ایران در دوران قاجاریه

ایران در دوران قاجاریه

پرچم ایران در سال‌های پایانی دوران قاجاریه

ایران در دوران قاجاریه؛ دوره‌ای از تاریخ ایران با حاکمیت دودمان قاجار.

ایران در دوره قاجاریه، عرصۀ تحولات گسترده‌ای در عرصۀ فرهنگ و تمدن بود که زمینه‌ساز گذار از نظام سنتی به ساختارهای نوین شد. جامعۀ ایران در این دوره، با حفظ ساختار طبقاتی و پیوندهای خویشاوندی، شاهد نفوذ جریان‌های نوین فکری و فرهنگی ناشی از گسترش مناسبات با غرب بود. نظام آموزشی با حفظ مکتب‌خانه‌های سنتی، به‌تدریج شاهد تأسیس مدارس جدید و دارالفنون شد و زبان و ادبیات فارسی نیز با ظهور جریان‌هایی چون ادبیات بیداری و نثر نوین، تحولاتی اساسی را تجربه کرد. معماری، هنر، پوشاک و تفریحات نیز با اثرپذیری از الگوهای غربی، دستخوش تغییراتی شد که نشان از آغاز فرایند گذار از سنت به مدرنیته در عرصه فرهنگ ایرانی داشت. در عین حال، نهادهای دینی و مرجعیت شیعه با تکیه بر پایگاه مردمی خود، در این تحولات نقشی تعیین‌کننده ایفا کردند و اندیشه‌های نوین سیاسی چون مشروطه‌خواهی، برآمده از تعامل و گاه تقابل جریان‌های فکری مختلف در این دوره بود.

پیشینه

پس از سقوط صفویه، ایران دوره‌ای از پراکندگی سیاسی و ناپایداری را تجربه کرد که تا به قدرت رسیدن قاجاریه ادامه یافت. حکومت‌های افشاریه و زندیه علی‌رغم تلاش‌ برای بازگرداندن ثبات، به‌دلیل فقدان مشروعیت پایدار و درگیری‌های داخلی، در نهادینه سازی امنیت فراگیر و انسجام ملی در ایران ناکام ماندند. به باور صاحب‌نظران، این دوره از تاریخ ایران که با واگرایی ملی، تخریب بنیان‌های اقتصادی و تعطیلی مراکز علمی همراه بود، زمینه‌ساز ضعف ساختاری و عقب‌ماندگی کشور شد و ایران با شرایطی ضعیف به دوران حاکمیت قاجاریه وارد شد.

جمعیت

جمعیت ایران در اواخر دورۀ قاجار بین ۵ تا ۱۰ میلیون نفر برآورد شده است. در این دوران، نسبت شهرنشینی از ۱۰٪ به ۲۵٪ افزایش یافت، در حالی که سهم جمعیت ایلیاتی با کاهشی ۵۰درصدی، به ۲۵٪رسید. بخش عمدۀ جمعیت را روستاییان ساکن در نواحی حاصل‌خیز نظیر آذربایجان، خراسان و شمال ایران تشکیل می‌دادند. پراکندگی این جمعیت تابع دسترسی به منابع آب، خاک حاصل‌خیز و نظام مالکیت بود و روستاها در ادوار بحران‌های سیاسی و زیستی، به‌عنوان پناهگاه عمل می‌کردند.

طبقات اجتماعی

قشربندی اجتماعی ایران در دورۀ قاجار ساختاری کثرت‌گرا داشت که در آن پیوندهای خویشاوندی و نظام خانوادگی بر تفاوت‌های طبقاتی غلبه می‌کرد. گروه‌های اجتماعی بر اساس شاخص‌هایی چون شغل، ثروت، نسب، جایگاه مذهبی و سبک زندگی از یکدیگر متمایز می‌شدند.

• روحانیون: عالمان دینی در شئون مذهبی، سیاسی و اداری اثر داشتند و در وقایع سیاسی مهمی مانند لغو قراردادهای استعماری و نهضت مشروطه نقش محوری ایفا کردند. واعظان و امامان جماعت گاهی در اجرای اوامر حکومتی نیز مشارکت داشتند.
• اشراف: خاندان‌های اعیان که مناصبی مانند وزارت را به‌صورت موروثی یا با حکم شاه و با القابی خاص در اختیار داشتند، معمولاً طبقه حاکم را تشکیل می‌دادند. ویژگی‌هایی چون ازدواج درون‌گروهی و چندهمسری در میان آنان رایج بود و بر آموزش فرزندان در منزل و با تمرکز بر قرآن، متون مذهبی، زبان عربی و ادبیات فارسی، تأکید داشتند. روابط شاهزادگان با شاه، بر اساس پیشینهٔ خانوادگی مادر، دست‌آوردهای شخصی و ترتیب تولد تعریف می‌شد.
• مالکان بزرگ: افراد این طبقه، با تکیه بر قدرت مالی و سلطه بر رعایا، در امور سیاسی دخالت می‌کردند و از نیروهای انتظامی برای حفظ ثروت و سلطه خود استفاده می‌کردند. در این طبقه نیز آداب‌ورسوم ازدواج و روابط اجتماعی، معمولاً محدود به افراد همین طبقه بود.
• بازرگانان: بازرگانان عمامه شیرشکری یا کلاه پوست بخارایی به سر می‌گذاشتند، قبا و عبای نایینی می‌پوشیدند و خانه‌های وسیع داشتند.
• روشنفکران: این گروه به‌صورت غالب از دیوان‌سالاران، نویسندگان، مورخان، جغرافی‌دانان، نسب‌شناسان، منجمان، پزشکان و شاعران تشکیل می‌شد که گذران زندگی آنها به حفظ ارتباط نزدیک با صاحب‌منصبان دولتی بستگی داشت.
• فن‌سالاران: با اعزام دانشجویان به اروپا، ایجاد مدارس جدید، مسافرت به خارج و حضور اروپاییان در شهرهای بزرگ، طبقه فن‌سالار شروع به بالیدن کرد. طبقه فارغ‌التحصیلان مدارس خارجی و دارالفنون و مدرسهٔ علوم سیاسی، نقش مهمی در به‌روز کردن نظام اداری دولت و نیروهای ارتش ایفا کرد.
• اصناف: در شهرها گروه‌بندی بر حسب حرفه و پیشه صورت می‌گرفت، ازجمله: نانوا، قصاب، بقال، عطار، سبزی‌فروش، بزاز، خیاط، قناد، نجار، حلب‌ساز، دباغ، رنگ‌رز، بنا و معمار.
• لوتی‌ها: لوتی‌های ساکن در تمام شهرهای ایران کار و کاسبی معینی نداشتند و سربار دیگران بودند و با آنکه طفیلی محله خود محسوب می‌شدند، از هیچ‌گونه گردن‌کلفتی هم دریغ نمی‌ورزیدند.
• غلامان و کنیزان: کنیزان و خواجگان بخشی از دارایی ثروتمندان را تشکیل می‌دادند. کنیزان به‌عنوان زن صیغه‌ای یا دائمی وارد حرمسراها می‌شدند یا به کارهای خانگی می‌پرداختند و غلامان در امور نظامی، خدمات خانگی، نگهبانی، کشاورزی و سایر زمینه‌ها به کار گرفته می‌شدند.
• گروه‌های بی‌طبقه: متکدیان، درویش‌ها، مطرب‌ها و دلقک‌ها ازجمله افراد بی‌طبقه بودند. درویش‌ها و متکدیان از جامعه تغذیه می‌کردند. مطرب‌ها صاحب درآمد بودند، اما به‌دلیل دید تحقیرآمیز جامعه به آنها، با گدایان در یک ردیف قرار می‌گرفتند. علت دید تحقیرآمیز به مطرب‌ها این بوده که نواختن آلات موسیقی مقبولیت و مشروعیت اجتماعی نداشت، تا جایی که اشراف و اصیل‌زادگان آن را عیب می‌دانستند؛ همچنین مطرب‌ها چندان پایبند به قیود مذهبی و عرفی جامعه نبودند.

