیمی از جشن نیمه شعبان در دوره قاجار | قاجارها نیمه شعبان را چگونه جشن می‌گرفتند؟»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۴۰۱ش.
*لمبتون، آ.ک. س، ایران عصر قاجار، ترجمه سیمین فصیحی، مشهد، جاودان‌خرد، ۱۳۷۵ش.
* حاجی آقابابایی، محمدرضا، گونه‌شناسی نثر فارسی در عصر قاجار، تهران، مهراندیش، ۱۴۰۰ش.
*محمودآبادی، مهدیه، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه، ۱۲۶۸ تا ۱۳۱۵ق»، مجلهٔ تاریخ‌پژوهی، شمارهٔ ۵۱، ۱۳۹۱ش.
* جعفری، علی‌اکبر، «بررسی و تحلیل بحران های تأثیرگذار اجتماعی و اقتصادی در ایران از سقوط صفویه تا برآمدن قاجار (1210-1135ه.ق/ 1797-1723م)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۸۸ش.
*مدرسی، علی، مرد روزگاران مدرس شهید نابغهٔ ملی ایران، تهران، هزاران، ۱۳۷۴ش.
* حسنی، سید رحمان، «درآمدی تحلیلی بر: پول‌، پیدایش بانک‌ها و تأثیر آن بر اقتصاد و تجارت در عصر قاجار (با تکیه بر فعالیت‌‌های بانکداری روس و انگلیس در ایران»، مجلۀ تاریخ روابط خارجی، شماره ۴۸، ۱۳۹۰ش.
*مزینانی، محمدصادق، سرگذشت، افکار و آثار آیت‌الله شهید سیدحسن مدرس، قم، مؤسسهٔ کتاب‌شناسی شیعه، ۱۳۹۳ش.
* «خارجی‌ها کدام آیین‌های نوروزی را تغییر دادند»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۵ش.
*مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، تهران، زوار، چاپ پنجم، ۱۳۸۴ش.
* داوودی، سمانه و ابطحی علی‌رضا، «بررسی خانواده و ازدواج در دوره قاجار با تکیه بر سفرنامه های خارجی»، پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۵ش.
*مهرآبادی، میترا، زن ایرانی به روایت سفرنامه‌نویسان فرنگی، تهران، آفرینش، ۱۳۷۹ش.
* دهقانی، محمدمهدی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریهٔ ابن خلدون»، مجلهٔ جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۱ش.
*«نظام قضایی دورهٔ قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۳۹۵ش.
* رجبی، علی‌اصغر و دیگران، «تأثیر تحوالت فرهنگی بر نوسازی در ایران قاجار (مطالعه موردی از دوره فتحعلی شاه تا پایان سلطنت مظفرالدین شاه)»، مجلۀ یافته‌های تاریخی، شماره ۴، 1403ش.
*«نظام طبقاتی دورهٔ قاجار از اشراف تا لوتی‌ها»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۱ش.
* رحیمی، پرستو، «تفریحات و سرگرمی‌های ایرانیان از روزگار صفوی تا دوره پهلوی دوم »، وب‌سایت مرکز مطالعات ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۳۹۴ش.
*والنتین، ژوکوفسکی، اشعار عامیانهٔ ایران (در عصر قاجاری)، تصحیح و توضیح عبدالحسین نوایی، تهران، اساطیر، ۱۳۸۲ش.
* «روایت‌هایی از خانه و خانواده ایرانی در روزگار قاجار»، وب‌سایت مرکز مطالعات ایران و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۵ش.
*هاشمیان، احمد، تحولات فرهنگی ایران در دورهٔ قاجاریه و مدرسهٔ دارالفنون، تهران، مؤسسهٔ جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب، ۱۳۷۹ش.
* زرگری‌نژاد، غلام‌حسین و علی‌پور، نرگس، «نگاهی به وضعیت کنیزان، غلامان و خواجگان در عصر قاجار»، مجلهٔ پژوهش‌های تاریخی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، مرداد ۱۳۸۸ش.
* «ستون فقرات ایران عصر قاجار»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
* شریفی شکوه، زینب، «وضعیت فکری و فرهنگی ایران در عصر قاجار»، مجلهٔ فرهنگ پژوهش، شمارهٔ ۳۳، بهار ۱۳۹۷ش.
* شکاریان، محمدعلی و دیگران، «تحلیل وضعیت زبان، گویش و لهجه‌های ایران باتوجه به اطلاعات ارائه‌شده در سفرنامه‌های خارجی عصر قاجار»، مجلۀ زبان فارس و گویش‌های ایرانی، شماره ۱۵، ۱۴۰۲ش.
* شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش.
* «صنایع‌دستی دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
* عالمی، خدیجه و فاطمه، علی‌محمد، «وضعیت بهداشت عمومی در عصر قاجار از نگاه سیاحان خارجی (1227-1304ش)»، مجلۀ پژوهش‌های ایران‌شناسی، شمارۀ ۱، ۱۴۰۱۴ش، ص۹۳-۱۰۲.
* علی‌زاد بیرجندی، زهرا، «عوامل مؤثر بر گزینش الگوهای سبک زنگی در دورهٔ قاجار»، مجلهٔ جستارهای تاریخیهٔ سال یازدهم، شمارهٔ ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
* فرهاد میرزا، معتمدالدوله، سفرنامهٔ فرهاد میرزا، تهران، توس، ۱۳۶۶ش.
* فرهمند، نسیم، «آموزش و نهادهاي آموزشی دختران در دورهي قاجار»، فصلنامه پارسه، شمارۀ ۲۶، ۱۳۹۵ش.
* کمالی، محمدرضا، «بررسی معماری دوره ی قاجارم» مجله دانش مرمت و میراث فرهنگی، شمارۀ ۵، ۱۳۸۸-۱۳۹۹ش.
* لمبتون، آ.ک. س، ایران عصر قاجار، ترجمه سیمین فصیحی، مشهد، جاودان‌خرد، ۱۳۷۵ش.
* محمودآبادی، مهدیه، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه، ۱۲۶۸ تا ۱۳۱۵ق»، مجلهٔ تاریخ‌پژوهی، شمارهٔ ۵۱، ۱۳۹۱ش.
* مدرسی، علی، مرد روزگاران مدرس شهید نابغهٔ ملی ایران، تهران، هزاران، ۱۳۷۴ش.
* مزینانی، محمدصادق، سرگذشت، افکار و آثار آیت‌الله شهید سیدحسن مدرس، قم، مؤسسهٔ کتاب‌شناسی شیعه، ۱۳۹۳ش.
* مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، تهران، زوار، چاپ پنجم، ۱۳۸۴ش.
* مهدوی، شیرین، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»، مجلۀ فرهنگ و مردم، شماره ۳۵ و ۳۶، ۱۳۸۹ش.
* نرگسی، رمضان، «عزادارى در عصر قاجار»، مجلۀ تاریخ در آیینه پژوهش، شمارۀ ۹، 1385ش.
* نصیری، مهدی، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، مجلۀ حوزه، شماره ۲۵، ۱۳۸۷ش.
* «نظام قضایی دورهٔ قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۳۹۵ش.
* «نظام طبقاتی دورهٔ قاجار از اشراف تا لوتی‌ها»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۱ش.
* «نگاهی به تاریخ احداث راه‌آهن سراسری ایران از دوره قاجار تا پهلوی اول»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۴۰۱ش.
* «نهاد تعليم و تربيت و آموزش در عصر قاجار چگونه و تحت نظر چه نهادي بود.»، وب‌سایت اندیشه قم، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۵ش.
* والنتین، ژوکوفسکی، اشعار عامیانهٔ ایران (در عصر قاجاری)، تصحیح و توضیح عبدالحسین نوایی، تهران، اساطیر، ۱۳۸۲ش.
* هاشمی، سید ضیاء و ایمانی خوشخو، محمدجواد، «مطالعه ابعاد هویت فرهنگی ایران در دوران صفویه و قاجاریه در سفرنامه‌های سفرنامه‌نویسان خارجی»، مجلۀ مطالعات ملی، شمارۀ ۶۷، ۱۳۹۵ش، ص۹-۱۲.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}
[[رده:مصورسازی]]

نسخهٔ کنونی تا ۳۰ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۳۲

ایران در دوران قاجاریه
پرچم ایران در سال‌های پایانی دوران قاجاریه
پرچم ایران در سال‌های پایانی دوران قاجاریه

ایران در دوران قاجاریه؛ دوره‌ای از تاریخ ایران با حاکمیت دودمان قاجار.

