بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۳ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۶: | خط ۶: | ||
== پیشینه == | == پیشینه == | ||
پس از سقوط حکومت صفویه، ایران دورهای از پراکندگی سیاسی و ناپایداری را تجربه کرد که تا برآمدن قاجاریه ادامه یافت. از دیدگاه پژوهشگران، حکومتهای کمدوام افشاریه و زندیه علیرغم تلاشهایی که برای بازگرداندن ثبات انجام دادند، بهدلیل فقدان مشروعیت پایدار و درگیریهای داخلی، نتوانستند امنیت و انسجام ملی را به ایران بازگردانند و کشور را درگیر جنگهای پیدرپی و ناامنی ساختند. به باور صاحبنظران، این دوره از تاریخ ایران که با واگرایی ملی، تخریب بنیانهای اقتصادی و تعطیلی مراکز علمی همراه بود، زمینهساز ضعف ساختاری و عقبماندگی کشور شد و ایران با شرایطی ضعیف پا به قرن نوزدهم و دوران حکومت قاجاریه گذارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Seminar/View/80430/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-(1210-1135%D9%87%D9%82-1797-1723%D9%85) جعفری، «بررسی و تحلیل بحران های تأثیرگذار اجتماعی و اقتصادی در ایران از سقوط صفویه تا برآمدن قاجار (1210-1135ه.ق/ 1797-1723م)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
==جامعه== | ==جامعه== | ||
| خط ۱۷: | خط ۱۴: | ||
=== قشربندی === | === قشربندی === | ||
جامعهٔ دورهٔ قاجار، جامعهای کثرتگرا بود که از گروههای گوناگون با منزلتهای متفاوت اجتماعی تشکیل میشد. در این جامعه، روابط خویشاوندی بسیار نیرومند | جامعهٔ دورهٔ قاجار، جامعهای کثرتگرا بود که از گروههای گوناگون با منزلتهای متفاوت اجتماعی تشکیل میشد. در این جامعه، روابط خویشاوندی بسیار نیرومند و نظام خانوادهٔ گسترده بر آن چیره بود. این پیوندهای خویشاوندی، با وجود تفاوتهای طبقاتی، حلقهای از ارتباطات را میان طیف وسیعی از افراد پدید میآورد. در چنین ساختاری، هر گروه بر اساس شغل، ثروت، نسب یا جایگاه مذهبی، سبک زندگی، پوشش، آداب و معاشرت خاص خود را داشت و از دیگری بازشناخته میشد. محققان مهمترین این گروهها از حیث جایگاه اجتماعی و ویژگیهای زیستی هر یک را در معرفی کردهند:<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»، ۱۳۸۹ش، ص۸.]</ref> | ||
'''روحانیون''' | '''روحانیون''' | ||
در رأس روحانیون، سرآمدانی قرار داشتند که در زهد و تقوی، الگو و مرجع مردم در امور دنیوی و اخروی بودند و گاهی برای دوری از دستگاه و دربار به عتبات مهاجرت میکردند. در هر شهر، مسجدی متعلق به روحانی خاصی بود که علاوهبر | در رأس روحانیون، سرآمدانی قرار داشتند که در زهد و تقوی، الگو و مرجع مردم در امور دنیوی و اخروی بودند و گاهی برای دوری از دستگاه و دربار به عتبات مهاجرت میکردند. در هر شهر، مسجدی متعلق به روحانی خاصی بود که علاوهبر اقامۀ نماز، به رفع مشکلات مذهبی مردم، رسیدگی به طلاب، موقوفات و سایر عواید میپرداخت و درآمد آنها نیز از همین طریق تأمین میشد. مراجع تقلید صاحب نفوذ و قدرت معنوی بودند و در تمام شئون مذهبی، سیاسی و اجتماعی دخالت تام داشتند و در جریانات سیاسی و اداری نقش رهبر را ایفا میکردند. نقش آنها در بسیاری از وقایع، از جمله لغو قراردادها یا جریان [[نهضت مشروطه]]، بسیار پررنگ و مؤثر بود. در کنار این گروه، روحانیون و وعاظ سطح پایینتری نیز وجود داشتند که در مساجد به امامت جماعت و وعظ میپرداختند و گاهی بهدلیل سطحینگری و آلودگی به خرافات، در کنار حکومت به اجرای اوامر آنها نیز کمک میکردند.<ref>آدمیت، امیرکبیر و ایران، ۱۳۶۲ش، ص۴۳۰-۴۳۵.</ref> | ||
==== طبقه مرفه و نزدیکان دربار ==== | ==== طبقه مرفه و نزدیکان دربار ==== | ||