خانواده

خانواده گسترده شکل غالب خانواده‌ها در دورۀ قاجار بوده است و اعضای آن بیش از دو نسل از افراد را در بر می‌گرفت. خانه‌ها نیز به‌گونه‌ای طراحی می‌شدند که هم امکان زندگی گروهی و هم استقلال نسبی هر خانواده را فراهم آورند. خانواده‌ها شامل خدمتکاران، بستگان دور و مهمانان نیز می‌شدند و جمعیت آنها همواره در نوسان بود.

تشکیل خانواده با خواستگاری آغاز می‌شد که اغلب از طریق زنان واسطه انجام می‌گرفت و انتخاب همسر بر اساس نظر والدین صورت می‌پذیرفت. پس از توافق اولیه، خانواده داماد به خانه عروس می‌رفت و درباره مسائل مالی از جمله شیربها و جهیزیه گفت‌وگو می‌کرد. مراسم نامزدی و عقد در روزی خوش‌یمن برگزار می‌شد و عقدنامه صرفاً توسط عاقد امضا می‌گردید.‌‌‌‌‌ مهریه در این دوره اهمیت یافت و خانواده‌ها ترجیح می‌دادند به‌جای شیربهای نقد، مهر دختر را افزایش دهند. ازدواج دائم رایج‌ترین شکل ازدواج بود، چندهمسری و ازدواج موقت نیز وجود داشت. در جامعه مردسالار آن دوره، زنان نفوذ چندانی نداشتند و اغلب مطیع شوهر یا پدر خود بودند. طلاق به‌صورت رجعی و قطعی انجام می‌شد و فرزندان در همه موارد نزد پدر باقی می‌ماندند و مادر از حق حضانت محروم بود.

جایگاه زنان

نوشتار اصلی: زن در دوره قاجار

سبک زندگی زنان در دورۀ قاجار نسبت به مردان تفاوت داشت و محققان به محدودیت‌هایی چون فرصت‌های شغلی، تردد در فضای عمومی و ازدواج اجباری اشاره کرده‌اند. زنان همچنین سواد و پایگاه اجتماعی پایین‌تر و مشارکت ناچیزی در مناسبات قدرت داشتند. با این حال، زنان طبقات فرادست از تفریحات، پوشش و آموزش‌هایی مانند موسیقی، زبان فرانسه و فلسفه بهره‌مند بودند و به انگاره‌های نوین چون تساوی حقوق و گرایش به مشروطه روی آوردند که در زندگی‌نامه تاج‌السلطنه بازتاب یافته است.

حکومت قاجار

میرزای شیرازی، مرجع تقلید شیعه و صادرکننده فتوای تاریخی تحریم تنباکو در دوره قاجار

نوشتار اصلی: قاجاریه

در دورۀ قاجاریه، شاه در رأس هرم قدرت قرار داشت و اختیارات او در عزل و نصب وزرا، ضبط اموال و جان رعایا نامحدود بود. شاهزادگان، درباریان، رؤسای ایلات بزرگ و حکام محلی در ردۀ دوم قدرت بودند. مردم تضمینی برای جان و مال خود نداشتند و سلاطین قاجار همۀ زمین‌ها را ملک خود می‌دانستند. امیران و حاکمان محلی که اغلب از بستگان شاه بودند، با القاب مختلف، هر گونه ستم را برای خود مجاز می‌دانستند. در این دوره، انگلیس و روسیه بر فرهنگ و سیاست کشور سلطه یافتند و امتیازات اقتصادی متعددی به دست آوردند. واگذاری امتیاز تنباکو به یک شرکت انگلیسی با فتوای میرزای شیرازی لغو شد.

