امام خمینی
پادکست مقاله | 🡇
|
امام خمینی، رهبر انقلاب اسلامی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، فقیه و از مراجع تقلید شیعه.
امام خمینی؛ سید روح‌الله موسوی خمینی (۱۲۸۱–۱۳۶۸ش)، دانش‌آموختهٔ حوزه‌های علمیه بود که با رسیدن به جایگاه اجتهاد در علوم اسلامی، بخش قابل توجهی از شیعیان جهان برای آشنایی با احکام دین اسلام، به دیدگاه‌های فقهی او مراجعه می‌کردند. آیت‌الله خمینی با کنش‌گری فعال در عرصهٔ اجتماع و سیاست، از سال ۱۳۴۱ش که حکومت پهلوی، لایحهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی را تصویب کرد به مخالفت آشکار با اقدامات حکومت پهلوی پرداخت. سرانجام در سال ۱۳۵۷ش، انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی به پیروزی رسید. از امام خمینی آثار متعددی در فقه، اصول، تفسیر قرآن، عرفان و اخلاق برجای مانده است.
تبار و خاندان
سید روح‌الله خمینی، فرزند سیدمصطفی[۱] و هاجرآغاخانم،[۲] در ۱ مهر ۱۲۸۱ش در شهر خمین و در خانواده‌ای به دنیا آمد که سابقه‌ای طولانی در فعالیت‌های دینی و مذهبی داشت. پدرش سیدمصطفی، از علما و مجتهدان شناخته‌شده در آن منطقه بود و نسب نیاکان او به امام موسی کاظم می‌رسد. زمانی که صدور شناسنامه برای ایرانیان اجباری شد، سید روح‌الله به‌یاد پدر، نام خانوادگی مصطفوی را برگزید.[۳] مادر خمینی، هاجر، دختر میرزا احمد خوانساری و از خانواده‌ای اهل علم بود.[۴]
برادران و خواهران
امام‌خمینی پنج خواهر و برادر داشت. مولود آغاخانم، دختر بزرگ خانواده، در ۱۲۶۶ش در نجف زاده شد و با میرزارضا نجفی ازدواج کرد و در ۱۳۰۳ش درگذشت. فاطمه‌خانم در ۱۲۷۳ش زاده شد و با باقر، از سادات امامزاده یوجان، ازدواج کرد.[۵] سیدمرتضی پسندیده، سومین فرزند، در ۱۲۷۵ش در خمین زاده شد و حاصل ازدواج‌های او چند پسر و دختر بود؛ وی در ۱۳۷۵ش درگذشت.[۶] سیدنورالدین هندی، چهارمین فرزند، در ۱۲۷۶ش در خمین زاده شد و پس از تحصیلات حوزوی، مدتی ریاست دادگستری خمین و سپس وکالت دادگستری در تهران را بر عهده داشت؛ وی در ۱۳۵۵ش در لندن درگذشت.[۷] آغازاده‌خانم، پنجمین فرزند، در ۱۲۷۹ش زاده شد و با میرزاباقرخان مستوفی ازدواج کرد که حاصل آن چهار فرزند بود.[۸]
همسر و فرزندان
سید روح‌الله خمینی در بهمن ۱۳۰۸ش در سن ۲۸ سالگی با خدیجه ثقفی، ملقب به قدس‌ایران (۱۲۹۲–۱۳۸۸ش) ازدواج کرد. صیغه ازدواج آن دو در حرم عبدالعظیم حسنی در شهر ری، جاری شد.[۹] ثمرهٔ ازدواج امام خمینی با تنها همسرش خانم خدیجه ثقفی، هشت فرزند بود: مصطفی، علی (در چهار سالگی درگذشت)، صدیقه، فریده، زهرا، سعیده (فوت در کودکی)، احمد و لطیفه (فوت در کودکی).[۱۰]
تحصیلات و جایگاه علمی
تحصیل علوم دینی
روح‌الله خمینی در چهارماهگی پدرش را از دست داد و تحت تربیت عمه‌اش قرار گرفت. او در خردسالی وارد مکتب‌خانه شد و نخستین آموزگارش ملاابوالقاسم بود. پس از ادبیات عرب، دروس ابتدایی و مقدمات را نزد دایی‌اش میرزا محمدمهدی و منطق را نزد میرزا رضا نجفی، شوهر خواهرش، فرا گرفت.[۱۱] در ۱۹سالگی (۱۳۳۹ق) برای ادامۀ تحصیل به حوزه علمیه در اراک رفت و در مدرسه سپهدار حجره گرفت و منطق را نزد شیخ محمد گلپایگانی، اصول را نزد شیخ محمدعلی بروجردی و فقه را نزد شیخ عباس اراکی آموخت.[۱۲]
با انتقال حوزه اراک به قم در ۱۳۴۰ق، او نیز به قم رفت[۱۳] و مطول را نزد میرزا محمدعلی ادیب تهرانی، مکاسب را نزد سید محمدتقی خوانساری و کفایه را نزد سیدعلی یثربی کاشانی خواند. پس از دوره سطح، در درس خارج یثربی و سپس در درس خارج فقه آیت‌الله حائری شرکت کرد.[۱۴] در همین دوره با شیخ محمدرضا نجفی مسجدشاهی آشنا شد و عروض و قافیه را نزد او آموخت.[۱۵] گرایش او به فلسفه سبب حضور در درس میرزا علی‌اکبر حکمی یزدی شد و سپس چهار سال نزد سیدابوالحسن رفیعی قزوینی منظومه سبزواری را فرا گرفت.[۱۶] آشنایی او با آیت‌الله شاه‌آبادی در ۱۳۰۷ق سبب شد شش سال در درس‌های عرفانی خصوصی او حاضر شود و بخش‌هایی از مفاتیح الغیب قونوی، منازل السائرین و شرح مصباح الانس را نزد او بخواند.[۱۷][۱۸] گرایش به عرفان او را از فقه و اصول دور نکرد و در ۱۳۵۳ق به درجه اجتهاد رسید. پس از درگذشت شیخ عبدالکریم حائری، جز مدت کوتاهی نزد آیت‌الله بروجردی، به درس کس دیگری نرفت. در همین دوره با برخی افاضل حوزه علمیه قم جلسات مباحثه تشکیل می‌داد و از همین زمان حضور اجتماعی او، به‌ویژه در مبارزات سیاسی و فرهنگی، آغاز شد.[۱۹]
تدریس علوم دینی
امام‌خمینی در طول سال‌های فعالیت علمی خود به تدریس دروس حوزوی در مقاطع مختلف پرداخت. تدریس او شامل مقدمات، سطوح عالی، خارج فقه و اصول، فلسفه، عرفان و اخلاق بود و کتاب‌هایی چون جامع المقدمات، سیوطی، شرح لمعه، رسائل، مکاسب و کفایة الاصول را درس گفت. او پس از آموختن فلسفه صدرایی، تدریس علوم عقلی را در قم آغاز کرد و حدود دو دهه شرح منظومه و اسفار تدریس کرد. همزمان با فلسفه، برای گروهی خاص عرفان عملی و نظری نیز درس می‌گفت. تدریس سطوح عالی اصول و فقه از عمده کارهای علمی او بود و از حدود سال ۱۳۱۲ تا ۱۳۴۳ به‌صورت مداوم ادامه یافت. پس از تبعید به نجف نیز درس خارج فقه او آغاز شد و در مدت اقامت در عراق ادامه یافت.[۲۰] گزارش‌ها شمار شاگردان او را در درس خارج فقه قم بین چهارصد تا پانصد نفر[۲۱] و در اواخر تا حدود هزار و دویست نفر[۲۲] و در نجف حدود سیصد تا سیصد و پنجاه نفر ذکر کرده‌اند و گفته شده بیش از پانصد مجتهد از حوزه درس او برخاسته‌اند.[۲۳] نخستین شاگردان درس خارج اصول او افرادی چون مرتضی مطهری و حسینعلی منتظری بودند که به‌تدریج افرادی چون جعفر سبحانی، ابراهیم امینی و ابوالقاسم خزعلی به آنان پیوستند. شیوه او در تربیت شاگردان بر احترام به شخصیت آنان، پرورش روحیه تحقیق، تشویق به نقد مطالب استاد و توجه به نظم و اخلاق استوار بود و بسیاری از شاگردانش بعدها در حوزه‌های علمیه، مرجعیت، فعالیت‌های اجتماعی و نهادهای پس از انقلاب نقش‌هایی بر عهده گرفتند.[۲۴]