ایران در دوره قاجاریه، عرصۀ تحولات گسترده‌ای در عرصۀ فرهنگ و تمدن بود که زمینه‌ساز گذار از نظام سنتی به ساختارهای نوین شد. جامعۀ ایران در این دوره، با حفظ ساختار طبقاتی و پیوندهای خویشاوندی، شاهد نفوذ جریان‌های نوین فکری و فرهنگی ناشی از گسترش مناسبات با غرب بود. نظام آموزشی با حفظ مکتب‌خانه‌های سنتی، به‌تدریج شاهد تأسیس مدارس جدید و دارالفنون شد و زبان و ادبیات فارسی نیز با ظهور جریان‌هایی چون ادبیات بیداری و نثر نوین، تحولاتی اساسی را تجربه کرد. معماری، هنر، پوشاک و تفریحات نیز با اثرپذیری از الگوهای غربی، دستخوش تغییراتی شد که نشان از آغاز فرایند گذار از سنت به مدرنیته در عرصه فرهنگ ایرانی داشت. در عین حال، نهادهای دینی و مرجعیت شیعه با تکیه بر پایگاه مردمی خود، در این تحولات نقشی تعیین‌کننده ایفا کردند و اندیشه‌های نوین سیاسی چون مشروطه‌خواهی، برآمده از تعامل و گاه تقابل جریان‌های فکری مختلف در این دوره بود.

پیشینه

پس از سقوط صفویه، ایران دوره‌ای از پراکندگی سیاسی و ناپایداری را تجربه کرد که تا به قدرت رسیدن قاجاریه ادامه یافت. حکومت‌های افشاریه و زندیه علی‌رغم تلاش‌ برای بازگرداندن ثبات، به‌دلیل فقدان مشروعیت پایدار و درگیری‌های داخلی، در نهادینه سازی امنیت فراگیر و انسجام ملی در ایران ناکام ماندند. به باور صاحب‌نظران، این دوره از تاریخ ایران که با واگرایی ملی، تخریب بنیان‌های اقتصادی و تعطیلی مراکز علمی همراه بود، زمینه‌ساز ضعف ساختاری و عقب‌ماندگی کشور شد و ایران با شرایطی ضعیف به دوران حاکمیت قاجاریه وارد شد.[۱]

جمعیت

جمعیت ایران در اواخر دورۀ قاجار بین ۵ تا ۱۰ میلیون نفر برآورد شده است. در این دوران، نسبت شهرنشینی از ۱۰٪ به ۲۵٪ افزایش یافت، در حالی که سهم جمعیت ایلیاتی با کاهشی ۵۰درصدی، به ۲۵٪رسید.[۲] بخش عمدۀ جمعیت را روستاییان ساکن در نواحی حاصل‌خیز نظیر آذربایجان، خراسان و شمال ایران تشکیل می‌دادند. پراکندگی این جمعیت تابع دسترسی به منابع آب، خاک حاصل‌خیز و نظام مالکیت بود و روستاها در ادوار بحران‌های سیاسی و زیستی، به‌عنوان پناهگاه عمل می‌کردند.[۳]

طبقات اجتماعی

قشربندی اجتماعی ایران در دورۀ قاجار ساختاری کثرت‌گرا داشت که در آن پیوندهای خویشاوندی و نظام خانوادگی بر تفاوت‌های طبقاتی غلبه می‌کرد. گروه‌های اجتماعی بر اساس شاخص‌هایی چون شغل، ثروت، نسب، جایگاه مذهبی و سبک زندگی از یکدیگر متمایز می‌شدند.[۴]

  • روحانیون: عالمان دینی در شئون مذهبی، سیاسی و اداری اثر داشتند و در وقایع سیاسی مهمی مانند لغو قراردادهای استعماری و نهضت مشروطه نقش محوری ایفا کردند. واعظان و امامان جماعت گاهی در اجرای اوامر حکومتی نیز مشارکت داشتند.[۵]
  • اشراف: خاندان‌های اعیان که مناصبی مانند وزارت را به‌صورت موروثی یا با حکم شاه و با القابی خاص در اختیار داشتند، معمولاً طبقه حاکم را تشکیل می‌دادند. ویژگی‌هایی چون ازدواج درون‌گروهی و چندهمسری در میان آنان رایج بود و بر آموزش فرزندان در منزل و با تمرکز بر قرآن، متون مذهبی، زبان عربی و ادبیات فارسی، تأکید داشتند.[۶] روابط شاهزادگان با شاه، بر اساس پیشینهٔ خانوادگی مادر، دست‌آوردهای شخصی و ترتیب تولد تعریف می‌شد.[۷]
  • مالکان بزرگ: افراد این طبقه، با تکیه بر قدرت مالی و سلطه بر رعایا، در امور سیاسی دخالت می‌کردند و از نیروهای انتظامی برای حفظ ثروت و سلطه خود استفاده می‌کردند. در این طبقه نیز آداب‌ورسوم ازدواج و روابط اجتماعی، معمولاً محدود به افراد همین طبقه بود.[۸]
  • بازرگانان: بازرگانان عمامه شیرشکری یا کلاه پوست بخارایی به سر می‌گذاشتند، قبا و عبای نایینی می‌پوشیدند و خانه‌های وسیع داشتند.[۹]
  • روشنفکران: این گروه به‌صورت غالب از دیوان‌سالاران، نویسندگان، مورخان، جغرافی‌دانان، نسب‌شناسان، منجمان، پزشکان و شاعران تشکیل می‌شد که گذران زندگی آنها به حفظ ارتباط نزدیک با صاحب‌منصبان دولتی بستگی داشت.[۱۰]
  • فن‌سالاران: با اعزام دانشجویان به اروپا، ایجاد مدارس جدید، مسافرت به خارج و حضور اروپاییان در شهرهای بزرگ، طبقه فن‌سالار شروع به بالیدن کرد. طبقه فارغ‌التحصیلان مدارس خارجی و دارالفنون و مدرسهٔ علوم سیاسی، نقش مهمی در به‌روز کردن نظام اداری دولت و نیروهای ارتش ایفا کرد.[۱۱]
  • اصناف: در شهرها گروه‌بندی بر حسب حرفه و پیشه صورت می‌گرفت، ازجمله: نانوا، قصاب، بقال، عطار، سبزی‌فروش، بزاز، خیاط، قناد، نجار، حلب‌ساز، دباغ، رنگ‌رز، بنا و معمار.[۱۲]
  • لوتی‌ها: لوتی‌های ساکن در تمام شهرهای ایران کار و کاسبی معینی نداشتند و سربار دیگران بودند و با آنکه طفیلی محله خود محسوب می‌شدند، از هیچ‌گونه گردن‌کلفتی هم دریغ نمی‌ورزیدند.[۱۳]
  • غلامان و کنیزان: کنیزان و خواجگان بخشی از دارایی ثروتمندان را تشکیل می‌دادند. کنیزان به‌عنوان زن صیغه‌ای یا دائمی وارد حرمسراها می‌شدند یا به کارهای خانگی می‌پرداختند و غلامان در امور نظامی، خدمات خانگی، نگهبانی، کشاورزی و سایر زمینه‌ها به کار گرفته می‌شدند.[۱۴]
  • گروه‌های بی‌طبقه: متکدیان، درویش‌ها، مطرب‌ها و دلقک‌ها ازجمله افراد بی‌طبقه بودند. درویش‌ها و متکدیان از جامعه تغذیه می‌کردند. مطرب‌ها صاحب درآمد بودند، اما به‌دلیل دید تحقیرآمیز جامعه به آنها، با گدایان در یک ردیف قرار می‌گرفتند. علت دید تحقیرآمیز به مطرب‌ها این بوده که نواختن آلات موسیقی مقبولیت و مشروعیت اجتماعی نداشت، تا جایی که اشراف و اصیل‌زادگان آن را عیب می‌دانستند؛ همچنین مطرب‌ها چندان پایبند به قیود مذهبی و عرفی جامعه نبودند.[۱۵]