نظام اداری قاجار با اقتباس از تشکیلات صفویه سامان یافت و در دورۀ فتحعلی‌شاه، مناصب کلیدی چون صدراعظم، مستوفی‌الممالک و منشی‌الممالک شکل گرفتند. از اوایل این دوره، نخستین وزارتخانه‌ها به تقلید از غرب تأسیس شدند و در دورۀ ناصری گسترش یافتند. در ابتدای قاجاریه، مرجع رسمی قانون وجود نداشت و اختلافات توسط علما یا به‌صورت کدخدامنشی حل می‌شد. در زمان ناصرالدین‌شاه، عدلیه و دیوان‌خانه شکل گرفت و دعاوی حقوقی توسط روحانیون و دعاوی غیرحقوقی توسط مقامات دولتی رسیدگی می‌شد.

دین

مراسم عزاداری در ایام محرم در عصر قاجار

در دوران قاجار، آموزه‌های اسلام و تشیع، زیربنای اعتقادی و رفتاری اکثر مردم را تشکیل می‌داد و شعائری چون روضه‌خوانی، تعزیه و سوگواری محرم، همبستگی اجتماعی را استحکام می‌بخشید. با این حال، خرافاتی مانند دعانویسی، طلسم و اعتقاد به جادو نیز میان مردم رواج داشت. در دورۀ قاجار، اکثریت جمعیت ایران را مسلمانان (اعم از شیعه و سنی) تشکیل می‌دادند و اقلیت‌های دینی از جمله یهودیان، ارامنه و آشوریان، در هر شهر به محلات خاص خود محدود بودند و امکان سکونت در محلات مسلمان‌نشین را نداشتند. حاکمیت شریعت در دورۀ قاجار، به شکل‌گیری فضایل اخلاقی در جامعه انجامید و تربیت فرزند بر پایهٔ آموزش فقه اسلامی، عبادات، پاک‌دامنی و پرهیز از محرماتی چون شراب و قمار استوار بود. خانواده‌ها با تشویق فرزندان به ازدواج به‌هنگام، می‌کوشیدند آنان را از انحراف اخلاقی مصون دارند. شاهان قاجار در ابتدا به اسلام و مذهب شیعه توجه داشتند و با علما رابطهٔ خوبی برقرار کردند؛ مبارزه با بابیت، احترام به آیین‌های مذهبی و شرکت در عزاداری در ماه محرم، شاهان قاجار را نزد مردم و روحانیت، موجه نشان می‌داد؛ اما با فاصله‌گرفتن تدریجی شاهان از دین‌داری، نارضایتی عمومی افزایش یافت و ناکارآمدی دربار بیشتر شد.

مناسبات دولت و روحانیون

روابط دولت قاجار با روحانیون در دوره‌های مختلف فراز و فرودهایی داشت. برای مثال آغامحمدخان با وجود آنکه برای کسب مشروعیت، حمایت از مذهب شیعه را اعلام کرد، مشروعیت خود را بیش از آنکه بر پایه دین استوار کند، بر نظام ایلی و ارتش متکی ساخت، اما فتحعلی‌شاه برای کسب مشروعیت به همکاری گسترده با علما روی آورد. در دوره محمدشاه، نفوذ وزیر صوفی‌مشرب شاه موجب دشمنی و کشمکش دولت با علما شد و آنان را به تکیه بر قدرت مردمی واداشت. در دورۀ ناصرالدین‌شاه، گرایش‌های غرب‌گرایانه شاه و واگذاری امتیازات به بیگانگان، روحانیون را به مخالفت با دولت کشاند و رقابت بر سر قدرت، در نهایت به طرح نظریات جدیدی چون مشروطه انجامید.

نهاد مرجعیت شیعه در دورۀ قاجار از جایگاهی عمدتاً علمی به نهادی تأثیرگذار در امور اجتماعی و سیاسی تبدیل شد. در نیمۀ دوم عصر قاجار، مرتضی انصاری با بازخوانی اندیشه سیاسی شیعه، مبانی فقهی لازم را برای جنبش‌های عدالت‌خواهی فراهم آورد و مرجعیت مطلق و متمرکز شیعه را استوار ساخت. تحول بعدی در فقه سیاسی شیعه با تأسیس حوزۀ سامرا توسط میرزای شیرازی رخ داد و در ادامه، اندیشمندانی چون محمدکاظم خراسانی، محمدحسین نائینی و محمداسماعیل محلاتی، نظریه مشروطه را بر اساس اصول فقهی تبیین کردند و آن را به‌عنوان ساختاری برای محدود ساختن استبداد و جلوگیری از نفوذ بیگانگان توجیه کردند.

زبان رسمی و گویش‌ها

زبان دربار در ابتدای دورۀ قاجار ترکی بود و از دوره ناصرالدین‌شاه به بعد، فارسی جایگاه رسمی یافت. مناطق مختلف ایران از جمله خراسان، کرانه‌های دریای خزر، مناطق کردنشین، لرستان، بختیاری و کرمانشاه دارای گویش‌های ویژه‌ای بودند که برخی از آنها ریشه در زبان‌های باستانی چون پهلوی و اوستا داشتند. گویش‌های لکی، قهرودی، دری یزدی و نطنزی در زمرهٔ زبان‌های بازمانده از فارسی میانه محسوب می‌شدند، در حالی که گویش‌های کردی و لکی کمتر از سایر گویش‌ها از ترکی تأثیر پذیرفته بودند. بیشترین تنوع گویشی در منطقه مازندران مشاهده شد و گویش براهویی در سیستان با زبان هندی آمیخته بود. همچنین زبان‌های دیگری مانند عربی، ارمنی، گرجی، عبری و نسطوری در بخش‌هایی از ایران رواج داشتند و فارسی بر زبان‌های اروپایی به‌ویژه انگلیسی تأثیر گذاشته بود.