مرجعیت
پس از درگذشت سیدحسین بروجردی در فروردین ۱۳۴۰ش مسئله آینده مرجعیت شیعیان مطرح شد و رژیم پهلوی درصدد انتقال مرجعیت به نجف یا تجزیه آن بود. امام خمینی با وجود مخالفت شخصی، به‌تدریج مرجعیت او در میان حوزویان، نخبگان سیاسی و مردم مطرح شد و سرانجام با توجه به شرایط اجتماعی و اصرار حوزویان و مردم، مسئولیت مرجعیت را پذیرفت.[۲۵] در اعلامیه‌ای که در اواسط تیرماه ۱۳۴۲ش و در زمان مذاکرات دولت با مراجع و علما منتشر شد، مرجعیت امام خمینی به‌صراحت مورد تأیید قرار گرفت؛ سید محمدهادی میلانی او را از مفاخر عالم اسلام و یکی از مراجع تقلید خواند و شهاب‌الدین مرعشی نجفی نیز او را یکی از مراجع عالم تشیع و از مفاخر عالم تشیع دانست.[۲۶] در ادامه، آیات عظام شریعتمداری، میلانی، نجفی مرعشی و آملی در اعلامیه‌ای مقام علمی و مرجعیت او را تأیید کردند.[۲۷] با آغاز نهضت اسلامی، محبوبیت او در میان حوزویان و توده مردم افزون‌تر شد و مرجعیت او نیز گسترش بیشتری یافت. گروهی از مدرسان حوزه علمیه قم، از جمله منتظری، ربانی شیرازی، فاضل لنکرانی، امینی، خزعلی و جنتی، نیز در اعلامیه‌هایی مرجعیت و اعلمیت او را تأیید کردند و این روند در شهرهای مختلف ایران و برخی کشورهای شیعه‌نشین ادامه یافت.[۲۸]رساله عملیه او نیز با وجود مخالفت شخصی‌اش، با اصرار شاگردان منتشر شد.[۲۹] پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مرجعیت امام خمینی در قانون اساسی نیز بازتاب یافت و در کنار رهبری سیاسی، نقش او در اداره جامعه اسلامی تثبیت شد.[۳۰]
آثار
مجموعه آثار امام خمینی شامل تألیف‌ها، تعلیقه‌ها، رساله‌های فقهی و اصولی، آثار عرفانی و اخلاقی، تقریرات درسی و سخنرانی‌ها است که توسط مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی و مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی منتشر شده است. این مجموعه در قالب نرم‌افزار و متن کامل ۷۶ عنوان کتاب در ۱۶۳ جلد، شامل موضوعات فقه، اصول فقه، اخلاق، تفسیر، فلسفه، کلام، عرفان و سیاست منتشر شده است.[۳۱] برخی از آثار مهم او درجدول زیر آمده است:
| دسته‌بندی کلی | فهرست کتاب‌ها |
|---|---|
| عرفانی و اخلاقی | شرح دعاء السحر، التعلیقة علی الفوائد الرضویه، مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایه، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، سرّ الصلاة، آداب الصلاة، شرح حدیث جنود عقل و جهل، شرح چهل حدیث. |
| فلسفی و کلامی | الطلب و الاراده، کشف اسرار، رسالة الزوراء، تعلیقه بر دیدگاه ملاصدرا در اسفار. |
| فقه استدلالی | کتاب الطهاره (چهار جلد)، المکاسب المحرمه (دو جلد)، کتاب البیع (پنج جلد)، رسالة فی التقیه، فائدة فی لزوم التبیّن الفعلی للفجر فی اللیالی المقمره، رسالة فی فروع العلم الاجمالی، الخلل فی الصلاة، ولایت فقیه. |
| فقه فتوایی | تعلیقة علی وسیلة النجاة، التعلیقة علی العروة الوثقی، حاشیه بر رساله ارث ملاهاشم خراسانی، نجاة العباد، زبدة الاحکام (فارسی و عربی)، مناسک حج، حاشیه بر رساله توضیح المسائل، توضیح المسائل، ملحقات توضیح المسائل، استفتائات، تحریر الوسیله. |
| اصول فقه | انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایه، مناهج الوصول الی علم الاصول، الرسائل (شامل رسالة فی التعادل و الترجیح، رسالة فی الاجتهاد و التقلید، رسالة فی الاستصحاب، رسالة فی قاعدة لا ضرر، رسالة فی التقیه)، الفوائد الخمسه، لمحات الأصول، الفوائد. |
| تفسیر و حدیث | تفسیر سوره حمد، تفسیر سوره توحید، تفسیر سوره قدر، تفسیر و شواهد قرآنی، آیات الاحکام فی تراث الامام‌الخمینی، تصحیح جلد غدیر از کتاب عبقات الأنوار. |
| پیام‌ها، نامه‌ها و سخنرانی‌ها | صحیفه نور (۲۲ جلد)، صحیفه امام (۲۲ جلد)، آوای توحید، منشور روحانیت، منشور برادری، منشور استقامت، وصیت‌نامه سیاسی الهی. |
| آثار ادبی و استنساخ‌ها | دیوان امام، اداء المفروض من شرح أرجوزة العروض (استنساخ)، گزینش و نسخه‌برداری برخی از اشعار و غزلیات دیوان‌های شاعران.[۳۲] |
دیوان اشعار
از امام خمینی، مجموعهٔ شعری برجای مانده است که اشعار آن بیشتر در سبک عراقی سروده شده است. دیوان امام، نخستین بار در ۶ فصل شامل غزلیات، رباعیات، قصاید، مسمط، ترجیع‌بند و اشعار پراکنده، از سوی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی منتشر شد. آشناترین غزل این دیوان برای مردم ایران، غزلی است با مضمون عرفانی، که یک هفته پس از درگذشت امام، به‌صورت یک قطعه مستقل منتشر شد. این غزل با ابیات زیر آغاز شده است:[۳۳]
| من به خال لبت ای دوست گرفتار شدم | چشم بیمار تو را دیدم و بیمار شدم | |
| فارغ از خود شدم و کوس انا الحق بزدم | همچو منصور خریدار سر دار شدم | |
| غم دلدار فکنده است به جانم، شرری | که به جان آمدم و شهره بازار شدم |
زمینه‌های فکری و تکوین شخصیت
زمینه‌های خانوادگی
بر اساس منابع، خاندان امام خمینی از دیرباز در حوزه‌های علمیه و تبلیغ دین حضور داشته‌اند، بیشتر اجدادش از عالمان دینی و مبلغان مذهب بوده‌اند و شماری از آنان در این راه کشته شده‌اند. پدرش، سید مصطفی، در جریان پیگیری اصلاحات منطقه‌ای در مسیر دیدار با والی اراک کشته شد. جد نخست او، سید احمد، عالمی بود که به گسترش آموزه‌های دینی و مقابله با ناهنجاری‌های اجتماعی اشتغال داشت. از سوی مادر نیز امام خمینی به خاندانی اهل علم تعلق داشت؛ مادرش، هاجر خانم، دختر میرزا احمد خوانساری، پس از کشته‌شدن همسرش به تربیت فرزندان پرداخت. میرزا احمد خوانساری، جد مادری او، از عالمان خمین بود.[۳۴]
فضای فرهنگی و سیاسی جهان اسلام
فضای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران
فعالیت‌های سیاسی
مبارزه علیه حکومت پهلوی
سازمان‌دهی مبارزات
عضویت در شورای انقلاب اسلامی
فعالیت‌ها در سال‌های آغازین انقلاب اسلامی