این گروه که جزء طبقه حاکم محسوب میشدند، شامل صدراعظم، | این گروه که جزء طبقه حاکم محسوب میشدند، شامل صدراعظم، وزراء و چهرههای سیاسی عالیرتبه بودند که اغلب از میان خانوادههای اعیان و اشراف شهرهای مختلف به تهران آمده بودند. بهطور معمول یکی از افراد این خانوادهها دارای شغل دولتی بود و سایر افراد از طریق او تقاضاهای خود را به دولت میرساندند. این پستها اغلب بدون در نظر گرفتن لیاقت و سن، به افراد داده میشد و بهصورت موروثی درمیآمد. القاب خاصی مانند «صاحب دیوان»، «مستوفی الممالک» و «منشی الممالک» از سوی شاه به این طبقه اعطا میشد. ازدواج در این طبقه بیشتر درونگروهی بود و ثروتمندان علاوهبر زنان دائمی، زنان موقت نیز داشتند. فرزندان این طبقه تا سن ۶-۷ سالگی توسط دایه و لله نگهداری میشدند و سپس در مکتبخانههای منازل خود، علاوهبر قرآن، نهجالبلاغه، صرف و نحو عربی، گلستان، ناسخالتواریخ و دیوان شعرای دیگر را فرا میگرفتند.<ref>تاجبجش، تاریخ تمدن و فرهنگ در دوره قاجار، ۱۳۷۷ش، ص۴۲۳.</ref> | ||
==== شاهزادگان ==== | ==== شاهزادگان ==== | ||
| خط ۲۱۲: | خط ۲۰۹: | ||
وسایل نقلیه عبارت بود از گاریهای چهارچرخ که برای حمل مالالتجاره و محصولات پستی به کار برده میشد. مسافرین نیز در فواصل کوتاه از گاری برای [[مسافرت]] استفاده میکردند. چارپایان مانند قاطر، [[شتر]] و الاغ در هر شهر به اقتضای وضع بازار به تعداد کافی در دسترس بازرگانان بود. «ماکریها» یعنی دارندگان چارپایان مخصوص حمل و نقل، با نرخ معین کالای تجاری را از شهری به شهر دیگر میبردند. بهدلیل دوری آبادیها و شهرها از یکدیگر، راهها بهصورت معمول ناامن بود و بههمین دلیل مکاریها برای حفظ اموال و امانات مردم عدهای مسلح با کاروان خود همراه میکردند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص378-380.</ref> | وسایل نقلیه عبارت بود از گاریهای چهارچرخ که برای حمل مالالتجاره و محصولات پستی به کار برده میشد. مسافرین نیز در فواصل کوتاه از گاری برای [[مسافرت]] استفاده میکردند. چارپایان مانند قاطر، [[شتر]] و الاغ در هر شهر به اقتضای وضع بازار به تعداد کافی در دسترس بازرگانان بود. «ماکریها» یعنی دارندگان چارپایان مخصوص حمل و نقل، با نرخ معین کالای تجاری را از شهری به شهر دیگر میبردند. بهدلیل دوری آبادیها و شهرها از یکدیگر، راهها بهصورت معمول ناامن بود و بههمین دلیل مکاریها برای حفظ اموال و امانات مردم عدهای مسلح با کاروان خود همراه میکردند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص378-380.</ref> | ||
با وجود این، اندیشهٔ احداث راهآهن از اوایل سلطنت ناصرالدینشاه و بهویژه از دورهٔ صدارت امیرکبیر، همواره مورد توجه دولتمردان بود، اما رقابت روسیه و انگلستان بر سر منافع خود در ایران و نیز کمبود منابع مالی، مانع از تحقق آن میشد. تا پیش از دورهٔ پهلوی، چندین خطآهن کوتاه با کاربرد عمدتاً نظامی یا محلی ساخته شد که از آن میان میتوان به راهآهن تهران ـ حضرت عبدالعظیم (۱۲۶۶ش)، راهآهن محمودآباد ـ آمل (اواخر دورهٔ ناصری)، راهآهن بوشهر ـ برازجان (۱۲۸۵ش) و راهآهن جلفا ـ تبریز (۱۲۹۵ش) اشاره کرد.<ref>[https://historydocuments.ir/?page=post&id=3774 «نگاهی به تاریخ احداث راهآهن سراسری ایران از دوره قاجار تا پهلوی اول»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.]</ref> | |||
=== بهداشت و درمان === | === بهداشت و درمان === | ||
| خط ۲۲۳: | خط ۲۲۲: | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
{{آغاز منابع}} | |||
* آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب؛ درآمدی بر جامعهشناسی سیاسی ایران معاصر، ترجمهٔ احمد گلمحمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران، نی، ۱۳۷۸ش. | * آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب؛ درآمدی بر جامعهشناسی سیاسی ایران معاصر، ترجمهٔ احمد گلمحمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران، نی، ۱۳۷۸ش. | ||
* آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۲ش. | * آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۲ش. | ||
| خط ۲۴۲: | خط ۲۴۱: | ||
* «تصویری قدیمی از جشن نیمه شعبان در دوره قاجار | قاجارها نیمه شعبان را چگونه جشن میگرفتند؟»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۴۰۱ش. | * «تصویری قدیمی از جشن نیمه شعبان در دوره قاجار | قاجارها نیمه شعبان را چگونه جشن میگرفتند؟»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۴۰۱ش. | ||
* حاجی آقابابایی، محمدرضا، گونهشناسی نثر فارسی در عصر قاجار، تهران، مهراندیش، ۱۴۰۰ش. | * حاجی آقابابایی، محمدرضا، گونهشناسی نثر فارسی در عصر قاجار، تهران، مهراندیش، ۱۴۰۰ش. | ||
* جعفری، علیاکبر، «بررسی و تحلیل بحران های تأثیرگذار اجتماعی و اقتصادی در ایران از سقوط صفویه تا برآمدن قاجار (1210-1135ه.ق/ 1797-1723م)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۸۸ش. | |||
* حسنی، سید رحمان، «درآمدی تحلیلی بر: پول، پیدایش بانکها و تأثیر آن بر اقتصاد و تجارت در عصر قاجار (با تکیه بر فعالیتهای بانکداری روس و انگلیس در ایران»، مجلۀ تاریخ روابط خارجی، شماره ۴۸، ۱۳۹۰ش. | * حسنی، سید رحمان، «درآمدی تحلیلی بر: پول، پیدایش بانکها و تأثیر آن بر اقتصاد و تجارت در عصر قاجار (با تکیه بر فعالیتهای بانکداری روس و انگلیس در ایران»، مجلۀ تاریخ روابط خارجی، شماره ۴۸، ۱۳۹۰ش. | ||
* «خارجیها کدام آیینهای نوروزی را تغییر دادند»، وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۵ش. | * «خارجیها کدام آیینهای نوروزی را تغییر دادند»، وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۵ش. | ||
| خط ۲۶۷: | خط ۲۶۷: | ||
* «نظام قضایی دورهٔ قاجار»، وبسایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۳۹۵ش. | * «نظام قضایی دورهٔ قاجار»، وبسایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۳۹۵ش. | ||
* «نظام طبقاتی دورهٔ قاجار از اشراف تا لوتیها»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۱ش. | * «نظام طبقاتی دورهٔ قاجار از اشراف تا لوتیها»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۱ش. | ||
* «نگاهی به تاریخ احداث راهآهن سراسری ایران از دوره قاجار تا پهلوی اول»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۴۰۱ش. | |||
* «نهاد تعليم و تربيت و آموزش در عصر قاجار چگونه و تحت نظر چه نهادي بود.»، وبسایت اندیشه قم، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۵ش. | * «نهاد تعليم و تربيت و آموزش در عصر قاجار چگونه و تحت نظر چه نهادي بود.»، وبسایت اندیشه قم، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۵ش. | ||
* والنتین، ژوکوفسکی، اشعار عامیانهٔ ایران (در عصر قاجاری)، تصحیح و توضیح عبدالحسین نوایی، تهران، اساطیر، ۱۳۸۲ش. | * والنتین، ژوکوفسکی، اشعار عامیانهٔ ایران (در عصر قاجاری)، تصحیح و توضیح عبدالحسین نوایی، تهران، اساطیر، ۱۳۸۲ش. | ||
* هاشمی، سید ضیاء و ایمانی خوشخو، محمدجواد، «مطالعه ابعاد هویت فرهنگی ایران در دوران صفویه و قاجاریه در سفرنامههای سفرنامهنویسان خارجی»، مجلۀ مطالعات ملی، شمارۀ ۶۷، ۱۳۹۵ش، ص۹-۱۲. | * هاشمی، سید ضیاء و ایمانی خوشخو، محمدجواد، «مطالعه ابعاد هویت فرهنگی ایران در دوران صفویه و قاجاریه در سفرنامههای سفرنامهنویسان خارجی»، مجلۀ مطالعات ملی، شمارۀ ۶۷، ۱۳۹۵ش، ص۹-۱۲. | ||
{{پایان منابع}} | |||