آداب و آیین‌های اجتماعی

خوراک و تغذیه

آبگوشت‌خوری کودکان در دوره قاجار؛ ابراهیم، اسمعیل و معصومه، نوادگان حسین قاطرچی و سکینه در آلبوم ظل‌السلطان

زندگی روزمره در دورۀ قاجار با ویژگی‌های خاصی در سبد مصرف خانوار، آداب مذهبی و شیوهٔ تغذیه همراه بود. خانه‌ها با وجود اتاق‌های متعدد، کاربردهای چندمنظوره داشتند و نشستن بر روی زمین و غذاخوردن بر روی سفره، از سنت‌های رایج بود. اثاثیهٔ خانه‌ها شامل قالی، تشک، پشتی، گنجه و سماور بود و از میز و صندلی استفاده نمی‌شد؛ روشنایی با چراغ نفتی و گرمایش با کرسی و منقل تأمین می‌گردید. غذاهای اصلی شامل برنج، سبزیجات، میوه و لبنیات بود و قاشق و چنگال معمول نبود.

نان که روزانه تهیه می‌شد، قلم اصلی تغذیه بود. وعدهٔ صبحانه شامل چای، نان و پنیر؛ ناهار معمولاً آش یا آبگوشت؛ شام مفصل‌ترین وعده با انواع پلو، خورش و کوکو بود. گوشت گوسفند در طبقات مرفه و گوشت بز در طبقات پایین‌تر مصرف می‌شد. میوه، سبزی و لبنیات به‌صورت روزانه یا فصلی تهیه می‌شد و در تابستان، خانواده‌ها با تهیهٔ مربا، ترشی و رب، مایحتاج زمستان را ذخیره می‌کردند. خرید مایحتاج در طبقات بالا توسط ناظر یا مرد خانه و در طبقات کارگر بر عهدهٔ مردان بود.

جشن‌ و عزاداری

ایرانیان در دوران قاجاریه، جشن‌های مذهبی همچون عید قربان، عید فطر، عید غدیرخم، نیمه شعبان و ولادت امام رضا و جشن‌های چهارشنبه‌سوری و‌ جشن نوروز را برگزار می‌کردند.

محققان دوران قاجار را نقطۀ عطفی در تحول و گسترش آیین‌های عزاداری امام حسین می‌دانند. از دیدگاه آنان، در این دوره، عزاداری از شکلی نیمه‌رسمی و وابسته به حمایت‌های حکومتی در دوره‌های پیشین، به پدیده‌ای کاملاً مردمی تبدیل شد که همهٔ طبقات اجتماعی در آن مشارکت داشتند. به اعتقاد پژوهشگران، از مهم‌ترین ویژگی‌های عزاداری در این دوره می‌توان به حضور گستردهٔ زنان در مجالس، توسعهٔ زمانی عزاداری فراتر از دههٔ اول ماه محرم، شکل‌گیری هیئت‌های منظم و تکیه‌های شهری و نیز رواج گستردهٔ تعزیه به‌عنوان نمایشی مذهبی و مردمی اشاره کرد. همچنین، به نظر آنان، مجالس عزاداری در این دوره کارکردی دوگانه یافتند و افزون بر جنبهٔ مذهبی، به بستری برای طرح مسائل سیاسی، از جمله در جریان نهضت مشروطه، تبدیل شد.

پوشاک

نوشتار اصلی: پوشاک دوره قاجار

پوشاک در دورۀ قاجار یکی از ابزارهای اصلی بازنمایی تمایزات طبقاتی بود. اقشار مرفه با استفاده از پارچه‌های گران‌بهایی چون ترمه، اطلس و ابریشم و تزیینات فلزی، شکوه خود را به نمایش می‌گذاشتند، در حالی که طبقات فرودست به پوشاکی ساده از جنس کرباس و نمد بسنده می‌کردند. این تفاوت در تمامی اجزای پوشش، از کلاه و شال‌کمر تا قبا و شلوار، به‌وضوح دیده می‌شد و نوع، اندازه و نحوهٔ آرایش لباس نیز نمایانگر جایگاه و منزلت فرد در سلسله‌مراتب اجتماعی بود.

تفریحات

تصویری از چهار مرد در قهوه خانه‌ای در دوره قاجار

تفریحات مردم ایران در دورۀ قاجار تا میانهٔ این عصر، بیشتر جنبهٔ جمعی داشت و بازی‌هایی چون کبوتربازی، شطرنج، نقالی و شاهنامه‌خوانی در قهوه‌خانه‌ها رواج داشت. از دورۀ ناصرالدین‌شاه به بعد، با اثرپذیری از سفرهای شاهان به اروپا، تفریحات جدیدی مانند باغ‌وحش، سینما و تئاتر به ایران وارد شد که ابتدا میان طبقات فرادست رواج یافت، هرچند ورزش‌های سنتی مانند کشتی در زورخانه‌ها، همچنان میان طبقات پایین‌تر جایگاه خود را حفظ کرد. در اواخر دوره قاجار، سفر به‌عنوان یکی از تفریحات مهم، به‌ویژه به مناطق شمالی کشور، رواج یافت.

آموزش

مکتب‌خانه

در دورۀ قاجار، آموزش عمومی بر پایهٔ مکتب‌خانه‌ها استوار بود که در مساجد، حوزه‌های علمیه یا خانه‌ها دایر می‌شدند. برنامهٔ درسی شامل یادگیری حروف الفبا، روخوانی قرآن، متون کلاسیک مانند گلستان سعدی و مقدمات صرف و نحو بود. در این نظام، تنبیه بدنی متداول بود، اگرچه در مکتب‌خانه‌های خصوصی اعیان که توسط طلاب اداره می‌شد، کیفیت آموزش بالاتر و شدت تنبیه کمتر بود. تحصیل دختران تا پیش از مشروطه عمدتاً به مکتب‌خانه‌ها و آموزش‌های خصوصی محدود بود، اما در آستانهٔ انقلاب مشروطه، مدارس دخترانه به سبک جدید پدید آمدند.

نوسازی و آموزش عالی

از اواسط دورهٔ قاجار، در پی انتقاد روشنفکران از مکتب‌خانه‌ها و اعزام محصلان به اروپا، نظام آموزشی به سبک غربی شکل گرفت. تأسیس دارالفنون (۱۲۶۸ق) نقطهٔ عطفی در آغاز آموزش عالی و علوم جدید بود. با تصویب قانون اساسی معارف در ۱۲۹۰ش، گام‌های اجرایی برای نظام‌مندسازی مدارس برداشته شد و با تصویب قانون وزارت معارف در ۱۳۲۸ق، آموزش عالی در ایران به ساختاری متمرکز و رسمی تحت نظارت دولت تبدیل گردید.