رهبری امام خمینی
بیعت مردمی
راهبردها و سیاست‌های کلان دوران رهبری
دیدگاه‌ها دربارهٔ دوران رهبری امام خمینی
چالش‌های سیاسی-اجتماعی
سیاست خارجی و راهبردهای منطقه‌ای
رابطه با آمریکا
مسئله فلسطین
جبهه مقاومت
دیدگاه منتقدان
منظومه فکری
دیدگاه‌ها
دیدگاه‌های فرهنگی-اجتماعی
دیدگاه‌های اقتصادی
دیدگاه‌های فقهی
تأسیس نهادها و سازمان‌های مختلف
| ردیف | نام نهاد | تاریخ تشکیل یا آغاز فعالیت | هدف و وظایف اصلی |
|---|---|---|---|
| ۱ | شورای انقلاب اسلامی | ۲۲ دی ۱۳۵۷ش | سامان‌دهی امور دولت انقلابی و مشارکت در اداره کشور. |
| ۲ | کمیته‌های انقلاب اسلامی | ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ش | تأمین امنیت محله‌ها، حفاظت از مراکز و رسیدگی به امور عمومی. |
| ۳ | دادگاه انقلاب اسلامی | ۵ اسفند ۱۳۵۷ش | رسیدگی قضایی به پرونده‌های مرتبط با شرایط پس از انقلاب. |
| ۴ | بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی | ۹ اسفند ۱۳۵۷ش | حمایت از مستضعفان، آسیب‌دیدگان و خانواده‌های شهدا و جانبازان. |
| ۵ | کمیته امداد امام خمینی | ۱۹ اسفند ۱۳۵۷ش | حمایت و ارائه خدمات به نیازمندان و محرومان. |
| ۶ | بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و حساب ۱۰۰ امام | ۲۱ فروردین ۱۳۵۸ش | تأمین مسکن برای محرومان و کمک به تحقق حق برخورداری از مسکن. |
| ۷ | سپاه پاسداران انقلاب اسلامی | ۲ اردیبهشت ۱۳۵۸ش | سازمان‌دهی نیروی مسلح برای حفاظت از انقلاب و مقابله با تهدیدهای نظامی و امنیتی. |
| ۸ | دادگاه و دادسرای ویژه روحانیت | زمینه‌سازی: ۳ خرداد ۱۳۵۸؛ تشکیل رسمی: خرداد ۱۳۶۶ش | رسیدگی به مسائل قضایی مرتبط با روحانیون و تخلفات مربوط به جایگاه روحانیت. |
| ۹ | مجلس خبرگان قانون اساسی | افتتاح: ۲۸ مرداد ۱۳۵۸ش | تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. |
| ۱۰ | جهاد سازندگی | ۲۶ خرداد ۱۳۵۸ش | محرومیت‌زدایی و توسعه فعالیت‌های کشاورزی، روستایی و عمرانی. |
| ۱۱ | بسیج مستضعفان انقلاب اسلامی | زمینه‌سازی: ۴ آذر ۱۳۵۸ش؛ تصویب سازمان بسیج ملی: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۵۹ش | گسترش آموزش نظامی همگانی و سازمان‌دهی نیروهای مردمی. |
| ۱۲ | سازمان نهضت سوادآموزی | ۷ دی ۱۳۵۸ش | مبارزه با بی‌سوادی و ارتقای سطح سواد و آگاهی بزرگسالان. |
| ۱۳ | بنیاد شهید انقلاب اسلامی | ۲۵ اسفند ۱۳۵۸ش | حمایت از خانواده‌های شهدا و ترویج فرهنگ ایثار و شهادت. |
| ۱۴ | بنیاد ۱۵ خرداد | ۱۵ خرداد ۱۳۶۰ش | بزرگداشت قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و حمایت از خانواده‌های شهدا و محرومان. |
| ۱۵ | هیئت مرکزی گزینش | ۱۵ دی ۱۳۶۱ش | سامان‌دهی فرایند گزینش در دستگاه‌های اجرایی کشور. |
| ۱۶ | هیئت عفو و بخشودگی زندانیان | ۱۹ خرداد ۱۳۶۲ش | بررسی وضعیت زندانیان و پیشنهاد عفو، آزادی یا تخفیف مجازات. |
| ۱۷ | مکتب بانوان قم (جامعة الزهرا) | ---- | ارتقای سطح علمی، دینی و فرهنگی بانوان. |
| ۱۸ | شورای عالی انقلاب فرهنگی | ۱۹ خرداد ۱۳۶۳ش | سیاست‌گذاری در حوزه فرهنگ و آموزش و تقویت فرهنگ اسلامی ـ ملی. |
| ۱۹ | هیئت‌های هفت‌نفره واگذاری زمین | تصویب لایحه قانونی: ۲۶ فروردین ۱۳۵۹ش | واگذاری زمین به کشاورزان بی‌زمین یا کم‌زمین و سامان‌دهی احیای اراضی. |
| ۲۰ | مجمع تشخیص مصلحت نظام | ۱۷ بهمن ۱۳۶۶ش | حل اختلاف مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان و مشاوره در تعیین سیاست‌های کلی نظام. |
| ۲۱ | مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی | ۱۷ شهریور ۱۳۶۷ش | تنظیم، تدوین و نشر آثار و اندیشه‌های امام خمینی و صیانت از آنها. |
| ۲۲ | شورای بازنگری قانون اساسی | ۵ اردیبهشت ۱۳۶۸ش | بررسی و اصلاح قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.[۳۵] |
دستاوردهای سیاسی و اجتماعی
روح‌الله خمینی در دوران رهبری خود در پایان نظام سلطنتی، استقرار جمهوری اسلامی و شکل‌گیری ساختار سیاسی و حقوقی جدید ایران نقش محوری داشت. دورهٔ رهبری او با تغییر مبانی حقوقی حکومت، بازتعریف روابط خارجی، دگرگونی جایگاه دین در سیاست و تحولات گسترده در عرصه‌های اجتماعی، آموزشی و دفاعی همراه بود. مهم‌ترین تحولات داخلی مرتبط با این دوره عبارت‌اند از:
- تغییر نظام سیاسی ایران: رهبری جنبش منتهی به سقوط حکومت پهلوی در ۱۳۵۷ش و پایان نظام پادشاهی در ایران؛
- استقرار جمهوری اسلامی: برگزاری همه‌پرسی تعیین نوع نظام سیاسی در فروردین ۱۳۵۸ش و جایگزینی نظام سلطنتی با جمهوری اسلامی؛
- تدوین چارچوب حقوقی جدید: تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی در سال ۱۳۵۸ش و تعیین ساختارها و مبانی حقوقی نظام جدید؛
- استقرار نظام سیاسی مبتنی بر ولایت فقیه: گنجاندن اصل ولایت فقیه در قانون اساسی و تعریف جایگاه رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی؛
- شکل‌گیری فرایندهای انتخاباتی جدید: برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری و مجلس در سال‌های نخست پس از انقلاب و ایجاد سازوکارهای انتخاباتی در چارچوب نظام جدید؛[۳۶][۳۷]
- تغییر روابط نظامی با کشورهای خارجی: پایان یافتن نقش رسمی مستشاران نظامی خارجی در ساختار پیشین و افزایش مسئولیت نیروهای ایرانی در ادارهٔ امور دفاعی؛
- تجربهٔ جنگ و تغییرات دفاعی: تجربه‌اندوزی نیروهای ایرانی در جنگ ایران و عراق و گسترش ظرفیت‌های عملیاتی و دفاعی در طول جنگ؛
- تغییر جایگاه دین در ساختار حکومت: گسترش نقش اصول و نهادهای دینی در قوانین، ساختار سیاسی و ادارهٔ عمومی کشور؛
- گسترش برگزاری نماز جمعه: برگزاری نماز جمعه در شهرهای مختلف پس از انقلاب و تبدیل آن به یکی از مجاری بیان مواضع سیاسی و دینی در عرصهٔ عمومی؛
- تغییر سیاست‌های آموزش عالی: بازنگری در ساختار و محتوای دانشگاه‌ها در جریان انقلاب فرهنگی و تغییر جهت‌گیری رسمی آموزش عالی؛