خانواده

خانواده گسترده شکل غالب خانواده‌ها در دورۀ قاجار بوده است و اعضای آن بیش از دو نسل از افراد را در بر می‌گرفت. خانه‌ها نیز به‌گونه‌ای طراحی می‌شدند که هم امکان زندگی گروهی و هم استقلال نسبی هر خانواده را فراهم آورند. خانواده‌ها شامل خدمتکاران، بستگان دور و مهمانان نیز می‌شدند و جمعیت آنها همواره در نوسان بود.[۱۶]

تشکیل خانواده با خواستگاری آغاز می‌شد که اغلب از طریق زنان واسطه انجام می‌گرفت و انتخاب همسر بر اساس نظر والدین صورت می‌پذیرفت. پس از توافق اولیه، خانواده داماد به خانه عروس می‌رفت و درباره مسائل مالی از جمله شیربها و جهیزیه گفت‌وگو می‌کرد. مراسم نامزدی و عقد در روزی خوش‌یمن برگزار می‌شد و عقدنامه صرفاً توسط عاقد امضا می‌گردید.‌‌‌‌‌ مهریه در این دوره اهمیت یافت و خانواده‌ها ترجیح می‌دادند به‌جای شیربهای نقد، مهر دختر را افزایش دهند. ازدواج دائم رایج‌ترین شکل ازدواج بود، چندهمسری و ازدواج موقت نیز وجود داشت. در جامعه مردسالار آن دوره، زنان نفوذ چندانی نداشتند و اغلب مطیع شوهر یا پدر خود بودند. طلاق به‌صورت رجعی و قطعی انجام می‌شد و فرزندان در همه موارد نزد پدر باقی می‌ماندند و مادر از حق حضانت محروم بود.[۱۷]

جایگاه زنان

نوشتار اصلی: زن در دوره قاجار

سبک زندگی زنان در دورۀ قاجار نسبت به مردان تفاوت داشت و محققان به محدودیت‌هایی چون فرصت‌های شغلی، تردد در فضای عمومی و ازدواج اجباری اشاره کرده‌اند.[۱۸] زنان همچنین سواد و پایگاه اجتماعی پایین‌تر و مشارکت ناچیزی در مناسبات قدرت داشتند. با این حال، زنان طبقات فرادست از تفریحات، پوشش و آموزش‌هایی مانند موسیقی، زبان فرانسه و فلسفه بهره‌مند بودند و به انگاره‌های نوین چون تساوی حقوق و گرایش به مشروطه روی آوردند که در زندگی‌نامه تاج‌السلطنه بازتاب یافته است.[۱۹]

حکومت قاجار

میرزای شیرازی، مرجع تقلید شیعه و صادرکننده فتوای تاریخی تحریم تنباکو
میرزای شیرازی، مرجع تقلید شیعه و صادرکننده فتوای تاریخی تحریم تنباکو در دوره قاجار
نوشتار اصلی: قاجاریه

در دورۀ قاجاریه، شاه در رأس هرم قدرت قرار داشت و اختیارات او در عزل و نصب وزرا، ضبط اموال و جان رعایا نامحدود بود. شاهزادگان، درباریان، رؤسای ایلات بزرگ و حکام محلی در ردۀ دوم قدرت بودند. مردم تضمینی برای جان و مال خود نداشتند و سلاطین قاجار همۀ زمین‌ها را ملک خود می‌دانستند. امیران و حاکمان محلی که اغلب از بستگان شاه بودند، با القاب مختلف، هر گونه ستم را برای خود مجاز می‌دانستند.[۲۰] در این دوره، انگلیس و روسیه بر فرهنگ و سیاست کشور سلطه یافتند و امتیازات اقتصادی متعددی به دست آوردند. واگذاری امتیاز تنباکو به یک شرکت انگلیسی با فتوای میرزای شیرازی لغو شد.[۲۱]

نظام اداری قاجار با اقتباس از تشکیلات صفویه سامان یافت و در دورۀ فتحعلی‌شاه، مناصب کلیدی چون صدراعظم، مستوفی‌الممالک و منشی‌الممالک شکل گرفتند. از اوایل این دوره، نخستین وزارتخانه‌ها به تقلید از غرب تأسیس شدند و در دورۀ ناصری گسترش یافتند.[۲۲] در ابتدای قاجاریه، مرجع رسمی قانون وجود نداشت و اختلافات توسط علما یا به‌صورت کدخدامنشی حل می‌شد. در زمان ناصرالدین‌شاه، عدلیه و دیوان‌خانه شکل گرفت و دعاوی حقوقی توسط روحانیون و دعاوی غیرحقوقی توسط مقامات دولتی رسیدگی می‌شد.[۲۳][۲۴]

دین

مراسم عزاداری در ایام محرم در عصر قاجار
مراسم عزاداری در ایام محرم در عصر قاجار

در دوران قاجار، آموزه‌های اسلام و تشیع، زیربنای اعتقادی و رفتاری اکثر مردم را تشکیل می‌داد و شعائری چون روضه‌خوانی، تعزیه و سوگواری محرم، همبستگی اجتماعی را استحکام می‌بخشید. با این حال، خرافاتی مانند دعانویسی، طلسم و اعتقاد به جادو نیز میان مردم رواج داشت.[۲۵] در دورۀ قاجار، اکثریت جمعیت ایران را مسلمانان (اعم از شیعه و سنی) تشکیل می‌دادند و اقلیت‌های دینی از جمله یهودیان، ارامنه و آشوریان، در هر شهر به محلات خاص خود محدود بودند و امکان سکونت در محلات مسلمان‌نشین را نداشتند.[۲۶] حاکمیت شریعت در دورۀ قاجار، به شکل‌گیری فضایل اخلاقی در جامعه انجامید و تربیت فرزند بر پایهٔ آموزش فقه اسلامی، عبادات، پاک‌دامنی و پرهیز از محرماتی چون شراب و قمار استوار بود. خانواده‌ها با تشویق فرزندان به ازدواج به‌هنگام، می‌کوشیدند آنان را از انحراف اخلاقی مصون دارند.[۲۷] شاهان قاجار در ابتدا به اسلام و مذهب شیعه توجه داشتند و با علما رابطهٔ خوبی برقرار کردند؛ مبارزه با بابیت، احترام به آیین‌های مذهبی و شرکت در عزاداری در ماه محرم، شاهان قاجار را نزد مردم و روحانیت، موجه نشان می‌داد؛ اما با فاصله‌گرفتن تدریجی شاهان از دین‌داری، نارضایتی عمومی افزایش یافت و ناکارآمدی دربار بیشتر شد.[۲۸]

مناسبات دولت و روحانیون

روابط دولت قاجار با روحانیون در دوره‌های مختلف فراز و فرودهایی داشت. برای مثال آغامحمدخان با وجود آنکه برای کسب مشروعیت، حمایت از مذهب شیعه را اعلام کرد، مشروعیت خود را بیش از آنکه بر پایه دین استوار کند، بر نظام ایلی و ارتش متکی ساخت، اما فتحعلی‌شاه برای کسب مشروعیت به همکاری گسترده با علما روی آورد. در دوره محمدشاه، نفوذ وزیر صوفی‌مشرب شاه موجب دشمنی و کشمکش دولت با علما شد و آنان را به تکیه بر قدرت مردمی واداشت. در دورۀ ناصرالدین‌شاه، گرایش‌های غرب‌گرایانه شاه و واگذاری امتیازات به بیگانگان، روحانیون را به مخالفت با دولت کشاند و رقابت بر سر قدرت، در نهایت به طرح نظریات جدیدی چون مشروطه انجامید.[۲۹]

نهاد مرجعیت شیعه در دورۀ قاجار از جایگاهی عمدتاً علمی به نهادی تأثیرگذار در امور اجتماعی و سیاسی تبدیل شد. در نیمۀ دوم عصر قاجار، مرتضی انصاری با بازخوانی اندیشه سیاسی شیعه، مبانی فقهی لازم را برای جنبش‌های عدالت‌خواهی فراهم آورد و مرجعیت مطلق و متمرکز شیعه را استوار ساخت. تحول بعدی در فقه سیاسی شیعه با تأسیس حوزۀ سامرا توسط میرزای شیرازی رخ داد و در ادامه، اندیشمندانی چون محمدکاظم خراسانی، محمدحسین نائینی و محمداسماعیل محلاتی، نظریه مشروطه را بر اساس اصول فقهی تبیین کردند و آن را به‌عنوان ساختاری برای محدود ساختن استبداد و جلوگیری از نفوذ بیگانگان توجیه کردند.[۳۰]

