قوم هزاره: تفاوت میان نسخه‌ها

* '''غذاهای گوشتی:''' مانند [[قدید|قَدِید]] (گوشت نمک‌سود شده)،<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص202.</ref> قَبُورداغ (گوشت پخته در روغن حیوانی)، [[گوشت کوچه|گوشت‌کوچه]] و شوربا (آبگوشت سنتی) که در مراسم خاص تهیه می‌شوند.<ref>[https://azraculture.com/postDetail.php?post_id=64 شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.]</ref>

* '''پیراهن بلند (پیرو)''': پیراهن اصلی زنان هزاره که به آن «پیرو» می‌گویند، بلند و تا ساق پا است. این پیراهن دارای یقه‌ای بسته و آستین‌هایی بسیار گشاد است که آزادی حرکت کامل را فراهم می‌کند. دو مدل اصلی از این پیراهن وجود دارد: نوع اول دارای چاک‌های کناری است که از پهلوها به سمت پایین باز شده و روی دامن قرار می‌گیرد، و نوع دوم که به‌صورت دایره‌ای معروف به «گل» دوخته می‌شود و بدون چاک است. جنس این پیراهن‌ها بسته به وضعیت اقتصادی خانواده از پنبه ساده تا ابریشم گلدار مرغوب متفاوت است. در نمونه‌های مجلسی و ویژهٔ مراسم، بخش پیش‌سینه با پولک‌دوزی‌های ظریف و پرکار تزیین می‌شود که نشانگر مهارت فوق‌العادهٔ زنان هزاره در هنرهای دستی است.

* [[پرونده:قوم هزاره۷.jpg|جایگزین=لباس زنان هزاره|بندانگشتی|لباس زنان هزاره]]'''سرپوش‌''': زنان هزاره از سرپوش‌های سنتی متنوع استفاده می‌کردند که امروزه رواج کمتر دارد. یکی از این سرپوش‌ها «کلاه سَرغُوچ» بود که از چند قطعه پارچه مرغوب دوخته می‌شود و موها درون قسمت پشتی آن که به دم و آویزه معروف است جمع می‌شود. دختران جوان روی چارقد، تور یا زری سه‌گوش بزرگی می‌اندازند که با سنجاقی زیر گلو محکم می‌شود. دستمال کلاغی رنگ از پیشانی تا پشت سر گره می‌خورد و بخشی از آن به‌صورت آزاد آویزان می‌ماند. زنان مسن‌تر موهای پشت سر را می‌بافند، در حالی که دختران جوان موها را به‌صورت افشان رها می‌کنند یا از وسط می‌بندند.

* '''زیورآلات''': زیورآلات نقره‌ای بخش جدایی‌ناپذیر این پوشش سنتی زنان هزاره است. برای مثال پیکی (نیم‌دایره پیشانی) با منگوله‌های زرین، طوق و جودانه (گردنبندهای چندطبقه با آویزهای سلسله‌وار)، بالی و سلسله (نوارهای تزیینی گوش و پیشانی) و تیقی چیغی (حمایل مزین به سکه) از جمله این زیورآلات محسوب می‌شود. هر یک از این قطعات علاوه بر کارکرد تزیینی، معانی نمادین خاصی دارند و اغلب به‌عنوان جهیزیه و سرمایه خانواده محسوب می‌شوند. [[انگشتر|انگشترها]] و [[گوشواره‌|گوشواره‌ها]] به‌طور معمول از [[نقره]] ساخته می‌شوند و با سنگ‌هایی مانند [[عقیق]]، [[فیروزه]] و [[لاجورد]] تزیین می‌گردند.

