پرش به محتوا

اقوام ایرانی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
پالایش متن
سعید مقدم (بحث | مشارکت‌ها)
۶۲۴ ویرایش‌ها
 
(۱۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:Photo 5879506741996144698 y.jpg|جایگزین=اقوام ایرانی|بندانگشتی|اقوام مختلف ایرانی با لباس‌های محلی]]
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =پرونده:اقوام ایرانی.jpg
| زیرنویس تصویر    =اقوام مختلف ایرانی با لباس های محلی
| image_alt        =اقوام مختلف ایرانی با لباس های محلی
| فایل پادکست      =اقوام ایرانی.ogg
| حجم فایلپادکست    =۹/۱۶
| تاریخ پادکست      =۲۰-۲-۱۴۰۵
| زیرنویس عنوان    = گروه‌های متنوع و متکثر انسانی با هویت مشترک ایرانی
 
| عنوان اصلی        = اقوام ایرانی
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        = [[مردم‌شناسی]]، [[جامعه‌شناسی]]، [[مطالعات فرهنگی]]
| نوع مفهوم        = گروه‌های قومی
| معنای اصطلاحی      = مجموعه‌ای از گروه‌های انسانی با ویژگی‌های زبانی، فرهنگی، مذهبی و تاریخی متمایز که در چارچوب سرزمین ایران زندگی کرده و در عین تنوع، هویت ملی مشترک ایرانی را شکل می‌دهند
| حوزه کاربرد      = مطالعات قومی، فرهنگی و اجتماعی ایران
| گستره جغرافیایی  = [[ایران]]
| منشأ تاریخی      =
 
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          = [[قومیت]]، [[هویت قومی]]، [[هویت ملی]]، [[قوم‌شناسی]]، [[مردم‌نگاری]]
| اهمیت            = شکل‌دهندهٔ تنوع فرهنگی ایران و در عین حال عامل تقویت هویت ملی، همبستگی اجتماعی و پیوند تاریخی ایرانیان
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
{{درشت|'''اقوام ایرانی'''}}؛ گروه‌های متنوع و متکثر انسانی با هویت مشترک ایرانی.
{{درشت|'''اقوام ایرانی'''}}؛ گروه‌های متنوع و متکثر انسانی با هویت مشترک ایرانی.


ایران مجموعه‌ای از اقوام مختلف شامل فارس، ترک، کرد، لر، بلوچ، ترکمن، عرب، گیلک، مازنی و سیستانی را در خود جای داده است. هر یک از این قوم‌ها با ویژگی‌های زبانی، فرهنگی، مذهبی و تاریخی متمایز، بخشی از هویت پیچیده و چندلایه این سرزمین را شکل می‌دهند. اقوام ایرانی با وجود این تنوع، قرن‌ها در چارچوب یک سرزمین مشترک و تحت حکومت‌های متمرکز یا غیرمتمرکز تاریخی، زیسته‌اند. مهم‌ترین عوامل وحدت‌بخش و شکل‌دهنده [[هویت ملی]] و فراگیر در [[ایران]]، اشتراک در [[تاریخ]] و سرنوشت مشترک از [[دوران باستان]] تا [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] و [[جنگ عراق و ایران|دفاع مقدس]]، [[زبان فارسی|زبان]] و [[ادبیات فارسی]] به عنوان زبان مشترک و حامل [[فرهنگ]]، [[دین اسلام]] و [[مذهب تشیع]] به عنوان کانون اصلی هویت‌ساز، سرزمین و جغرافیای مشترک و اعیاد و مناسک ملی-مذهبی مشترک مانند [[نوروز]]، [[ماه محرم|محرم]] و [[عید فطر]] بوده‌اند. این مشترکات، [[همزیستی مسالمت‌آمیز]] و [[انسجام اجتماعی]] را در طول تاریخ برای اقوام ایرانی ممکن ساخته است. در دوران معاصر، [[نظام جمهوری اسلامی ایران]] با تأکید بر [[قانون اساسی]]، بر برابری حقوقی همه اقوام، احترام به [[تنوع فرهنگی]] در چارچوب [[وحدت ملی]] و مبارزه با هرگونه [[تبعیض]] و [[نژادپرستی]] پای فشرده است. با این حال، چالش‌هایی مانند تبعیضات تاریخی، محرومیت نسبی برخی مناطق، [[جهانی‌شدن]] و رسانه‌های نوین می‌توانند بر این انسجام تأثیر بگذارند. از منظر صاحب‌نظران، آینده همبستگی ملی ایران در گرو تدوین و اجرای سیاست‌های عادلانه توسعه‌ای، [[تقریب مذاهب]]، مدیریت هوشمندانه [[فضای مجازی]] و ترویج گفت‌وگوی سازنده بین اقوام در پرتو اصول اسلامی و [[منافع ملی]] است، به‌گونه‌ای که [[تنوع قومی]] نه به‌عنوان تهدید، بلکه به عنوان فرصتی برای [[غنای فرهنگی]] و تقویت [[اقتدار ملی]] شناخته شود.
ایران مجموعه‌ای از اقوام مختلف شامل فارس، ترک، کرد، لر، بلوچ، ترکمن، عرب، گیلک، مازنی و سیستانی را در خود جای داده است. هر یک از این قوم‌ها با ویژگی‌های زبانی، فرهنگی، مذهبی و تاریخی متمایز، بخشی از هویت پیچیده و چندلایه این سرزمین را شکل می‌دهند. اقوام ایرانی با وجود این تنوع، قرن‌ها در چارچوب یک سرزمین مشترک و تحت حکومت‌های متمرکز یا غیرمتمرکز تاریخی، زیسته‌اند. مهم‌ترین عوامل وحدت‌بخش و شکل‌دهنده [[هویت ملی]] و فراگیر در [[ایران]]، اشتراک در [[تاریخ]] و سرنوشت مشترک از [[دوران باستان]] تا [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] و [[جنگ عراق و ایران|دفاع مقدس]]، [[زبان فارسی|زبان]] و [[ادبیات فارسی]] به عنوان زبان مشترک و حامل [[فرهنگ]]، [[دین اسلام]] و [[مذهب تشیع]] به عنوان کانون اصلی هویت‌ساز، سرزمین و جغرافیای مشترک و اعیاد و مناسک ملی-مذهبی مشترک مانند [[نوروز]]، [[ماه محرم|محرم]] و [[عید فطر]] بوده‌اند. این مشترکات، [[همزیستی مسالمت‌آمیز]] و [[انسجام اجتماعی]] را در طول تاریخ برای اقوام ایرانی ممکن ساخته است. در دوران معاصر، [[نظام جمهوری اسلامی ایران]] با تأکید بر [[قانون اساسی]]، بر برابری حقوقی همه اقوام، احترام به [[تنوع فرهنگی]] در چارچوب [[وحدت ملی]] و مبارزه با هرگونه [[تبعیض]] و [[نژادپرستی]] پای فشرده است. با این حال، چالش‌هایی مانند تبعیضات تاریخی، محرومیت نسبی برخی مناطق، [[جهانی‌شدن]] و رسانه‌های نوین می‌توانند بر این انسجام تأثیر بگذارند. از منظر صاحب‌نظران، آینده همبستگی ملی ایران در گرو تدوین و اجرای سیاست‌های عادلانه توسعه‌ای، [[تقریب مذاهب]]، مدیریت هوشمندانه [[فضای مجازی]] و ترویج گفت‌وگوی سازنده بین اقوام در پرتو اصول اسلامی و [[منافع ملی]] است، به‌گونه‌ای که [[تنوع قومی]] نه به‌عنوان تهدید، بلکه به عنوان فرصتی برای [[غنای فرهنگی]] و تقویت [[اقتدار ملی]] شناخته شود.


==تعریف==
== تعریف ==
[[قوم]] را مجموعه‌ای از افراد یا گروه‌های انسانی دانسته‌اند که بر اثر گسترش یک یا چند [[خانواده]] پیوسته به وجود آمده‌اند. عموماً این مجموعه دارای [[نژاد]]، [[زبان]]، [[فرهنگ]]، [[دین]]، [[مذهب]]، زیست‌بوم،<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/277231/ضرورت-شناخت-اقوام-توسط-هر-ایرانی «ضرورت شناخت اقوام توسط هر ایرانی»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref> پیشینهٔ تاریخی و [[آداب‌ و رسوم|آداب‌ورسوم]] مشترک هستند که این نوع اشتراک‌ها [[قومیت]] را تشکیل می‌دهند.<ref>انوری، فرهنگ بزرگ سخن، 1382ش، ج6، ص482.</ref> امروزه اصطلاح قوم بیشتر در دو حوزه دانشی شامل مطالعه اقوام یا قوم‌شناسی (به انگلیسی: Ethnology) و مردم‌نگاری (به انگلیسی: Ethnography)، مورد توجه است.<ref>[https://sanad.iau.ir/journal/pir/Article/558086?jid=558086 دشتی، « مفهوم‌شناسی قومیت و اقلیت قومی به عنوان عنصری از جامعه سیاسی (به همراه شاخص‌های علمی برای تشخیص میزان و شدت قومیت) »، 1390ش، ص143.]</ref>  
[[قوم]] را مجموعه‌ای از افراد یا گروه‌های انسانی دانسته‌اند که بر اثر گسترش یک یا چند [[خانواده]] پیوسته به وجود آمده‌اند. عموماً این مجموعه دارای [[نژاد]]، [[زبان]]، [[فرهنگ]]، [[دین]]، [[مذهب]]، زیست‌بوم،<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/277231/ضرورت-شناخت-اقوام-توسط-هر-ایرانی «ضرورت شناخت اقوام توسط هر ایرانی»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref> پیشینهٔ تاریخی و [[آداب و رسوم|آداب‌ورسوم]] مشترک هستند که این نوع اشتراک‌ها [[قومیت]] را تشکیل می‌دهند.<ref>انوری، فرهنگ بزرگ سخن، 1382ش، ج6، ص482.</ref> امروزه اصطلاح قوم بیشتر در دو حوزه دانشی شامل مطالعه اقوام یا قوم‌شناسی (به انگلیسی: Ethnology) و مردم‌نگاری (به انگلیسی: Ethnography)، مورد توجه است.<ref>[https://sanad.iau.ir/journal/pir/Article/558086?jid=558086 دشتی، « مفهوم‌شناسی قومیت و اقلیت قومی به عنوان عنصری از جامعه سیاسی (به همراه شاخص‌های علمی برای تشخیص میزان و شدت قومیت) »، 1390ش، ص143.]</ref>


[[هویت قومی]]، [[ملیت]] و [[هویت ملی]] ازجمله واژه‌های مرتبط با قوم و قومیت شمرده می‌شوند. ملیت به رابطهٔ حقوقی و قانونی فرد با یک ملت یا دولت اشاره دارد و بیانگر عضویت رسمی در یک کشور است.<ref>آشوری، دانشنامهٔ سیاسی، 1386ش، ص310.</ref> هویت قومی به احساس تعلق و شناسایی با گروهی خاص بر اساس اشتراکات نژادی، زبانی، فرهنگی یا تاریخی اشاره دارد. این نوع هویت بر پایه ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی مشترک میان اعضای یک گروه شکل می‌گیرد. هویت ملی نیز بیانگر احساس تعلق و یگانگی با یک واحد سیاسی است که در آن فرد خود را بخشی از جامعه‌ای بزرگتر می‌داند. شکل‌گیری این هویت علاوه بر حضور فیزیکی در یک جغرافیای سیاسی، نیازمند پذیرش قلبی و روانی نظام سیاسی حاکم است و اقوام مختلف را در خود جای داده است.<ref>[https://vista.ir/w/a/16/r3ezs معینی یوسفی، «هویت ملی و هویت قومی»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>  
[[هویت قومی]]، [[ملیت]] و [[هویت ملی]] ازجمله واژه‌های مرتبط با قوم و قومیت شمرده می‌شوند. ملیت به رابطهٔ حقوقی و قانونی فرد با یک ملت یا دولت اشاره دارد و بیانگر عضویت رسمی در یک کشور است.<ref>آشوری، دانشنامهٔ سیاسی، 1386ش، ص310.</ref> هویت قومی به احساس تعلق و شناسایی با گروهی خاص بر اساس اشتراکات نژادی، زبانی، فرهنگی یا تاریخی اشاره دارد. این نوع هویت بر پایه ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی مشترک میان اعضای یک گروه شکل می‌گیرد. هویت ملی نیز بیانگر احساس تعلق و یگانگی با یک واحد سیاسی است که در آن فرد خود را بخشی از جامعه‌ای بزرگتر می‌داند. شکل‌گیری این هویت علاوه بر حضور فیزیکی در یک جغرافیای سیاسی، نیازمند پذیرش قلبی و روانی نظام سیاسی حاکم است و اقوام مختلف را در خود جای داده است.<ref>[https://vista.ir/w/a/16/r3ezs معینی یوسفی، «هویت ملی و هویت قومی»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>


تعهد به هویت ملی ارتباط مستقیمی با احساس هویت قومی دارد و می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.<ref>[http://www.jsi-isa.ir/article_21815_a28ee51c87f0c254465c3959fb5d3879.pdf حاجیانی، «نسبت هویت ملی با هویت قومی در میان اقوام ایرانی»، 1387ش، ص147.]</ref> هویت ملی در میان اقوام ایرانی از جایگاه مستحکمی برخوردار است و ایرانیان ضمن تعلق خاطر به هویت قومی، به هویت ملی مشترک نیز پایبند هستند. در این چارچوب، زبان محلی، اقتصاد منطقه‌ای، تنوع مذهبی و خرده‌فرهنگ‌های قومی، فرصتی برای تقویت همبستگی ملی شمرده می‌شوند.<ref>[https://www.qjws.ir/article_249457_7350affe39da207e55ed3a11f7821e39.pdf غلام‌رضایی، «قومیت‌گرایی و شکل‌گیری تهدید ناسیونالیسم قومی در ایران »، 1400ش، ص46-47.]</ref>
تعهد به هویت ملی ارتباط مستقیمی با احساس هویت قومی دارد و می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.<ref>[http://www.jsi-isa.ir/article_21815_a28ee51c87f0c254465c3959fb5d3879.pdf حاجیانی، «نسبت هویت ملی با هویت قومی در میان اقوام ایرانی»، 1387ش، ص147.]</ref> هویت ملی در میان اقوام ایرانی از جایگاه مستحکمی برخوردار است و ایرانیان ضمن تعلق خاطر به هویت قومی، به هویت ملی مشترک نیز پایبند هستند. در این چارچوب، زبان محلی، اقتصاد منطقه‌ای، تنوع مذهبی و خرده‌فرهنگ‌های قومی، فرصتی برای تقویت همبستگی ملی شمرده می‌شوند.<ref>[https://www.qjws.ir/article_249457_7350affe39da207e55ed3a11f7821e39.pdf غلام‌رضایی، «قومیت‌گرایی و شکل‌گیری تهدید ناسیونالیسم قومی در ایران »، 1400ش، ص46-47.]</ref>


== تاریخچه ==
== تاریخچه ==
[[پرونده:Meder-Persepolis.jpg|جایگزین=مادها|بندانگشتی|یک مادی بر دیوار کاخ خشایارشا در تخت جمشید که لباس مادی بر تن دارد]]
[[پرونده:اقوام ایرانی1.png|جایگزین=نقش‌برجسته‌ای هخامنشی از سده پنجم پیش از میلاد|بندانگشتی|نقش‌برجسته‌ای هخامنشی از سده پنجم پیش از میلاد که در آن یک سرباز مادی در پشت سر یک سرباز پارسی به تصویر کشیده شده است.]]
در پی مهاجرت گروه‌های مختلف آریایی از مناطق شمالی به فلات ایران، آنها در مناطق مختلف این سرزمین پهناور، پراکنده شدند و به‌تدریج با ساکنان بومی درآمیختند. آریایی‌ها به سه گروه متمایز [[قوم ماد|مادها]]، [[قوم پارس|پارس‌ها]] و [[قوم پارت|پارت‌ها]] تقسیم شدند و همچون مثلثی، بخش‌های غرب، جنوب و شرق فلات ایران را در سیطره خود گرفتند. پژوهشگران سیر تمدنی آریایی‌ها و تشکیل جوامع منسجم فرهنگی و سیاسی آنها را تا هزاره پنجم پیش از میلاد و [[دوران نوسنگی]]، بررسی کرده‌اند. آریایی‌ها در هزاره چهارم پیش از میلاد با ویژگی‌های جسمانی ممتاز همچون اندام درشت و متناسب، پوست روشن، چهره‌های زیبا، موهای روشن و همچنین توانایی‌های نظامی چشمگیر، تمدن پیشرفته و سبک زندگی مستقر از اقوام همجوار خود متمایز بودند. جوامع آریایی‌، [[اقتصاد]] و [[معیشت]] خود را بر [[دامداری]] و [[کشاورزی]] استوار کردند. مادها که در گستره‌ای وسیع از شمال زاگرس تا دشت‌های مرکزی ایران سکونت داشتند، اولین حکومت آریایی را برپا کردند. بررسی دقیق گزارش‌ها و کتیبه‌های مربوط به اقوام ایرانی در [[تاریخ ایران باستان|دوران باستان]] نشان می‌دهد که روابط میان اقوام ایرانی بیشتر مبتنی برهم‌ترازی بوده و تمامی اقوام از جایگاه و موقعیتی کمابیش برابر برخوردار بوده‌اند.<ref>[https://virgool.io/applymag/مهاجرت-اقوام-آریایی-به-فلات-ایران-و-تشکیل-حکومت-در-این-فلات-nx6md0fbgsja نیکویی، «مهاجرت اقوام آریایی به فلات ایران و تشکیل حکومت در این فلات»، وب‌سایت ویرگول.]</ref>
در پی مهاجرت گروه‌های مختلف آریایی از مناطق شمالی به فلات ایران، آنها در مناطق مختلف این سرزمین پهناور، پراکنده شدند و به‌تدریج با ساکنان بومی درآمیختند. آریایی‌ها به سه گروه متمایز [[قوم ماد|مادها]]، [[قوم پارس|پارس‌ها]] و [[قوم پارت|پارت‌ها]] تقسیم شدند و همچون مثلثی، بخش‌های غرب، جنوب و شرق فلات ایران را در سیطره خود گرفتند. پژوهشگران سیر تمدنی آریایی‌ها و تشکیل جوامع منسجم فرهنگی و سیاسی آنها را تا هزاره پنجم پیش از میلاد و [[دوران نوسنگی]]، بررسی کرده‌اند. آریایی‌ها در هزاره چهارم پیش از میلاد با ویژگی‌های جسمانی ممتاز همچون اندام درشت و متناسب، پوست روشن، چهره‌های زیبا، موهای روشن و همچنین توانایی‌های نظامی چشمگیر، تمدن پیشرفته و سبک زندگی مستقر از اقوام همجوار خود متمایز بودند. جوامع آریایی، [[اقتصاد]] و [[معیشت]] خود را بر [[دامداری]] و [[کشاورزی]] استوار کردند. مادها که در گستره‌ای وسیع از شمال زاگرس تا دشت‌های مرکزی ایران سکونت داشتند، اولین حکومت آریایی را برپا کردند. بررسی دقیق گزارش‌ها و کتیبه‌های مربوط به اقوام ایرانی در [[تاریخ ایران باستان|دوران باستان]] نشان می‌دهد که روابط میان اقوام ایرانی بیشتر مبتنی برهم‌ترازی بوده و تمامی اقوام از جایگاه و موقعیتی کمابیش برابر برخوردار بوده‌اند.<ref>[https://virgool.io/applymag/مهاجرت-اقوام-آریایی-به-فلات-ایران-و-تشکیل-حکومت-در-این-فلات-nx6md0fbgsja نیکویی، «مهاجرت اقوام آریایی به فلات ایران و تشکیل حکومت در این فلات»، وب‌سایت ویرگول.]</ref>