• 
  گروهی از کودکان نشسته گرداگرد معلم در حال آموزش در مکتب‌خانه‌ای سنتی.
• 
  تصویری از سردر دالفنون
• 
  لسان‌الملک از تاریخ‌نگاران دوره قاجار

وضعیت علمی

حکومت قاجار برای مواجهه با عقب‌ماندگی‌ها و جبران شکست‌های نظامی، به گسترش روابط علمی با اروپا، اعزام هیئت‌های نظامی و محصلان روی آورد. در حوزهٔ علوم عقلی و فلسفه، اگرچه سطح فعالیت نسبت به دورهٔ صفویه کاهش داشت، فیلسوفانی چون ملا هادی سبزواری و میرزا ابوالحسن جلوه در این دوره فعال بودند. فن تاریخ‌نویسی نیز به‌دلیل اهتمام دربار به ثبت وقایع سلطنتی رونق یافت و تاریخ‌نگارانی همچون لسان‌الملک و صنیع‌الدوله آثار متعددی پدید آوردند. تاریخ‌نگاران دیگر مانند میرزاجعفر، حقایقی از این دوران را فاش ساخته‌اند. علم جغرافیا نیز با تأسیس رشته‌های نقشه‌کشی و مهندسی در دارالفنون، از حوزه‌ای مهجور به شاخه‌ای علمی و مورد توجه تبدیل شد.

اقتصاد

کشاورزان در حال شخم‌زدن زمین با گاوآهن در دوره قاجار.

کشاورزی و دامپروری: در دوره قاجار، اقتصاد ایران ساختاری سنتی داشت و حدود ۷۰ درصد جمعیت را کشاورزان تشکیل می‌دادند که اصلی‌ترین گروه مولد ثروت محسوب می‌شدند. غلات، پنبه، توتون، حبوبات و محصولات صیفی از مهم‌ترین تولیدات کشاورزی این دوره بودند. نظام بهره‌برداری بر پایه مناسبات ارباب‌رعیتی استوار بود و حفر و نگهداری قنات‌ها روش اصلی تأمین آب کشاورزی به‌شمار می‌رفت؛ به‌ویژه در دورۀ صدارت حاجی میرزا آقاسی، توجه به احیای قنات‌ها و آبادانی روستاها افزایش یافت.

دامداری از دیگر ارکان اقتصاد سنتی ایران بود. نگهداری و پرورش گاو، گوسفند، اسب، شتر، الاغ، مرغ و خروس رواج داشت. ایلات و عشایر در مناطقی چون فارس، آذربایجان و خراسان، تولیدکنندگان اصلی فرآورده‌های دامی نظیر گوشت، پوست، لبنیات و پشم بودند و با کوچ فصلی از چراگاه‌های طبیعی استفاده می‌کردند. این بخش از جمعیت، منبع درآمدی مهمی برای دولت محسوب می‌شد و دامداران موظف به پرداخت مالیات بر اساس فهرست‌های معین بودند.

کارگران مشغول فعالیت در مزرعه خشخاش در دوره قاجار؛ عکس منسوب به آنتوان سوروگین.

صادرات: محصولات کشاورزی و دامی شامل پنبه، تنباکو، برنج، ابریشم، خشکبار، پشم و تریاک، ارکان اصلی صادرات ایران را تشکیل می‌دادند. با این حال، به‌دلیل ضعف در صنایع داخلی، وابستگی به واردات کالاهای اروپایی به‌تدریج افزایش یافت و بازرگانان خارجی با مطالعه ظرفیت‌های اقتصادی کشور، بر تجارت خارجی ایران تسلط پیدا کردند.

کارگاه نخ‌ریسی در کاشان در دوره قاجار؛ استاد و شاگرد در حال کار با دستگاه نخ‌ریسی.

صنعت و معدن: در دورۀ قاجار، بخش مهمی از نیازهای مصرفی جامعه از طریق تولیدات داخلی و صنایع دستی تأمین می‌شد. این صنایع طیف متنوعی را دربر می‌گرفت، از جمله پارچه‌بافی، چرم‌سازی، صنایع فلزی و چوبی، زرگری، سفال‌گری، شیشه‌گری و نیز تولیدات روستایی و خوراکی. در کنار این‌ها، برخی صنایع جدید نیز به‌صورت محدود و عمدتاً در انحصار دولت شکل گرفت که از آن جمله کارخانه‌های ضرب سکه، قورخانه، تسلیحات، بلورسازی و چینی‌سازی ذکر شده است. صنعت چاپ نیز ابتدا در آذربایجان و سپس در تهران رواج یافت و با گذار تدریجی از چاپ سنگی به چاپ سربی، در گسترش سواد و افزایش دسترسی به اطلاعات نقش داشت.

با وجود برخورداری ایران از منابع معدنی، در این دوره استخراج معادن به‌دلیل محدودیت‌های فنی و زیرساختی عمدتاً با مشارکت یا نفوذ خارجیان انجام می‌شد. در همین حال، برخی فعالیت‌های وابسته به فلزات، مانند تولید شمشیر و ساخت سلاح در شماری از شهرها ادامه داشت و از میان مواد معدنی، تولید سرب و لاجورد اهمیت بیشتری داشت، در حالی که بخشی از فلزات مورد نیاز کشور از خارج تأمین می‌شد.

تصویری از بانک شاهنشاهی ایران که با امتیاز ناصرالدین‌شاه قاجار در ۱۱ بهمن ۱۲۶۷ خورشیدی به بارون جولیوس دو رویتر واگذار و با فرمان ملکه ویکتوریا تأسیس شد.