پوشش زنان مسن با رنگ‌های تیره و طرح‌های ساده از لباس زنان جوان با رنگ‌های شاد و طرح‌های پرنقش‌ونگار متمایز می‌شود. لاته (چادر محلی) به عنوان پوشش روزمره استفاده می‌شود، در حالی‌که چادرهای تزیینی برای مراسم خاص نگهداری می‌شوند. امروزه گرچه برخی دختران جوان به پوشش مدرن مانند [[مانتو]] و شلوار روی آورده‌اند، اما این پوشش سنتی در مناطق روستایی همچنان به‌عنوان نماد هویت فرهنگی حفظ شده است. این لباس‌ها نه تنها بیانگر [[هنر اسلامی|هنر]] و ذوق زنان هزاره است، بلکه دانش بومی و مهارت‌های سنتی را از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌کند و داستان زندگی، اعتقادات و تاریخ این مردم را در هر دوخت و تزیین خود جای داده است.<ref>[https://www.tebyan.net/news/361566/لباس-های-سنتی-زنان-و-مردان-هزاره «لباس‌های سنتی زنان و مردان هزاره»، وب‌سایت تبیان.]</ref>

۲۹ [[اردیبهشت]]، به‌منظور پاسداشت از هویت فرهنگی و تاریخی قوم هزاره و با هدف حفظ و ترویج عناصر فرهنگی شامل زبان، پوشش سنتی، هنرهای دستی، موسیقی و آداب اجتماعی آنها، روز فرهنگ هزارگی نام‌گذاری شده است. برخی از نویسندگان هزاره این روز را نماد هویت جامعه‌ای توصیف می‌کنند که دربرگیرندهٔ ارزش‌های اصیل اجتماعی، مبارزات تاریخی برای عدالت، پاسداشت زبان و ادب فارسی، تعهد به دانش‌اندوزی و پیشرفت و مقاومت در برابر تبعیض‌های ساختاری است.<ref name=":5">[http://www.dailyafghanistan.com/entertainment_detail.php?post_id=156528 «استقبال گسترده از روز فرهنگ هزارگی در کشور»، وب‌سایت رزنامۀ افغانستان ما.]</ref>

هزاره‌ها از ۳۰۰ قبل از میلاد تا ۷۲۴م به‌دلیل زندگی در کنار خط تجاری [[راه ابریشم]] بیشتر به [[تجارت]] یا خدمات‌رسانی به کاروان‌های تجارتی مشغول بودند<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص127-128.</ref> و صنعت‌کاران برجسته‌ای داشتند.<ref>[https://www.hazarainternational.com/fa/?p=4055 حسنزاده، «تحلیلی پیرامون اقتصاد هزارستان»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.]</ref> در دورهٔ [[غزنویان]] و [[غوریان]] که مناطق هزاره‌نشین [[غرجستان]] نامیده می‌شد، تجارت از رونق افتاد و در مرحلهٔ بعد از کشاورزی و دامداری قرار گرفت. با حملهٔ مغول، اقتصاد مردم هزاره سقوط کرد. پس از آن تا شکست قیام هزاره‌ها در برابر عبدالرحمان جنگ‌های داخلی و خارجی، موقعیت جغرافیایی، قطع ارتباط با دنیای بیرون و سیاست انزواگرایانهٔ میران هزاره، سبب شد که فعالیت‌های اقتصادی مردم هزاره محدود به‌ کشاورزی، [[دامداری]] و [[صنایع سنتی]]، در حد نیاز محلی و امرار معیشت شود. پس از شکست قیام در ۱۸۹۳م که به قتل‌عام، بردگی و آوارگی این مردم انجامید، بخش عظیمی از زمین‌های کشاورزی و علف‌چرهای آنها غصب شد.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص128-137.</ref> پس از کودتای ۱۹۷۸م جهاد و مهاجرت در اشتغال و معیشت مردم هزاره تغییراتی به‌وجود آورد، چنانچه پس از به وجودآمدن نظام جمهوری اسلامی افغانستان در ۱۳۸۱ش و برگشت مهاجرین تحصیل کردهٔ هزاره و همچنین خشک‌سالی‌های دوام‌دار مشاغل سنتی هزاره‌ها از رونق بازماند و مردم هزاره در پی فرصت‌های جدید برآمدند؛<ref>[https://www.hazarainternational.com/fa/?p=4055 حسن‌زاده، «تحلیلی پیرامون اقتصاد هزارستان»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.]</ref> اما پژوهش‌ها نشان می‌دهند که هنوز در برخی مناطق هزاره‌نشین، ۸۶درصد فعالیت اقتصادی را [[اقتصاد کشاورزی افغانستان|کشاورزی]] و [[باغ‌داری]] تشکیل می‌دهد.<ref>[https://moec.gov.af/sites/default/files/2019-10/Bamyan%20Province%20Book%20Cover.pdf «پروفایل ولایت بامیان»، 1398ش، ص50.]</ref>