- مشارکت زنان در تحولات سیاسی: حضور زنان در جنبش انقلابی، فعالیت‌های عمومی و فرایندهای انتخاباتی پس از انقلاب؛
- تغییر جهت‌گیری سیاست خارجی ایران: فاصله‌گیری از برخی ترتیبات سیاسی و راهبردی دورهٔ پهلوی و اتخاذ مواضع رسمی مبتنی بر استقلال سیاسی و مخالفت با سلطهٔ قدرت‌های بزرگ.[۳۸]
اثرگذاری‌های بین‌المللی
سیاست خارجی و مواضع اعتقادی روح‌الله خمینی در سال‌های پس از انقلاب، به‌ویژه در ارتباط با اسلام سیاسی، مخالفت با نفوذ قدرت‌های بزرگ و حمایت از مسئلهٔ فلسطین، در برخی تحولات منطقه‌ای و مباحث سیاسی جهان اسلام بازتاب یافت. مهم‌ترین محورهای در زیر آمده است:
- طرح الگوی حکومت دینی در عرصهٔ بین‌المللی: استقرار جمهوری اسلامی، نمونه‌ای معاصر از نظام سیاسی مبتنی بر پیوند دین و حکومت را در کانون بحث‌های سیاسی جهان قرار داد؛
- تأثیر بر گفتمان اسلام سیاسی: تجربهٔ انقلاب ایران در مباحث و محاسبات برخی جنبش‌ها و جریان‌های اسلامی در کشورهای دیگر بازتاب یافت؛[۳۹]
- تغییر مناسبات ایران با قدرت‌های بزرگ: مواضع ضدسلطهٔ امام خمینی و تحولات پس از انقلاب بر روابط ایران با ایالات متحده و برخی کشورهای غربی تأثیر گذاشت؛
- حمایت سیاسی از مسئلهٔ فلسطین: حمایت رسمی جمهوری اسلامی از فلسطین به یکی از محورهای پایدار سیاست خارجی ایران تبدیل شد؛
- حمایت از برخی جنبشهای منطقه‌ای: جمهوری اسلامی در دورهٔ رهبری خمینی از برخی جریان‌های اسلامی و مخالف نفوذ خارجی حمایت سیاسی کرد؛ دامنه و شکل این حمایت‌ها در هر مورد متفاوت بود؛
- بازتاب منطقه‌ای انقلاب ایران: انقلاب سال ۱۳۵۷ و استقرار جمهوری اسلامی به موضوعی مهم در تحلیل‌های سیاسی خاورمیانه و جهان اسلام تبدیل شد و واکنش‌های متفاوتی را در میان دولت‌ها و جنبشهای سیاسی برانگیخت؛
- طرح مخالفت با نظم بین‌المللی موجود: مواضع خمینی در مخالفت با سلطهٔ قدرت‌های بزرگ و نظم دوقطبی، بخشی از گفتمان رسمی جمهوری اسلامی در عرصهٔ بین‌المللی شد؛
- گسترش توجه بین‌المللی به تشیع سیاسی: تحولات ایران موجب افزایش توجه رسانه‌ها، پژوهشگران و دولت‌های خارجی به نقش تشیع و روحانیت در سیاست معاصر شد؛
- تأثیرگذاری بر مباحث مربوط به دین و سکولاریسم: تجربهٔ جمهوری اسلامی در بحث‌های مربوط به نسبت دین و دولت، به‌ویژه در مطالعات اسلام سیاسی، مورد توجه قرار گرفت.[۴۰][۴۱]
سبک زندگی
ورزش و سلامت جسمانی: سید روح‌الله خمینی به بسیاری از رشته‌های ورزشی علاقه‌مند بود و از جمله ورزش‌هایی که خود در آنها فعالیت داشت، می‌توان به کوه‌نوردی، فوتبال در دورهٔ نوجوانی و شنا و برخی ورزش‌های باستانی و کشتی در دورهٔ جوانی اشاره کرد. با افزایش سن، کوه‌نوردی و پیاده‌روی به فعالیت‌های اصلی او تبدیل شد. او هیچ‌گاه به بهانهٔ برنامه‌ای دیگر از ورزش نمی‌گذشت و در توصیه‌های خود به فرزندان و نوه‌ها بر ضرورت تفکیک زمان درس و تفریح تأکید می‌کرد و هر یک را در جای خود لازم می‌دانست.[۴۲] او در این زمینه به تجربهٔ شخصی خود نیز اشاره می‌کرد.[۴۳] خمینی برخی تابستان‌ها به درکه تهران می‌رفت و تا پنجاه‌سالگی، عصرها با لباس روحانیت به کوه می‌رفت.[۴۴] او طی برنامه‌ای منظم، روزانه یک ساعت‌ونیم پیاده‌روی می‌کرد و افزون بر آن، حرکاتی که پزشکان برای او تجویز کرده بودند را هنگام انجام کارهای دیگر نیز انجام می‌داد.[۴۵][۴۶]
نظم و برنامه‌ریزی: برنامه روزانه خمینی شامل زمان‌های مشخصی برای عبادت، مطالعه، تدریس، استراحت، رفت‌وآمد و فعالیت جسمانی بود. این نظم در برنامه خواب و خوراک و امور آموزشی او نیز رعایت می‌شد. او بر تفکیک زمان کار و تفریح تأکید داشت و این موضوع را در توصیه‌های خود به فرزندان و نوه‌هایش مطرح می‌کرد.[۴۷]
برنامه عبادی: عبادت بخش ثابتی از برنامه روزانه خمینی بود. نمازهای روزانه، نماز شب، تلاوت قرآن، دعا و زیارت از جمله فعالیت‌های عبادی او به شمار می‌رفت. او معمولاً نماز را در اول وقت می‌خواند و در دوره‌های مختلف زندگی، از جمله دوران تبعید و بیماری، به انجام عبادات اهتمام داشت.[۴۸] در ماه رمضان نیز برنامه روزانه خود را با روزه‌داری، نماز و دعا تنظیم می‌کرد.[۴۹]
زندگی خانوادگی: خمینی در زندگی خانوادگی با همسر، فرزندان و دیگر اعضای خانواده ارتباط صمیمانه داشت و هنگام دوری در نامه‌های خود با آنان درباره وضعیت خانواده و مسائل روزمره مکاتبه می‌کرد. او در تربیت فرزندان بر نقش رفتار والدین، احترام به مادر و رعایت روابط خانوادگی تأکید داشت. همچنین بخشی از وقت خود را به معاشرت و بازی با نوه‌هایش اختصاص می‌داد.[۵۰]
ساده‌زیستی و آراستگی ظاهر: زندگی شخصی خمینی‌با پرهیز از تجملات و استفاده از امکانات ساده همراه بود. در محل سکونت او، به‌ویژه در نجف، پاریس و جماران، از وسایل و امکانات محدود استفاده می‌شد. در کنار سادگی زندگی، به نظافت و آراستگی ظاهر، تمیزی لباس، استحمام و استفاده از عطر نیز توجه داشت.[۵۱]
روابط اجتماعی: روابط خمینی با اطرافیان، شاگردان، همکاران و کارکنان خانه و دفتر او بخشی از زندگی روزمره‌اش را تشکیل می‌داد. در گزارش‌های مربوط به معاشرت‌های او، به دیدار با همراهان، پیگیری وضعیت افراد بیمار یا گرفتار و ارتباط با شاگردان اشاره شده است. در برخورد با مخالفان نیز، بنا بر توصیف‌های موجود، از گفت‌وگو و مدارا در کنار مواضع قاطعانه در مسائل سیاسی استفاده می‌کرد.[۵۲]
دیدگاه‌ها دربارهٔ امام خمینی
شخصیت‌های سیاسی، اندیشمندان و روحانیان ایرانی و خارجی، دیدگاه‌های گوناگونی دربارهٔ سید روح‌الله خمینی و نقش او در تحولات سیاسی و دینی ایران بیان کرده‌اند. این دیدگاه‌ها موضوعاتی مانند رهبری انقلاب، اندیشهٔ سیاسی، ویژگی‌های شخصیتی و تأثیر انقلاب ایران بر جهان را دربر می‌گیرد. در میان اندیشمندان خارجی، میشل فوکو از جمله کسانی بود که انقلاب ایران را بررسی کرد. او در نوشته‌های خود به نقش مذهب، رهبری خمینی و شکل‌گیری جنبش انقلابی در ایران پرداخت. یرواند آبراهامیان نیز خمینی را علاوه بر جایگاه مذهبی، دارای نوآوری سیاسی دانسته و به نقش مخالفت با حکومت پهلوی، زندگی ساده و بسیج نیروهای مردمی در شکل‌گیری پایگاه اجتماعی او اشاره کرده است.[۵۳]