نظام پولی و بانکی: نظام پولی دورۀ قاجار بر سکه‌های طلا و نقره و واحدهایی چون قران، تومان و شاهی استوار بود. ضرب سکه در شهرهای مختلف به‌صورت غیرمتمرکز انجام می‌شد و همین امر به بی‌ثباتی پولی دامن می‌زد. با تأسیس بانک شاهنشاهی و بانک استقراضی روس، بانکداری جدید در ایران شکل گرفت و این مؤسسات در اعطای وام و تسهیل مبادلات تجاری نقش داشتند؛ هرچند در برخی پژوهش‌ها، فعالیت آن‌ها در پیوند با گسترش نفوذ اقتصادی قدرت‌های خارجی نیز ارزیابی شده است.

زیرساخت‌ها

راهداری و حمل‌ونقل

قطار خط آهن تهران-شهر ری در دوره قاجار

راه‌های ارتباطی ایران در زمان قاجار از نوع جاده‌های ارابه‌رو، سواره‌رو و پیاده‌رو بود که به‌طور عمده برای حمل مرسولات پستی ساخته شده بودند. وسایل نقلیه شامل گاری‌های چهارچرخ و چارپایانی چون قاطر، شتر و الاغ بود و حمل‌ونقل کالا توسط ماکری‌ها با نرخ معین انجام می‌شد. مرسولات به وسیلهٔ گاری‌های روباز چهار اسبه در جاده‌های ارابه‌رو و به‌وسیلهٔ پیک‌های سوار در راه‌های سواره‌رو حمل‌ونقل می‌شد. اندیشهٔ احداث راه‌آهن از اوایل سلطنت ناصرالدین‌شاه مورد توجه بود، اما رقابت روسیه و انگلستان و کمبود منابع مالی مانع از تحقق آن شد. تا پیش از دوران پهلوی، خطوط کوتاهی مانند راه‌آهن تهران ـ حضرت عبدالعظیم (۱۲۶۶ش) و جلفا ـ تبریز (۱۲۹۵ش) ساخته شد.

بهداشت و درمان

بهداشت فردی و عمومی در نیمهٔ نخست دورۀ قاجار در سطح مطلوبی نبود و حمام‌های عمومی کیفیت مناسبی نداشتند. از اواسط دورهٔ ناصری، دولت سیاست‌هایی برای بهبود بهداشت عمومی در پیش گرفت و اقداماتی چون تأسیس بیمارستان‌ها، مریض‌خانه‌ها، انستیتوت پاستور و ادارهٔ صحیهٔ عمومی انجام داد. همچنین واکسیناسیون عمومی، قرنطینه و صدور مجوزهای رسمی برای مشاغل پزشکی از دیگر اقدامات این دوره بود.

تأمین آب

آب شهر از طریق قنات‌ها و جوی‌ها تأمین و در آب‌انبارهای عمومی یا خصوصی ذخیره می‌شد. در محلات، میراب مسئول تقسیم عادلانهٔ آب میان خانه‌ها بود و در اواخر دورهٔ قاجار، سقاها آب آشامیدنی را به درب خانه‌ها می‌آوردند. خانواده‌های مرفه از چاه یا قنات اختصاصی بهره‌مند بودند و آب‌انبارها برای نگهداری مواد غذایی فاسدشدنی استفاده می‌شدند.

معماری

معماری دورۀ قاجار تداوم سنت‌های پیشین، به‌ویژه صفوی است که با ورود عناصری چون خیابان و میدان، تحت تأثیر معماری اروپا، به شکل‌گیری «معماری خیابانی» انجامید.

مساجد: معماری مسجد در دورۀ قاجار از نظر طرح کلی، یعنی داشتن چهار ایوان، شبستان، گنبد و مناره، برگرفته از معماری صفوی است؛ اما ویژگی‌هایی چون ورودی‌های سه‌گانه حجیم و جبهه اصلی قبله با یک گنبدخانه و سه جبهه کم‌عمق‌تر (متأثر از معماری هند)، آن‌ها را متمایز می‌کرد. مناره‌ها نیز در این دوره کوتاه‌تر و باریک‌تر شدند.

مسجد و مدرسه سپهسالار در حال ساخت، حدود ۱۳۰۰ قمری

مدارس: مدرسه سپهسالار نمونه شاخص این دوره است. حجره‌های طلاب با نظم سلسله‌مراتبی و حیاط‌های کوچک هشت‌ضلعی در کنج صحن، از ویژگی‌های معماری مدرسه در دوران قاجار است. در تزیینات نیز از ترکیب کاشی، گچ، سنگ مرمر و چوب استفاده می‌شد.

باغ‌ها: سنت باغ‌سازی ایرانی تا اواسط این دوره ادامه یافت، اما در زمان ناصرالدین‌شاه تحت تأثیر معماری غربی و ایتالیایی تغییر کرد که نمود آن در حوض‌های بیضی‌شکل دیده می‌شود.

خانه‌ها: معماری خانه‌های طبقات مرفه بر اساس تفکیک فضای اندرونی و بیرونی بود. ورودی خانه از طریق راهرویی باریک به هشتی و سپس به حیاط‌های اندرونی و بیرونی ختم می‌شد. اتاق‌ها کاربردهای چندگانه داشتند و آشپزخانه در بخش اندرونی قرار می‌گرفت. تأمین آب از قنات یا جوی و ذخیره آن در آب‌انبار صورت می‌پذیرفت.

دیگر عناصر: معماری پل‌ها، گرمابه‌ها، بازارها و یخچال‌ها عمدتاً تداوم سبک صفوی بود؛ با این حال نوآوری‌های محدودی مانند ساخت تیمچه و جام‌خانه در بازارها و تغییر در مصالح یخچال‌ها رخ داد. بادگیرها (به‌ویژه بر روی آب‌انبارها و خانه‌ها)، پنجره‌های ارسی و سنتوری از عناصر رایج بودند. ارسی‌ها با گره‌سازی و شیشه‌های رنگی آراسته می‌شدند و روزن‌های بالای آن‌ها به شکل قوس و هلال بود.