[[ضرب‌المثل‌|ضرب‌المثل‌های]] عامیانهٔ این مردم مانند «ازره روزی خوره از سنگ پیدا مونه» (هزاره روزی خود را از سنگ پیدا می‌کند)، بیانگر جایگاه کار است.<ref>[http://sadeghrohani.blogfa.com/post/85 «ضرب‌المثل‌های هزارگی»، وبلاگ آرمان هزاره.]</ref> در فرهنگ هزاره کار نوعی [[عبادت]] و بی‌کاری [[گناه]] محسوب می‌شود. ضرب‌المثل «از آدم بی‌کار خدا بیزار» نشان این تلقی است.<ref>«[https://www.dideo.tv/v/yt/zGlTOe5gbow/فلم-هزارگی-جدید-از-آدم-بی-کار-خدا-بیزار-%23-فلم از آدم بیکار خدا بیزار»، وب‌سایت دیدئو.]</ref> این ویژگی سبب شده که اقتصاد مردم هزاره چند بار از مرحلهٔ نابودی، دوباره ترمیم و سر پا شود. مردم هزاره تلاش می‌کنند که [[کودک|کودکان]] خود را پرکار [[تربیت]] کنند.<ref>[http://afghanpaper.com/nbody.php?id=163757 «کودکان کار در کشور»، شبکۀ اطلاع‌رسانی  افغانستان.]</ref> محیط کاری مردم هزاره به‌طور معمول خانوادگی است؛ زن، مرد و کودکان خانواده به‌طور معمول در کارهای کشاورزی و دامداری سهم دارند.<ref>[https://mail.yjc.ir/fa/news/5714295/%D8%A8%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%DB%B4%DB%B5-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2-%D9%87%D8%B3%D8%AA% «بیش از 45 درصد زنان ولایت بامیان کشاورز هستند»، پاشگاه خبری جوان.]</ref> در گذشته تلاش بر این بود که کودکان در کنار خانواده به شغل پدری مشغول باشند،<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص143-148.</ref> اما پس از تغییر نظام اجتماعی و تحول در اشتغال مردم هزاره به‌ویژه سال‌های اخیر، فرزندان هزاره تلاش می‌کنند در جایی کار کنند که در کنار کسب درآمد، حرفه‌ای نیز بیاموزند.<ref>[http://afghanpaper.com/nbody.php?id=163757 «کودکان کار در کشور»، شبکۀ اطلاع‌رسانی  افغانستان.]</ref>

در گذشته زمین‌های کشاورزی در اختیار فئودال‌های هزاره بوده و کشاورزان طبق سنت، روی زمین آنها کار می‌کردند. اما بعد از تغییر نظام اجتماعی در میان هزاره‌ها، به‌رغم کمبود زمین‌های کشاورزی و محرومیت شدید، این مردم شناخت خوبی از زمین‌های خود پیدا کرده و به‌بهترین شکل از آن استفاده می‌کنند.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص130 و 140.</ref>