در میان سیاستمداران خارجی، میخائیل گورباچف اندیشه‌های خمینی را فراتر از زمان و مکان توصیف کرد. نلسون ماندلا به نقش او در پیروزی انقلاب اسلامی اشاره داشت و جیمی کارتر گفت که خمینی در ایران به‌عنوان قهرمانی بزرگ شناخته می‌شود. هنری کیسینجر نیز تصمیم‌های او را عاملی برای دشوار شدن پیش‌بینی سیاست‌های ایران دانسته است.[۵۴] در میان شخصیت‌های کشورهای اسلامی، احمد بن‌بلا انقلاب ایران را در احیای اسلام در جهان عرب مؤثر دانست. بی‌نظیر بوتو به جایگاه خمینی در میان رهبران سیاسی اشاره کرد و حافظ اسد نقش او را در انقلاب ایران و دفاع از ارزش‌های اسلامی برجسته دانست. محمد حسنین هیکل نیز خمینی را شخصیتی متعلق به دورانی دیگر توصیف کرد. پژوهشگر تاریخ، یرواند آبراهامیان، خمینی را در کنار جایگاه روحانی‌اش، نوآوری سیاسی دانسته و محبوبیت او را با زندگی ساده، مخالفت با حکومت پهلوی و بسیج نیروهای مردمی مرتبط کرده است.[۵۵][۵۶]
در میان شخصیت‌های مذهبی و فکری ایران، مرتضی مطهری از جمله چهره‌هایی بود که دربارهٔ اندیشه‌های اسلامی و جایگاه خمینی در نهضت انقلاب اظهارنظر کرد. محمدعلی اراکی و سیدمحمدرضا گلپایگانی به نقش او در تحولات اسلامی و سیاسی اشاره کردند. سیدشهاب‌الدین مرعشی نجفی بر مبارزهٔ او با ظلم تأکید داشت و محمدتقی مصباح یزدی و عبدالله جوادی آملی به جایگاه علمی و ویژگی‌های شخصیتی او پرداختند. محمدتقی جعفری نیز از تدبیر، شهامت و ابتکار او در رهبری یاد کرده است.[۵۷] سیدعلی خامنه‌ای جایگاه خمینی را با تأکید بر تداوم و ماندگاری اندیشه و میراث او توصیف کرده و وی را حقیقتی همواره زنده دانسته است.[۵۸]
در برخی گزارش‌های رسانه‌ای، از جمله روایت خبرنگار آمریکایی روبین وودزورث، حضور امام خمینی در جماران با اقتدار و آرامش توصیف شده است. نشریاتی مانند ایندیپندنت و هرالد تریبون نیز به نقش او در تحولات سیاسی ایران و تأکیدش بر ایجاد نظامی مبتنی بر اسلام پرداخته‌اند.[۵۹]
درگذشت امام خمینی
امام خمینی در شامگاه ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ش پس از یک دوره بیماری، درگذشت. فردای روز ارتحال امام، آیت‌الله سید علی خامنه‌ای که در آن زمان، رئیس‌جمهور ایران بود، وصیت‌نامه امام را در حضور مسئولان کشوری و لشکری، قرائت کرد. در همان روز، نمایندگان مجلس خبرگان رهبری که وظیفهٔ انتخاب رهبر را بر عهده داشتند، با اکثریت آراء، آیت‌الله سید علی خامنه‌ای را به رهبری نظام جمهوری اسلامی ایران برگزیدند.
تشییع جنازه
مردم ایران که مرجع دینی و رهبر سیاسی خود را از دست داده بودند از سراسر کشور به تهران آمدند تا در مراسم وداع با امام شرکت کنند. جمعیت تشییع‌کننده، بیش از ۱۰ میلیون نفر تخمین زده شده است و پرجمعیت‌ترین مراسم تشییع در جهان شمرده می‌شود.[۶۰] پیکر امام خمینی در ۱۵ خرداد ۱۳۶۸ش به مصلای تهران آورده شد و پس از اقامه نماز میت در ۱۶ خرداد، با همراهی میلیون‌ها عزادار تا بهشت زهرا تشییع و در آن‌جا دفن شد. محل خاک‌سپاری در طی زمان گسترش یافت و امروزه حرم امام خمینی، یکی از مکان‌های زیارتی ایرانیان و دیگر علاقمندان او است.
در پی درگذشت نخستین رهبر جمهوری اسلامی ایران، افزون بر پاپ ژان پل دوم، رهبر مسیحیان کاتولیک جهان، بسیاری از سران کشورهای مختلف، سازمان‌های بین‌المللی، احزاب و گروه‌ها با نامه‌های رسمی به آیت‌الله خامنه‌ای، رئیس‌جمهور وقت و به مردم ایران تسلیت گفتند.
آیت‌الله خامنه‌ای، امام خمینی را یک حقیقت همیشه زنده دانسته است که نامش، پرچم انقلاب اسلامی ایران و راه او راه این انقلاب و اهداف او اهداف این انقلاب است.[۶۱] از منظر آیت‌الله خامنه‌ای، امام خمینی الگوی کامل یک مسلمان و نمونه بارز یک رهبر اسلامی است که قوّت ایمان را با عمل صالح، ارادهٔ پولادین را با همّت بلند، شجاعت اخلاقی را با حزم و حکمت، صراحت لهجه و بیان را با صدق و متانت، صفای معنوی و روحانی را با هوشمندی و کیاست، تقوا و ورع را با سرعت و قاطعیّت، ابّهت و صلابت رهبری را با رقّت و عطوفت و بسیاری از خصال نفیس و کمیاب را با هم داشت.[۶۲]
کنش‌گری اجتماعی
زمانی که سید روح‌الله به قم رفت، آیت‌الله سیدحسن مدرّس (۱۲۴۹–۱۳۱۶ش)، نمایندهٔ مجلس بود. در آن دوره، سید روح‌الله، دیدارهایی با آیت‌الله مدرس در محل مجلس شورای ملی داشت؛ اما در جریان به سلطنت رسیدن رضا پهلوی، از شیوهٔ استادش، آیت‌الله حائری یزدی، پیروی می‌کرد و حرکت‌های هماهنگ جمعی را ترجیح می‌داد و حفظ موجودیت حوزه علمیه را مهم‌تر می‌دانست.[۶۳] با آزادی نسبی که پس از رضا شاه در ایران فراهم شد، آیت‌الله خمینی در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۲۳ش اولین بیانیهٔ سیاسی خود را صادر کرد و در پیامی به ملت ایران، از قیام برای خدا سخن گفت و آن را تنها راه اصلاح، نامید و هشدار داد که اگر قیام برای خدا انجام نشود و آموزه‌های دین، احیا نشود، آیین و شرف جامعه مسلمان به تاراج خواهد رفت.[۶۴]
با درگذشت آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی (۱۲۴۶–۱۳۲۵ش)، مرجع تقلید شیعیان، امام خمینی برای جانشینی آیت‌الله سیدحسین طباطبائی بروجردی (۱۲۵۴–۱۳۴۰ش) و دعوت از او برای هجرت به قم و پذیرش مسئولیت حوزه علمیه، تلاش بسیاری کرد. او حتی با داشتن درجه اجتهاد در علوم دینی، مدتی در درس فقه آیت‌الله بروجردی شرکت کرد تا جایگاه علمی آیت‌الله بروجردی در حوزه علمیه قم، تثبیت شود.[۶۵] ارائهٔ طرحی برای سامان‌دهی امور حوزهٔ علمیهٔ قم (۱۳۲۸ش)، صدور بیانیه در محکومیت پایه‌گذاری دولت اسرائیل (۱۳۲۷ش) و رایزنی‌های گسترده برای جلوگیری از اعدام نواب صفوی و دیگر اعضای گروه فداییان اسلام (۱۳۳۴ش) از مهم‌ترین تلاش‌های آیت‌الله خمینی در دوره زعامت پانزده‌سالهٔ آیت‌الله بروجردی بر جامعه شیعیان بود.[۶۶]