===ورود اسلام به ایران===
=== ورود اسلام به ایران ===
با ورود اسلام به ایران‌زمین، اقوام ایرانی کاملاً از این آیین اثر پذیرفتند<ref>[https://journals.iau.ir/article_687213_eec8a130abea0b5ddda8e677d8d16fbe.pdf عباس‌زادۀ مرزبالی، «تحولات هویت ملی ایران در دوره اسلامی (از ورود اسلام به ایران تا عصر صفوی)»، 1400ش، ص27.]</ref> و به‌ویژه آموزه‌های اسلام دربارۀ عدالت و برابری قومی، نژادی و زبانی، اقوام ایرانی را به سوی اسلام جذب کرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/46466/بررسی-ورود-اسلام-به-ایران زمانی محجوب، «بررسی ورود اسلام به ایران»، 1388.]</ref> در آن زمان، [[حکومت ساسانی]] با نارضایتی عمیق ایرانیان روبرو بود و [[آیین زرتشت|دین زرتشت]] نیز به‌دلیل فساد موبدان، دیگر مورد اعتقاد قلبی مردم ایران نبود. ایرانیان با پذیرش [[دین اسلام]]، برای پیشرفت این دین تازه، تلاش فراوانی کردند و [[تاریخ]]، [[ادبیات]]، [[سیاست]] و [[تمدن]] اقوام ایرانی با اسلام درآمیخت.<ref>مطهری، خدمات متقابل ایران و اسلام، 1390ش، ص47-48، 87-91، 93 و 95.</ref>[[پرونده:74 Chardin Safavid Persia women customs.jpg|جایگزین=صفویان|بندانگشتی|نگاره‌ای از زنان دوره صفویه در سفرنامه شاردن.]]
با ورود اسلام به ایران‌زمین، اقوام ایرانی کاملاً از این آیین اثر پذیرفتند<ref>[https://journals.iau.ir/article_687213_eec8a130abea0b5ddda8e677d8d16fbe.pdf عباس‌زادۀ مرزبالی، «تحولات هویت ملی ایران در دوره اسلامی (از ورود اسلام به ایران تا عصر صفوی)»، 1400ش، ص27.]</ref> و به‌ویژه آموزه‌های اسلام دربارهٔ عدالت و برابری قومی، نژادی و زبانی، اقوام ایرانی را به سوی اسلام جذب کرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/46466/بررسی-ورود-اسلام-به-ایران زمانی محجوب، «بررسی ورود اسلام به ایران»، 1388.]</ref> در آن زمان، [[حکومت ساسانی]] با نارضایتی عمیق ایرانیان روبرو بود و [[آیین زرتشت|دین زرتشت]] نیز به‌دلیل فساد موبدان، دیگر مورد اعتقاد قلبی مردم ایران نبود. ایرانیان با پذیرش [[دین اسلام]]، برای پیشرفت این دین تازه، تلاش فراوانی کردند و [[تاریخ]]، [[ادبیات]]، [[سیاست]] و [[تمدن]] اقوام ایرانی با اسلام درآمیخت.<ref>مطهری، خدمات متقابل ایران و اسلام، 1390ش، ص47-48، 87-91، 93 و 95.</ref>
[[حکومت صفوی]] با رسمیت‌بخشیدن به مذهب [[تشیع دوازده‌امامی]] (۹۰۷ق)<ref>[http://www.sooremag.ir/تامل/دولتی-به-کام-رندان منتظرالقائم و جعفری، «مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، وب‌سایت سوره مگ.]</ref> این مذهب را به عامل مهمی در وحدت ملی ایرانیان تبدیل کرد و مرزهای فرقه‌ای و قومی را تحت‌الشعاع قرار داد. این اقدام پاسخ به نیاز جامعه ایرانی به هویتی مستقل در مقابل امپراتوری عثمانی و ازبکان بود. [[مهاجرت]] علمای شیعه جبل‌عامل از [[لبنان]] به [[ایران]]، هویت شیعی را در تاروپود جامعه ایرانی تنید.<ref>[http://www.sooremag.ir/تامل/دولتی-به-کام-رندان منتظرالقائم و جعفری، «مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، وب‌سایت سوره مگ.]</ref> حکومت ایران در این دوره می‌کوشید تا مشارکت و همراهی اقوام مختلف را با سیاست‌های مسالمت‌آمیز و مبتنی بر تفاهم، جلب کند.<ref>[https://quarterly.risstudies.org/article_1365_258eba99f80d519f77131a842716e9e4.pdf بهرامی، «سیاست قومی پهلوی اول در قبال قوم لر»، 1377ش، ص95.]</ref>  
[[پرونده:اقوام ایرانی2.jpg|جایگزین=عکس شیخ صفی‌الدین اردبیلی جد بزرگ پادشاهان صفوی|راست|بندانگشتی|نگاره‌ای از شیخ صفی‌الدین اردبیلی جد بزرگ پادشاهان صفوی در کنار مریدان]]
[[پرونده:TabrizRevolutionaries.jpg|جایگزین=جنبش مشروطه|بندانگشتی|مشروطه طلبان تبریز، در عکس ستارخان و باقر خان نیز دیده می‌شوند.]][[حکومت قاجار]] از حمایت برخی اقوام به‌ویژه آذربایجانی‌ها و ایجاد پیوندهای دینی و فرهنگی با آنها، علیه اقوام دیگر استفاده می‌کردند. این الگو نوعی [[بازی قدرت]] و استفاده ابزاری از تنوع قومی برای تثبیت سلطه به شمار می‌آید.<ref>[https://www.javanonline.ir/004ZJO سلیمی‌نمین، «متلاشی کردن اقوام فراتر از درک رضاخان بود!»، وب‌سایت جوان‌آنلاین.]</ref> رویکردهای سرکوبگرانه برای تحکیم قدرت مرکزی و جلوگیری از شورش‌های قومی، بی‌توجهی به حقوق از دست‌رفته اقوام<ref>[https://emam.iau.ir/fa/news/132/بررسی-شکاف-های-قومیتی-در-ایران-عصر-مشروطه-و-پیامدهای-آن قاسم‌پور، «بررسی شکاف‌های قومیتی در ایران عصر مشروطه و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز فرهنگی‌دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی.]</ref> منجر به ایجاد و تشدید شکاف‌های قومی در ایران شده و زمینه را برای ناآرامی‌ها و شورش‌های قومی علیه قاجار فراهم ساخت؛ به‌طوری که اقوام مختلف در [[جنبش مشروطیت]] نقش‌آفرینی کردند.<ref>[https://emam.iau.ir/fa/news/132/بررسی-شکاف-های-قومیتی-در-ایران-عصر-مشروطه-و-پیامدهای-آن قاسم‌پور، «بررسی شکاف‌های قومیتی در ایران عصر مشروطه و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز فرهنگی‌دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی.]</ref>
[[حکومت صفوی]] با رسمیت‌بخشیدن به مذهب [[تشیع دوازده‌امامی]] (۹۰۷ق)<ref>[http://www.sooremag.ir/تامل/دولتی-به-کام-رندان منتظرالقائم و جعفری، «مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، وب‌سایت سوره مگ.]</ref> این مذهب را به عامل مهمی در وحدت ملی ایرانیان تبدیل کرد و مرزهای فرقه‌ای و قومی را تحت‌الشعاع قرار داد. این اقدام پاسخ به نیاز جامعه ایرانی به هویتی مستقل در مقابل امپراتوری عثمانی و ازبکان بود. [[مهاجرت]] علمای شیعه جبل‌عامل از [[لبنان]] به [[ایران]]، هویت شیعی را در تاروپود جامعه ایرانی تنید.<ref>[http://www.sooremag.ir/تامل/دولتی-به-کام-رندان منتظرالقائم و جعفری، «مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، وب‌سایت سوره مگ.]</ref> حکومت ایران در این دوره می‌کوشید تا مشارکت و همراهی اقوام مختلف را با سیاست‌های مسالمت‌آمیز و مبتنی بر تفاهم، جلب کند.<ref>[https://quarterly.risstudies.org/article_1365_258eba99f80d519f77131a842716e9e4.pdf بهرامی، «سیاست قومی پهلوی اول در قبال قوم لر»، 1377ش، ص95.]</ref>
[[پرونده:اقوام ایرانی3.png|جایگزین=مبارزان نهضت مشروطه - ستارخان و باقرخان|بندانگشتی|مبارزان نهضت مشروطه در تبریز؛ ستارخان و باقرخان نیز در میان آنها هستند.]]
[[حکومت قاجار]] از حمایت برخی اقوام به‌ویژه آذربایجانی‌ها و ایجاد پیوندهای دینی و فرهنگی با آنها، علیه اقوام دیگر استفاده می‌کردند. این الگو نوعی [[بازی قدرت]] و استفاده ابزاری از تنوع قومی برای تثبیت سلطه به‌شمار می‌آید.<ref>[https://www.javanonline.ir/004ZJO سلیمی‌نمین، «متلاشی کردن اقوام فراتر از درک رضاخان بود!»، وب‌سایت جوان‌آنلاین.]</ref> رویکردهای سرکوبگرانه برای تحکیم قدرت مرکزی و جلوگیری از شورش‌های قومی، بی‌توجهی به حقوق از دست‌رفته اقوام<ref>[https://emam.iau.ir/fa/news/132/بررسی-شکاف-های-قومیتی-در-ایران-عصر-مشروطه-و-پیامدهای-آن قاسم‌پور، «بررسی شکاف‌های قومیتی در ایران عصر مشروطه و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز فرهنگی‌دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی.]</ref> منجر به ایجاد و تشدید شکاف‌های قومی در ایران شده و زمینه را برای ناآرامی‌ها و شورش‌های قومی علیه قاجار فراهم ساخت؛ به‌طوری که اقوام مختلف در [[جنبش مشروطیت]] نقش‌آفرینی کردند.<ref>[https://emam.iau.ir/fa/news/132/بررسی-شکاف-های-قومیتی-در-ایران-عصر-مشروطه-و-پیامدهای-آن قاسم‌پور، «بررسی شکاف‌های قومیتی در ایران عصر مشروطه و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز فرهنگی‌دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی.]</ref>
 
=== دوران معاصر ===
[[پرونده:اقوام ایرانی4.jpg|جایگزین=جشن کشف حجاب در قم در دوره رضا شاه|بندانگشتی|جشن کشف حجاب در قم در دوره رضا شاه]]
[[حکومت پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش) اگرچه خواستار شکل‌گیری یک دولت ملی و فراگیر بود، اما گفتمان برتری‌طلبانه رضاخانی با شعار «یک ملت، یک نژاد، یک زبان» به همبستگی اقوام ایرانی ضربه زد.<ref>[https://vista.ir/article/231653 «تنوع قومی؛ تهدید یا فرصت؟»، وب‌سایت ویستا.]</ref> صاحب‌نظران، حکومت پهلوی را در ایجاد پیوند میان مؤلفه‌های [[هویت ملی]]، باورهای دینی و [[مدرنیته]] ناکام می‌دانند. [[محمدرضا پهلوی]] با شعار [[باستان‌گرایی]]، به تقابل با نهادهای مذهبی دامن زد و در پی سرکوب نظام‌مند خرده‌فرهنگ‌های قومی برآمد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/11684/تجدد-گرایی-و-هویت-ایرانی-در-عصر-پهلوی زریری، «تجددگرایی و هویت ایرانی در عصر پهلوی»، 1384ش.]</ref>


===دوران معاصر===
[[پرونده:4632595.jpg|جایگزین=ایران در زمان پهلوی|بندانگشتی|وضعیت معیشت مردم در زمان پهلوی]]
[[حکومت پهلوی]] (۱۳۰۴-۱۳۵۷ش) اگرچه خواستار شکل‌گیری یک دولت ملی و فراگیر بود، اما گفتمان برتری‌طلبانه رضاخانی با شعار «یک ملت، یک نژاد، یک زبان» به همبستگی اقوام ایرانی ضربه زد.<ref>[https://vista.ir/article/231653 «تنوع قومی؛ تهدید یا فرصت؟»، وب‌سایت ویستا.]</ref> صاحب‌نظران، حکومت پهلوی را در ایجاد پیوند میان مؤلفه‌های [[هویت ملی]]، باورهای دینی و [[مدرنیته]] ناکام می‌دانند. [[محمدرضا پهلوی]] با شعار [[باستان‌گرایی]]، به تقابل با نهادهای مذهبی دامن زد و در پی سرکوب نظام‌مند خرده‌فرهنگ‌های قومی برآمد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/11684/تجدد-گرایی-و-هویت-ایرانی-در-عصر-پهلوی زریری، «تجددگرایی و هویت ایرانی در عصر پهلوی»، 1384ش.]</ref>[[پرونده:1481210.jpg|جایگزین=اقوام مختلف ایرانی|بندانگشتی|اقوام ایرانی با فرهنگ های متفاوت در کنار هم]]
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، [[جمهوری اسلامی ایران]] با تأکید بر اصل [[کرامت انسانی]] از تمرکز بر قومیت خاص فاصله گرفته و به سمت مشارکت همه‌جانبه اقوام ایرانی در پیشرفت و آبادانی ایران حرکت کرده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/جريان-قوميت-گرايي-افراطي؟/152426 «جریان قومیت‌گرایی افراطی؟»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref>
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، [[جمهوری اسلامی ایران]] با تأکید بر اصل [[کرامت انسانی]] از تمرکز بر قومیت خاص فاصله گرفته و به سمت مشارکت همه‌جانبه اقوام ایرانی در پیشرفت و آبادانی ایران حرکت کرده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/جريان-قوميت-گرايي-افراطي؟/152426 «جریان قومیت‌گرایی افراطی؟»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref>


== تنوع زبانی و گویشی اقوام ایرانی ==
== تنوع زبانی و گویشی اقوام ایرانی ==
گوناگونی زبان‌ها و گویش‌ها از ویژگی‌های بارز جامعه ایرانی است؛ به‌طوری که امروزه ۷۵ زبان و گویش مختلف در ایران وجود دارد.<ref name=":0">[https://www.beytoote.com/art/city-country/iranian-dialects02-dialects.html «آشنایی با انواع گویش‌ها و لهجه‌های ایرانی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> این تنوع زبانی، بازتاب‌دهندهٔ پیشینه تاریخی پربار و غنای فرهنگی این سرزمین دانسته می‌شود. امروزه استان [[آذربایجان غربی]] دارای بیشترین گوناگونی گویش‌های محلی در میان استان‌های ایران است.<ref>[https://www.irna.ir/news/9714477/آذربایجان-غربی-دارای-متنوعترین-گویش-های-زبانی-در-ایران-اسلامی «آذربایجان غربی دارای متنوع‌ترین گویش‌های زبانی در ایران اسلامی است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> گویش، فرم خاصی از یک زبان با ویژگی‌های واژگانی، دستوری و آوایی است. یک گویش می‌تواند شامل چندین لهجه باشد.<ref>[https://mjrajaei.ir/accents-of-iran/ «لهجه‌های ایرانی شیرین | تفاوت لهجه و گویش»، وب‌سایت محمدجواد رجایی.]</ref>  
گوناگونی زبان‌ها و گویش‌ها از ویژگی‌های بارز جامعه ایرانی است؛ به‌طوری که امروزه ۷۵ زبان و گویش مختلف در ایران وجود دارد.<ref name=":02">[https://www.beytoote.com/art/city-country/iranian-dialects02-dialects.html «آشنایی با انواع گویش‌ها و لهجه‌های ایرانی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> این تنوع زبانی، بازتاب‌دهندهٔ پیشینه تاریخی پربار و غنای فرهنگی این سرزمین دانسته می‌شود. امروزه استان [[آذربایجان غربی]] دارای بیشترین گوناگونی گویش‌های محلی در میان استان‌های ایران است.<ref>[https://www.irna.ir/news/9714477/آذربایجان-غربی-دارای-متنوعترین-گویش-های-زبانی-در-ایران-اسلامی «آذربایجان غربی دارای متنوع‌ترین گویش‌های زبانی در ایران اسلامی است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> گویش، فرم خاصی از یک زبان با ویژگی‌های واژگانی، دستوری و آوایی است. یک گویش می‌تواند شامل چندین لهجه باشد.<ref>[https://mjrajaei.ir/accents-of-iran/ «لهجه‌های ایرانی شیرین | تفاوت لهجه و گویش»، وب‌سایت محمدجواد رجایی.]</ref>


زبان اما چارچوب کلی‌تری است که گویش‌های مختلف را دربرمی‌گیرد و ممکن است به‌عنوان نماد [[هویت ملی]] یا سیاسی یک کشور عمل کند. گویش‌ها نشان‌دهندهٔ تنوع فرهنگی درون یک خانوادهٔ زبانی‌اند. زبان‌های فارسی، [[زبان تاتی|تاتی]]، [[زبان کردی|کردی]]، [[زبان لری|لری]]، [[زبان بلوچی|بلوچی]]، [[زبان مازندرانی|مازندرانی]] و [[زبان گیلکی|گیلکی]]، خانواده زبان‌های ایرانی را تشکیل می‌دهند و هر کدام دارای انواع گویش هستند. لهجهٔ تهرانی به‌عنوان لهجهٔ معیار [[زبان فارسی]] در ایران شناخته شده و در رسانه‌های ملی استفاده می‌شود.<ref>[https://www.migna.ir/news/47244/گویش-تفاوتی-لهجه-زبان-فارسی «گویش چه تفاوتی با لهجه در زبان فارسی دارد؟!»، وب‌سایت میگنا.]</ref>  
زبان اما چارچوب کلی‌تری است که گویش‌های مختلف را دربرمی‌گیرد و ممکن است به‌عنوان نماد [[هویت ملی]] یا سیاسی یک کشور عمل کند. گویش‌ها نشان‌دهندهٔ تنوع فرهنگی درون یک خانوادهٔ زبانی‌اند. زبان‌های فارسی، [[زبان تاتی|تاتی]]، [[زبان کردی|کردی]]، [[زبان لری|لری]]، [[زبان بلوچی|بلوچی]]، [[زبان مازندرانی|مازندرانی]] و [[زبان گیلکی|گیلکی]]، خانواده زبان‌های ایرانی را تشکیل می‌دهند و هر کدام دارای انواع گویش هستند. لهجهٔ تهرانی به‌عنوان لهجهٔ معیار [[زبان فارسی]] در ایران شناخته شده و در رسانه‌های ملی استفاده می‌شود.<ref>[https://www.migna.ir/news/47244/گویش-تفاوتی-لهجه-زبان-فارسی «گویش چه تفاوتی با لهجه در زبان فارسی دارد؟!»، وب‌سایت میگنا.]</ref>
 
گونه‌های مختلف گویش‌ها و لهجه‌ها در زبان اقوام ایرانی عبارت است از:


گونه‌های مختلف گویش‌ها و لهجه‌ها در زبان اقوام ایرانی عبارت است از:
* لهجه‌های تهرانی، اصفهانی، شیرازی و کرمانی در [[زبان فارسی]]؛
* لهجه‌های تهرانی، اصفهانی، شیرازی و کرمانی در [[زبان فارسی]]؛
* لهجه‌های رشتی، لاهیجانی، رودسری، و آستانه‌ای در [[زبان گیلکی]]؛<ref>[https://www.migna.ir/news/47244/گویش-تفاوتی-لهجه-زبان-فارسی «گویش چه تفاوتی با لهجه در زبان فارسی دارد؟!»، وب‌سایت میگنا.]</ref>  
* لهجه‌های رشتی، لاهیجانی، رودسری، و آستانه‌ای در [[زبان گیلکی]]؛<ref>[https://www.migna.ir/news/47244/گویش-تفاوتی-لهجه-زبان-فارسی «گویش چه تفاوتی با لهجه در زبان فارسی دارد؟!»، وب‌سایت میگنا.]</ref>
* لهجه‌های تبریزی، قره‌داغی، یامچی، ارومیه، مراغه، اردبیل، زنجان و همدان در [[زبان ترکی]]؛<ref>[https://www.parsine.com/بخش-گردشگری-119/250984-هشت-لهجه-زبان-ترکی-در-ایران «هشت لهجۀ زبان ترکی در ایران»، وب‌سایت پارسینه.]</ref>  
* لهجه‌های تبریزی، قره‌داغی، یامچی، ارومیه، مراغه، اردبیل، زنجان و همدان در [[زبان ترکی]]؛<ref>[https://www.parsine.com/بخش-گردشگری-119/250984-هشت-لهجه-زبان-ترکی-در-ایران «هشت لهجۀ زبان ترکی در ایران»، وب‌سایت پارسینه.]</ref>
* گویش‌های کرمانجی، سورانی، زازاکی و گورانی در [[زبان کردی]]؛<ref>«زبان‌های کُردی و گویش‌های آن | نقشه پراکندگی در ایران»، وب‌سایت طرفداری.</ref>  
* گویش‌های کرمانجی، سورانی، زازاکی و گورانی در [[زبان کردی]]؛<ref>«زبان‌های کُردی و گویش‌های آن | نقشه پراکندگی در ایران»، وب‌سایت طرفداری.</ref>
* گویش‌های رخشانی (راسکری)، سراوانی، لاشاری، کریمی، ساراوی و مکرانی در [[زبان بلوچی]]؛<ref>[https://www.sid.ir/paper/955525/fa شیرخانی و دیگران، «تحلیل ساختار اجتماعی آیین‌های بلوچ در مثل‌های بلوچی سرحدی برپایۀ روی‌کرد مردم‌مدارانۀ بوراوی»، 1400ش، ص159.]</ref>  
* گویش‌های رخشانی (راسکری)، سراوانی، لاشاری، کریمی، ساراوی و مکرانی در [[زبان بلوچی]]؛<ref>[https://www.sid.ir/paper/955525/fa شیرخانی و دیگران، «تحلیل ساختار اجتماعی آیین‌های بلوچ در مثل‌های بلوچی سرحدی برپایۀ روی‌کرد مردم‌مدارانۀ بوراوی»، 1400ش، ص159.]</ref>
* شیب‌آبی و پشت‌آبی دو لهجهٔ مهم [[گویش سیستانی]]؛<ref>[https://www.irna.ir/news/84045209/زبان-ها-و-گویش-های-متفاوت-در-پهناورترین-استان-کشور «زبان‌ها و گویش‌های متفاوت در پهناورترین استان کشور»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>  
* شیب‌آبی و پشت‌آبی دو لهجهٔ مهم [[گویش سیستانی]]؛<ref>[https://www.irna.ir/news/84045209/زبان-ها-و-گویش-های-متفاوت-در-پهناورترین-استان-کشور «زبان‌ها و گویش‌های متفاوت در پهناورترین استان کشور»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
* گویش‌های خرم‌آبادی، چگنی، بروجردی، ملایری، سیلاخوری، گاپله‌ای، بالاگریوه‌ای، تویسرکانی، ملکی، بویراحمدی، کهگیلویه‌ای و ممسنی، بختیاری، شولی، لیراوی، بهمئی و یاسوجی در [[زبان لری]].<ref>[https://www.tarafdari.com/node/2356707 «زبان لُری و گویش‌های آن | نقشه پراکندگی در ایران»، وب‌سایت طرفداری.]</ref>  
* گویش‌های خرم‌آبادی، چگنی، بروجردی، ملایری، سیلاخوری، گاپله‌ای، بالاگریوه‌ای، تویسرکانی، ملکی، بویراحمدی، کهگیلویه‌ای و ممسنی، بختیاری، شولی، لیراوی، بهمئی و یاسوجی در [[زبان لری]].<ref>[https://www.tarafdari.com/node/2356707 «زبان لُری و گویش‌های آن | نقشه پراکندگی در ایران»، وب‌سایت طرفداری.]</ref>


== دسته‌بندی اقوام ایرانی ==
== دسته‌بندی اقوام ایرانی ==
مهم‌ترین عامل در تنوع قومی ایرانیان، زیست‌بوم است. فلات ایران دارای مناطق کویری، کوهستانی جلگه‌ای و جنگلی است. این تنوع اقلیم سبب تفاوت‌های فرهنگی و اقتصادی شده است.<ref>[https://quarterly.risstudies.org/article_1365_258eba99f80d519f77131a842716e9e4.pdf بهرامی، «سیاست قومی پهلوی اول در قبال قوم لر»، 1377ش، ص88-89.]</ref> اقوام ایرانی به فارس، ترک، کُرد، لُر، بلوچ، ترکمن، عرب، گیلکی، مازنی و سیستانی تقسیم شده‌اند.<ref>[https://mysmartgene.com/blog/genetics/iranian-ethnicgroups/ «اقوام ایرانی شامل کدام قومیت‌ها می‌شوند؟»، وب‌سایت مای‌اسمارت ژن.]</ref>
مهم‌ترین عامل در تنوع قومی ایرانیان، زیست‌بوم است. فلات ایران دارای مناطق کویری، کوهستانی جلگه‌ای و جنگلی است. این تنوع اقلیم سبب تفاوت‌های فرهنگی و اقتصادی شده است.<ref>[https://quarterly.risstudies.org/article_1365_258eba99f80d519f77131a842716e9e4.pdf بهرامی، «سیاست قومی پهلوی اول در قبال قوم لر»، 1377ش، ص88-89.]</ref> اقوام ایرانی به فارس، ترک، کُرد، لُر، بلوچ، ترکمن، عرب، گیلکی، مازنی و سیستانی تقسیم شده‌اند.<ref>[https://mysmartgene.com/blog/genetics/iranian-ethnicgroups/ «اقوام ایرانی شامل کدام قومیت‌ها می‌شوند؟»، وب‌سایت مای‌اسمارت ژن.]</ref>


=== فارس‌ ===
=== فارس ===
فارس‌ها اصلی‌ترین گروه‌ قومی ایران هستند و عمدتاً در مناطق مرکزی و بخش‌هایی از شمال شرق ایران سکونت دارند. آنها جمعیت غالب بسیاری از کلان‌شهرهای ایران ازجمله [[تهران]]، [[اصفهان]]، [[مشهد]]، [[شیراز]]، [[کرج]]، [[اراک]]، [[یزد]]، [[کرمان]] و بخش‌هایی از استان‌های [[استان سمنان|سمنان]]، [[استان بوشهر|بوشهر]]، [[خراسان شمالی]]، [[خراسان جنوبی]]، [[استان قزوین|قزوین]] و [[استان همدان|همدان]] را تشکیل می‌دهند.<ref>[https://www.researchgate.net/publication/344607311_az_mrz_ta_mrz_pzhwhshy_jam_drbab_hwyt_w_qwmyt_dr_ayran احمدی، «از مرز تا مرز»، 1399ش، ص27]</ref> فارس‌ها پیرو مذهب [[شیعه دوازده امامی]] هستند؛ هرچند در برخی مناطق مرزی، اقلیت‌های سنی‌مذهب نیز به این زبان سخن می‌گویند.<ref>[https://www.researchgate.net/publication/344607311_az_mrz_ta_mrz_pzhwhshy_jam_drbab_hwyt_w_qwmyt_dr_ayran احمدی، «از مرز تا مرز»، 1399ش، ص24]</ref>
فارس‌ها اصلی‌ترین گروه قومی ایران هستند و عمدتاً در مناطق مرکزی و بخش‌هایی از شمال شرق ایران سکونت دارند. آنها جمعیت غالب بسیاری از کلان‌شهرهای ایران ازجمله [[تهران]]، [[اصفهان]]، [[مشهد]]، [[شیراز]]، [[کرج]]، [[اراک]]، [[یزد]]، [[کرمان]] و بخش‌هایی از استان‌های [[استان سمنان|سمنان]]، [[استان بوشهر|بوشهر]]، [[خراسان شمالی]]، [[خراسان جنوبی]]، [[استان قزوین|قزوین]] و [[استان همدان|همدان]] را تشکیل می‌دهند.<ref>[https://www.researchgate.net/publication/344607311_az_mrz_ta_mrz_pzhwhshy_jam_drbab_hwyt_w_qwmyt_dr_ayran احمدی، «از مرز تا مرز»، 1399ش، ص27]</ref> فارس‌ها پیرو مذهب [[شیعه دوازده امامی]] هستند؛ هرچند در برخی مناطق مرزی، اقلیت‌های سنی‌مذهب نیز به این زبان سخن می‌گویند.<ref>[https://www.researchgate.net/publication/344607311_az_mrz_ta_mrz_pzhwhshy_jam_drbab_hwyt_w_qwmyt_dr_ayran احمدی، «از مرز تا مرز»، 1399ش، ص24]</ref>


=== ترک ===
=== ترک ===
[[پرونده:3 3 13 2 0.jpg|alt=قوم ترک قشقایی|بندانگشتی|قوم ترک قشقایی]]
[[پرونده:اقوام ایرانی5.jpg|جایگزین=زنان و مردان ایل قشقایی-سیاه‌چادر عشایری|بندانگشتی|زنان و مردان ایل قشقایی در فضای داخلی سیاه‌چادر عشایری]]
ترک‌ها دومین گروه قومی بزرگ ایران محسوب می‌شوند و عمدتاً در شمال غرب کشور از استان‌های [[آذربایجان شرقی]]، [[آذربایجان غربی]] و [[استان اردبیل|اردبیل]] تا [[استان زنجان|زنجان]] و [[استان قزوین|قزوین]] ساکن هستند و حضور آنها تا [[استان همدان|همدان]] و غرب [[گیلان]] نیز گسترش یافته است. جمعیت قابل توجهی از ترک‌ها در شهرهای بزرگی مانند تهران، قم و اراک نیز زندگی می‌کنند. این قوم از جایگاه اجتماعی ممتازی در ایران برخوردار بوده و نخبگان آن در عرصه‌های سیاسی، فکری، مذهبی، علمی و فرهنگی نقش برجسته‌ای ایفا کرده‌اند. اگرچه ترک‌ها در زبان با فارس‌ها متفاوت هستند؛ اما در [[مذهب شیعه]] با اکثریت ملت ایران اشتراک دارند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> پیشینه حضور ترک‌ها در فلات ایران به پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد. هون‌ها و ساواران از گروه‌های اولیه ترکان هستند که در شمال‌غربی ایران و [[قفقاز]] ساکن شدند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1049247/ارومیه-مرکز-فرهنگی-آذربایجان-ایران-ترک-ها-پاسداران-هویت-و-یکپارچگی-ایران «ارومیه؛ مرکز فرهنگی آذربایجان ایران/ ترک‌ها پاسداران هویت و یکپارچگی ایران»، وب‌سایت تحلیلی‌خبری عصرایران.]</ref>  
[[پرونده:اقوام ایرانی6.png|جایگزین=مجید شهریاری؛ دانشمند هسته‌ای ایران|بندانگشتی|مجید شهریاری؛ دانشمند برجسته هسته‌ای ایران و از نخبگان علمی اهل زنجان.]]
* بیشتر ترک‌های ایران به گویش ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند. زیرشاخه‌های [[زبان ترکی]] رایج در ایران شامل ترکی قشقایی، ترکی خلجی، ترکی شاهسونی، ترکی افشاری و ترکی سنقری است.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/behavior-features-azerbaijanis «ویژگی‌های رفتاری خاص آذری‌های غیور آذربایجان»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>  
ترک‌ها دومین گروه قومی بزرگ ایران محسوب می‌شوند و عمدتاً در شمال غرب کشور از استان‌های [[آذربایجان شرقی]]، [[آذربایجان غربی]] و [[استان اردبیل|اردبیل]] تا [[استان زنجان|زنجان]] و [[استان قزوین|قزوین]] ساکن هستند و حضور آنها تا [[استان همدان|همدان]] و غرب [[گیلان]] نیز گسترش یافته است. جمعیت قابل توجهی از ترک‌ها در شهرهای بزرگی مانند تهران، قم و اراک نیز زندگی می‌کنند. این قوم از جایگاه اجتماعی ممتازی در ایران برخوردار بوده و نخبگان آن در عرصه‌های سیاسی، فکری، مذهبی، علمی و فرهنگی نقش برجسته‌ای ایفا کرده‌اند. اگرچه ترک‌ها در زبان با فارس‌ها متفاوت هستند؛ اما در [[مذهب شیعه]] با اکثریت ملت ایران اشتراک دارند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> پیشینه حضور ترک‌ها در فلات ایران به پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد. هون‌ها و ساواران از گروه‌های اولیه ترکان هستند که در شمال‌غربی ایران و [[قفقاز]] ساکن شدند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1049247/ارومیه-مرکز-فرهنگی-آذربایجان-ایران-ترک-ها-پاسداران-هویت-و-یکپارچگی-ایران «ارومیه؛ مرکز فرهنگی آذربایجان ایران/ ترک‌ها پاسداران هویت و یکپارچگی ایران»، وب‌سایت تحلیلی‌خبری عصرایران.]</ref>
* بیشتر ترک‌های ایران به گویش ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند. زیرشاخه‌های [[زبان ترکی]] رایج در ایران شامل ترکی قشقایی، ترکی خلجی، ترکی شاهسونی، ترکی افشاری و ترکی سنقری است.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/behavior-features-azerbaijanis «ویژگی‌های رفتاری خاص آذری‌های غیور آذربایجان»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>
* بیشتر ترک‌ها در ایران، [[مسلمان]] و شیعه هستند.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/behavior-features-azerbaijanis «ویژگی‌های رفتاری خاص آذری‌های غیور آذربایجان»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>
* بیشتر ترک‌ها در ایران، [[مسلمان]] و شیعه هستند.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/behavior-features-azerbaijanis «ویژگی‌های رفتاری خاص آذری‌های غیور آذربایجان»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>
* [[شاخسی واخسی|شاخسی]] یا شاه‌حسین گویان، [[تشت‌گذاری]]، [[علم‌بندی]] و [[شمع‌گردانی]]، از آداب آیینی اقوام ترک در ایران است.<ref>[https://blog.okcs.com/muharram-rituals-in-irans-azarbaijan/ «آداب و رسوم آذری‌ها در محرم | از تشت‌گذاری تا پولکه و تقسیم شمع»، وب‌سایت مجلهٔ افق کوروش.]</ref>
* [[شاخسی واخسی|شاخسی]] یا شاه‌حسین گویان، [[تشت‌گذاری]]، [[علم‌بندی]] و [[شمع‌گردانی]]، از آداب آیینی اقوام ترک در ایران است.<ref>[https://blog.okcs.com/muharram-rituals-in-irans-azarbaijan/ «آداب و رسوم آذری‌ها در محرم | از تشت‌گذاری تا پولکه و تقسیم شمع»، وب‌سایت مجلهٔ افق کوروش.]</ref>
* لباس محلی زنان در اقوام ترک شامل سرپوش، چارقد گل‌دار، پیشانی‌بند، پیراهن و روپوش چاک‌دار است. زنان جوان [[برک (کلاه)|کلاه برک]] و زنان مسن‌تر [[یایلیق (سربند)|سربند یایلیق]] استفاده می‌کنند. در مناطق عشایری، پیراهن و دامن بلند با [[چارقد]] رواج دارد. رنگ‌های به‌کار رفته در لباس‌ها اغلب روشن و گل‌دار و از جنس [[ترمه]] و [[ابریشم]] هستند. مردان از لباس چین‌دار استفاده می‌کردند که [[دوزملی آرغالیخ]] نامیده می‌شد. کلاه‌های متنوعی مانند [[پاپاخ (کلاه)|پاپاخ]] و [[سرداری (کلاه)|سرداری]] استفاده می‌شده است.<ref>[https://marsin.ir/لباس-محلی-استان-آذربایجان/ «آشنایی با لباس محلی استان آذربایجان»، وب‌سایت مارسین.]</ref>
* [[پرونده:اقوام ایرانی7.jpg|جایگزین=زن آذربایجانی با پوشش محلی در جشنواره عشایر آذربایجان شرقی|راست|بندانگشتی|زن آذربایجانی با پوشش محلی در سی‌ویکمین جشنواره فرهنگی ورزشی عشایر آذربایجان شرقی، ۲ خرداد ۱۴۰۵ش]]لباس محلی زنان در اقوام ترک شامل سرپوش، چارقد گل‌دار، پیشانی‌بند، پیراهن و روپوش چاک‌دار است. زنان جوان [[برک (کلاه)|کلاه برک]] و زنان مسن‌تر [[یایلیق (سربند)|سربند یایلیق]] استفاده می‌کنند. در مناطق عشایری، پیراهن و دامن بلند با [[چارقد]] رواج دارد. رنگ‌های به‌کار رفته در لباس‌ها اغلب روشن و گل‌دار و از جنس [[ترمه]] و [[ابریشم]] هستند. مردان از لباس چین‌دار استفاده می‌کردند که [[دوزملی آرغالیخ]] نامیده می‌شد. کلاه‌های متنوعی مانند [[پاپاخ (کلاه)|پاپاخ]] و [[سرداری (کلاه)|سرداری]] استفاده می‌شده است.<ref>[https://marsin.ir/لباس-محلی-استان-آذربایجان/ «آشنایی با لباس محلی استان آذربایجان»، وب‌سایت مارسین.]</ref>
* [[صنایع دستی|صنایع‌دستی]] برجسته نواحی ترک‌نشین ایران شامل [[قالی بافی|قالی‌بافی]]، [[گلیم‌بافی]]، هنرهای چوبی (مانند [[خاتم‌کاری|خاتم]]، [[معرق کاری|معرق]]، [[منبت کاری|منبت]]، سبد و [[حصیربافی]])، دستباف‌های سنتی (پشمی، ابریشمی و [[جاجیم|جاجیم‌بافی]])، چاپ‌های سنتی ([[قلم‌کاری]] و [[باتیک]])، [[شیشه‌گری]]، [[سفالگری]]، فلزکاری (شامل [[قلمزنی]]، [[حکاکی]] و [[ملیله‌کاری|ملیله‌دوزی]])، رودوزی‌ها (مانند [[سوزن‌دوزی]]، [[پته‌دوزی]]، [[شکمه‌دوزی]] و [[گلابتون‌دوزی]])، [[نمدمالی]]، [[کتاب‌آرایی]] (شامل [[مینیاتور]]، [[تذهیب]] و [[تشعیر]]) است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/tradition-essence-artifice.html «هنرهای سنتی آذربایجان، گوهری از باغ خیال»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
* [[صنایع دستی|صنایع‌دستی]] برجسته نواحی ترک‌نشین ایران شامل [[قالی بافی|قالی‌بافی]]، [[گلیم‌بافی]]، هنرهای چوبی (مانند [[خاتم‌کاری|خاتم]]، [[معرق کاری|معرق]]، [[منبت کاری|منبت]]، سبد و [[حصیربافی]])، دستباف‌های سنتی (پشمی، ابریشمی و [[جاجیم|جاجیم‌بافی]])، چاپ‌های سنتی ([[قلم‌کاری]] و [[باتیک]])، [[شیشه‌گری]]، [[سفالگری]]، فلزکاری (شامل [[قلمزنی]]، [[حکاکی]] و [[ملیله‌کاری|ملیله‌دوزی]])، رودوزی‌ها (مانند [[سوزن‌دوزی]]، [[پته‌دوزی]]، [[شکمه‌دوزی]] و [[گلابتون‌دوزی]])، [[نمدمالی]]، [[کتاب‌آرایی]] (شامل [[مینیاتور]]، [[تذهیب]] و [[تشعیر]]) است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/tradition-essence-artifice.html «هنرهای سنتی آذربایجان، گوهری از باغ خیال»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
* غذاهای محلی ترک‌ها عبارت‌اند از [[کوفته تبریزی]]، [[آش دوغ]]، [[دلمه برگ‌مو|دلمهٔ برگ‌مو]]، [[آش اوماج]]، [[آش دندونی]]، [[آش شیله عدس]]، [[ساج کباب]]، [[دویماج]]، [[دلمه کلم‌پیچ|دلمهٔ کلم‌پیچ]]، [[کباب بناب]]، [[پیچاق قیمه]]، [[آبگوشت بزباش]] و کوفتهٔ مرغ.<ref>[https://bookme.ir/blog/56/food-tork-zaban-iran «غذاهای ترک‌زبان‌ها ، تجربه‌ای متفاوت از آشپزی ایرانی با طعم‌های بی‌نظیر»، وب‌سایت بوک می.]</ref>
* غذاهای محلی ترک‌ها عبارت‌اند از [[کوفته تبریزی]]، [[آش دوغ]]، [[دلمه برگ‌مو|دلمهٔ برگ‌مو]]، [[آش اوماج]]، [[آش دندونی]]، [[آش شیله عدس]]، [[ساج کباب]]، [[دویماج]]، [[دلمه کلم‌پیچ|دلمهٔ کلم‌پیچ]]، [[کباب بناب]]، [[پیچاق قیمه]]، [[آبگوشت بزباش]] و کوفتهٔ مرغ.<ref>[https://bookme.ir/blog/56/food-tork-zaban-iran «غذاهای ترک‌زبان‌ها ، تجربه‌ای متفاوت از آشپزی ایرانی با طعم‌های بی‌نظیر»، وب‌سایت بوک می.]</ref>
* تِشلَّه، باش یا گوت (سروته)، [[اشی]] یه شیک، جول لایا آتدی، پلع وَسته، یومورتا ساواش دیرماق، گیردکان دیقیراتماخ (گردوبازی)، آشیق اویناماق، جولییا آتماق (جولا آتدی)، ماراقویماق، چاققیشد یرماق (تخم‌مرغ‌بازی)، فییش قویماق (کمربندبازی) و آراداووردی اسامی بازی‌های محلی ترک‌ها است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1401323 «بازی‌های محلی آذری»، وب‌سایت راسخون.]</ref>
* تِشلَّه، باش یا گوت (سروته)، [[اشی]] یه شیک، جول لایا آتدی، پلع وَسته، یومورتا ساواش دیرماق، گیردکان دیقیراتماخ (گردوبازی)، آشیق اویناماق، جولییا آتماق (جولا آتدی)، ماراقویماق، چاققیشد یرماق (تخم‌مرغ‌بازی)، فییش قویماق (کمربندبازی) و آراداووردی اسامی بازی‌های محلی ترک‌ها است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1401323 «بازی‌های محلی آذری»، وب‌سایت راسخون.]</ref>
* [[موسیقی آذربایجانی|موسیقی آذربایجان]] دارای سبک‌های متنوعی مانند موسیقی محلی (عاشیقی)، سنتی (مقامی)، موسیقی تشریفاتی و سبک بزمی است. سازهای مهم موسیقی ترکی شامل [[تار آذری]]، [[قوپوز]] (چگور)، [[بالابان]]، [[ناقارا]] و [[باغلاما]] است.<ref>[https://www.avayechakavak.com/آشنایی-با-موسیقی-آذربایجان/ «موسیقی آذربایجان»، وب‌سایت آوای چکاوک.]</ref> موسیقی آذربایجان از اوزان‌ها (نیاکان عاشیق‌ها) آغاز شده و با هنر عاشیق‌ها به اوج رسیده است.<ref>[http://www.asemankafinet.ir/tag/تاریخچه+موسیقی+آذری «تاریخچۀ موسیقی آذربایجان»، وب‌سایت علمی‌پژوهشی آسمان.]</ref>
* [[پرونده:اقوام ایرانی8.png|جایگزین=گروه موسیقی عاشیقلر|بندانگشتی|تصویری از گروه موسیقی عاشیقلر، تله کابین تبریز. نوروز ۱۳۹۰ش]][[موسیقی آذربایجانی|موسیقی آذربایجان]] دارای سبک‌های متنوعی مانند موسیقی محلی (عاشیقی)، سنتی (مقامی)، موسیقی تشریفاتی و سبک بزمی است. سازهای مهم موسیقی ترکی شامل [[تار آذری]]، [[قوپوز]] (چگور)، [[بالابان]]، [[ناقارا]] و [[باغلاما]] است.<ref>[https://www.avayechakavak.com/آشنایی-با-موسیقی-آذربایجان/ «موسیقی آذربایجان»، وب‌سایت آوای چکاوک.]</ref> موسیقی آذربایجان از اوزان‌ها (نیاکان عاشیق‌ها) آغاز شده و با هنر عاشیق‌ها به اوج رسیده است.<ref>[http://www.asemankafinet.ir/tag/تاریخچه+موسیقی+آذری «تاریخچۀ موسیقی آذربایجان»، وب‌سایت علمی‌پژوهشی آسمان.]</ref>
* [[رقص لزگی]] از شناخته‌شده‌ترین انواع [[رقص آذری]] است. این رقص با ریتم آرام آغاز شده و به‌تدریج سرعت می‌گیرد. پوشش سنتی اجراکنندگان شامل لباس‌های تیره و روشن، کلاه پشمی و چکمه‌های بلند است که نشان‌دهندهٔ عناصر فرهنگی منطقه است. این رقص به‌صورت فردی، گروهی یا همراه با ابزارهایی مانند چوب و [[شمشیر]] اجرا می‌شود.<ref>[https://fa.icro.ir/Customs/رقص-آذری،-نماد-اصالت-فرهنگ-آذربایجان### «رقص آذری، نماد اصالت فرهنگ آذربایجان»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.]</ref>
* [[رقص لزگی]] از شناخته‌شده‌ترین انواع [[رقص آذری]] است. این رقص با ریتم آرام آغاز شده و به‌تدریج سرعت می‌گیرد. پوشش سنتی اجراکنندگان شامل لباس‌های تیره و روشن، کلاه پشمی و چکمه‌های بلند است که نشان‌دهندهٔ عناصر فرهنگی منطقه است. این رقص به‌صورت فردی، گروهی یا همراه با ابزارهایی مانند چوب و [[شمشیر]] اجرا می‌شود.<ref>[https://fa.icro.ir/Customs/رقص-آذری،-نماد-اصالت-فرهنگ-آذربایجان### «رقص آذری، نماد اصالت فرهنگ آذربایجان»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.]</ref>