در مناطق هزاره‌ها دو نوع زمین کشاورزی وجود دارد؛ «للمی» (دیم) که در زمین خشک شخم زده می‌شود و با [[آب]] برف و [[باران خواهی|باران]] محصول می‌دهد و زمین «آبی» که منبع مشخص آب مانند رودخانه، کاریز و [[چشمه]]، دارد.<ref>تیمورخانوف، تاریخ ملی هزاره، 1372ش، ص77-79.</ref> بیشتر کشاورزی مردم هزاره تک‌فصل است که در فصل خزان ماه‌های میزان و عقرب ([[مهر]] و [[آبان]]) و فصل [[بهار]] ماه‌های حمل و ثور ([[فروردین]] و [[اردیبهشت]]) کاشته، اما برداشت آن بستگی به اقلیم و نوع محصول دارد.<ref>[https://moec.gov.af/sites/default/files/2019-10/Bamyan%20Province%20Book%20Cover.pdf «پروفایل ولایت بامیان»، 1398ش، ص34.]</ref>

در گذشته مردم هزاره بیشتر درختان غیرمثمر در اطراف نهرها و جوی‌بارها می‌کاشتند که از چوب آن برای سوخت، ساخت سازه‌های چوبی و گاهی فروش استفاده می‌کردند. این مردم در مناطق گرم‌سیر درخت [[انگور]]، [[انار]]، مالته (پرتقال)، انجیر، چهارمغز (گردو) به‌صورت سنتی می‌کاشتند؛<ref>تیمورخانوف، تاریخ ملی هزاره، 1372ش، ص75.</ref> اما امروزه باغ‌داری مدرن در بیشتر مناطق رایج شده و در اکثر مناطق [[سیب]]، انواع زردآلو، [[بادام]]، شفتالو (هلو)، آلو، ناک (گلابی) و انواع [[توت]]، کاشته می‌شود و شهرت بالایی دارد. تحقیقات نشان می‌دهد که امروزه اکثر معیشت مردم ولایت دایکندی (استان هزاره‌نشین) به محصولات [[بادام]] وابسته است.<ref>[https://moec.gov.af/sites/default/files/2019-10/Bamyan%20Province%20Book%20Cover.pdf «پروفایل ولایت بامیان»، 1398ش، ص34.]</ref>

پژوهشگران معتقدند که تا قبل از ۱۸۹۰م، دامداری یکی از منابع عمدهٔ درآمد اقتصادی مردم هزاره بود. در آن دوران فئودال‌های دایزنگی و یکه‌اولنگ بیش از ۶۹۰۰۰ رأس اسب برای سواره‌نظام خود داشتند. هرچند امروزه نیز دامداری یک منبع درآمد این مردم است، اما رونق گذشته را ندارد. مردم هزاره حیواناتی مانند گوسفند، بز، گاو و [[شتر]] را برای بهره‌وری از گوشت، پشم، پوست و [[شیر]] آن نگهداری می‌کنند. از نظر کارشناسان، از گذشته تا امروز مناطق هزاره‌نشین عمده‌ترین منطقهٔ تأمین‌کنندهٔ گوشت و روغن حیوانی مانند روغن زرد (ازحرارت‌دادن کره) و روغن دنبه (از آب‌کردن دنبهٔ گوسفند) در افغانستان است. در گذشته مردم هزاره بیش‌ترین و مرغوب‌ترین چرم را تولید می‌کردند. [[دوغ]] و [[کشک]] مناطق هزاره‌نشین که در زبان محلی ارچی و قُروت گفته می‌شود، در افغانستان شهرت خاص دارد. مردم هزاره از اسب، الاغ، قاطر، شتر<ref>[https://asadullahmoradi.blogsky.com/page/11 مرادی، «ولسوالی پنجاب»، وبلاگ اسدالله مرادی.]</ref> و گاو نر برای سوارکاری، حمل و نقل و انجام کارهای کشاورزی استفاده می‌کنند. در گذشته در مناطق هزاره علاوه‌بر آسیاب‌های آبی و بادی، آسیاب‌هایی وجود داشت که توسط شتر، قاطر، الاغ و گاو می‌چرخید.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص141-143.</ref> بر اساس آماری که از سوی وزارت اقتصاد ارائه شده، امروزه ۳۶درصد فعالیت اقتصادی ولایت بامیان را دامداری پوشش می‌دهد. در مناطق هزاره‌نشین به‌دلیل زمستان طولانی، دامداری کار دشواری است. مردم هزاره در فصل‌های بهار و تابستان دام‌های خود را به چراگاه‌ها می‌برند؛ اما برای تغذیهٔ زمستان آنها، گیاهان کوهی، اطراف جویبارها و چمن‌زارها را گردآوری و بعد از خشک‌شدن، به‌طور معمول توسط حیوانات (گاو یا الاغ) خرد کرده همراه با کاه محصولات کشاورزی، ذخیره می‌کنند.<ref>[https://azraculture.com/postDetail.php?post_id=69 شهرستانی، «آذوقۀ مواشی در هزارجات»، وبلاگ هزاره کلچر.]</ref>