پس از درگذشت آیت‌الله بروجردی، فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی امام خمینی، ژرفا و گستردگی بیشتری یافت. در سال ۱۳۴۱ش، تصویب لایحهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی از طرف دولت که موجب تضعیف جایگاه اسلام و قرآن در قوانین رسمی کشور ایران می‌شد، با مخالفت شدید آیت‌الله خمینی روبرو شد و حتی سفر محمدرضا شاه به قم نیز نتوانست از شدت این مخالفت بکاهد. آیت‌الله خمینی با نگارش و صدور بیانیه‌ای که جمعی از علمای بزرگ قم نیز آن را امضا کردند، انقلاب سفید شاه را انقلاب سیاه نامید و خواستار تغییر دولت مستبد به جرم تخلف از احکام اسلام و تجاوز به قانون اساسی شد.[۶۷]
مراحل مبارزه امام خمینی تا پیروزی انقلاب اسلامی
سرآغاز مبارزه و دوران تبعید (۱۳۴۱-۱۳۴۳ شمسی)
مجموعه اقدامات امام خمینی در سال ۱۳۴۱ش، آغاز یک مبارزهٔ اجتماعیِ سخت و طولانی با حکومت پهلوی بود.[۶۸] در عاشورای ۱۳۴۲ش، اعتراض به پیروی محمدرضا پهلوی از سیاست اسرائیل و ایالات متحده آمریکا موجب زندانی شدن او به‌مدت ۱۰ ماه شد. در سال ۱۳۴۳ش نیز سخنرانی علیه اعطای کاپیتولاسیون به مستشاران نظامی آمریکایی، موجب شد که وی توسط حکومت پهلوی، ابتدا به ترکیه و سپس به عراق تبعید شود؛ اما او در طول چهارده سال دوری از میهن و وطن، همواره رهبری خیزش مردمی بر ضد حکومت پهلوی را بر عهده داشت.
رهبری نهضت از تبعیدگاه (۱۳۴۴-۱۳۵۷ شمسی)
امام خمینی با استقرار در شهر نجف، از سال ۱۳۴۴ش دروس حوزوی خود را در مسجد شیخ انصاری آغاز کرد و در درس فقه اسلامی، ایدهٔ برپایی حکومت اسلامی را تبیین کرد و مسئله ولایت فقیه را نیز در همین چارچوب تشریح کرد.[۶۹] سخت‌گیری‌های حکومت عراق، موجب شد تا امام خمینی در نیمه سال ۱۳۵۷ش به کشور فرانسه مهاجرت کند. امام در دهکده نوفل‌لوشاتو در حومه پاریس مستقر شد و روزانه در مصاحبه با خبرنگاران رسانه‌های جهان، وضعیت اجتماعی ایران و اهداف نهضت اسلامی ایرانیان را تشریح و تبیین می‌کرد.[۷۰] این رویکرد، موجب شتاب فزاینده انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی شد و سرانجام با خروج محمدرضا شاه از ایران و سست شدن پایه‌های حکومت پهلوی، امام خمینی در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ش پیروزمندانه به ایران بازگشت.
بازگشت پیروزمندانه و تبیین اهداف حکومت اسلامی
امام خمینی در فرودگاه مهرآباد تهران، کوتاه سخن گفت و سپس راهی مزار شهیدان انقلاب در بهشت زهرا شد. سخنرانی آیت‌الله خمینی در بهشت زهرا و میان انبوه طرفداران، به‌روشنی بر تغییر حکومت و برپایی دولت اسلامی تأکید می‌کرد.[۷۱] مردم ایران با پذیرش رهبری امام خمینی به‌عنوان یک مرجع دینی، بزرگ‌ترین تحول را در تاریخ سیاسی ایران پدیدآوردند. کار بزرگ امام خمینی آن بود که تنها نظام شاهنشاهی را به جمهوری مبدل نکرد، بلکه ساختار سلطنتی را به نظام «امامت» و «امت»[۷۲] و مردم‌سالاری دینی تبدیل کردند.[۷۳] امام خمینی در آغاز ورود به ایران، زمینه‌سازی برای تشکیل شورای انقلاب و دولت موقت را انجام داده بود.
امام خمینی و برپایی جمهوری اسلامی
استقرار نظام و تأسیس نهادهای انقلابی
با سقوط نهادهای اصلی نظام شاهنشاهی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ش، امام خمینی مردم را به آرامش دعوت کرد تا نظم در کشور حکم‌فرما شود. دولت موقت با رهنمودهای امام خمینی، انتخابات مجلس خبرگان، تدوین قانون اساسی و همه‌پرسی قانون اساسی را برگزار کرد تا سرانجام در ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ش، برقراری نظام جمهوری اسلامی از سوی ایرانیان به‌صورت رسمی اعلام شد.
در این دوره، امام خمینی، هم به‌عنوان مرجع دینی و هم به‌مثابه رهبر انقلاب اسلامی ایران، پاسخ‌گوی نیازها و خواسته‌های جامعهٔ ایران بود. طبق بیان جوادی آملی امام خمینی در حقیقت جایگاه رهبری را از جایگاه العلما ورثه الانبیاء در جایگاه نیابت مطرح کرد. برجستگی اصلی امام خمینی در این بود که امام زمان را در همه ابواب این نظام و کشور توسعه داد. همانگونه که خود امام خمینی نایب و وارث امام زمان بود، امام فعلی جامعه هم نایب و وارث امام زمان است.[۷۴]
در این جایگاه، سررشتهٔ بسیاری از امور، مانند مباحث مربوط به سیاست داخلی و سیاست خارجی، به او ختم می‌شد. وی اگرچه خواستار واگذاردن امور به دیگران و نظارت کلی بر آنها بود؛ اما رهنمودهایش همواره کارگشا بود.[۷۵] در همین چارچوب، او در فرمان‌های جداگانه‌ای، نهادهای اجتماعی نوپدیدی مانند کمیته‌های انقلاب اسلامی، کمیته امداد، جهاد سازندگی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نهضت سوادآموزی، سازمان بسیج مستضعفین و شورای عالی انقلاب فرهنگی را بنیان نهاد.
فرماندهی کل قوا در دوران جنگ تحمیلی
پیروزی انقلاب و سقوط شاه ایران، توازن قدرت در منطقه را از میان برد. برهم خوردن موازنات منطقه‌ای، صدام حسین، رئیس‌جمهور عراق را بر آن داشت تا از این موقعیت بهره گیرد و جایگاه خود را در منطقه تثبیت کند. او با لغو یک‌جانبهٔ قرارداد ۱۹۷۵م الجزایر پیرامون مرز اروندرود، و درخواست تخلیهٔ جزایر سه‌گانهٔ ایرانی در خلیج فارس، تهاجم نظامی گسترده‌ای را به ایران آغاز کرد. با آغاز جنگ تحمیلی، امام خمینی در اولین واکنش، مردم را به آرامش و خون‌سردی دعوت کرد و با کوچک نشان دادن حملهٔ دشمن، سبب دل‌گرمی مردم و مسئولان ایران شد.[۷۶]
وی همزمان، دستور بسیج عمومی داد تا مردم وارد نبرد با دشمن متجاوز شوند. او برای ایجاد ساختار و سازمان دفاعی برای مقاومت، به تشکیل شورای دفاع مبادرت ورزید و برای اداره کردن جبهه‌های جنگ، به‌عنوان فرمانده کل قوا فرامینی را صادر کرد.