=== کرد ===
=== کرد ===
[[پرونده:پیرشالیار.jpg|جایگزین=مراسم سنتی پیرشالیار|بندانگشتی|مراسم سنتی پیر شالیار]][[قوم کرد]] سومین گروه جمعیتی از ملت ایران محسوب می‌شوند. در حال حاضر، کردهای ایران به‌طور عمده در غرب کشور ازجمله [[استان‌ کردستان]]، جنوب [[آذربایجان غربی]] و برخی از مناطق استان‌های [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] و [[استان ایلام|ایلام]] زندگی می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> کردها بخشی از اقوام آریایی هستند که از حدود چهار هزار سال پیش در [[کردستان|مناطق کردنشین امروزی]] سکونت داشته‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> [[زبان کردی]] با لهجه‌های کرمانجی، سورانی، زرزا، گورانی و کلهر از لحاظ ساختار و ریشه، جزو شاخه‌های زبان‌های ایرانی هندواروپایی به‌شمار می‌آید.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> بخشی از کردهای ایران به‌ویژه در استان کردستان پیرو [[مذهب شافعی]] و بخشی دیگر ازجمله در استان کرمانشاه و استان ایلام پیرو [[مذهب شیعه]] هستند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> طریقت‌های قادریه، نقشبندیه، [[اهل حق]] و [[یزیدی‌ها]]، از جمله طریقت‌های کُردزبانان در ایران هستند.<ref>سیسیل جی، کردها، ترک‌ها، عرب‌ها، 1367ش، ص76.</ref>[[پرونده:V65gqr.jpg|جایگزین=جشن پیرشالیار|بندانگشتی|دف‌زنی و ذکر دراویش در جشن پیر شالیار]]
[[پرونده:اقوام ایرانی9.jpg|جایگزین=مردان کرد با لباس سنتی - نوروز روستای بیساران|بندانگشتی|مردان کرد با لباس سنتی در جشن نوروز در روستای بیساران استان کردستان]]
 
[[قوم کرد]] سومین گروه جمعیتی از ملت ایران محسوب می‌شوند. در حال حاضر، کردهای ایران به‌طور عمده در غرب کشور ازجمله [[استان کردستان]]، جنوب [[آذربایجان غربی]] و برخی از مناطق استان‌های [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] و [[استان ایلام|ایلام]] زندگی می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> کردها بخشی از اقوام آریایی هستند که از حدود چهار هزار سال پیش در [[کردستان|مناطق کردنشین امروزی]] سکونت داشته‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> [[زبان کردی]] با لهجه‌های کرمانجی، سورانی، زرزا، گورانی و کلهر از لحاظ ساختار و ریشه، جزو شاخه‌های زبان‌های ایرانی هندواروپایی به‌شمار می‌آید.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> بخشی از کردهای ایران به‌ویژه در استان کردستان پیرو [[مذهب شافعی]] و بخشی دیگر ازجمله در استان کرمانشاه و استان ایلام پیرو [[مذهب شیعه]] هستند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> طریقت‌های قادریه، نقشبندیه، [[اهل حق]] و [[یزیدی‌ها]]، از جمله طریقت‌های کُردزبانان در ایران هستند.<ref>سیسیل جی، کردها، ترک‌ها، عرب‌ها، 1367ش، ص76.</ref>
* [[مراسم پیر شالیار]]، یک [[جشن]] با شهرت جهانی است. کردها این آیین سنتی را هر سال در [[بهمن (ماه)|بهمن]] در منطقه [[هورامان تخت]] برگزار می‌کنند. این مراسم، ترکیبی از [[معنویت]]، [[شادی]] و [[همبستگی اجتماعی]] را به نمایش می‌گذارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/82812110/عروسی-پیرشالیار-مراسمی-به-قدمت-هزار-سال «عروسی پیرشالیار مراسمی به قدمت هزار سال»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
* [[پرونده:اقوام ایرانی10.jpg|جایگزین=مراسم سنتی پیرشالیار در روستای هورامان|بندانگشتی|مراسم سنتی پیرشالیار در روستای هورامان]][[مراسم پیر شالیار]]، یک [[جشن]] با شهرت جهانی است. کردها این آیین سنتی را هر سال در [[بهمن (ماه)|بهمن]] در منطقه [[هورامان تخت]] برگزار می‌کنند. این مراسم، ترکیبی از [[معنویت]]، [[شادی]] و [[همبستگی اجتماعی]] را به نمایش می‌گذارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/82812110/عروسی-پیرشالیار-مراسمی-به-قدمت-هزار-سال «عروسی پیرشالیار مراسمی به قدمت هزار سال»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
* [[مولودی‌خوانی]] در فرهنگ کردها یک مراسم گروهی همراه با [[دف‌نوازی]] و خواندن اشعار به زبان‌های [[زبان عربی|عربی]]، [[زبان کردی|کردی]] و [[زبان فارسی|فارسی]] است که در ماه [[ربیع الاول|ربیع‌الاول]] و به‌مناسبت میلاد [[پیامبر اکرم]] برگزار می‌شود.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/402195/نگاهی-به-مراسم-ها-و-جشن-ها-و-آیین-های-کردستان «نگاهی به مراسم‌ها و جشن‌ها و آیین‌های کردستان»، خبرگزاری میزان.]</ref>
* [[مولودی‌خوانی]] در فرهنگ کردها یک مراسم گروهی همراه با [[دف‌نوازی]] و خواندن اشعار به زبان‌های [[زبان عربی|عربی]]، [[زبان کردی|کردی]] و [[زبان فارسی|فارسی]] است که در ماه [[ربیع الاول|ربیع‌الاول]] و به‌مناسبت میلاد [[پیامبر اکرم]] برگزار می‌شود.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/402195/نگاهی-به-مراسم-ها-و-جشن-ها-و-آیین-های-کردستان «نگاهی به مراسم‌ها و جشن‌ها و آیین‌های کردستان»، خبرگزاری میزان.]</ref>
* مراسم سمنوپزان،<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/customs-people2-kurdistan.html «آداب‌ورسوم مردم کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> آیین [[باران‌خواهی]] با نام محلی [[بووکه بارانه]] با محوریت و مشارکت کودکان<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/402195/نگاهی-به-مراسم-ها-و-جشن-ها-و-آیین-های-کردستان «نگاهی به مراسم‌ها و جشن‌ها و آیین‌های کردستان»، خبرگزاری میزان.]</ref> و جشن پیشواز نوروز با نام [[بیلن دانا]]، از آیین‌های قوم کرد است.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/402195/نگاهی-به-مراسم-ها-و-جشن-ها-و-آیین-های-کردستان «نگاهی به مراسم‌ها و جشن‌ها و آیین‌های کردستان»، خبرگزاری میزان.]</ref>
* مراسم سمنوپزان،<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/customs-people2-kurdistan.html «آداب‌ورسوم مردم کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> آیین [[باران‌خواهی]] با نام محلی [[بووکه بارانه]] با محوریت و مشارکت کودکان<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/402195/نگاهی-به-مراسم-ها-و-جشن-ها-و-آیین-های-کردستان «نگاهی به مراسم‌ها و جشن‌ها و آیین‌های کردستان»، خبرگزاری میزان.]</ref> و جشن پیشواز نوروز با نام [[بیلن دانا]]، از آیین‌های قوم کرد است.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/402195/نگاهی-به-مراسم-ها-و-جشن-ها-و-آیین-های-کردستان «نگاهی به مراسم‌ها و جشن‌ها و آیین‌های کردستان»، خبرگزاری میزان.]</ref>
* [[پرونده:اقوام ایرانی1.jpg|جایگزین=قوم کرد ایرانی|بندانگشتی|مردان کرد با لباس محلی]]لباس سنتی مردان و زنان کرد با وجود تنوع چشمگیر، در پوشش کامل بدن مشترک هستند. [[لباس مردان کرد|پوشاک مردان کرد]] شامل [[چوخه]] (کوا)، [[پانتول]] (رانک)، ملکی، [[شال]] (پشتون/پشتینه)، [[دستار]] ([[کلاغه]]، [[دشلمه]]، مندلی، رشتی و سروین)، فرنجی و کله‌بال و [[لباس زنان کرد کردستان|پوشاک زنان کرد]] شامل [[جافی]]، [[کلنجه]]، شال، [[کلاو]] و کَلکه است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/customs-people2-kurdistan.html «آداب‌ورسوم مردم کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
* لباس سنتی مردان و زنان کرد با وجود تنوع چشمگیر، در پوشش کامل بدن مشترک هستند. [[لباس مردان کرد|پوشاک مردان کرد]] شامل [[چوخه]] (کوا)، [[پانتول]] (رانک)، ملکی، [[شال]] (پشتون/پشتینه)، [[دستار]] ([[کلاغه]]، [[دشلمه]]، مندلی، رشتی و سروین)، فرنجی و کله‌بال و [[لباس زنان کرد کردستان|پوشاک زنان کرد]] شامل [[جافی]]، [[کلنجه]]، شال، [[کلاو]] و کَلکه است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/customs-people2-kurdistan.html «آداب‌ورسوم مردم کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
* در [[استان کردستان]]، [[صنایع دستی]] مانند [[سفالگری]] و [[سرامیک‌سازی]]، [[کاشی‌کاری]]، [[قالی بافی|قالی‌بافی]]، [[منبت کاری|منبت‌کاری]]، [[نازک‌کاری چوب]]، [[گیوه بافی|گیوه‌بافی]]، دست‌بافی، [[گلیم‌بافی]]، ساخت زیورآلات محلی و [[شالی‌بافی]] رایج است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/meet-handicrafts-kurds.html «معرفی صنایع‌دستی کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
* در [[استان کردستان]]، [[صنایع دستی]] مانند [[سفالگری]] و [[سرامیک‌سازی]]، [[کاشی‌کاری]]، [[قالی بافی|قالی‌بافی]]، [[منبت کاری|منبت‌کاری]]، [[نازک‌کاری چوب]]، [[گیوه بافی|گیوه‌بافی]]، دست‌بافی، [[گلیم‌بافی]]، ساخت زیورآلات محلی و [[شالی‌بافی]] رایج است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/meet-handicrafts-kurds.html «معرفی صنایع‌دستی کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
* [[خورشت خلال بادام]]، [[آش دوینه]] ([[ترخینه]])، [[دنده کباب]] و کاک تخم‌مرغی، از خوراک‌های کردهای [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] است.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/introduction-kermanshah «معرفی شهر کرمانشاه»، وب‌سایت کارناوال.]</ref> [[قایرمه]]، [[خورش]] [[ریواس]]، [[خورش تره کردی]]، [[رشته پلو]]، [[گردول]]، [[شیش کباب]]، [[بریان کردی]]، [[خورش گیلاخه]]، [[مکش قالبی]]، [[گوشت برخیله]]، [[کتلت دیزی]]، [[کوکوی ترگ خانه‌گان]]، [[خورش کنگر]] و [[کالویج]] از غذاهای کردستان ایران است.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/traditional-food-kurdistan «غذاهای محلی کردستان»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>
* [[خورشت خلال بادام]]، [[آش دوینه]] ([[ترخینه]])، [[دنده کباب]] و کاک تخم‌مرغی، از خوراک‌های کردهای [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] است.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/introduction-kermanshah «معرفی شهر کرمانشاه»، وب‌سایت کارناوال.]</ref> [[قایرمه]]، [[خورش]] [[ریواس]]، [[خورش تره کردی]]، [[رشته پلو]]، [[گردول]]، [[شیش کباب]]، [[بریان کردی]]، [[خورش گیلاخه]]، [[مکش قالبی]]، [[گوشت برخیله]]، [[کتلت دیزی]]، [[کوکوی ترگ خانه‌گان]]، [[خورش کنگر]] و [[کالویج]] از غذاهای کردستان ایران است.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/traditional-food-kurdistan «غذاهای محلی کردستان»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>
* کردها بازی‌های محلی متنوعی دارند، ازجمله: [[گوروا بازی]]، [[توپان قار]]، [[قه‌مچان]]، [[سولنجان و قولنجان]]، [[هیلکه شکینی]]، [[که‌ره کوپان]]، [[چووزان]]،<ref>[https://www.isna.ir/news/1403112921173/بازی-های-بومی-محلی-کردستان-فرهنگی-در-حال-فراموشی «بازی‌های بومی محلی کردستان؛ فرهنگی در حال فراموشی»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref> [[خلورتانی]]، [[هه ملوقوانی]]، [[کلاوریزان]]، [[هیلکه مارانی]] و خرمایله.<ref>[https://www.beytoote.com/fun/native-games/games1-kermanshah-province.html «آشنایی با بازی محلی و سنتی استان کرمانشاه»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>  
* [[پرونده:اقوام ایرانی11.jpg|جایگزین=مردان کرد در حال بازی گوروای (جورابین)|بندانگشتی|چند مرد کرد در حال بازی گوروای (جورابین)]]کردها بازی‌های محلی متنوعی دارند، ازجمله: [[گوروا بازی]]، [[توپان قار]]، [[قه‌مچان]]، [[سولنجان و قولنجان]]، [[هیلکه شکینی]]، [[که‌ره کوپان]]، [[چووزان]]،<ref>[https://www.isna.ir/news/1403112921173/بازی-های-بومی-محلی-کردستان-فرهنگی-در-حال-فراموشی «بازی‌های بومی محلی کردستان؛ فرهنگی در حال فراموشی»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref> [[خلورتانی]]، [[هه ملوقوانی]]، [[کلاوریزان]]، [[هیلکه مارانی]] و خرمایله.<ref>[https://www.beytoote.com/fun/native-games/games1-kermanshah-province.html «آشنایی با بازی محلی و سنتی استان کرمانشاه»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
* [[موسیقی کردی]] از اصیل‌ترین گونه‌های [[موسیقی ایرانی]] به‌شمار می‌رود و در آن سازهایی مانند [[نی]]، [[سرنا (ساز)|سورنا]]، [[نایه]]، [[دهل]]، [[تنبک]]، [[تنبور]] و [[کمانچه]] به‌کار می‌رود. مقام‌های موسیقی کردی نیز شامل بیت (بالوره)، سوز و مقام، سیاه چمانه، هوره، حیران، لاووک (لاوژه)، گورانی و چمری است.<ref>[https://www.irna.ir/news/5007359/نگاهی-به-وضعیت-موسیقی-کردی-قسمت-اول «نگاهی به وضعیت موسیقی کردی (قسمت اول)»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>  
* [[موسیقی کردی]] از اصیل‌ترین گونه‌های [[موسیقی ایرانی]] به‌شمار می‌رود و در آن سازهایی مانند [[نی]]، [[سرنا (ساز)|سورنا]]، [[نایه]]، [[دهل]]، [[تنبک]]، [[تنبور]] و [[کمانچه]] به‌کار می‌رود. مقام‌های موسیقی کردی نیز شامل بیت (بالوره)، سوز و مقام، سیاه چمانه، هوره، حیران، لاووک (لاوژه)، گورانی و چمری است.<ref>[https://www.irna.ir/news/5007359/نگاهی-به-وضعیت-موسیقی-کردی-قسمت-اول «نگاهی به وضعیت موسیقی کردی (قسمت اول)»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
* [[هه لپرکی]]، رقص سنتی کردها است که رقصی رزمی و نماد وحدت مردم کرد به شمار می‌آید.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/ceremonies-leprechaun-kurdistan.html «مراسم محلی هه‌لپرکی استان کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
* [[هه لپرکی]]، رقص سنتی کردها است که رقصی رزمی و نماد وحدت مردم کرد به‌شمار می‌آید.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/ceremonies-leprechaun-kurdistan.html «مراسم محلی هه‌لپرکی استان کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>