زبان رسمی و گویش‌ها

زبان دربار در ابتدای دورۀ قاجار ترکی بود و از دوره ناصرالدین‌شاه به بعد، فارسی جایگاه رسمی یافت. مناطق مختلف ایران از جمله خراسان، کرانه‌های دریای خزر، مناطق کردنشین، لرستان، بختیاری و کرمانشاه دارای گویش‌های ویژه‌ای بودند که برخی از آنها ریشه در زبان‌های باستانی چون پهلوی و اوستا داشتند. گویش‌های لکی، قهرودی، دری یزدی و نطنزی در زمرهٔ زبان‌های بازمانده از فارسی میانه محسوب می‌شدند، در حالی که گویش‌های کردی و لکی کمتر از سایر گویش‌ها از ترکی تأثیر پذیرفته بودند. بیشترین تنوع گویشی در منطقه مازندران مشاهده شد و گویش براهویی در سیستان با زبان هندی آمیخته بود. همچنین زبان‌های دیگری مانند عربی، ارمنی، گرجی، عبری و نسطوری در بخش‌هایی از ایران رواج داشتند و فارسی بر زبان‌های اروپایی به‌ویژه انگلیسی تأثیر گذاشته بود.[۳۱]

آداب و آیین‌های اجتماعی

خوراک و تغذیه

آبگوشت‌خوری کودکان در دوره قاجار
آبگوشت‌خوری کودکان در دوره قاجار؛ ابراهیم، اسمعیل و معصومه، نوادگان حسین قاطرچی و سکینه در آلبوم ظل‌السلطان

زندگی روزمره در دورۀ قاجار با ویژگی‌های خاصی در سبد مصرف خانوار، آداب مذهبی و شیوهٔ تغذیه همراه بود. خانه‌ها با وجود اتاق‌های متعدد، کاربردهای چندمنظوره داشتند و نشستن بر روی زمین و غذاخوردن بر روی سفره، از سنت‌های رایج بود. اثاثیهٔ خانه‌ها شامل قالی، تشک، پشتی، گنجه و سماور بود و از میز و صندلی استفاده نمی‌شد؛ روشنایی با چراغ نفتی و گرمایش با کرسی و منقل تأمین می‌گردید. غذاهای اصلی شامل برنج، سبزیجات، میوه و لبنیات بود و قاشق و چنگال معمول نبود.[۳۲]

نان که روزانه تهیه می‌شد، قلم اصلی تغذیه بود. وعدهٔ صبحانه شامل چای، نان و پنیر؛ ناهار معمولاً آش یا آبگوشت؛ شام مفصل‌ترین وعده با انواع پلو، خورش و کوکو بود. گوشت گوسفند در طبقات مرفه و گوشت بز در طبقات پایین‌تر مصرف می‌شد. میوه، سبزی و لبنیات به‌صورت روزانه یا فصلی تهیه می‌شد و در تابستان، خانواده‌ها با تهیهٔ مربا، ترشی و رب، مایحتاج زمستان را ذخیره می‌کردند. خرید مایحتاج در طبقات بالا توسط ناظر یا مرد خانه و در طبقات کارگر بر عهدهٔ مردان بود.[۳۳]

جشن‌ و عزاداری

ایرانیان در دوران قاجاریه، جشن‌های مذهبی همچون عید قربان، عید فطر، عید غدیرخم،[۳۴] نیمه شعبان[۳۵] و ولادت امام رضا[۳۶] و جشن‌های چهارشنبه‌سوری و‌ جشن نوروز را برگزار می‌کردند.[۳۷]

محققان دوران قاجار را نقطۀ عطفی در تحول و گسترش آیین‌های عزاداری امام حسین می‌دانند. از دیدگاه آنان، در این دوره، عزاداری از شکلی نیمه‌رسمی و وابسته به حمایت‌های حکومتی در دوره‌های پیشین، به پدیده‌ای کاملاً مردمی تبدیل شد که همهٔ طبقات اجتماعی در آن مشارکت داشتند. به اعتقاد پژوهشگران، از مهم‌ترین ویژگی‌های عزاداری در این دوره می‌توان به حضور گستردهٔ زنان در مجالس، توسعهٔ زمانی عزاداری فراتر از دههٔ اول ماه محرم، شکل‌گیری هیئت‌های منظم و تکیه‌های شهری و نیز رواج گستردهٔ تعزیه به‌عنوان نمایشی مذهبی و مردمی اشاره کرد. همچنین، به نظر آنان، مجالس عزاداری در این دوره کارکردی دوگانه یافتند و افزون بر جنبهٔ مذهبی، به بستری برای طرح مسائل سیاسی، از جمله در جریان نهضت مشروطه، تبدیل شد.[۳۸]

پوشاک

نوشتار اصلی: پوشاک دوره قاجار

پوشاک در دورۀ قاجار یکی از ابزارهای اصلی بازنمایی تمایزات طبقاتی بود. اقشار مرفه با استفاده از پارچه‌های گران‌بهایی چون ترمه، اطلس و ابریشم و تزیینات فلزی، شکوه خود را به نمایش می‌گذاشتند، در حالی که طبقات فرودست به پوشاکی ساده از جنس کرباس و نمد بسنده می‌کردند. این تفاوت در تمامی اجزای پوشش، از کلاه و شال‌کمر تا قبا و شلوار، به‌وضوح دیده می‌شد و نوع، اندازه و نحوهٔ آرایش لباس نیز نمایانگر جایگاه و منزلت فرد در سلسله‌مراتب اجتماعی بود.[۳۹]

تفریحات

چهار مرد در قهوه خانه‌ای در دوره قاجار
تصویری از چهار مرد در قهوه خانه‌ای در دوره قاجار

تفریحات مردم ایران در دورۀ قاجار تا میانهٔ این عصر، بیشتر جنبهٔ جمعی داشت و بازی‌هایی چون کبوتربازی، شطرنج، نقالی و شاهنامه‌خوانی در قهوه‌خانه‌ها رواج داشت. از دورۀ ناصرالدین‌شاه به بعد، با اثرپذیری از سفرهای شاهان به اروپا، تفریحات جدیدی مانند باغ‌وحش، سینما و تئاتر به ایران وارد شد که ابتدا میان طبقات فرادست رواج یافت، هرچند ورزش‌های سنتی مانند کشتی در زورخانه‌ها، همچنان میان طبقات پایین‌تر جایگاه خود را حفظ کرد. در اواخر دوره قاجار، سفر به‌عنوان یکی از تفریحات مهم، به‌ویژه به مناطق شمالی کشور، رواج یافت.[۴۰]

آموزش

مکتب‌خانه

در دورۀ قاجار، آموزش عمومی بر پایهٔ مکتب‌خانه‌ها استوار بود که در مساجد، حوزه‌های علمیه یا خانه‌ها دایر می‌شدند. برنامهٔ درسی شامل یادگیری حروف الفبا، روخوانی قرآن، متون کلاسیک مانند گلستان سعدی و مقدمات صرف و نحو بود.[۴۱] در این نظام، تنبیه بدنی متداول بود، اگرچه در مکتب‌خانه‌های خصوصی اعیان که توسط طلاب اداره می‌شد، کیفیت آموزش بالاتر و شدت تنبیه کمتر بود.[۴۲] تحصیل دختران تا پیش از مشروطه عمدتاً به مکتب‌خانه‌ها و آموزش‌های خصوصی محدود بود، اما در آستانهٔ انقلاب مشروطه، مدارس دخترانه به سبک جدید پدید آمدند.[۴۳]

نوسازی و آموزش عالی

از اواسط دورهٔ قاجار، در پی انتقاد روشنفکران از مکتب‌خانه‌ها و اعزام محصلان به اروپا، نظام آموزشی به سبک غربی شکل گرفت.[۴۴] تأسیس دارالفنون (۱۲۶۸ق) نقطهٔ عطفی در آغاز آموزش عالی و علوم جدید بود.[۴۵] با تصویب قانون اساسی معارف در ۱۲۹۰ش، گام‌های اجرایی برای نظام‌مندسازی مدارس برداشته شد و با تصویب قانون وزارت معارف در ۱۳۲۸ق، آموزش عالی در ایران به ساختاری متمرکز و رسمی تحت نظارت دولت تبدیل گردید.[۴۶]