امام خمینی بر این باور بود که انقلاب اسلامی ایران در دنیا به دنبال صلح و آرامش است، اما در برابر تجاوز دشمن نباید سر تسلیم فرود آورد. امام با بیان نظریهٔ حق و باطل / اسلام و کفر و نیز تبیین مفهوم «صدام، عامل آمریکا»، مرزهای اعتقادی و ارزشیِ دفاع مقدس را ترسیم کرد. از سوی دیگر، امام می‌کوشید تا از این موقعیت پیش‌آمده برای رهایی مردم عراق از حکومت بعثی، بهره بگیرد.[۷۷]
ابعاد جهانی رهبری و سیاست خارجی
امام خمینی علاوه بر مسائل داخلی ایران، توجه شایانی به ابعاد جهانی انقلاب اسلامی ایران داشت؛ در یکی از مهم‌ترین اقدامات، او در سال ۱۳۶۷ش نامه‌ای خطاب به میخائیل گورباچف، رئیس‌جمهوری شوروی نوشت و در جایگاه یک روحانی مسلمان، کوشید تا با نقد اندیشه کمونیسم، به تبیین مبانی توحیدی بپردازد. او در این نامه از پایان عصر کمونیسم خبر داد و با توصیف عملکرد نادرست حکومت کمونیستی، شکست حتمی آن را پیش‌بینی کرد.[۷۸]
او همچنین در مرداد ۱۳۵۸ش که مصادف با رمضان بود، با هدف آشکار ساختن توطئه یهودیان صهیونیست که ذیل پروتکل‌های یهود، انگارهٔ سرزمین موعود را بهانه‌ای برای اشغال فلسطین وبه‌ویژه بیت‌المقدس و مسجدالاقصی ساخته بودند، آخرین جمعه ماه رمضان هر سال را به‌عنوان روز قدس اعلام کرد و از مسلمانان جهان خواست تا در این روز، همبستگی جهانی خود را در پشتیبانی از حقوق قانونی مردم فلسطین اعلام کنند.[۷۹]
دستاوردهای دانشی امام خمینی
آیت‌الله خمینی در علوم دینی مانند فقه و اصول فقه، سرآمد بود و عالمان و دانشمندان بزرگی از مجالس و محافل درس او سر برآوردند. او در دانش‌هایی مانند فلسفه اسلامی و عرفان نظری نیز صاحب‌نظر و دارای تألیفات است. وی در دوران تدریس در قم، در مدرسه فیضیه جلسات درس اخلاق برپا می‌کرد که از استقبال طلاب حوزه علمیه قم برخوردار بود. آیت‌الله خمینی، در حوزه علمیه قم، چندین دوره فقه، اصول فقه، فلسفه، عرفان و اخلاق اسلامی را تدریس کرد و در حوزه علمیه نجف نیز ۱۳ سال فقه و علوم دینی را در عالی‌ترین سطوح تدریس کرد.[۴۰]
حاصل تأملات و مطالعات علمی امام خمینی، مجموعه‌ای از آثار مکتوب به قلم خود او است که عبارت‌اند از: کشف اسرار؛ تحریر الوسیله؛ شرح چهل حدیث؛ ولایت فقیه؛ جهاد اکبر؛ مناسک حج؛ آداب الصلاة؛ سرّ الصلاة؛ تفسیر سوره حمد؛ طلب و اراده؛ شرح دعای سحر؛ کتاب البیع (پنج جلد)؛ کتاب الطهاره (چهار جلد)؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل؛ مصباح الهدایه الی الخلافة و الولایة؛ مناهج الوصول الی علم الاصول (دو جلد)؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم ومصباح الانس؛ انوار الهدایه فی التعلیقة علی الکفایة (دو جلد)؛ رسائل (شامل چند رساله در علم اصول مثل «لاضرر و لا ضرار»، استصحاب، تعادل و تراجیح، اجتهاد و تقلید، و تقیه).
نظریه ولایت مطلقه فقیه که نظریه‌ای فقهی ـ سیاسی و مبتنی بر باورهای تشیع است، مهم‌ترین نظریهٔ امام خمینی است. وی تلاش کرد حکومت جمهوری اسلامی و قانون اساسی آن را بر اساس همین نظریه شکل دهد. از نگاه امام خمینی حکومت، فلسفهٔ عملی تمامی فقه است.[۳۹] نگاه حکومتی او به فقه سبب شد تا ضمن تأکید بر حفظ چارچوب فقه سنتی، به نوآوری در اجتهاد معتقد شود. نظریهٔ نقش زمان و مکان در اجتهاد و برخی فتاوای تأثیرگذار او، نتیجهٔ همین رویکرد است. اصطلاح «اسلام ناب محمدی» را او در همین چارچوب به‌کار می‌برد.
پانویس
- ↑ مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ص۸۴؛
- ↑ مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۶–۱۱۹.
- ↑ مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۴۶۶-۴۶۹.
- ↑ مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ۶۱-۶۳.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۴، ص۱۰۵-۱۰۶.
- ↑ پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۱۲۳.
- ↑ مرادی‌نیا، خاندان امام‌خمینی، ۱۳۹۳ش، ص۹۷.
- ↑ پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۷۴.
- ↑ ثقفی، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۵۵.
- ↑ روحانی، نهضت امام خمینی، 1383ش، ج1، ص44.
- ↑ پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۲۱۶-۲۱۷.
- ↑ مرادی‌نیا، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۳۳.
- ↑ روحانی، نهضت امام خمینی، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۳۹-۴۰.
- ↑ پسندیده، خاطرات آیت‌الله پسندیده، ۱۳۸۴ش، ص۲۱۶-۲۱۷.
- ↑ بهجت، استادان امام، ۱۳۸۵ش، ص۱۰۷.
- ↑ مرادی‌نیا، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۳۷-۳۸..
- ↑ مرادی‌نیا، محمدجواد، منزل به منزل با خمینی، ۱۳۸۵ش، ص۴۲-۴۳.
- ↑ انصاری، حدیث بیداری، زندگی‌نامۀ امام خمینی از تولد تا رحلت، ۱۳۸۹ش، ص۷.
- ↑ بهجت، استادان امام، ۱۳۸۵ش، ص۲۲.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۳، ص۲۹۵-۲۹۷.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، امام‌خمینی به روایت هاشمی رفسنجانی، ۱۳۸۵ش، ص۲۵۵.
- ↑ بنی‌فضل، خاطرات، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص ۴۳.
- ↑ محتشمی‌پور، خاطرات سیاسی، ۱۳۷۶ش، ج۱، ۵۰۳–۵۰۵.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۶، ص۳۱۵.
- ↑ فراتی، «مرجعیت امام خمینی»، پرتال جامعه علوم انسان.
- ↑ صالحی، امام و مرجعیت،۱۳۷۲ش، ۲۲ و ۲۵.
- ↑ «سند حمایت مراجع و علما از مرجعیت امام خمینی در سال 1342»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ نوری، آیینه‌داران حقیقت، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۴۱۷.
- ↑ روحانی، حاج‌آقامجتبی تهرانی شاگرد دلباخته امام، ۱۳۹۱ش، ص۳۰.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۹، ص۲۲۵.
- ↑ مجموعه آثار حضرت امام خمینی سلام الله علیه - نسخه ۲، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
- ↑ مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۳، ص۱۹۵-۱۹۹.
- ↑ امام خمینی، دیوان امام، 1392، ص142.
- ↑ مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۴۶۶-۴۶۹.
- ↑ «نهادهایی که با فرمان مستقیم امام خمینی تشکیل شدند کدامند؟»، پرتال امام خمینی.
- ↑ «رهبری نظام جمهوری اسلامی ایران»، پرتال امام خمینی.
- ↑ «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی.
- ↑ فرازی، «دستاوردهای انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره)»، ۱۳۸۳ش، ص۱۱۲-۱۲۸.
- ↑ ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج21، ص289.
- ↑ ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ «سید روح‌الله موسوی خمینی»، در وب‌سایت ویکی‌شیعه.