=== لر ===
=== لر ===
[[قوم لر]] در غرب و جنوب‌غربی ایران [[زندگی]] می‌کنند و بیشتر آنها عشایر کوچ‌نشین هستند.<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده.]</ref> [[زبان لری]]، نزدیک‌ترین زبان به [[زبان فارسی|فارسی]] محسوب می‌شود و قوم لر بیشترین تجانس مذهبی، زبانی و فرهنگی را با حکومت‌های مرکزی در ایران داشته است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> لرها عموماً پیرو مذهب شیعه هستند.<ref name=":2">[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده.]</ref> قوم لر در یک دسته‌بندی کلان، به دو شاخه لر بزرگ و لر کوچک، تقسیم می‌شود. لر بزرگ عمدتاً در استان‌های [[کهگیلویه و بویراحمد]]، [[استان فارس|فارس]]، [[استان بوشهر|بوشهر]]، [[چهارمحال و بختیاری]]، بخشی از [[استان اصفهان|اصفهان]]، بخشی از [[خوزستان]] و قسمتی از [[لرستان]] پراکنده‌اند. طوایف لر کوچک نیز در استان لرستان، [[پشت‌کوه (استان ایلام)]]، جنوب [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]]، [[استان همدان]] و شهرستان [[اندیمشک]] در [[خوزستان]] زندگی می‌کنند. لرستان کوچک به دو منطقه پیشکوه در استان لرستان امروزی و پشت‌کوه در استان ایلام تقسیم می‌شود. لر بزرگ نیز به دو شاخه بختیاری و لرهای کهگیلویه و بویراحمد یا به‌طور کلی لرهای سربند و لرهای زیربند تقسیم می‌شود. لر بزرگ که بخش عمده‌ای از قوم لر را تشکیل می‌دهد، زیرگروه‌های مختلفی دارد که مهم‌ترین آنها ایلاتی چون [[ایل بختیاری|بختیاری]]، بویراحمد، ممسنی، طیبی، چرام و لیراوی هستند.<ref name=":3">[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref>[[پرونده:اقوام ایرانی2.jpg|alt=رقص زنان قوم لر|بندانگشتی|رقص دستمال بازی در ممسنی]]
[[پرونده:اقوام ایرانی12.png|جایگزین=زنان و مردان لر - سیاه‌چادر عشایر |بندانگشتی|زنان و مردان لر در کنار سیاه‌چادر عشایر ]]
 
[[قوم لر]] در غرب و جنوب‌غربی ایران [[زندگی]] می‌کنند و بیشتر آنها عشایر کوچ‌نشین هستند.<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده.]</ref> [[زبان لری]]، نزدیک‌ترین زبان به [[زبان فارسی|فارسی]] محسوب می‌شود و قوم لر بیشترین تجانس مذهبی، زبانی و فرهنگی را با حکومت‌های مرکزی در ایران داشته است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> لرها عموماً پیرو مذهب شیعه هستند.<ref name=":22">[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده.]</ref> قوم لر در یک دسته‌بندی کلان، به دو شاخه لر بزرگ و لر کوچک، تقسیم می‌شود. لر بزرگ عمدتاً در استان‌های [[کهگیلویه و بویراحمد]]، [[استان فارس|فارس]]، [[استان بوشهر|بوشهر]]، [[چهارمحال و بختیاری]]، بخشی از [[استان اصفهان|اصفهان]]، بخشی از [[خوزستان]] و قسمتی از [[لرستان]] پراکنده‌اند. طوایف لر کوچک نیز در استان لرستان، [[پشت‌کوه (استان ایلام)]]، جنوب [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]]، [[استان همدان]] و شهرستان [[اندیمشک]] در [[خوزستان]] زندگی می‌کنند. لرستان کوچک به دو منطقه پیشکوه در استان لرستان امروزی و پشت‌کوه در استان ایلام تقسیم می‌شود. لر بزرگ نیز به دو شاخه بختیاری و لرهای کهگیلویه و بویراحمد یا به‌طور کلی لرهای سربند و لرهای زیربند تقسیم می‌شود. لر بزرگ که بخش عمده‌ای از قوم لر را تشکیل می‌دهد، زیرگروه‌های مختلفی دارد که مهم‌ترین آنها ایلاتی چون [[ایل بختیاری|بختیاری]]، بویراحمد، ممسنی، طیبی، چرام و لیراوی هستند.<ref name=":32">[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref>
* لرها در [[ماه محرم]] و برای گرامیداشت [[شهادت امام حسین]] در [[واقعه عاشورا]]، آیین‌ها و مراسم‌های گوناگونی برپا می‌کنند، ازجمله: [[چمر]]، [[چهل منبر]] (یا چهل دختران)، [[گل‌مالی]]،<ref>[https://www.shabestan.news/news/726963/آداب-خاص-عزاداری-مردم-لرستان «آداب خاص عزاداری مردم لرستان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> [[خیمه‌سوزانی]]،<ref>[https://www.dana.ir/918107/نبود-کارشناس-مردم-شناسی-ثبت-معنوی-عزاداری-عاشورا-در-اشترینان-را-به-تعویق-انداخت#gsc.tab=0 «عاشواریی متفاوت در اشترینان بروجرد»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی راه دانا.]</ref> [[آیین سقاخانه در بروجرد|سقاخانه]]<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/07/03/1529066/سقاخانه-های-بروجرد-سنتی-ترین-نماد-از-قدمت-عزاداری-محرم-در-ایران-است-تصاویر شاهدپور، «سقاخانه‌های بروجرد سنتی‌ترین نماد از قدمت عزاداری محرم در ایران است»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> و [[نذری دادن]].<ref>[https://borna.news/fa/news/331865/نذری-های-سرور-و-سالار-شهیدان-در-لرستان-وسفره-هایی-سرشار-از-برکت «نذری‌های سرور و سالار شهیدان در لرستان و سفره‌هایی سرشار از برکت»، خبرگزاری برنا.]</ref>
* [[پرونده:اقوام ایرانی13.jpg|جایگزین=آیین گل مالی -عاشورای حسینی-خرم‌آباد |بندانگشتی|آیین گل مالی همزمان با عاشورای حسینی در خرم‌آباد ]]لرها در [[ماه محرم]] و برای گرامیداشت [[شهادت امام حسین]] در [[واقعه عاشورا]]، آیین‌ها و مراسم‌های گوناگونی برپا می‌کنند، ازجمله: [[چمر]]، [[چهل منبر]] (یا چهل دختران)، [[گل‌مالی]]،<ref>[https://www.shabestan.news/news/726963/آداب-خاص-عزاداری-مردم-لرستان «آداب خاص عزاداری مردم لرستان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> [[خیمه‌سوزانی]]،<ref>[https://www.dana.ir/918107/نبود-کارشناس-مردم-شناسی-ثبت-معنوی-عزاداری-عاشورا-در-اشترینان-را-به-تعویق-انداخت#gsc.tab=0 «عاشواریی متفاوت در اشترینان بروجرد»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی راه دانا.]</ref> [[آیین سقاخانه در بروجرد|سقاخانه]]<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/07/03/1529066/سقاخانه-های-بروجرد-سنتی-ترین-نماد-از-قدمت-عزاداری-محرم-در-ایران-است-تصاویر شاهدپور، «سقاخانه‌های بروجرد سنتی‌ترین نماد از قدمت عزاداری محرم در ایران است»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> و [[نذری دادن]].<ref>[https://borna.news/fa/news/331865/نذری-های-سرور-و-سالار-شهیدان-در-لرستان-وسفره-هایی-سرشار-از-برکت «نذری‌های سرور و سالار شهیدان در لرستان و سفره‌هایی سرشار از برکت»، خبرگزاری برنا.]</ref>
* [[لباس زنان لرستان|زنان لر]] از سرپوش‌هایی به نام تَرَه، [[گلونی|گل‌ونی]]، کَت، هراتی و عرق‌چِن، از نوعی پیراهن به نام [[جومه]] از کت مخملی به نام کلنجه و جلیقه استفاده می‌کنند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/localclothes-people2-lorestan.html «آشنایی با لباس محلی مردم لرستان»، وب‌سایت بیتوته]</ref> [[لباس مردان لرستان|مردان لر]] از کلاه نمدی، شال، [[ستره]] (قبای بلند و رسمی)، گیوه، [[کپنک]] (قبای پشمی) و [[چوغا]] (بالاپوش) در پوشش خود استفاده می‌کنند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/localclothes-people2-lorestan.html «آشنایی با لباس محلی مردم لرستان»، وب‌سایت بیتوته]</ref>
* [[لباس زنان لرستان|زنان لر]] از سرپوش‌هایی به نام تَرَه، [[گلونی|گل‌ونی]]، کَت، هراتی و عرق‌چِن، از نوعی پیراهن به نام [[جومه]] از کت مخملی به نام کلنجه و جلیقه استفاده می‌کنند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/localclothes-people2-lorestan.html «آشنایی با لباس محلی مردم لرستان»، وب‌سایت بیتوته]</ref> [[لباس مردان لرستان|مردان لر]] از کلاه نمدی، شال، [[ستره]] (قبای بلند و رسمی)، گیوه، [[کپنک]] (قبای پشمی) و [[چوغا]] (بالاپوش) در پوشش خود استفاده می‌کنند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/localclothes-people2-lorestan.html «آشنایی با لباس محلی مردم لرستان»، وب‌سایت بیتوته]</ref>
* استان لرستان ۱۵درصد از [[صنایع‌دستی]] ایران را به خود اختصاص داده است و قدمت برخی از صنایع‌دستی عشایر لرستان به بیش از ۴۵۰۰ سال می‌رسد.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056646 یوسفی، «هنرها و صنایع دستی قوم لر»، وب‌سایت راسخون.]</ref> صنایع‌دستی مردمان لر شامل [[سیاه‌چادر]]، [[قالی]]، [[گلیم]]، [[ماشته]]، [[هور]] و [[جاجیم]] است.<ref>[https://www.irna.ir/news/83768003/دنیای-رنگارنگ-صنایع-دستی-لرستان-در-غبار-فراموشی «دنیای رنگارنگ صنایع‌دستی لرستان در غبار فراموشی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
* استان لرستان ۱۵درصد از [[صنایع‌دستی]] ایران را به خود اختصاص داده است و قدمت برخی از صنایع‌دستی عشایر لرستان به بیش از ۴۵۰۰ سال می‌رسد.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056646 یوسفی، «هنرها و صنایع دستی قوم لر»، وب‌سایت راسخون.]</ref> صنایع‌دستی مردمان لر شامل [[سیاه‌چادر]]، [[قالی]]، [[گلیم]]، [[ماشته]]، [[هور]] و [[جاجیم]] است.<ref>[https://www.irna.ir/news/83768003/دنیای-رنگارنگ-صنایع-دستی-لرستان-در-غبار-فراموشی «دنیای رنگارنگ صنایع‌دستی لرستان در غبار فراموشی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
خط ۸۱: خط ۱۱۳:
* [[دال پلو]]، [[کلورونکی]] (کلاورکنی)، [[خومن چوش]]، [[ترفه‌بازی]]، [[گل زرکی]] و [[جفتو]] از جمله بازی‌های محلی لرها است.<ref>[https://www.irna.ir/news/81554424/معرفي-بازي-هاي-بومي-و-محلي-لرستان «معرفی بازی‌های بومی و محلی لرستان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
* [[دال پلو]]، [[کلورونکی]] (کلاورکنی)، [[خومن چوش]]، [[ترفه‌بازی]]، [[گل زرکی]] و [[جفتو]] از جمله بازی‌های محلی لرها است.<ref>[https://www.irna.ir/news/81554424/معرفي-بازي-هاي-بومي-و-محلي-لرستان «معرفی بازی‌های بومی و محلی لرستان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
* [[موسیقی لری]]، با قدمتی دیرینه، از تنوع بالایی برخوردار است و به دو دسته کلی آوازی و سازی تقسیم می‌شود.<ref>[https://www.iscanews.ir/news/1110550/نگاهی-به-فرهنگ-و-موسیقی-اقوام-لر «نگاهی به فرهنگ و موسیقی اقوام لُر»، باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران.]</ref>
* [[موسیقی لری]]، با قدمتی دیرینه، از تنوع بالایی برخوردار است و به دو دسته کلی آوازی و سازی تقسیم می‌شود.<ref>[https://www.iscanews.ir/news/1110550/نگاهی-به-فرهنگ-و-موسیقی-اقوام-لر «نگاهی به فرهنگ و موسیقی اقوام لُر»، باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران.]</ref>
* [[رقص لری]]، با نام‌های دَس‌گِرِته، باختِه،<ref>[https://lib.eshia.ir/12294/2/66/رقص_لری آنی‌زاده، «ختنه و ختنه‌سوران»، ج2، ص66.]</ref> چووپی، یا بازی، رقصی جمعی و زنجیروار است که با هدایت «سرچووپی» (رهبر رقص) و دستمال رنگی او انجام می‌شود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1508328/نقش-دستمال-در-رقص-های-محلی-ایرانیان «نقش دستمال در رقص‌های محلی ایرانیان»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref>  
* [[رقص لری]]، با نام‌های دَس‌گِرِته، باختِه،<ref>[https://lib.eshia.ir/12294/2/66/رقص_لری آنی‌زاده، «ختنه و ختنه‌سوران»، ج2، ص66.]</ref> چووپی، یا بازی، رقصی جمعی و زنجیروار است که با هدایت «سرچووپی» (رهبر رقص) و دستمال رنگی او انجام می‌شود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1508328/نقش-دستمال-در-رقص-های-محلی-ایرانیان «نقش دستمال در رقص‌های محلی ایرانیان»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref>


=== بلوچ ===
=== بلوچ ===
[[پرونده:اقوام ایرانی3.jpg|alt=اقوام کپرنشین بلوچ|بندانگشتی|مردمان کپرنشین بلوچ، در جنوب استان کرمان]]بیشتر مردم [[بلوچ]] در استان [[سیستان و بلوچستان]] زندگی می‌کنند؛ اما گروه‌هایی از این قوم در [[خراسان]]، [[هرمزگان]]، [[استان یزد|یزد]]، [[بندرلنگه]] و [[استان گلستان]] نیز سکونت دارند.<ref>[https://lib.eshia.ir/12293/12/139 بلوک‌باشی، «بلوچ»، دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی در وب‌سایت کتاب‌خانۀ مدرسۀ فقاهت.]</ref> در متون [[دوره هخامنشیان|دوره هخامنشی]] و [[کتیبه بیستون]]، از قوم بلوچ با نام‌های گدوزیا و گدروچ یاد شده و در [[شاهنامه]] نیز، بارها به این قوم اشاره شده است. بسیاری از پژوهش‌ها بر ریشه ایرانی و آریایی قوم بلوچ تأکید دارند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/63580/11/بلوچ «در مورد بلوچ در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> مردم بلوچ به زبان بلوچی سخن می‌گویند که دارای شش گویش اصلی به نام‌های رخشانی (سرحدی)، راوانی، لاشاری، کیچی، ساحلی و سلیمانی است.<ref>[https://anthropologyandculture.com/مطالعات-انسانشناختی-بلوچستان/ شهرنازدار، «مطالعات انسان‌شناختی بلوچستان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref> اکثر مردم بلوچ [[مسلمان]] و پیرو [[مذهب حنفی]] هستند.<ref>[https://vista.ir/m/a/tbvy5/نگاهی-به-فرهنگ-بلوچ «نگاهی به‌فرهنگ بلوچ»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>
[[پرونده:اقوام ایرانی14.png|جایگزین=زنان و مردان بلوچ با لباس محلی |بندانگشتی|زنان و مردان بلوچ با لباس محلی ]]
 