هنر و ادبیات

پرتره ناصرالدین‌شاه قاجار اثر محمد غفاری معروف به کمال‌الملک

در دورۀ قاجار، هنر با تداوم برخی سنت‌های زندیه آغاز شد و در زمان فتحعلی‌شاه، پیکرنگاری درباری به یکی از جلوه‌های شاخص آن بدل شد. از میانه دوره ناصری، با فعالیت هنرمندانی چون صنیع‌الملک و کمال‌الملک، گرایش به واقع‌گرایی و طبیعت‌نگاری در نقاشی ایران گسترش یافت. در همین دوره، هنرهای کاربردی مانند نقاشی لاکی و میناکاری رونق گرفت و نقاشی قهوه‌خانه‌ای نیز به‌عنوان هنری مردمی با مضامین حماسی و مذهبی رواج پیدا کرد. همچنین با ورود لیتوگرافی و عکاسی و تأسیس دارالفنون، زمینه‌های تازه‌ای در تولید و آموزش هنر پدید آمد و مدرسه صنایع مستظرفه در تقویت رویکرد طبیعت‌نگارانه و بازنمایی زندگی روزمره نقش داشت.

پژوهشگران، دورۀ قاجار را آغاز تحول نثر فارسی و سرآغاز ادبیات معاصر دانسته‌اند. در این دوره، نثر فارسی از موضوعات سنتی فراتر رفت و به حوزه‌هایی چون سیاست، علوم جدید و نقد اجتماعی راه یافت. سیر این تحول به‌طور معمول در سه مرحله توصیف می‌شود: دورۀ رکود، دورۀ تحول و دورۀ هویت‌یابی. در مرحلۀ دوم، روزنامه‌نگاری، نمایشنامه‌نویسی، ترجمه، سفرنامه‌نویسی و خاطره‌نویسی گسترش یافت و در مرحله سوم، مفاهیمی چون آزادی، دموکراسی و پارلمان وارد آثار نویسندگان شد. هم‌زمان، ادبیات عامیانه (فولکلوریک) در دورهٔ قاجار بین مردم کوچه و بازار رایج بود و خوانندگان، نوازندگان و مقلدان دوره‌گرد در عروسی‌ها و ختنه‌سوران‌ها و مجالس شادی ایرانیان و بزم‌های خصوصی می‌خواندند. ادبیات بیداری، به‌ویژه در اواخر این دوره، به بیان مطالبات اجتماعی و انتقاد از استبداد پرداخت.

در دورۀ فتحعلی‌شاه و محمدشاه، اقدامات فرهنگی به‌طور عمده با ابتکار عباس‌میرزا در تبریز انجام شد که تأسیس نخستین چاپخانه و انتشار کاغذ اخبار از آن جمله است. در دورۀ ناصری، فعالیت‌هایی نظیر توسعه صنعت چاپ، رواج عکاسی، ترجمه آثار اروپایی و نگارش نمایشنامه صورت گرفت. در دورۀ مظفری نیز اقداماتی شامل بنیان‌گذاری مدارس جدید و انجمن‌های فرهنگی، انتشار مطبوعات غیردولتی و اعزام محصلان به خارج از کشور برای ارتقای آگاهی عمومی اجرا شد.