  • کودکان نشسته گرداگرد معلم در حال آموزش در مکتب‌خانه‌ای سنتی
    گروهی از کودکان نشسته گرداگرد معلم در حال آموزش در مکتب‌خانه‌ای سنتی.
  • تصویری از سردر دالفنون
    تصویری از سردر دالفنون
  • لسان‌الملک از تاریخ‌نگاران دوره قاجار
    لسان‌الملک از تاریخ‌نگاران دوره قاجار

وضعیت علمی

حکومت قاجار برای مواجهه با عقب‌ماندگی‌ها و جبران شکست‌های نظامی، به گسترش روابط علمی با اروپا، اعزام هیئت‌های نظامی و محصلان روی آورد.[۴۷] در حوزهٔ علوم عقلی و فلسفه، اگرچه سطح فعالیت نسبت به دورهٔ صفویه کاهش داشت، فیلسوفانی چون ملا هادی سبزواری و میرزا ابوالحسن جلوه در این دوره فعال بودند.[۴۸] فن تاریخ‌نویسی نیز به‌دلیل اهتمام دربار به ثبت وقایع سلطنتی رونق یافت و تاریخ‌نگارانی همچون لسان‌الملک و صنیع‌الدوله آثار متعددی پدید آوردند. تاریخ‌نگاران دیگر مانند میرزاجعفر، حقایقی از این دوران را فاش ساخته‌اند.[۴۹] علم جغرافیا نیز با تأسیس رشته‌های نقشه‌کشی و مهندسی در دارالفنون، از حوزه‌ای مهجور به شاخه‌ای علمی و مورد توجه تبدیل شد.[۵۰]

اقتصاد

کشاورزان در حال شخم‌زدن زمین با گاوآهن در دوره قاجار
کشاورزان در حال شخم‌زدن زمین با گاوآهن در دوره قاجار.

کشاورزی و دامپروری: در دوره قاجار، اقتصاد ایران ساختاری سنتی داشت و حدود ۷۰ درصد جمعیت را کشاورزان تشکیل می‌دادند که اصلی‌ترین گروه مولد ثروت محسوب می‌شدند. غلات، پنبه، توتون، حبوبات و محصولات صیفی از مهم‌ترین تولیدات کشاورزی این دوره بودند. نظام بهره‌برداری بر پایه مناسبات ارباب‌رعیتی استوار بود[۵۱] و حفر و نگهداری قنات‌ها روش اصلی تأمین آب کشاورزی به‌شمار می‌رفت؛ به‌ویژه در دورۀ صدارت حاجی میرزا آقاسی، توجه به احیای قنات‌ها و آبادانی روستاها افزایش یافت.[۵۲]

دامداری از دیگر ارکان اقتصاد سنتی ایران بود. نگهداری و پرورش گاو، گوسفند، اسب، شتر، الاغ، مرغ و خروس رواج داشت. ایلات و عشایر در مناطقی چون فارس، آذربایجان و خراسان، تولیدکنندگان اصلی فرآورده‌های دامی نظیر گوشت، پوست، لبنیات و پشم بودند و با کوچ فصلی از چراگاه‌های طبیعی استفاده می‌کردند. این بخش از جمعیت، منبع درآمدی مهمی برای دولت محسوب می‌شد و دامداران موظف به پرداخت مالیات بر اساس فهرست‌های معین بودند.[۵۳]

کارگران مشغول فعالیت در مزرعه خشخاش در دوره قاجار
کارگران مشغول فعالیت در مزرعه خشخاش در دوره قاجار؛ عکس منسوب به آنتوان سوروگین.

صادرات: محصولات کشاورزی و دامی شامل پنبه، تنباکو، برنج، ابریشم، خشکبار، پشم و تریاک، ارکان اصلی صادرات ایران را تشکیل می‌دادند. با این حال، به‌دلیل ضعف در صنایع داخلی، وابستگی به واردات کالاهای اروپایی به‌تدریج افزایش یافت و بازرگانان خارجی با مطالعه ظرفیت‌های اقتصادی کشور، بر تجارت خارجی ایران تسلط پیدا کردند.[۵۴]

کارگاه نخ‌ریسی در کاشان در دوره قاجار
کارگاه نخ‌ریسی در کاشان در دوره قاجار؛ استاد و شاگرد در حال کار با دستگاه نخ‌ریسی.

صنعت و معدن: در دورۀ قاجار، بخش مهمی از نیازهای مصرفی جامعه از طریق تولیدات داخلی و صنایع دستی تأمین می‌شد. این صنایع طیف متنوعی را دربر می‌گرفت، از جمله پارچه‌بافی، چرم‌سازی، صنایع فلزی و چوبی، زرگری، سفال‌گری، شیشه‌گری و نیز تولیدات روستایی و خوراکی. در کنار این‌ها، برخی صنایع جدید نیز به‌صورت محدود و عمدتاً در انحصار دولت شکل گرفت که از آن جمله کارخانه‌های ضرب سکه، قورخانه، تسلیحات، بلورسازی و چینی‌سازی ذکر شده است. صنعت چاپ نیز ابتدا در آذربایجان و سپس در تهران رواج یافت و با گذار تدریجی از چاپ سنگی به چاپ سربی، در گسترش سواد و افزایش دسترسی به اطلاعات نقش داشت.[۵۵]

با وجود برخورداری ایران از منابع معدنی، در این دوره استخراج معادن به‌دلیل محدودیت‌های فنی و زیرساختی عمدتاً با مشارکت یا نفوذ خارجیان انجام می‌شد. در همین حال، برخی فعالیت‌های وابسته به فلزات، مانند تولید شمشیر و ساخت سلاح در شماری از شهرها ادامه داشت و از میان مواد معدنی، تولید سرب و لاجورد اهمیت بیشتری داشت، در حالی که بخشی از فلزات مورد نیاز کشور از خارج تأمین می‌شد.[۵۶]

تصویری از بانک شاهنشاهی ایران که با امتیاز ناصرالدین‌شاه قاجار و با فرمان ملکه ویکتوریا تأسیس شد
تصویری از بانک شاهنشاهی ایران که با امتیاز ناصرالدین‌شاه قاجار در ۱۱ بهمن ۱۲۶۷ خورشیدی به بارون جولیوس دو رویتر واگذار و با فرمان ملکه ویکتوریا تأسیس شد.

نظام پولی و بانکی: نظام پولی دورۀ قاجار بر سکه‌های طلا و نقره و واحدهایی چون قران، تومان و شاهی استوار بود. ضرب سکه در شهرهای مختلف به‌صورت غیرمتمرکز انجام می‌شد و همین امر به بی‌ثباتی پولی دامن می‌زد. با تأسیس بانک شاهنشاهی و بانک استقراضی روس، بانکداری جدید در ایران شکل گرفت و این مؤسسات در اعطای وام و تسهیل مبادلات تجاری نقش داشتند؛ هرچند در برخی پژوهش‌ها، فعالیت آن‌ها در پیوند با گسترش نفوذ اقتصادی قدرت‌های خارجی نیز ارزیابی شده است.[۵۷]

زیرساخت‌ها

راهداری و حمل‌ونقل

قطار خط آهن تهران-شهر ری در دوره قاجار
قطار خط آهن تهران-شهر ری در دوره قاجار

راه‌های ارتباطی ایران در زمان قاجار از نوع جاده‌های ارابه‌رو، سواره‌رو و پیاده‌رو بود که به‌طور عمده برای حمل مرسولات پستی ساخته شده بودند. وسایل نقلیه شامل گاری‌های چهارچرخ و چارپایانی چون قاطر، شتر و الاغ بود و حمل‌ونقل کالا توسط ماکری‌ها با نرخ معین انجام می‌شد.[۵۸] مرسولات به وسیلهٔ گاری‌های روباز چهار اسبه در جاده‌های ارابه‌رو و به‌وسیلهٔ پیک‌های سوار در راه‌های سواره‌رو حمل‌ونقل می‌شد.[۵۹] اندیشهٔ احداث راه‌آهن از اوایل سلطنت ناصرالدین‌شاه مورد توجه بود، اما رقابت روسیه و انگلستان و کمبود منابع مالی مانع از تحقق آن شد. تا پیش از دوران پهلوی، خطوط کوتاهی مانند راه‌آهن تهران ـ حضرت عبدالعظیم (۱۲۶۶ش) و جلفا ـ تبریز (۱۲۹۵ش) ساخته شد.[۶۰]