بیشتر مردم [[بلوچ]] در استان [[سیستان و بلوچستان]] زندگی می‌کنند؛ اما گروه‌هایی از این قوم در [[خراسان]]، [[هرمزگان]]، [[استان یزد|یزد]]، [[بندرلنگه]] و [[استان گلستان]] نیز سکونت دارند.<ref>[https://lib.eshia.ir/12293/12/139 بلوک‌باشی، «بلوچ»، دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی در وب‌سایت کتاب‌خانۀ مدرسۀ فقاهت.]</ref> در متون [[دوره هخامنشیان|دوره هخامنشی]] و [[کتیبه بیستون]]، از قوم بلوچ با نام‌های گدوزیا و گدروچ یاد شده و در [[شاهنامه]] نیز، بارها به این قوم اشاره شده است. بسیاری از پژوهش‌ها بر ریشه ایرانی و آریایی قوم بلوچ تأکید دارند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/63580/11/بلوچ «در مورد بلوچ در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> مردم بلوچ به زبان بلوچی سخن می‌گویند که دارای شش گویش اصلی به نام‌های رخشانی (سرحدی)، راوانی، لاشاری، کیچی، ساحلی و سلیمانی است.<ref>[https://anthropologyandculture.com/مطالعات-انسانشناختی-بلوچستان/ شهرنازدار، «مطالعات انسان‌شناختی بلوچستان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref> اکثر مردم بلوچ [[مسلمان]] و پیرو [[مذهب حنفی]] هستند.<ref>[https://vista.ir/m/a/tbvy5/نگاهی-به-فرهنگ-بلوچ «نگاهی به‌فرهنگ بلوچ»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>
* مردم بلوچ [[ماه رمضان]] را با آداب و رسوم متنوع، بسیار گرامی می‌دارند و در پایان این ماه، [[عید فطر]] را نیز با شکوه فراوان برگزار می‌کنند.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref>
* مردم بلوچ [[ماه رمضان]] را با آداب و رسوم متنوع، بسیار گرامی می‌دارند و در پایان این ماه، [[عید فطر]] را نیز با شکوه فراوان برگزار می‌کنند.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref>
* بلوچ‌ها مراسم [[عزاداری]] در [[ماه محرم]] را پرشور برگزار می‌کنند و به‌ویژه آش نذری [[دلگ عاشوری]] (هفت دهلی) را به این مناسبت تهیه می‌کنند.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref>  
* بلوچ‌ها مراسم [[عزاداری]] در [[ماه محرم]] را پرشور برگزار می‌کنند و به‌ویژه آش نذری [[دلگ عاشوری]] (هفت دهلی) را به این مناسبت تهیه می‌کنند.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref>
* بلوچ‌ها به‌مناسبت درگذشت اقوام و نزدیکان، مراسم سوگواری ویژه‌ای با نام پرسه برگزار می‌کنند.<ref>[https://vista.ir/w/a/21/zwnde قنبرپور، «مروری بر مراسم پرسه در بلوچستان»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>
* بلوچ‌ها به‌مناسبت درگذشت اقوام و نزدیکان، مراسم سوگواری ویژه‌ای با نام پرسه برگزار می‌کنند.<ref>[https://vista.ir/w/a/21/zwnde قنبرپور، «مروری بر مراسم پرسه در بلوچستان»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>
* [[لباس مردان بلوچ|مردان بلوچ]] از پاک (عمامه) و مُسر (دستمال شبیه عمامه)، کلاه سوپی (ویژه مسجد و زمان عبادت) و چکن‌دوز (کلاه دست‌دوز اعیانی)، لنگ (پارچه‌ای دور گردن)، جامگ (پیراهن گشاد) و گنج‌پراک (زیرپیراهن)، پاجاکم (شلوار گشاد چین‌دار) و سرین‌بند (کمربند پارچه‌ای/ نخ‌باف برای شلوار)، شال (کت مخصوص [[زمستان]]) و کُرو (جوراب پشمی برای زمستان) در پوشش خود استفاده می‌کنند. به‌عنوان کفش نیز از سواس و پوزا، دوبند و کوش استفاده می‌کنند.<ref>[https://vista.ir/m/a/tbvy5/نگاهی-به-فرهنگ-بلوچ «نگاهی به‌فرهنگ بلوچ»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>  
* [[لباس مردان بلوچ|مردان بلوچ]] از پاک (عمامه) و مُسر (دستمال شبیه عمامه)، کلاه سوپی (ویژه مسجد و زمان عبادت) و چکن‌دوز (کلاه دست‌دوز اعیانی)، لنگ (پارچه‌ای دور گردن)، جامگ (پیراهن گشاد) و گنج‌پراک (زیرپیراهن)، پاجاکم (شلوار گشاد چین‌دار) و سرین‌بند (کمربند پارچه‌ای/ نخ‌باف برای شلوار)، شال (کت مخصوص [[زمستان]]) و کُرو (جوراب پشمی برای زمستان) در پوشش خود استفاده می‌کنند. به‌عنوان کفش نیز از سواس و پوزا، دوبند و کوش استفاده می‌کنند.<ref>[https://vista.ir/m/a/tbvy5/نگاهی-به-فرهنگ-بلوچ «نگاهی به‌فرهنگ بلوچ»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>
* [[لباس زنان بلوچ|زنان بلوچ]] از جامک و پاجامک، سریک (نوعی روسری از [[چادر]] بزرگ‌تر) و تکو (نوعی چارقد) در پوشش خوداستفاده می‌کنند. پوشاک زنان از پارچه‌های مرغوب نخی و ابریشمی و با رنگ‌های مختلف تهیه می‌شود. همچنین [[لباس زنان بلوچ|لباس‌های زنان بلوچ]] با [[سوزن‌دوزی]]، [[بلوچ‌دوزی]]، پریواردوزی و [[آیینه‌دوزی]] تزیین می‌شود.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref>
* [[لباس زنان بلوچ|زنان بلوچ]] از جامک و پاجامک، سریک (نوعی روسری از [[چادر]] بزرگ‌تر) و تکو (نوعی چارقد) در پوشش خوداستفاده می‌کنند. پوشاک زنان از پارچه‌های مرغوب نخی و ابریشمی و با رنگ‌های مختلف تهیه می‌شود. همچنین [[لباس زنان بلوچ|لباس‌های زنان بلوچ]] با [[سوزن‌دوزی]]، [[بلوچ‌دوزی]]، پریواردوزی و [[آیینه‌دوزی]] تزیین می‌شود.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref>
* [[سوزن‌دوزی بلوچی]]، شهرتی جهانی دارد. سفال‌گری، حصیربافی، سکه‌بافی، زرگری و [[قالی بافی|قالی‌بافی]] نیز از دیرباز میان قوم بلوچ رواج داشته است.<ref>[https://www.kojaro.com/history-art-culture/192710-baloch-people-history-features/ آذرنیوش، «آداب و رسوم، تاریخچه و طوایف بلوچ»، وب‌سایت کجارو.]</ref>
* [[سوزن‌دوزی بلوچی]]، شهرتی جهانی دارد. سفال‌گری، حصیربافی، سکه‌بافی، زرگری و [[قالی بافی|قالی‌بافی]] نیز از دیرباز میان قوم بلوچ رواج داشته است.<ref>[https://www.kojaro.com/history-art-culture/192710-baloch-people-history-features/ آذرنیوش، «آداب و رسوم، تاریخچه و طوایف بلوچ»، وب‌سایت کجارو.]</ref>
* بلوچ‌ها دارای تنوع غذایی بالایی هستند، ازجمله [[تباهگ]]، [[چنگالی]]، [[بت ماش]]، [[نان تیموش]] و [[پکوره]].<ref>[https://www.asrehamoon.ir/fa/news/85526/vota1.xu449n6kk5.html «غذاهای بلوچی طعمی به حلاوت طبیعت / غذاهای سنتی زینت‌بخش سفره‌های سحری»، وب‌سایت عصر هامون.]</ref>
* بلوچ‌ها دارای تنوع غذایی بالایی هستند، ازجمله [[تباهگ]]، [[چنگالی]]، [[بت ماش]]، [[نان تیموش]] و [[پکوره]].<ref>[https://www.asrehamoon.ir/fa/news/85526/vota1.xu449n6kk5.html «غذاهای بلوچی طعمی به حلاوت طبیعت / غذاهای سنتی زینت‌بخش سفره‌های سحری»، وب‌سایت عصر هامون.]</ref>
* بازی‌های محلی قوم بلوچ که معمولاً به‌صورت گروهی و در جشن‌های عمومی انجام می‌شوند، عبارت‌اند از: کپگ، کاتلی، پلیلگ، پشت‌مه‌پشت، هذک چیردیکا، چادرپیردیکا، مجول، تل، بوتگ‌چوند، چوک، لپار، نه‌داری، کستی، دهتک، سارگ، جوجو، چل، کلان شتیک، گول، کلاه‌چل‌چل، چل‌بازی، چوب‌بازی، کیچ‌زور، بازی کَبَدی، سرخ‌پری، زردپری، پادشاه وزیر، کشتی کج‌گردان، اشکاتیلی، لگوش، تیت، هلاری، خسوخسو، توطن‌سواری، دلکی، کپگ و شترسواری.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref>
* بازی‌های محلی قوم بلوچ که معمولاً به‌صورت گروهی و در جشن‌های عمومی انجام می‌شوند، عبارت‌اند از: کپگ، کاتلی، پلیلگ، پشت‌مه‌پشت، هذک چیردیکا، چادرپیردیکا، مجول، تل، بوتگ‌چوند، چوک، لپار، نه‌داری، کستی، دهتک، سارگ، جوجو، چل، کلان شتیک، گول، کلاه‌چل‌چل، چل‌بازی، چوب‌بازی، کیچ‌زور، بازی کَبَدی، سرخ‌پری، زردپری، پادشاه وزیر، کشتی کج‌گردان، اشکاتیلی، لگوش، تیت، هلاری، خسوخسو، توطن‌سواری، دلکی، کپگ و شترسواری.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref>
* [[موسیقی بلوچی]]، با شباهت فراوان به [[موسیقی هندی]]، در جشن‌های [[مراسم عروسی|عروسی]] و اعیاد اجرا می‌شود. این موسیقی با سازهایی چون [[دهل]]، [[سرنا]]، [[طبل]]، [[قیچک]]، [[تنبورگ]]، [[رباب]]، [[بانچو]]، [[نی]]، [[کوزه (ساز)|کوزه]] و [[دینبوک]] نواخته شده و با اشعار و ترانه‌های فولکلور آمیخته می‌شود.  
* [[موسیقی بلوچی]]، با شباهت فراوان به [[موسیقی هندی]]، در جشن‌های [[مراسم عروسی|عروسی]] و اعیاد اجرا می‌شود. این موسیقی با سازهایی چون [[دهل]]، [[سرنا]]، [[طبل]]، [[قیچک]]، [[تنبورگ]]، [[رباب]]، [[بانچو]]، [[نی]]، [[کوزه (ساز)|کوزه]] و [[دینبوک]] نواخته شده و با اشعار و ترانه‌های فولکلور آمیخته می‌شود.
* [[رقص بلوچی]] دارای تنوعی از جمله دوچاپی، سه‌چاپی، لنکی، کوپکو و لیوا است. معروف‌ترین این رقص‌ها، [[رقص دوچاپی|دوچاپی]] است که نمادی از همبستگی بلوچ‌ها به‌شمار می‌رود. رقص با چرخیدن و کف‌زدن منظم شروع می‌شود و با افزایش سرعت ریتم موسیقی، سرعت چرخیدن نیز بیشتر می‌شود.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref>
* [[رقص بلوچی]] دارای تنوعی از جمله دوچاپی، سه‌چاپی، لنکی، کوپکو و لیوا است. معروف‌ترین این رقص‌ها، [[رقص دوچاپی|دوچاپی]] است که نمادی از همبستگی بلوچ‌ها به‌شمار می‌رود. رقص با چرخیدن و کف‌زدن منظم شروع می‌شود و با افزایش سرعت ریتم موسیقی، سرعت چرخیدن نیز بیشتر می‌شود.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref>


=== ترکمن ===
=== ترکمن ===
[[پرونده:اقوام ایرانی4.jpg|alt=مردان قوم ترکمن|بندانگشتی|سه مرد ترکمن از اهالی شهرستان راز و جرگلان در خراسان شمالی.]]ترکمن‌های ایران بیشتر در جنوب شرقی [[دریای خزر]] و در ترکمن‌صحرا و اطراف رودخانهٔ اترک و گرگان‌رود سکونت دارند. سکونت‌گاه‌ [[قوم ترکمن]] در ایران، بخش شمالی [[استان‌ گلستان]] و منطقهٔ راز و جرگلان شهرستان بجنورد در استان [[خراسان شمالی]] است. از شهرهای مهم ترکمن‌ها در ایران می‌توان [[بندر ترکمن]]، [[گنبد کاووس]]، [[کلاله]]، [[آق‌قلا]]، [[گمیشان]]، [[مراوه‌تپه]] و [[اینچه‌برون]] را نام برد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> ترکمن‌ها که شاخه‌ای از اقوام ترک‌تبار محسوب می‌شوند، از دیرباز در دشت‌های پهناور پایین‌دست رود سیحون و میان دریاچه خوارزم به‌صورت کوچ‌نشینی [[زندگی]] می‌کردند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> قوم ترکمن از چند ایل بزرگ به نام‌های آتا، آل‌علی (علی ایلی و آلیلی)، اِرساری (ایرساری، ارزاری و ارسالی)، تَکَه، چاودور (چُودُور)، ساریق (ساریک و سالور)، سقر (ساقار و قره)، یمیرلی (ایمیرلی و یمره‌لی)، یموت و کوکلان (گوکلان) تشکیل شده است که هرکدام شامل ده‌ها تیره و طایفه کوچک و بزرگ هستند. بعضی از ایلات ترکمن در قرون گذشته به‌واسطهٔ رشد یکجانشینی و زراعت به دو گروه بزرگ چَمُور یا چومِر (که شامل زارع و دامدار و صیاد و بازرگان بوده‌اند) و چاروا یا کوچگر (که شامل دامدار و شترچران بوده‌اند)، تقسیم شده‌اند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی . «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref> زبان ترکمنی شاخه‌ای از گروه زبان‌های ترکی اُغُزی محسوب می‌شود.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن#_زبان%20ترکمنی «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref> ترکمن‌ها مسلمان واغلب پیرو مذهب حنفی هستند و بسیاری نیز به [[طریقت نقشبندیه]] گرایش دارند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref>
[[پرونده:اقوام ایرانی15.jpg|جایگزین=لباس محلی مردان ترکمن|بندانگشتی|چهار مرد ترکمن از بخش راز و جرگلان در استان خراسان شمالی]]
 