- ↑ «تاثیرات حضرت امام (ره) بر جهان غرب»، وب‌سایت پرسمان دانشجویی.
- ↑ ستوده، پابه‌پای آفتاب، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۳۰.
- ↑ رجایی، برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۳۱.
- ↑ سبحانی‌نیا و علی‌عسکری، مهر و قهر، ۱۳۷۹ش، ص۱۷۷.
- ↑ ستوده، پابه‌پای آفتاب، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۱۰۹.
- ↑ «امام خمینی به کدام ورزش ها علاقه داشتند؟»، وب‌سایت تابناک.
- ↑ رجایی، برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۴-۹.
- ↑ ستوده، پابه‌پای آفتاب، ج۲، ص۲۹۶-۲۹۷.
- ↑ رجایی، برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، ۱۳۹۲ش، ج۳، ص۵۵.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۵۴۳-۵۴۴.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۵۴۰-۵۴۱.
- ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۵۴۹-۵۵۰.
- ↑ حبیبی، «امام خمینی رحمه الله علیه از منظر اندیشمندان اسلامی و غربی»، 1395ش، ص۳۲-۳۵.
- ↑ «امام خمینی(ره) از دید چهره‌‌های سرشناس جهان»، وب‌سایت مشرق.
- ↑ «امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «امام خمینی(ره) از دید چهره‌‌های سرشناس جهان»، وب‌سایت مشرق.
- ↑ «امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «امام خمینی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، پرتال امام خمینی.
- ↑ «امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «سید روح‌الله موسوی خمینی»، در وب‌سایت ویکی‌شیعه.
- ↑ خامنه‌ای، «پیام به مناسبت اولین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
- ↑ خامنه‌ای، «پیام به ملت ایران در آغاز مسئولیت رهبری»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
- ↑ «زندگی‌نامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج1، ص21-23.
- ↑ پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج1، ص153.
- ↑ «سید روح‌الله موسوی خمینی»، در وب‌سایت ویکی‌شیعه.
- ↑ «سید روح‌الله موسوی خمینی»، در وب‌سایت ویکی‌شیعه.
- ↑ «زندگی‌نامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج6، ص16.
- ↑ «بیانات آیت‌الله جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج.
- ↑ خامنه‌ای، «دیباچه صحیفه امام»، صحیفه امام، 1389ش، ج1، صفحه ذ.
- ↑ «بیانات آیت‌الله العظمی جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج.
- ↑ پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج13، ص221-224.
- ↑ پاکتچی و دیگران، «خمینی، روح‌الله»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج21، ص220-226.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج9، ص267.
منابع
- اشراقی، عاطفه، مصاحبه چاپ‌شده در پابه‌پای آفتاب، تدوین امیررضا ستوده، تهران، پنجره، چاپ دوم، ۱۳۸۰ش.
- «امام خمینی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- «امام خمینی(ره) از نگاه شخصیت‌های ایران و جهان»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۹۱ش.
- «امام خمینی(ره) از دید چهره‌‌های سرشناس جهان»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: ۱۲ خرداد ۱۳۹۵ش.
- «امام خمینی به کدام ورزش ها علاقه داشتند؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۳۹۲ش.
- امام خمینی، سید روح‌الله، دیوان امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
- امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- امام خمینی، سید روح‌الله، «نامه عاشقانه امام خمینی به همسرشان»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۳۹۱ش.
- انصاری، حمید، حدیث بیداری، زندگی‌نامۀ امام خمینی از تولد تا رحلت، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- بنی‌فضل، مرتضی، خاطرات، چاپ‌شده در صحیفه دل، به کوشش حمید بصیرت‌منش و احمد میریان، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ش.
- بهجت، محمدقاسم، استادان امام، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۵ش.
- «بیانات آیت‌الله العظمی جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند۱۴۰۳ش.
- پسندیده، سیدمرتضی، خاطرات آیت‌الله پسندیده، گفته‌ها و نوشته‌ها، تهران، مؤسسه تنظیم آثار امام خمینی، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
- «تاثیرات حضرت امام (ره) بر جهان غرب»، وب‌سایت پرسمان دانشجویی، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۸۹ش.
- ثقفی، خدیجه، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، به کوشش علی ثقفی، بانوی انقلاب خدیجه‌ای دیگر، ص تهران، مؤسسه تنظیم، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
- حبیبی، «امام خمینی رحمه الله علیه از منظر اندیشمندان اسلامی و غربی»، مجله پاسدار اسلام، شماره ۴۱۱، 1395ش.
- خامنه‌ای، سیدعلی، «پیام به ملت ایران در آغاز مسئولیت رهبری»، در وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۸ خرداد ۱۳۶۸ش.
- خامنه‌ای، سیدعلی، «پیام به مناسبت اولین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۰ خرداد ۱۳۶۹ش.
- خامنه‌ای، سیدعلی، «دیباچه صحیفه امام»، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- رجایی، غلام‌علی برداشت‌هایی از سیره امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
- روبین وود زورث، زیباترین تجربه من، ترجمه خدیجه مصطفوی، تهران، ضریح آفتاب، ۱۳۹۳ش،
- روحانی، سیدحمید، حاج‌آقامجتبی تهرانی شاگرد دلباخته امام، مجله ۱۵ خرداد، شماره ۳۴، ۱۳۹۱ش.
- روحانی، سیدحمید، نهضت امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۳ش.
- «رهبری نظام جمهوری اسلامی ایران»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- «زندگی نامه»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- «زندگی‌نامه امام خمینی»، در سایت جامع امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ش.
- ستوده، امیررضا، پابه پای آفتاب، تهران، پنجره، ۱۳۸۲ش.
- سبحانی‌نیا، محمدرضا و علی‌عسکری، سعیدرضا، مهر و قهر، اصفهان، مرکز فرهنگی شهید مدرس، ۱۳۷۹ش.
- سجادی، عبدالقیوم، «امام خمینی(ره) و جنبشهای اسلامی معاصر»، مجله علوم سیاسی، شماره ۵، 1378ش.
- «سند حمایت مراجع و علما از مرجعیت امام خمینی در سال 1342»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ خرداد ۱۴۰۰ش.
- «سید روح‌الله موسوی خمینی»، وب‌سایت ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ش.
- صالحی، سیدعباس، امام و مرجعیت، مجله حوزه، شماره ۵۶–۵۷، ۱۳۷۲ش.
- فراتی، عبدالوهاب، «مرجعیت امام خمینی»، مجلۀ حضور، شماره ۳۵، ۱۳۸۰ش، در پرتال جامعه علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش.
- فرازی، صادق، «دستاوردهای انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره)»، مجله حصون، شماره ۲، ۱۳۸۳ش.
- قادرى، علی، خمينى روح‌الله: زندگى‌نامه امام خمينى بر اساس اسناد و خاطرات و خيال، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، ۱۳۷۸ش.
- مجموعه آثار حضرت امام خمینی سلام الله علیه - نسخه ۲، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش.
- مرادی‌نیا، محمدجواد، خاندان امام‌خمینی، تهران، دانشگاه آزاد، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
- مرادی‌نیا، محمدجواد، منزل به منزل با خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ ش
- مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
- «نهادهایی که با فرمان مستقیم امام خمینی تشکیل شدند کدامند؟»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- نوری، حسین، آیینه‌داران حقیقت، مصاحبه‌های مجله حوزه، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، امام‌خمینی به روایت آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، تهیه و تنظیم عبدالرزاق اهوازی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
| تاریخ و تأسیس | |
|---|---|
| نهاد رهبری | |
| قوه مقننه | |
| قوه مجریه | |
| قوه قضائیه | |
| نظامی و امنیتی | |
| سیاست و انتخابات | |
| اقتصاد | |
| روابط خارجی | |
| جامعه و مسائل مرتبط | |
مرکز: اراک | |
| شهرستان‌ها | |
| شهرها | |
| جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی | |
| جاذبه‌های طبیعی و جغرافیا | |
| فرهنگ، مشاهیر و اقتصاد محلی | |