بهداشت و درمان

بهداشت فردی و عمومی در نیمهٔ نخست دورۀ قاجار در سطح مطلوبی نبود و حمام‌های عمومی کیفیت مناسبی نداشتند. از اواسط دورهٔ ناصری، دولت سیاست‌هایی برای بهبود بهداشت عمومی در پیش گرفت و اقداماتی چون تأسیس بیمارستان‌ها، مریض‌خانه‌ها، انستیتوت پاستور و ادارهٔ صحیهٔ عمومی انجام داد. همچنین واکسیناسیون عمومی، قرنطینه و صدور مجوزهای رسمی برای مشاغل پزشکی از دیگر اقدامات این دوره بود.[۶۱]

تأمین آب

آب شهر از طریق قنات‌ها و جوی‌ها تأمین و در آب‌انبارهای عمومی یا خصوصی ذخیره می‌شد. در محلات، میراب مسئول تقسیم عادلانهٔ آب میان خانه‌ها بود و در اواخر دورهٔ قاجار، سقاها آب آشامیدنی را به درب خانه‌ها می‌آوردند. خانواده‌های مرفه از چاه یا قنات اختصاصی بهره‌مند بودند و آب‌انبارها برای نگهداری مواد غذایی فاسدشدنی استفاده می‌شدند.[۶۲]

معماری

معماری دورۀ قاجار تداوم سنت‌های پیشین، به‌ویژه صفوی است که با ورود عناصری چون خیابان و میدان، تحت تأثیر معماری اروپا، به شکل‌گیری «معماری خیابانی» انجامید.

مساجد: معماری مسجد در دورۀ قاجار از نظر طرح کلی، یعنی داشتن چهار ایوان، شبستان، گنبد و مناره، برگرفته از معماری صفوی است؛ اما ویژگی‌هایی چون ورودی‌های سه‌گانه حجیم و جبهه اصلی قبله با یک گنبدخانه و سه جبهه کم‌عمق‌تر (متأثر از معماری هند)، آن‌ها را متمایز می‌کرد. مناره‌ها نیز در این دوره کوتاه‌تر و باریک‌تر شدند.

مسجد و مدرسه سپهسالار در حال ساخت
مسجد و مدرسه سپهسالار در حال ساخت، حدود ۱۳۰۰ قمری

مدارس: مدرسه سپهسالار نمونه شاخص این دوره است. حجره‌های طلاب با نظم سلسله‌مراتبی و حیاط‌های کوچک هشت‌ضلعی در کنج صحن، از ویژگی‌های معماری مدرسه در دوران قاجار است. در تزیینات نیز از ترکیب کاشی، گچ، سنگ مرمر و چوب استفاده می‌شد.

باغ‌ها: سنت باغ‌سازی ایرانی تا اواسط این دوره ادامه یافت، اما در زمان ناصرالدین‌شاه تحت تأثیر معماری غربی و ایتالیایی تغییر کرد که نمود آن در حوض‌های بیضی‌شکل دیده می‌شود.[۶۳]

خانه‌ها: معماری خانه‌های طبقات مرفه بر اساس تفکیک فضای اندرونی و بیرونی بود. ورودی خانه از طریق راهرویی باریک به هشتی و سپس به حیاط‌های اندرونی و بیرونی ختم می‌شد. اتاق‌ها کاربردهای چندگانه داشتند و آشپزخانه در بخش اندرونی قرار می‌گرفت. تأمین آب از قنات یا جوی و ذخیره آن در آب‌انبار صورت می‌پذیرفت.[۶۴]

دیگر عناصر: معماری پل‌ها، گرمابه‌ها، بازارها و یخچال‌ها عمدتاً تداوم سبک صفوی بود؛ با این حال نوآوری‌های محدودی مانند ساخت تیمچه و جام‌خانه در بازارها و تغییر در مصالح یخچال‌ها رخ داد. بادگیرها (به‌ویژه بر روی آب‌انبارها و خانه‌ها)، پنجره‌های ارسی و سنتوری از عناصر رایج بودند. ارسی‌ها با گره‌سازی و شیشه‌های رنگی آراسته می‌شدند و روزن‌های بالای آن‌ها به شکل قوس و هلال بود.[۶۵]

هنر و ادبیات

پرتره ناصرالدین‌شاه قاجار اثر محمد غفاری معروف به کمال‌الملک
پرتره ناصرالدین‌شاه قاجار اثر محمد غفاری معروف به کمال‌الملک

در دورۀ قاجار، هنر با تداوم برخی سنت‌های زندیه آغاز شد و در زمان فتحعلی‌شاه، پیکرنگاری درباری به یکی از جلوه‌های شاخص آن بدل شد. از میانه دوره ناصری، با فعالیت هنرمندانی چون صنیع‌الملک و کمال‌الملک، گرایش به واقع‌گرایی و طبیعت‌نگاری در نقاشی ایران گسترش یافت. در همین دوره، هنرهای کاربردی مانند نقاشی لاکی و میناکاری رونق گرفت و نقاشی قهوه‌خانه‌ای نیز به‌عنوان هنری مردمی با مضامین حماسی و مذهبی رواج پیدا کرد.[۶۶] همچنین با ورود لیتوگرافی و عکاسی و تأسیس دارالفنون، زمینه‌های تازه‌ای در تولید و آموزش هنر پدید آمد و مدرسه صنایع مستظرفه در تقویت رویکرد طبیعت‌نگارانه و بازنمایی زندگی روزمره نقش داشت.[۶۷]

پژوهشگران، دورۀ قاجار را آغاز تحول نثر فارسی و سرآغاز ادبیات معاصر دانسته‌اند. در این دوره، نثر فارسی از موضوعات سنتی فراتر رفت و به حوزه‌هایی چون سیاست، علوم جدید و نقد اجتماعی راه یافت. سیر این تحول به‌طور معمول در سه مرحله توصیف می‌شود: دورۀ رکود، دورۀ تحول و دورۀ هویت‌یابی. در مرحلۀ دوم، روزنامه‌نگاری، نمایشنامه‌نویسی، ترجمه، سفرنامه‌نویسی و خاطره‌نویسی گسترش یافت و در مرحله سوم، مفاهیمی چون آزادی، دموکراسی و پارلمان وارد آثار نویسندگان شد.[۶۸] هم‌زمان، ادبیات عامیانه (فولکلوریک) در دورهٔ قاجار بین مردم کوچه و بازار رایج بود و خوانندگان، نوازندگان و مقلدان دوره‌گرد در عروسی‌ها و ختنه‌سوران‌ها و مجالس شادی ایرانیان و بزم‌های خصوصی می‌خواندند.[۶۹] ادبیات بیداری، به‌ویژه در اواخر این دوره، به بیان مطالبات اجتماعی و انتقاد از استبداد پرداخت.[۷۰]

در دورۀ فتحعلی‌شاه و محمدشاه، اقدامات فرهنگی به‌طور عمده با ابتکار عباس‌میرزا در تبریز انجام شد که تأسیس نخستین چاپخانه و انتشار کاغذ اخبار از آن جمله است. در دورۀ ناصری، فعالیت‌هایی نظیر توسعه صنعت چاپ، رواج عکاسی، ترجمه آثار اروپایی و نگارش نمایشنامه صورت گرفت. در دورۀ مظفری نیز اقداماتی شامل بنیان‌گذاری مدارس جدید و انجمن‌های فرهنگی، انتشار مطبوعات غیردولتی و اعزام محصلان به خارج از کشور برای ارتقای آگاهی عمومی اجرا شد.[۷۱]