منابع

• آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب؛ درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران معاصر، ترجمهٔ احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران، نی، ۱۳۷۸ش.
• آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۲ش.
• «آغاز تصویرگری مدرن در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۳۹۲ش.
• «ادبیات در عصر فریادهای در گلو مانده»، وب‌سایت روزنامهٔ خراسان، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۲ش.
• اسکندری، محمدامین، «ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮﮔﺬار در ﻃﺮح ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﻘﻬﺎی دوره ﻗﺎﺟﺎر»، مجلۀ تاریخنامه خوارزمی، شماره ۳۴، 1400ش.
• «اسنادی از جشن میلاد امام رضا(ع) در دوره قاجار در مرکز اسناد آستان قدس رضوی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مرداد ۱۳۹۶ش.
• اشرف، احمد و بنوعزیزی، علی، طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران، ترجمهٔ سهیلا ترابی فارسانی، تهران، نیلوفر، ۱۳۸۷ش.
• افشاری، کیانوش و دیگران، «تحول مفهوم هویت ملی در عصر قاجار»، مجلۀ تاریخ (دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات)، شمارۀ ۶۶، ۱۴۰۱ش.
• «اقتصاد در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آبان ۱۴۰۲ش.
• اکبری، محمدعلی وشناسی‌آذری، لاله، «نخستین آشنایی‌های ایرانیان با علوم جدید (عصر فتح‌علی شاه قاجار)»، مجلهٔ مسکویه، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۸ش.
• «برآوردهای جمعیتی در اواخر عهد قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آبان ۱۳۹۵ش.
• پوربختیار، غفار، «پوشاک و نقش آن در انعکاس تمایزات اجتماعی عصر قاجار براساس نظریۀ تمایز بوردیو»، مجلۀ جامعه‌شناسی تاریخی، شماره 1، شهریور ۱۴۰۲ش.
• پورعلی، سیدمرتضی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، پژوهش‌های مطالعات اسلامی معاصر، سال ۱، شماره ۳، ۱۴۰۲ش.
• تاج‌السلطنه، خاطرات تاج‌السلطنه، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، تاریخ ایران، ۱۳۶۱ش.
• تاجبجش، احمد،تاریخ تمدن و فرهنگ در دوره قاجار، شیراز، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۷ش.
• «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
• «تصویری قدیمی از جشن نیمه شعبان در دوره قاجار | قاجارها نیمه شعبان را چگونه جشن می‌گرفتند؟»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۴۰۱ش.
• حاجی آقابابایی، محمدرضا، گونه‌شناسی نثر فارسی در عصر قاجار، تهران، مهراندیش، ۱۴۰۰ش.
• جعفری، علی‌اکبر، «بررسی و تحلیل بحران های تأثیرگذار اجتماعی و اقتصادی در ایران از سقوط صفویه تا برآمدن قاجار (1210-1135ه.ق/ 1797-1723م)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۸۸ش.
• حسنی، سید رحمان، «درآمدی تحلیلی بر: پول‌، پیدایش بانک‌ها و تأثیر آن بر اقتصاد و تجارت در عصر قاجار (با تکیه بر فعالیت‌‌های بانکداری روس و انگلیس در ایران»، مجلۀ تاریخ روابط خارجی، شماره ۴۸، ۱۳۹۰ش.
• «خارجی‌ها کدام آیین‌های نوروزی را تغییر دادند»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۵ش.
• داوودی، سمانه و ابطحی علی‌رضا، «بررسی خانواده و ازدواج در دوره قاجار با تکیه بر سفرنامه های خارجی»، پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۵ش.
• دهقانی، محمدمهدی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریهٔ ابن خلدون»، مجلهٔ جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۱ش.
• رجبی، علی‌اصغر و دیگران، «تأثیر تحوالت فرهنگی بر نوسازی در ایران قاجار (مطالعه موردی از دوره فتحعلی شاه تا پایان سلطنت مظفرالدین شاه)»، مجلۀ یافته‌های تاریخی، شماره ۴، 1403ش.
• رحیمی، پرستو، «تفریحات و سرگرمی‌های ایرانیان از روزگار صفوی تا دوره پهلوی دوم »، وب‌سایت مرکز مطالعات ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۳۹۴ش.
• «روایت‌هایی از خانه و خانواده ایرانی در روزگار قاجار»، وب‌سایت مرکز مطالعات ایران و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۵ش.
• زرگری‌نژاد، غلام‌حسین و علی‌پور، نرگس، «نگاهی به وضعیت کنیزان، غلامان و خواجگان در عصر قاجار»، مجلهٔ پژوهش‌های تاریخی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، مرداد ۱۳۸۸ش.
• «ستون فقرات ایران عصر قاجار»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
• شریفی شکوه، زینب، «وضعیت فکری و فرهنگی ایران در عصر قاجار»، مجلهٔ فرهنگ پژوهش، شمارهٔ ۳۳، بهار ۱۳۹۷ش.
• شکاریان، محمدعلی و دیگران، «تحلیل وضعیت زبان، گویش و لهجه‌های ایران باتوجه به اطلاعات ارائه‌شده در سفرنامه‌های خارجی عصر قاجار»، مجلۀ زبان فارس و گویش‌های ایرانی، شماره ۱۵، ۱۴۰۲ش.
• شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش.
• «صنایع‌دستی دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
• عالمی، خدیجه و فاطمه، علی‌محمد، «وضعیت بهداشت عمومی در عصر قاجار از نگاه سیاحان خارجی (1227-1304ش)»، مجلۀ پژوهش‌های ایران‌شناسی، شمارۀ ۱، ۱۴۰۱۴ش، ص۹۳-۱۰۲.
• علی‌زاد بیرجندی، زهرا، «عوامل مؤثر بر گزینش الگوهای سبک زنگی در دورهٔ قاجار»، مجلهٔ جستارهای تاریخیهٔ سال یازدهم، شمارهٔ ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
• فرهاد میرزا، معتمدالدوله، سفرنامهٔ فرهاد میرزا، تهران، توس، ۱۳۶۶ش.
• فرهمند، نسیم، «آموزش و نهادهاي آموزشی دختران در دورهي قاجار»، فصلنامه پارسه، شمارۀ ۲۶، ۱۳۹۵ش.
• کمالی، محمدرضا، «بررسی معماری دوره ی قاجارم» مجله دانش مرمت و میراث فرهنگی، شمارۀ ۵، ۱۳۸۸-۱۳۹۹ش.
• لمبتون، آ.ک. س، ایران عصر قاجار، ترجمه سیمین فصیحی، مشهد، جاودان‌خرد، ۱۳۷۵ش.
• محمودآبادی، مهدیه، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه، ۱۲۶۸ تا ۱۳۱۵ق»، مجلهٔ تاریخ‌پژوهی، شمارهٔ ۵۱، ۱۳۹۱ش.
• مدرسی، علی، مرد روزگاران مدرس شهید نابغهٔ ملی ایران، تهران، هزاران، ۱۳۷۴ش.
• مزینانی، محمدصادق، سرگذشت، افکار و آثار آیت‌الله شهید سیدحسن مدرس، قم، مؤسسهٔ کتاب‌شناسی شیعه، ۱۳۹۳ش.
• مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، تهران، زوار، چاپ پنجم، ۱۳۸۴ش.
• مهدوی، شیرین، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»، مجلۀ فرهنگ و مردم، شماره ۳۵ و ۳۶، ۱۳۸۹ش.
• نرگسی، رمضان، «عزادارى در عصر قاجار»، مجلۀ تاریخ در آیینه پژوهش، شمارۀ ۹، 1385ش.
• نصیری، مهدی، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، مجلۀ حوزه، شماره ۲۵، ۱۳۸۷ش.
• «نظام قضایی دورهٔ قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۳۹۵ش.
• «نظام طبقاتی دورهٔ قاجار از اشراف تا لوتی‌ها»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۱ش.
• «نگاهی به تاریخ احداث راه‌آهن سراسری ایران از دوره قاجار تا پهلوی اول»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «نهاد تعليم و تربيت و آموزش در عصر قاجار چگونه و تحت نظر چه نهادي بود.»، وب‌سایت اندیشه قم، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۵ش.
• والنتین، ژوکوفسکی، اشعار عامیانهٔ ایران (در عصر قاجاری)، تصحیح و توضیح عبدالحسین نوایی، تهران، اساطیر، ۱۳۸۲ش.
• هاشمی، سید ضیاء و ایمانی خوشخو، محمدجواد، «مطالعه ابعاد هویت فرهنگی ایران در دوران صفویه و قاجاریه در سفرنامه‌های سفرنامه‌نویسان خارجی»، مجلۀ مطالعات ملی، شمارۀ ۶۷، ۱۳۹۵ش، ص۹-۱۲.