در دودههٔ گذشته، صنعت مرغ‌داری در میان هزاره‌ها رواج یافته و طبق گزارش‌ها در سال‌های اخیر ولایت بامیان در تولید مرغ گوشتی به خودکفایی نزدیک شده است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/377011 «بامیان در تولید گوشت مرغ خود کفا شد»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> در این بخش زنان با همکاری مؤسسات بین‌المللی و نهادهای دولتی سهم قابل ملاحظه دارند.<ref>[https://mail.gov.af/index.php/dr/توزیع-یک‌هزار-فارم-مرغداری-خانه‌گی-به-بان «توزیع یک هزار فارم مرغداری خانه‌گی به بانوان بامیان»، وب‌سایت وزارت زراعت، آبیاری و مالداری.]</ref> یکی از شغل‌های جدیدی که زن و مرد هزاره به آن اشتغال دارند، [[زنبورداری]] است. [[عسل]] این مناطق با توجه به جغرافیای کوهستانی و تنوع گیاهی، از کیفیت بالایی برخوردار است.<ref>[https://pajhwok.com/fa/2015/12/02/عسل-داخلى-در-باميان-جايگزين-عسل-خارجى-ش/ «عسل داخلی در  بامیان جایگزین عسل خارجی شده است»، آژانس خبری پژواک.]</ref>

بر اساس تحقیقات، در قرن نزدهم میلادی مردم هزاره سنگ آهن و گوگرد را به‌شکل ابتدایی استخراج کرده و برای نیازهای محلی ابزار کار و اسلحه می‌ساختند و همیشه تلاش می‌کردند که از دید دیگران مخفی بماند. در مناطق هزاره‌نشین معادن بزرگ زغال‌سنگ وجود دارد. از نظر کارشناسان، افغانستان برای تولید زغال‌سنگ (دومین صنعت بزرگ کشور) به مناطق هزاره وابسته است.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص145-146.</ref> امروزه تعداد زیادی از این مردم به استخراج، غربال، بارگیری و حمل و نقل زغال‌سنگ مشغول‌اند. طبق گزارش‌ها معدن‌چیان، روزانه ۱۲ تا ۱۵ ساعت در تونل‌های خطرناک و بدون وسایل ایمنی و فنی مشغول به کاراند.<ref>[https://kelkein.com/12496/معادن-در-افغانستان4-زغال-سنگ-از-گذشته-س/ «معادن در افغانستان (4): زغال سنگ از گذشته سیاه تا آینده روشن، نگاه امیدوارانه طالبان به معادن زغال سنگ»، وب‌سایت کلکین.]</ref> بر اساس گزارش‌ها در برخی مناطق هزاره‌نشین مواد ساختمانی مانند سنگ و ریگ جغل (شن) نیز استخراج می‌شود.<ref>[https://moec.gov.af/sites/default/files/2019-10/Bamyan%20Province%20Book%20Cover.pdf «پروفایل ولایت بامیان»، 1398ش، ص27.]</ref>