پانویس

  1. ↑ جعفری، «بررسی و تحلیل بحران های تأثیرگذار اجتماعی و اقتصادی در ایران از سقوط صفویه تا برآمدن قاجار (1210-1135ه.ق/ 1797-1723م)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  2. ↑ «برآوردهای جمعیتی در اواخر عهد قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
  3. ↑ «ستون فقرات ایران عصر قاجار»، خبرگزاری ایبنا.
  4. ↑ مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»، ۱۳۸۹ش، ص۸.
  5. ↑ آدمیت، امیرکبیر و ایران، ۱۳۶۲ش، ص۴۳۰-۴۳۵.
  6. ↑ تاجبجش، تاریخ تمدن و فرهنگ در دوره قاجار، ۱۳۷۷ش، ص۴۲۳.
  7. ↑ فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، 1366ش، ص115.
  8. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص361.
  9. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص358-361.
  10. ↑ اشرف و بنوعزیزی، طبقات اجتماعی؛ دولت و انقلاب در ایران، 1393ش، ص43-63.
  11. ↑ اشرف و بنوعزیزی، طبقات اجتماعی؛ دولت و انقلاب در ایران، 1393ش، ص43-63.
  12. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص358-361.
  13. ↑ «نظام طبقاتی دورۀ قاجار از اشراف تا لوتی‌ها»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  14. ↑ زرگری‌نژاد و علی‌پور، «نگاهی به وضعیت کنیزان، غلامان و خواجگان در عصر قاجار»، 1388ش، ص1.
  15. ↑ «نظام طبقاتی دورۀ قاجار از اشراف تا لوتی‌ها»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  16. ↑ «روایت‌هایی از خانه و خانواده ایرانی در روزگار قاجار»، وب‌سایت مرکز مطالعات ایران و اسلامی.
  17. ↑  داوودی و ابطحی «بررسی خانواده و ازدواج در دوره قاجار با تکیه بر سفرنامه های خارجی»، پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی.
  18. ↑ علی‌زاد بیرجندی، «عوامل مؤثر بر گزینش الگوهای سبک زنگی در دورهٔ قاجار»، 1399ش، ص125.
  19. ↑ تاج‌السلطنه، خاطرات تاج‌السلطنه، 1361ش، ص13.
  20. ↑ مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.
  21. ↑ مزینانی، سرگذشت، افکار و آثار آیت‌الله شهید سیدحسن مدرس، 1393ش، ص۴۸.
  22. ↑ «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.
  23. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص356.
  24. ↑ «نظام قضایی دورۀ قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.
  25. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص357-358.
  26. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۳۷۷-۳۷۸.
  27. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص354.
  28. ↑ دهقانی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریهٔ ابن خلدون»، 1401ش، ص204-205.
  29. ↑ اسکندری، «ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮﮔﺬار در ﻃﺮح ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﻘﻬﺎی دوره ﻗﺎﺟﺎر»، 1400ش، ص۲۸-۲۹.
  30. ↑ اسکندری، «ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮﮔﺬار در ﻃﺮح ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﻘﻬﺎی دوره ﻗﺎﺟﺎر»، 1400ش، ص۳۰.
  31. ↑ شکاریان و دیگران، «تحلیل وضعیت زبان، گویش و لهجه‌های ایران باتوجه به اطلاعات ارائه‌شده در سفرنامه‌های خارجی عصر قاجار»، ۱۴۰۲ش، ص۵۳-۵۴.
  32. ↑ مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰-۱۱
  33. ↑ مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»، ۱۳۸۹ش، ص۲۱-۲۲.
  34. ↑ پورعلی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۷-۲۱۲۳.
  35. ↑ «تصویری قدیمی از جشن نیمه شعبان در دوره قاجار | قاجارها نیمه شعبان را چگونه جشن می‌گرفتند؟»، همشهری آنلاین
  36. ↑ «اسنادی از جشن میلاد امام رضا(ع) در دوره قاجار در مرکز اسناد آستان قدس رضوی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی،
  37. ↑ «خارجی‌ها کدام آیین‌های نوروزی را تغییر دادند»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  38. ↑ نرگسی، «عزادارى در عصر قاجار» 1385ش، پرتال جامع علوم انسانی.
  39. ↑ پوربختیار، «پوشاک و نقش آن در انعکاس تمایزات اجتماعی عصر قاجار براساس نظریۀ تمایز بوردیو»، 1402ش، ص۱۲۲-۱۳۷.
  40. ↑ رحیمی، «تفریحات و سرگرمی‌های ایرانیان از روزگار صفوی تا دوره پهلوی دوم »، وب‌سایت مرکز مطالعات ایرانی و اسلامی.
  41. ↑ نصیری، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۵-۲۰۸.
  42. ↑ نصیری، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، ۱۳۸۷ش، ص۲۲۲-۲۲۵.
  43. ↑ فرهمند، «آموزش و نهادهاي آموزشی دختران در دورهي قاجار»، ۱۳۹۵ش، ص۹۵.
  44. ↑ نصیری، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۸-۲۴۲.
  45. ↑ محمودآبادی، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه»، 1391ش، ص۳۷–۳۸.
  46. ↑ «نهاد تعليم و تربيت و‌ آموزش در عصر قاجار چگونه و تحت نظر چه نهادي بود.»، وب‌سایت اندیشه قم.
  47. ↑ اکبری وشناسی آذری، «نخستین آشنایی‌های ایرانیان با علوم جدید (عصر فتحعلی شاه قاجار)»، 1388ش، ص28.
  48. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص381.
  49. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص384.
  50. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص384.
  51. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص363-365.
  52. ↑ «اقتصاد در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
  53. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص363-365.
  54. ↑ «اقتصاد در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
  55. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص265-367.
  56. ↑ «صنایع‌دستی دوره قاجار»، تاریخ درج مطلب: وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
  57. ↑ حسنی، «درآمدی تحلیلی بر: پول‌، پیدایش بانک‌ها و تأثیر آن بر اقتصاد و تجارت در عصر قاجار (با تکیه بر فعالیت‌‌های بانکداری روس و انگلیس در ایران»، ۱۳۹۰ش، ص۷۵.
  58. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص378.
  59. ↑ «نگاهی به تاریخ احداث راه‌آهن سراسری ایران از دوره قاجار تا پهلوی اول»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  60. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص378-380.
  61. ↑ «عالمی و علی‌محمد، وضعیت بهداشت عمومی در عصر قاجار از نگاه سیاحان خارجی (1227-1304ش)»، ۱۴۰۱۴ش، ص۹۳-۱۰۲.
  62. ↑ مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»، ۱۳۸۹ش، ص۱۸-۲۱.
  63. ↑ کمالی، «بررسی معماری دوره ی قاجارم»، ۱۳۸۸-۱۳۹۹ش، ص۴۹-۵۳.
  64. ↑ مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»، ۱۳۸۹ش، ص۱۸-۲۱.
  65. ↑ کمالی، «بررسی معماری دوره ی قاجارم»، ۱۳۸۸-۱۳۹۹ش، ص۴۹-۵۳.
  66. ↑ «هنر در دورۀ قاجاریه»، وب‌لاگ تاریخ ما.
  67. ↑ «آغاز تصویرگری مدرن در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
  68. ↑ حاجی آقابابایی، گونه‌شناسی نثر فارسی در عصر قاجار، 1400ش، ص25-28.
  69. ↑ والنتین، اشعار عامیانهٔ ایران (در عصر قاجاری)، 1382ش، ص2.
  70. ↑ «ادبیات در عصر فریادهای در گلو مانده»، وب‌سایت روزنامۀ خراسان.
  71. ↑ رجبی و دیگران، «تأثیر تحوالت فرهنگی بر نوسازی در ایران قاجار (مطالعه موردی از دوره فتحعلی شاه تا پایان سلطنت مظفرالدین شاه)»، 1403ش، ص۱۰۲.

منابع

  • آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب؛ درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران معاصر، ترجمهٔ احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران، نی، ۱۳۷۸ش.
  • آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۲ش.
  • «آغاز تصویرگری مدرن در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۳۹۲ش.
  • «ادبیات در عصر فریادهای در گلو مانده»، وب‌سایت روزنامهٔ خراسان، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۲ش.
  • اسکندری، محمدامین، «ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮﮔﺬار در ﻃﺮح ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﻘﻬﺎی دوره ﻗﺎﺟﺎر»، مجلۀ تاریخنامه خوارزمی، شماره ۳۴، 1400ش.
  • «اسنادی از جشن میلاد امام رضا(ع) در دوره قاجار در مرکز اسناد آستان قدس رضوی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مرداد ۱۳۹۶ش.
  • اشرف، احمد و بنوعزیزی، علی، طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران، ترجمهٔ سهیلا ترابی فارسانی، تهران، نیلوفر، ۱۳۸۷ش.
  • افشاری، کیانوش و دیگران، «تحول مفهوم هویت ملی در عصر قاجار»، مجلۀ تاریخ (دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات)، شمارۀ ۶۶، ۱۴۰۱ش.
  • «اقتصاد در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آبان ۱۴۰۲ش.
  • اکبری، محمدعلی وشناسی‌آذری، لاله، «نخستین آشنایی‌های ایرانیان با علوم جدید (عصر فتح‌علی شاه قاجار)»، مجلهٔ مسکویه، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۸ش.
  • «برآوردهای جمعیتی در اواخر عهد قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آبان ۱۳۹۵ش.
  • پوربختیار، غفار، «پوشاک و نقش آن در انعکاس تمایزات اجتماعی عصر قاجار براساس نظریۀ تمایز بوردیو»، مجلۀ جامعه‌شناسی تاریخی، شماره 1، شهریور ۱۴۰۲ش.
  • پورعلی، سیدمرتضی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، پژوهش‌های مطالعات اسلامی معاصر، سال ۱، شماره ۳، ۱۴۰۲ش.
  • تاج‌السلطنه، خاطرات تاج‌السلطنه، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، تاریخ ایران، ۱۳۶۱ش.
  • تاجبجش، احمد،تاریخ تمدن و فرهنگ در دوره قاجار، شیراز، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۷ش.
  • «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
  • «تصویری قدیمی از جشن نیمه شعبان در دوره قاجار | قاجارها نیمه شعبان را چگونه جشن می‌گرفتند؟»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۴۰۱ش.
  • حاجی آقابابایی، محمدرضا، گونه‌شناسی نثر فارسی در عصر قاجار، تهران، مهراندیش، ۱۴۰۰ش.
  • جعفری، علی‌اکبر، «بررسی و تحلیل بحران های تأثیرگذار اجتماعی و اقتصادی در ایران از سقوط صفویه تا برآمدن قاجار (1210-1135ه.ق/ 1797-1723م)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۸۸ش.
  • حسنی، سید رحمان، «درآمدی تحلیلی بر: پول‌، پیدایش بانک‌ها و تأثیر آن بر اقتصاد و تجارت در عصر قاجار (با تکیه بر فعالیت‌‌های بانکداری روس و انگلیس در ایران»، مجلۀ تاریخ روابط خارجی، شماره ۴۸، ۱۳۹۰ش.
  • «خارجی‌ها کدام آیین‌های نوروزی را تغییر دادند»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۵ش.
  • داوودی، سمانه و ابطحی علی‌رضا، «بررسی خانواده و ازدواج در دوره قاجار با تکیه بر سفرنامه های خارجی»، پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۵ش.
  • دهقانی، محمدمهدی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریهٔ ابن خلدون»، مجلهٔ جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۱ش.
  • رجبی، علی‌اصغر و دیگران، «تأثیر تحوالت فرهنگی بر نوسازی در ایران قاجار (مطالعه موردی از دوره فتحعلی شاه تا پایان سلطنت مظفرالدین شاه)»، مجلۀ یافته‌های تاریخی، شماره ۴، 1403ش.
  • رحیمی، پرستو، «تفریحات و سرگرمی‌های ایرانیان از روزگار صفوی تا دوره پهلوی دوم »، وب‌سایت مرکز مطالعات ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۳۹۴ش.
  • «روایت‌هایی از خانه و خانواده ایرانی در روزگار قاجار»، وب‌سایت مرکز مطالعات ایران و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۵ش.
  • زرگری‌نژاد، غلام‌حسین و علی‌پور، نرگس، «نگاهی به وضعیت کنیزان، غلامان و خواجگان در عصر قاجار»، مجلهٔ پژوهش‌های تاریخی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، مرداد ۱۳۸۸ش.
  • «ستون فقرات ایران عصر قاجار»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • شریفی شکوه، زینب، «وضعیت فکری و فرهنگی ایران در عصر قاجار»، مجلهٔ فرهنگ پژوهش، شمارهٔ ۳۳، بهار ۱۳۹۷ش.
  • شکاریان، محمدعلی و دیگران، «تحلیل وضعیت زبان، گویش و لهجه‌های ایران باتوجه به اطلاعات ارائه‌شده در سفرنامه‌های خارجی عصر قاجار»، مجلۀ زبان فارس و گویش‌های ایرانی، شماره ۱۵، ۱۴۰۲ش.
  • شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش.
  • «صنایع‌دستی دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
  • عالمی، خدیجه و فاطمه، علی‌محمد، «وضعیت بهداشت عمومی در عصر قاجار از نگاه سیاحان خارجی (1227-1304ش)»، مجلۀ پژوهش‌های ایران‌شناسی، شمارۀ ۱، ۱۴۰۱۴ش، ص۹۳-۱۰۲.
  • علی‌زاد بیرجندی، زهرا، «عوامل مؤثر بر گزینش الگوهای سبک زنگی در دورهٔ قاجار»، مجلهٔ جستارهای تاریخیهٔ سال یازدهم، شمارهٔ ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
  • فرهاد میرزا، معتمدالدوله، سفرنامهٔ فرهاد میرزا، تهران، توس، ۱۳۶۶ش.
  • فرهمند، نسیم، «آموزش و نهادهاي آموزشی دختران در دورهي قاجار»، فصلنامه پارسه، شمارۀ ۲۶، ۱۳۹۵ش.
  • کمالی، محمدرضا، «بررسی معماری دوره ی قاجارم» مجله دانش مرمت و میراث فرهنگی، شمارۀ ۵، ۱۳۸۸-۱۳۹۹ش.
  • لمبتون، آ.ک. س، ایران عصر قاجار، ترجمه سیمین فصیحی، مشهد، جاودان‌خرد، ۱۳۷۵ش.
  • محمودآبادی، مهدیه، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه، ۱۲۶۸ تا ۱۳۱۵ق»، مجلهٔ تاریخ‌پژوهی، شمارهٔ ۵۱، ۱۳۹۱ش.
  • مدرسی، علی، مرد روزگاران مدرس شهید نابغهٔ ملی ایران، تهران، هزاران، ۱۳۷۴ش.
  • مزینانی، محمدصادق، سرگذشت، افکار و آثار آیت‌الله شهید سیدحسن مدرس، قم، مؤسسهٔ کتاب‌شناسی شیعه، ۱۳۹۳ش.
  • مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، تهران، زوار، چاپ پنجم، ۱۳۸۴ش.
  • مهدوی، شیرین، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»، مجلۀ فرهنگ و مردم، شماره ۳۵ و ۳۶، ۱۳۸۹ش.
  • نرگسی، رمضان، «عزادارى در عصر قاجار»، مجلۀ تاریخ در آیینه پژوهش، شمارۀ ۹، 1385ش.
  • نصیری، مهدی، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، مجلۀ حوزه، شماره ۲۵، ۱۳۸۷ش.
  • «نظام قضایی دورهٔ قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۳۹۵ش.
  • «نظام طبقاتی دورهٔ قاجار از اشراف تا لوتی‌ها»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۱ش.
  • «نگاهی به تاریخ احداث راه‌آهن سراسری ایران از دوره قاجار تا پهلوی اول»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۴۰۱ش.
  • «نهاد تعليم و تربيت و آموزش در عصر قاجار چگونه و تحت نظر چه نهادي بود.»، وب‌سایت اندیشه قم، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۵ش.
  • والنتین، ژوکوفسکی، اشعار عامیانهٔ ایران (در عصر قاجاری)، تصحیح و توضیح عبدالحسین نوایی، تهران، اساطیر، ۱۳۸۲ش.
  • هاشمی، سید ضیاء و ایمانی خوشخو، محمدجواد، «مطالعه ابعاد هویت فرهنگی ایران در دوران صفویه و قاجاریه در سفرنامه‌های سفرنامه‌نویسان خارجی»، مجلۀ مطالعات ملی، شمارۀ ۶۷، ۱۳۹۵ش، ص۹-۱۲.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=ایران_در_دوران_قاجاریه&oldid=66568»