ترکمن‌های ایران بیشتر در جنوب شرقی [[دریای خزر]] و در ترکمن‌صحرا و اطراف رودخانهٔ اترک و گرگان‌رود سکونت دارند. سکونت‌گاه [[قوم ترکمن]] در ایران، بخش شمالی [[استان گلستان]] و منطقهٔ راز و جرگلان شهرستان بجنورد در استان [[خراسان شمالی]] است. از شهرهای مهم ترکمن‌ها در ایران می‌توان [[بندر ترکمن]]، [[گنبد کاووس]]، [[کلاله]]، [[آق‌قلا]]، [[گمیشان]]، [[مراوه‌تپه]] و [[اینچه‌برون]] را نام برد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> ترکمن‌ها که شاخه‌ای از اقوام ترک‌تبار محسوب می‌شوند، از دیرباز در دشت‌های پهناور پایین‌دست رود سیحون و میان دریاچه خوارزم به‌صورت کوچ‌نشینی [[زندگی]] می‌کردند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> قوم ترکمن از چند ایل بزرگ به نام‌های آتا، آل‌علی (علی ایلی و آلیلی)، اِرساری (ایرساری، ارزاری و ارسالی)، تَکَه، چاودور (چُودُور)، ساریق (ساریک و سالور)، سقر (ساقار و قره)، یمیرلی (ایمیرلی و یمره‌لی)، یموت و کوکلان (گوکلان) تشکیل شده است که هرکدام شامل ده‌ها تیره و طایفه کوچک و بزرگ هستند. بعضی از ایلات ترکمن در قرون گذشته به‌واسطهٔ رشد یکجانشینی و زراعت به دو گروه بزرگ چَمُور یا چومِر (که شامل زارع و دامدار و صیاد و بازرگان بوده‌اند) و چاروا یا کوچگر (که شامل دامدار و شترچران بوده‌اند)، تقسیم شده‌اند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی . «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref> زبان ترکمنی شاخه‌ای از گروه زبان‌های ترکی اُغُزی محسوب می‌شود.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن#_زبان%20ترکمنی «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref> ترکمن‌ها مسلمان واغلب پیرو مذهب حنفی هستند و بسیاری نیز به [[طریقت نقشبندیه]] گرایش دارند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref>
* [[نان و نمک]] نزد ترکمن‌ها یک رسم [[خوشامدگویی]] به [[مهمان]] است. ترکمن‌ها به نشانه [[مهمان نوازی|مهمان‌نوازی]]، هنگام ورود مهمان به او [[نان]] و [[نمک]]، [[تعارف]] می‌کنند و مهمان با خوردن تکه‌ای نان، دوستی و وفاداری خود را نشان می‌دهد.<ref>[https://www.asemanpaytakht.com/PostDetails/51939/آشنایی-با-فرهنگ-و-آداب-و-رسوم-قوم-ترکمن «آشنایی با فرهنگ و آداب‌ورسوم قوم ترکمن»، وب‌سایت آسمان پایتخت.]</ref>
* [[نان و نمک]] نزد ترکمن‌ها یک رسم [[خوشامدگویی]] به [[مهمان]] است. ترکمن‌ها به نشانه [[مهمان نوازی|مهمان‌نوازی]]، هنگام ورود مهمان به او [[نان]] و [[نمک]]، [[تعارف]] می‌کنند و مهمان با خوردن تکه‌ای نان، دوستی و وفاداری خود را نشان می‌دهد.<ref>[https://www.asemanpaytakht.com/PostDetails/51939/آشنایی-با-فرهنگ-و-آداب-و-رسوم-قوم-ترکمن «آشنایی با فرهنگ و آداب‌ورسوم قوم ترکمن»، وب‌سایت آسمان پایتخت.]</ref>
* [[ذکر خنجر]] و [[آیین پرخوانی]] از سنت‌های کهن ترکمنی است.<ref>[https://www.asemanpaytakht.com/PostDetails/51939/آشنایی-با-فرهنگ-و-آداب-و-رسوم-قوم-ترکمن «آشنایی با فرهنگ و آداب‌ورسوم قوم ترکمن»، وب‌سایت آسمان پایتخت.]</ref> آق‌قویون نیز جشنی است که در سن شصت‌وسه سالگی مردان ترکمن و به یاد طول‌عمر [[حضرت محمد]] برگزار می‌شود.<ref>[https://safarbe.com/mag/اصیل-ترین-قوم-های-ایران/ «اصیل‌ترین قوم‌های ایران»، در سایت سفر به‌کام، تاریخ بازدید: 22 خرداد 1401ش.]</ref>
* [[ذکر خنجر]] و [[آیین پرخوانی]] از سنت‌های کهن ترکمنی است.<ref>[https://www.asemanpaytakht.com/PostDetails/51939/آشنایی-با-فرهنگ-و-آداب-و-رسوم-قوم-ترکمن «آشنایی با فرهنگ و آداب‌ورسوم قوم ترکمن»، وب‌سایت آسمان پایتخت.]</ref> آق‌قویون نیز جشنی است که در سن شصت‌وسه سالگی مردان ترکمن و به یاد طول‌عمر [[حضرت محمد]] برگزار می‌شود.<ref>[https://safarbe.com/mag/اصیل-ترین-قوم-های-ایران/ «اصیل‌ترین قوم‌های ایران»، در سایت سفر به‌کام، تاریخ بازدید: 22 خرداد 1401ش.]</ref>
* [[لباس زنان ترکمن|لباس سنتی زنان ترکمن]] که نماد اصالت و هویت این قوم است شامل پیراهن‌های بلند رنگارنگ، چهارقدهای زیبا و روسری‌های سنتی می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402071006769/مانایی-فرهنگ-بومی-و-حفظ-سنت-های-زیبای-کهن-در-قوم-ترکمن «مانایی فرهنگ بومی و حفظ سنت‌های زیبای کهن در قوم ترکمن»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref> قیرمیز کؤینک، پیراهن ابریشمی قرمز با سوزن‌دوزی‌های ظریف است که با نیم‌تنه بلند [[چابیت]] تکمیل می‌شود. زنان از شلوار گشاد [[بالاق]] با دمپای [[سوزن‌دوزی]] شده استفاده می‌کنند. سرپوش‌ها دختران، [[بوریک]] ([[عرقچین]] تزیین‌شده) و سرپوش زنان متأهل کلاه مخروطی [[توپبی]] با روسری ابریشمی [[یاشماق]] بر سر می‌گذارند.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=436 «لباس زنان ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.]</ref>
* [[پرونده:اقوام ایرانی16.png|جایگزین=لباس سنتی زنان ترکمن - جشنواره اقوام بندر ترکمن|بندانگشتی|زنان ترکمنی با لباس سنتی در جشنوار اقوام بندر ترکمن]][[لباس زنان ترکمن|لباس سنتی زنان ترکمن]] که نماد اصالت و هویت این قوم است شامل پیراهن‌های بلند رنگارنگ، چهارقدهای زیبا و روسری‌های سنتی می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402071006769/مانایی-فرهنگ-بومی-و-حفظ-سنت-های-زیبای-کهن-در-قوم-ترکمن «مانایی فرهنگ بومی و حفظ سنت‌های زیبای کهن در قوم ترکمن»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref> قیرمیز کؤینک، پیراهن ابریشمی قرمز با سوزن‌دوزی‌های ظریف است که با نیم‌تنه بلند [[چابیت]] تکمیل می‌شود. زنان از شلوار گشاد [[بالاق]] با دمپای [[سوزن‌دوزی]] شده استفاده می‌کنند. سرپوش‌ها دختران، [[بوریک]] ([[عرقچین]] تزیین‌شده) و سرپوش زنان متأهل کلاه مخروطی [[توپبی]] با روسری ابریشمی [[یاشماق]] بر سر می‌گذارند.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=436 «لباس زنان ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.]</ref>
* [[لباس مردان ترکمن]] شامل بالاپوش [[چاکمن]] در دو نوع ظریف (اینچه چأکمن) و زبر (یوغین چأکمن)، پیراهن [[کوینک]]، شلوار [[جولبار]]، کلاه‌ پوستی [[تلپک]]، عرقچین‌ سوزن‌دوزی‌شده [[بوریک]] یا [[تاخیا]]، چکمه چرمی [[ادیک]]، کفش‌ چرمی مخصوص چوپان [[چاریق]]، نوارهای پارچه‌ای [[دولاق]] و پاپوش [[چپک]] یا [[یلکن]] می‌شود. آنها در فصل سرما از [[اوچمک]] یا [[سیلکمه]] استفاده می‌کنند.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=437 «لباس‌های مردان ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.]</ref>
* [[لباس مردان ترکمن]] شامل بالاپوش [[چاکمن]] در دو نوع ظریف (اینچه چأکمن) و زبر (یوغین چأکمن)، پیراهن [[کوینک]]، شلوار [[جولبار]]، کلاه پوستی [[تلپک]]، عرقچین سوزن‌دوزی‌شده [[بوریک]] یا [[تاخیا]]، چکمه چرمی [[ادیک]]، کفش چرمی مخصوص چوپان [[چاریق]]، نوارهای پارچه‌ای [[دولاق]] و پاپوش [[چپک]] یا [[یلکن]] می‌شود. آنها در فصل سرما از [[اوچمک]] یا [[سیلکمه]] استفاده می‌کنند.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=437 «لباس‌های مردان ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.]</ref>
* غذاها و خوراک‌های سنتی ترکمن شامل [[چکدرمه]]، [[ماش‌پلو]]، [[باسترمه پلو]]، [[خورش ساک]]، [[بولامه]]، [[اکمک]] و [[بورک گوشت]] است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/traditional-turkmen02-cuisine.html «آشنایی با غذاهای سنتی ترکمن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
* غذاها و خوراک‌های سنتی ترکمن شامل [[چکدرمه]]، [[ماش‌پلو]]، [[باسترمه پلو]]، [[خورش ساک]]، [[بولامه]]، [[اکمک]] و [[بورک گوشت]] است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/traditional-turkmen02-cuisine.html «آشنایی با غذاهای سنتی ترکمن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
* بازی‌های محلی قوم ترکمن عبارت است از: آراکسیر، آِی ترک گون ترک، چیلیک، ساقچی (اشک)، سویت قازان، قره‌گوردم (گیزگن پچک)، قویون توتموش، کبه‌بام، یوزئک (انگشتر)، قاتیق با شیر، هگال، بش داش، آط‌آط، دوزوم، کوشت، سارجه قاوون، یارالیه، لنگه، مازالاق، قوشاق آتدیر و ساقچی.<ref>[https://ethniciran.ir/faq-items/قوم-ترکمن،-بازی-ها/#:~:text=مهمترین%20آنها%20عبارت‌اند%20از%3A%20قاتیق، ،%20قوشاق%20آتدیر،%20ساقچی%20و… «قوم ترکمن، بازی‌ها»، وب‌سایت اقوام ایرانی.]</ref>
* بازی‌های محلی قوم ترکمن عبارت است از: آراکسیر، آِی ترک گون ترک، چیلیک، ساقچی (اشک)، سویت قازان، قره‌گوردم (گیزگن پچک)، قویون توتموش، کبه‌بام، یوزئک (انگشتر)، قاتیق با شیر، هگال، بش داش، آط‌آط، دوزوم، کوشت، سارجه قاوون، یارالیه، لنگه، مازالاق، قوشاق آتدیر و ساقچی.<ref>[https://ethniciran.ir/faq-items/قوم-ترکمن،-بازی-ها/#:~:text=مهمترین%20آنها%20عبارت‌اند%20از%3A%20قاتیق، ،%20قوشاق%20آتدیر،%20ساقچی%20و… «قوم ترکمن، بازی‌ها»، وب‌سایت اقوام ایرانی.]</ref>
* صنایع‌دستی ترکمن شامل قالی و قالیچه ترکمنی، لباس محلی ترکمن، زیورآلات سنتی، نمدمالی، سوزن‌دوزی، صنایع چوبی، [[ابریشم‌بافی]] و [[پلاس]] ترکمنی با نام [[اوی دیمه]] است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/introduction8-turkmen-handicrafts.html «معرفی صنایع‌دستی ترکمن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
* [[پرونده:اقوام ایرانی17.jpg|جایگزین=قالی ترکمن|بندانگشتی|قالی ترکمن]]صنایع‌دستی ترکمن شامل قالی و قالیچه ترکمنی، لباس محلی ترکمن، زیورآلات سنتی، نمدمالی، سوزن‌دوزی، صنایع چوبی، [[ابریشم‌بافی]] و [[پلاس]] ترکمنی با نام [[اوی دیمه]] است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/introduction8-turkmen-handicrafts.html «معرفی صنایع‌دستی ترکمن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
* [[موسیقی ترکمنی]] در چهار دستگاه اصلی تشنید، نوایی، قیرقلار و مخمّس اجرا می‌شود. سبک‌های موسیقی ترکمنی به چهار گروه اصلی سبک سالیر-ساریق، سبک یموت-گوگلان، سبک دامانا و سبک آخال تکه تقسیم و در سه قالب مختلف سازی، آوازی و تلفیقی اجرا می‌شود.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=439 «درآمدی بر مردم‌شناسی موسیقی ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.]</ref>
* [[موسیقی ترکمنی]] در چهار دستگاه اصلی تشنید، نوایی، قیرقلار و مخمّس اجرا می‌شود. سبک‌های موسیقی ترکمنی به چهار گروه اصلی سبک سالیر-ساریق، سبک یموت-گوگلان، سبک دامانا و سبک آخال تکه تقسیم و در سه قالب مختلف سازی، آوازی و تلفیقی اجرا می‌شود.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=439 «درآمدی بر مردم‌شناسی موسیقی ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.]</ref>
* رقص آیینی ترکمن‌ها به‌ویژه [[ذکر خنجر]] با لباس‌های سرخ سنتی و چکمه‌های چرمی اجرا می‌شود. حرکات چرخشی نمادین، آواهای خاص و استفاده از خنجر، ویژگی‌های این رقص است.<ref>[https://fa.wikizendegi.com/w/index.php?title=اقوام_ایرانی&veaction=edit&section=74 «آیین‌ها و اسطوره‌های اقوام ایرانی در رقص‌های محلی»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.]</ref>
* رقص آیینی ترکمن‌ها به‌ویژه [[ذکر خنجر]] با لباس‌های سرخ سنتی و چکمه‌های چرمی اجرا می‌شود. حرکات چرخشی نمادین، آواهای خاص و استفاده از خنجر، ویژگی‌های این رقص است.<ref>[https://fa.wikizendegi.com/w/index.php?title=اقوام_ایرانی&veaction=edit&section=74 «آیین‌ها و اسطوره‌های اقوام ایرانی در رقص‌های محلی»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.]</ref>


=== عرب ===
=== عرب ===
[[پرونده:Araby karkhah.jpg|جایگزین=عرب خوزستان|بندانگشتی|از اهالی خوزستان، با لباس دشداشه، در حال مشاهده گاومیش‌ها]]عرب‌زبانان ایران در جنوب و جنوب غربی [[ایران]]، به‌ویژه بخش‌هایی از استان [[خوزستان]]<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده،]</ref> و بیشتر در شهرستان‌های مرزی [[دشت آزادگان]]، [[خرمشهر]]، [[آبادان]]، [[شادگان]] و [[ماهشهر]] سکونت دارند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> تاریخ عرب‌زبانان ایران با تاریخ خاندان‌های حاکم بر ایران و حکومت‌های اسلامی درهم آمیخته است و آنها همواره تعلق سرزمینی خود را نشان داده‌اند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> عرب‌‌های ایران به [[زبان عربی]] و لهجه نزدیک به لهجۀ عراقی سخن می‌گویند و البته به‌دلیل آمیختگی با [[زبان فارسی]] در خوزستان، دچار تغییراتی شده است. گویش اعراب ساکن در مناطق شمالی خوزستان به‌دلیل ارتباط با [[ایل بختیاری|بختیاری‌ها]] دچار تغییرات بیشتری شده است.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9461/زبان-قوم-عرب «زبان قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref> عرب‌های خوزستان، عمدتاً [[شیعه]] دوازده‌امامی‌اند.<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده،]</ref> ساختار قوم عرب در خوزستان، بر اساس سلسله‌مراتب ایلی شکل گرفته است. کوچک‌ترین واحد اجتماعی، '''بیت''' است که چندین بیت با نیای مشترک، یک '''حموله''' را تشکیل می‌دهند. چند حموله در کنار هم '''عشیره''' را می‌سازند. از اتحاد چند عشیره، '''طایفه''' پدید می‌آید و چند طایفه، '''قبیله''' را تشکیل می‌دهند. یک قبیله لزوماً متشکل از افراد هم‌تبار نیست و گاهی بر اساس اتحاد سیاسی-اجتماعی شکل می‌گیرد. قبایل عرب خوزستان عمدتاً در منطقه‌ای میان [[اروندرود]] و [[خلیج فارس|خلیج‌فارس]] تا [[شوش]] پراکنده‌اند و هویت قبیله‌ای خود را حفظ کرده‌اند. برخی از مهم‌ترین این قبایل شامل '''بنی‌کعب''' (خرمشهر، شادگان، [[جزیره مینو]] و اطراف اهواز)، '''باوین''' (سماغیله تا اهواز، ویس و رزگان)، '''آل‌کثیر''' (شهرستان [[اهواز]])، '''بنی‌مالک''' (ساحل غربی [[کارون]])، '''بنی‌طرف''' (دشت آزادگان و حوالی هویزه)، '''بنی‌حروان''' (کناره‌های [[کرخه]] و کارون)، '''الخمیس''' (راموز و شادگان)، '''بنی‌لام''' (امتداد رود کرخه)، '''بنی‌صالح''' (شمال شویب، با پیشه کشاورزی)، '''بنی‌تمیم''' (بین [[هویزه]] و اهواز) و '''سلامت''' (مرکز خوزستان، شرق [[رود گرگر]]) است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref>
[[پرونده:اقوام ایرانی18.png|جایگزین=رژه عشاير عرب خوزستان - بزرگداشت هفته دفاع مقدس|بندانگشتی|رژه عشاير عرب خوزستان در مراسم بزرگداشت هفته دفاع مقدس، ۱ مهر ۱۳۸۸ش]]
 
عرب‌زبانان ایران در جنوب و جنوب غربی [[ایران]]، به‌ویژه بخش‌هایی از استان [[خوزستان]]<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده،]</ref> و بیشتر در شهرستان‌های مرزی [[دشت آزادگان]]، [[خرمشهر]]، [[آبادان]]، [[شادگان]] و [[ماهشهر]] سکونت دارند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> تاریخ عرب‌زبانان ایران با تاریخ خاندان‌های حاکم بر ایران و حکومت‌های اسلامی درهم آمیخته است و آنها همواره تعلق سرزمینی خود را نشان داده‌اند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> عرب‌های ایران به [[زبان عربی]] و لهجه نزدیک به لهجهٔ عراقی سخن می‌گویند و البته به‌دلیل آمیختگی با [[زبان فارسی]] در خوزستان، دچار تغییراتی شده است. گویش اعراب ساکن در مناطق شمالی خوزستان به‌دلیل ارتباط با [[ایل بختیاری|بختیاری‌ها]] دچار تغییرات بیشتری شده است.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9461/زبان-قوم-عرب «زبان قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref> عرب‌های خوزستان، عمدتاً [[شیعه]] دوازده‌امامی‌اند.<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده،]</ref> ساختار قوم عرب در خوزستان، بر اساس سلسله‌مراتب ایلی شکل گرفته است. کوچک‌ترین واحد اجتماعی، '''بیت''' است که چندین بیت با نیای مشترک، یک '''حموله''' را تشکیل می‌دهند. چند حموله در کنار هم '''عشیره''' را می‌سازند. از اتحاد چند عشیره، '''طایفه''' پدید می‌آید و چند طایفه، '''قبیله''' را تشکیل می‌دهند. یک قبیله لزوماً متشکل از افراد هم‌تبار نیست و گاهی بر اساس اتحاد سیاسی-اجتماعی شکل می‌گیرد. قبایل عرب خوزستان عمدتاً در منطقه‌ای میان [[اروندرود]] و [[خلیج فارس]] تا [[شوش]] پراکنده‌اند و هویت قبیله‌ای خود را حفظ کرده‌اند. برخی از مهم‌ترین این قبایل شامل '''بنی‌کعب''' (خرمشهر، شادگان، [[جزیره مینو]] و اطراف اهواز)، '''باوین''' (سماغیله تا اهواز، ویس و رزگان)، '''آل‌کثیر''' (شهرستان [[اهواز]])، '''بنی‌مالک''' (ساحل غربی [[کارون]])، '''بنی‌طرف''' (دشت آزادگان و حوالی هویزه)، '''بنی‌حروان''' (کناره‌های [[کرخه]] و کارون)، '''الخمیس''' (راموز و شادگان)، '''بنی‌لام''' (امتداد رود کرخه)، '''بنی‌صالح''' (شمال شویب، با پیشه کشاورزی)، '''بنی‌تمیم''' (بین [[هویزه]] و اهواز) و '''سلامت''' (مرکز خوزستان، شرق [[رود گرگر]]) است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref>
* رسم سنتی [[یزله]] یا هوسه،<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6751272/یزله-خوانی-چیست-فلسفه-رقص-شمشیر-و-قهوه-تلخ-فیلم ««یزله‌خوانی چیست»؟/ فلسفه رقص شمشیر و قهوه تلخ+ فیلم»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> رسم [[گرگیعان]] در شب میلاد [[امام حسن مجتبی]]،<ref>[https://www.magiran.com/article/3381425 سلیمان نوری، «گرگیعان جشن محله‌گردی کودکان عرب زبان»، روزنامۀ ایران، 1395ش، ص24.]</ref> آیین '''فصل''' برای قطع چرخه انتقام‌گیری پس از قتل با تعیین [[فصیله]] به‌عنوان خون‌بها، از سنت‌های فرهنگی رایج در طوایف عرب خوزستان است.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9471/رسم-فصل «رسم فصل چیست؟»، وب‌سایت طبیعت.]</ref>
* [[پرونده:اقوام ایرانی19.jpg|جایگزین=اجرای رسم یزله - اعراب خوزستان|بندانگشتی|اجرای رسم یزله توسط اعراب خوزستان]]رسم سنتی [[یزله]] یا هوسه،<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6751272/یزله-خوانی-چیست-فلسفه-رقص-شمشیر-و-قهوه-تلخ-فیلم ««یزله‌خوانی چیست»؟/ فلسفه رقص شمشیر و قهوه تلخ+ فیلم»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> رسم [[گرگیعان]] در شب میلاد [[امام حسن مجتبی]]،<ref>[https://www.magiran.com/article/3381425 سلیمان نوری، «گرگیعان جشن محله‌گردی کودکان عرب زبان»، روزنامۀ ایران، 1395ش، ص24.]</ref> آیین '''فصل''' برای قطع چرخه انتقام‌گیری پس از قتل با تعیین [[فصیله]] به‌عنوان خون‌بها، از سنت‌های فرهنگی رایج در طوایف عرب خوزستان است.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9471/رسم-فصل «رسم فصل چیست؟»، وب‌سایت طبیعت.]</ref>
* [[لباس اعراب خوزستان]] شامل پوشش اصلی [[عبایه]] برای [[زنان]]<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9464/پوشاک-اعراب-ایران «پوشاک قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref> و [[دشداشه]] یا ثوب برای مردان است. اعراب خوزستان برای محافظت از سر و صورت در برابر تابش آفتاب و گرد و خاک، از پارچه‌ای به نام کوفیه یا [[چفیه]] استفاده می‌کنند که با حلقه‌های سیاه رنگی به نام [[عقال|عِقال]] بر روی سر محکم می‌شود.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9464/پوشاک-اعراب-ایران «پوشاک قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref>
* [[لباس اعراب خوزستان]] شامل پوشش اصلی [[عبایه]] برای [[زنان]]<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9464/پوشاک-اعراب-ایران «پوشاک قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref> و [[دشداشه]] یا ثوب برای مردان است. اعراب خوزستان برای محافظت از سر و صورت در برابر تابش آفتاب و گرد و خاک، از پارچه‌ای به نام کوفیه یا [[چفیه]] استفاده می‌کنند که با حلقه‌های سیاه رنگی به نام [[عقال|عِقال]] بر روی سر محکم می‌شود.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9464/پوشاک-اعراب-ایران «پوشاک قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref>
* [[صنایع دستی|صنایع‌دستی]] در خوزستان، بیش از ۶۰ گونه متمایز است، ازجمله [[کپو]]، [[احرامی]]، [[قالی]]، [[حصیر]]، [[محرق]]، [[خراطی]]، نساجی سنتی، [[گلیم]]، [[عبا]]، [[گیوه]]، [[ورشو]]، [[معرق کاری|معرق]] و [[گبه]].<ref>[https://www.irna.ir/news/6751010/نگاهی-به-صنایع-دستی-استان-خوزستان «نگاهی به صنایع‌دستی استان خوزستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
* [[صنایع دستی|صنایع‌دستی]] در خوزستان، بیش از ۶۰ گونه متمایز است، ازجمله [[کپو]]، [[احرامی]]، [[قالی]]، [[حصیر]]، [[محرق]]، [[خراطی]]، نساجی سنتی، [[گلیم]]، [[عبا]]، [[گیوه]]، [[ورشو]]، [[معرق کاری|معرق]] و [[گبه]].<ref>[https://www.irna.ir/news/6751010/نگاهی-به-صنایع-دستی-استان-خوزستان «نگاهی به صنایع‌دستی استان خوزستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
خط ۱۲۲: خط ۱۵۴:


=== گیلک ===
=== گیلک ===
[[پرونده:اقوام ایرانی20.jpg|جایگزین=خانواده گیلانی با لباس محلی |بندانگشتی|خانواده گیلانی با لباس محلی ]]
قوم گیلک که امروزه در جلگه مرکزی، سواحل شرقی و ارتفاعات جنوب غربی استان [[گیلان]] سکونت دارند<ref>[https://lifee.ir/blog/view/18 «آشنایی با فرهنگ و آداب و رسوم محلی استان گیلان»، وبلاگ لایفی.]</ref> بازماندگان اقوام اولیه‌ای مانند کاسپی‌ها، کادوسی‌ها و آماردها هستند.<ref>[https://mysmartgene.com/blog/genealogy/gilak-people/ «قوم گیلانی یا مردم گیلک؛ از تاریخ تا فرهنگ»، وب‌سایت مای اسمارت ژن.]</ref> پیشینهٔ قوم گیلک به شش هزار سال پیش بازمی‌گردد. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این قوم پیش از آریایی‌ها در [[ایران]] سکونت داشته‌اند. آثار کشف‌شده در این ناحیه ثابت کرده است که تمدن قوم گیلک حتی از تمدن‌های سومر، بابل، کلده و آشور نیز قدیمی‌تر است.<ref>[https://www.isna.ir/news/8206-10004/پژوهشگر-گيلاني-گيلك-قومي-با-شش-هزار-سال-پيشينه-تاريخي-غني «پژوهشگر گیلانی: گیلک قومی با شش‌هزار سال پیشینه تاریخی غنی است شعر گیلکی از سده سوم هجری وجود داشته است»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> اکثر مردم گیلان از قوم گیلک هستند و به دو [[زبان گیلکی]] و [[زبان فارسی|فارسی]] تسلط دارند. زبان گیلکی شامل گویش‌های تالشی، هرزندی، گورانی، گیلکی، مازندرانی و برخی از زبان‌های [[زبان تاتی|تاتی]] و [[زبان سمنانی|سمنانی]] است که از نظر تاریخی به [[زبان پارتی]] در [[دوره اشکانی]] وابسته هستند. علاوه بر گیلکی، زبان‌های [[زبان تالشی|تالشی]]، تاتی و [[زبان ترکی|ترکی]] نیز در این [[گیلان|استان]] رواج دارند.<ref>[https://namnak.com/gilan-traditional-customs.p78898 «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک.]</ref> بیشتر مردم گیلان از پیروان مذهب [[شیعه اثنی‌عشری]] هستند. با این حال، در برخی نواحی استان، جمعیت [[اهل‌سنت]] نیز وجود دارد و تعداد محدودی از افراد نیز به ادیانی مانند [[مسیحیت]]، [[یهودیت]] و [[دین زرتشت|زرتشت]] گرایش دارند.<ref>[https://namnak.com/gilan-traditional-customs.p78898 «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک.]</ref>
قوم گیلک که امروزه در جلگه مرکزی، سواحل شرقی و ارتفاعات جنوب غربی استان [[گیلان]] سکونت دارند<ref>[https://lifee.ir/blog/view/18 «آشنایی با فرهنگ و آداب و رسوم محلی استان گیلان»، وبلاگ لایفی.]</ref> بازماندگان اقوام اولیه‌ای مانند کاسپی‌ها، کادوسی‌ها و آماردها هستند.<ref>[https://mysmartgene.com/blog/genealogy/gilak-people/ «قوم گیلانی یا مردم گیلک؛ از تاریخ تا فرهنگ»، وب‌سایت مای اسمارت ژن.]</ref> پیشینهٔ قوم گیلک به شش هزار سال پیش بازمی‌گردد. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این قوم پیش از آریایی‌ها در [[ایران]] سکونت داشته‌اند. آثار کشف‌شده در این ناحیه ثابت کرده است که تمدن قوم گیلک حتی از تمدن‌های سومر، بابل، کلده و آشور نیز قدیمی‌تر است.<ref>[https://www.isna.ir/news/8206-10004/پژوهشگر-گيلاني-گيلك-قومي-با-شش-هزار-سال-پيشينه-تاريخي-غني «پژوهشگر گیلانی: گیلک قومی با شش‌هزار سال پیشینه تاریخی غنی است شعر گیلکی از سده سوم هجری وجود داشته است»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> اکثر مردم گیلان از قوم گیلک هستند و به دو [[زبان گیلکی]] و [[زبان فارسی|فارسی]] تسلط دارند. زبان گیلکی شامل گویش‌های تالشی، هرزندی، گورانی، گیلکی، مازندرانی و برخی از زبان‌های [[زبان تاتی|تاتی]] و [[زبان سمنانی|سمنانی]] است که از نظر تاریخی به [[زبان پارتی]] در [[دوره اشکانی]] وابسته هستند. علاوه بر گیلکی، زبان‌های [[زبان تالشی|تالشی]]، تاتی و [[زبان ترکی|ترکی]] نیز در این [[گیلان|استان]] رواج دارند.<ref>[https://namnak.com/gilan-traditional-customs.p78898 «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک.]</ref> بیشتر مردم گیلان از پیروان مذهب [[شیعه اثنی‌عشری]] هستند. با این حال، در برخی نواحی استان، جمعیت [[اهل‌سنت]] نیز وجود دارد و تعداد محدودی از افراد نیز به ادیانی مانند [[مسیحیت]]، [[یهودیت]] و [[دین زرتشت|زرتشت]] گرایش دارند.<ref>[https://namnak.com/gilan-traditional-customs.p78898 «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک.]</ref>
* [[جشن خرمن]] در پایان فصل برداشت [[برنج]]<ref>[https://virgool.io/@kooppa/جشن-خرمن-fwtrfkqdzx6q «جشن خرمن»، وب‌سایت ویرگول.]</ref> و آیین [[علم‌بندی در گیلان|علم‌بندی]] در آغاز [[ماه محرم|محرم]]، از سنت‌های کهن مردم گیلان است.<ref>بشرا و طاهری، جشن‌ها و آیین‌های مردم گیلان، 1387ش، ص15-17.</ref>
* [[جشن خرمن]] در پایان فصل برداشت [[برنج]]<ref>[https://virgool.io/@kooppa/جشن-خرمن-fwtrfkqdzx6q «جشن خرمن»، وب‌سایت ویرگول.]</ref> و آیین [[علم‌بندی در گیلان|علم‌بندی]] در آغاز [[ماه محرم|محرم]]، از سنت‌های کهن مردم گیلان است.<ref>بشرا و طاهری، جشن‌ها و آیین‌های مردم گیلان، 1387ش، ص15-17.</ref>
* [[لباس مردان گیلک]] شامل [[چوموش]]، جلیقه، کلاه و کت می‌شود. [[پوشاک سنتی زنان گیلک]] شامل دامن‌های [[شلیته]] و پرچین و جلیقه‌های [[پولک‌دوزی|پولک‌دوزی‌شده]] است.<ref>[https://namnak.com/gilan-traditional-customs.p78898 «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک.]</ref>
* [[لباس مردان گیلک]] شامل [[چوموش]]، جلیقه، کلاه و کت می‌شود. [[پوشاک سنتی زنان گیلک]] شامل دامن‌های [[شلیته]] و پرچین و جلیقه‌های [[پولک‌دوزی|پولک‌دوزی‌شده]] است.<ref>[https://namnak.com/gilan-traditional-customs.p78898 «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک.]</ref>
* [[حصیربافی]]، [[بامبوبافی]]، [[رشتی‌دوزی]]، [[چادرشب‌بافی]]، دست‌بافته‌های پشمی، [[گلیم‌بافی]]، [[چموش‌دوزی]]، [[سفالگری]]، صنایع چوبی و [[عروسک‌بافی]] از صنایع دستی گیلک‌ها است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/various-handicrafts02-gilan.html «معرفی انواع صنایع‌دستی گیلان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
* [[حصیربافی]]، [[بامبوبافی]]، [[رشتی‌دوزی]]، [[چادرشب‌بافی]]، دست‌بافته‌های پشمی، [[گلیم‌بافی]]، [[چموش‌دوزی]]، [[سفالگری]]، صنایع چوبی و [[عروسک‌بافی]] از صنایع دستی گیلک‌ها است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/various-handicrafts02-gilan.html «معرفی انواع صنایع‌دستی گیلان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
 
* [[پرونده:اقوام ایرانی۲۱.jpg|جایگزین=جشنواره غذا در شهرستان لنگرود گیلان |بندانگشتی|جشنواره غذا در شهرستان لنگرود گیلان ]]قوم گیلک تنوع غذایی چشمگیری دارد، ازجمله: [[میزراقاسمی]]، [[باقلاقاتق]]، [[ترش تره]]، [[سیر قلیه]]، [[آلو مسما]]، [[ماهی فیبیج]]، [[واویشکا]]، [[ترش شامی]]، [[کال کباب]]، [[بورانی بادمجان]]، [[بورانی اسفناج]]، [[بورانی چغندر]]، [[اشپل]]، [[ماهی شور]]، [[ماهی دودی]]، [[اناربیج]]، [[شش انداز]]، [[سیرابیج]]، [[شیرین تره]]، [[خالو آبه]]، [[چخرتمه]]، [[نازخاتون]]، [[لونگی]] و [[موتن جان]].<ref>[https://namnak.com/gilan-traditional-customs.p78898 «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک.]</ref>
* قوم گیلک تنوع غذایی چشمگیری دارد، ازجمله: [[میزراقاسمی]]، [[باقلاقاتق]]، [[ترش تره]]، [[سیر قلیه]]، [[آلو مسما]]، [[ماهی فیبیج]]، [[واویشکا]]، [[ترش شامی]]، [[کال کباب]]، [[بورانی بادمجان]]، [[بورانی اسفناج]]، [[بورانی چغندر]]، [[اشپل]]، [[ماهی شور]]، [[ماهی دودی]]، [[اناربیج]]، [[شش انداز]]، [[سیرابیج]]، [[شیرین تره]]، [[خالو آبه]]، [[چخرتمه]]، [[نازخاتون]]، [[لونگی]] و [[موتن جان]].<ref>[https://namnak.com/gilan-traditional-customs.p78898 «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک.]</ref>
* استان گیلان دارای حدود ۱۴۰ [[بازی]] محلی است ازجمله: لپه‌بازی، پیتگله‌بازی، غش‌بازی، گل‌مشته، عروس‌بازی، بیج‌بیج، آهوچره، برموم‌بازی، گلپا گلپا، بیزه، سوک‌سوک، آویزان، لب‌گود، خورش‌بازی، گدگد، جفت‌تاک، اشکل، ورف‌بازی، آپاربازی، دوبنا، تاب‌بندی، حساب‌بله، کلاه‌پران، شیرین‌دودو، عروس‌گولی، آبخوربازی، آتیمار، آس‌بازی، آغوزبازی، آکله‌ماربازی، آنی‌مانی، آونخوتی، اُتوماتو، اَرده‌بشو، رشته‌بیه، اسیربازی (قلعه‌بازی)، افلاطونی، ال‌قره‌قوش، انزلی‌دی، انگوری، ای‌عنبر دو عنبر، بازآمدی، بایم‌بایم، برو بیا، بزن و بگیر، به‌چن‌چن، بیست‌ویک، بیلی‌بیلی مرغونه‌بکن، پاچوبازی، پلنگ‌بازی، پنبه‌ریسه، پوبوک‌بازی، پوچ‌مغز، پیت‌چوماق‌بازی، پیچاس‌بازی، تاب‌کش، تخته‌بره، تعقیب، توپ‌توپ، توپچی، توپ‌گیر و تهرونی‌بازی.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/481853/آشنایی-با-بازی-های-محلی-استان-گیلان «آشنایی با بازی‌های محلی استان گیلان»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.]</ref>
* استان گیلان دارای حدود ۱۴۰ [[بازی]] محلی است ازجمله: لپه‌بازی، پیتگله‌بازی، غش‌بازی، گل‌مشته، عروس‌بازی، بیج‌بیج، آهوچره، برموم‌بازی، گلپا گلپا، بیزه، سوک‌سوک، آویزان، لب‌گود، خورش‌بازی، گدگد، جفت‌تاک، اشکل، ورف‌بازی، آپاربازی، دوبنا، تاب‌بندی، حساب‌بله، کلاه‌پران، شیرین‌دودو، عروس‌گولی، آبخوربازی، آتیمار، آس‌بازی، آغوزبازی، آکله‌ماربازی، آنی‌مانی، آونخوتی، اُتوماتو، اَرده‌بشو، رشته‌بیه، اسیربازی (قلعه‌بازی)، افلاطونی، ال‌قره‌قوش، انزلی‌دی، انگوری، ای‌عنبر دو عنبر، بازآمدی، بایم‌بایم، برو بیا، بزن و بگیر، به‌چن‌چن، بیست‌ویک، بیلی‌بیلی مرغونه‌بکن، پاچوبازی، پلنگ‌بازی، پنبه‌ریسه، پوبوک‌بازی، پوچ‌مغز، پیت‌چوماق‌بازی، پیچاس‌بازی، تاب‌کش، تخته‌بره، تعقیب، توپ‌توپ، توپچی، توپ‌گیر و تهرونی‌بازی.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/481853/آشنایی-با-بازی-های-محلی-استان-گیلان «آشنایی با بازی‌های محلی استان گیلان»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.]</ref>


=== مازنی ===
=== مازنی ===
[[پرونده:Nowruz eve mazanderani.jpg|جایگزین=مردم مازندران|بندانگشتی|زنان و مردان مازندرانی با پوشاک مازندرانی هنگام نوروزخوانی در جشن نوروز]][[مازندران]] یا طبرستان که امروز در شمال ایران قرار دارد<ref>[https://vista.ir/article/258464 «موقعیت جغرافیایی مازندران»، وب‌سایت ویستا.]</ref> در گذشته تاریخی خود، با مردمان جنگ‌جویی شناخته می‌شد که در برابر امپراتوری‌های [[آشوریان]]، [[مادها]]، [[هخامنشیان]]، [[سلوکیان]] و [[ساسانیان]] ایستادگی کرده‌اند. با ورود [[اسلام]] به [[ایران]]، مازندران به‌دلیل جغرافیای کوهستانی و مسیر دشوار، دیرتر از سایر مناطق به اسلام گروید. با حکومت [[علویان طبرستان]]، [[مذهب شیعه]] به‌تدریج در مازندران ریشه دواند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/08/15/3193389/مازندران-سرزمین-افسانه-ای-شیعه-با-تاریخ-مقاومت «مازندران؛ سرزمین افسانه‌ای شیعه با تاریخ مقاومت»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> [[زبان مازندرانی]] که با نام‌های مازنی، مازِرونی، تبری و گِلِکی شناخته می‌شود، دارای گویش‌های شهمیرزادی، گویش گرگانی‌کهن، گویش طبری استرآبادی، گویش کتولی، گویش طبری رویانی، گویش طبری کجوری، گویش طبری کلارستاقی و گویش قصرانی شمیرانی است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/486220/آشنایی-با-گویش-های-مازندران «آشنایی با گویش‌های مازندران»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.]</ref>
[[پرونده:اقوام ایرانی۲۲.jpg|جایگزین=زنان و مردان مازنی در حال اجرای آیین نوروزخوانی در شهر ساری|بندانگشتی|زنان و مردان مازنی در حال اجرای آیین نوروزخوانی در شهر ساری]]
 
[[مازندران]] یا طبرستان که امروز در شمال ایران قرار دارد<ref>[https://vista.ir/article/258464 «موقعیت جغرافیایی مازندران»، وب‌سایت ویستا.]</ref> در گذشته تاریخی خود، با مردمان جنگ‌جویی شناخته می‌شد که در برابر امپراتوری‌های [[آشوریان]]، [[مادها]]، [[هخامنشیان]]، [[سلوکیان]] و [[ساسانیان]] ایستادگی کرده‌اند. با ورود [[اسلام]] به [[ایران]]، مازندران به‌دلیل جغرافیای کوهستانی و مسیر دشوار، دیرتر از سایر مناطق به اسلام گروید. با حکومت [[علویان طبرستان]]، [[مذهب شیعه]] به‌تدریج در مازندران ریشه دواند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/08/15/3193389/مازندران-سرزمین-افسانه-ای-شیعه-با-تاریخ-مقاومت «مازندران؛ سرزمین افسانه‌ای شیعه با تاریخ مقاومت»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> [[زبان مازندرانی]] که با نام‌های مازنی، مازِرونی، تبری و گِلِکی شناخته می‌شود، دارای گویش‌های شهمیرزادی، گویش گرگانی‌کهن، گویش طبری استرآبادی، گویش کتولی، گویش طبری رویانی، گویش طبری کجوری، گویش طبری کلارستاقی و گویش قصرانی شمیرانی است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/486220/آشنایی-با-گویش-های-مازندران «آشنایی با گویش‌های مازندران»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.]</ref>
* [[ورف چال|ورف‌چال]] در اواسط [[اردیبهشت]]، مراسم [[تیرماه سیزده شو|تِرما سِزدِ شو]] در اواسط [[آبان]]، جشن مردگان در ۲۸ [[تیر]]، مراسم [[شیلوون|شِیلوون]] که یک آیین [[باران‌خواهی]] است، مراسم [[آفتاب‌خواهی]]، مراسم گِوارِ دَبِستِنه ئی یا گهواره‌بندی در روز دهم تولد نوزاد، از سنت‌های مردم مازندران است.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/iranian-customs-mores-mazandaran افشاری، «آداب و رسوم اقوام ایرانی | مازندران»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>
* [[ورف چال|ورف‌چال]] در اواسط [[اردیبهشت]]، مراسم [[تیرماه سیزده شو|تِرما سِزدِ شو]] در اواسط [[آبان]]، جشن مردگان در ۲۸ [[تیر]]، مراسم [[شیلوون|شِیلوون]] که یک آیین [[باران‌خواهی]] است، مراسم [[آفتاب‌خواهی]]، مراسم گِوارِ دَبِستِنه ئی یا گهواره‌بندی در روز دهم تولد نوزاد، از سنت‌های مردم مازندران است.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/iranian-customs-mores-mazandaran افشاری، «آداب و رسوم اقوام ایرانی | مازندران»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>
* [[لباس مردم مازندران#انواع لباس زنان مازندرانی|پوشاک زنان مازندران]] شامل [[شلیته]] یا [[چرخی‌شلوار]] یا [[تمبون قمبلی]] (دامن)، [[تنگه تمبان]] و نیم‌ساق (شلوار)، [[جومه]] (پیراهن)، نیم‌تنه (جلیقه)، [[چارقد]] (روسری)، [[مندل]] (سربند)، [[گالش]] (کفش)، [[چاروق]] و [[پاتوئه]] (شال) است.<ref>[https://borna.news/fa/news/1482857/لباس-سنتی-و-بومی-مازندران-تلفیقی-از-زیبایی-و-پوشیدگی «لباس سنتی و بومی مازندران، تلفیقی از زیبایی و پوشیدگی»، خبرگزاری برنا.]</ref> [[لباس مردم مازندران#انواع پوشاک مردان مازندرانی|پوشاک مردان مازندران]] شامل [[چوخت]] (کت پشمی)، [[علیجه]] یا [[سرداری]]، [[لباده]]، [[شولا]]، کردک، [[بوشلوق]] و پستک به‌عنوان تن‌پوش استفاده می‌کنند.<ref>[https://borna.news/fa/news/1482857/لباس-سنتی-و-بومی-مازندران-تلفیقی-از-زیبایی-و-پوشیدگی «لباس سنتی و بومی مازندران، تلفیقی از زیبایی و پوشیدگی»، خبرگزاری برنا.]</ref>
* [[لباس مردم مازندران#انواع لباس زنان مازندرانی|پوشاک زنان مازندران]] شامل [[شلیته]] یا [[چرخی‌شلوار]] یا [[تمبون قمبلی]] (دامن)، [[تنگه تمبان]] و نیم‌ساق (شلوار)، [[جومه]] (پیراهن)، نیم‌تنه (جلیقه)، [[چارقد]] (روسری)، [[مندل]] (سربند)، [[گالش]] (کفش)، [[چاروق]] و [[پاتوئه]] (شال) است.<ref>[https://borna.news/fa/news/1482857/لباس-سنتی-و-بومی-مازندران-تلفیقی-از-زیبایی-و-پوشیدگی «لباس سنتی و بومی مازندران، تلفیقی از زیبایی و پوشیدگی»، خبرگزاری برنا.]</ref> [[لباس مردم مازندران#انواع پوشاک مردان مازندرانی|پوشاک مردان مازندران]] شامل [[چوخت]] (کت پشمی)، [[علیجه]] یا [[سرداری]]، [[لباده]]، [[شولا]]، کردک، [[بوشلوق]] و پستک به‌عنوان تن‌پوش استفاده می‌کنند.<ref>[https://borna.news/fa/news/1482857/لباس-سنتی-و-بومی-مازندران-تلفیقی-از-زیبایی-و-پوشیدگی «لباس سنتی و بومی مازندران، تلفیقی از زیبایی و پوشیدگی»، خبرگزاری برنا.]</ref>
* مازندران دارای صنایع‌دستی متنوعی است، ازجمله: [[سوزن‌دوزی]]، [[جاجیمچه‌]]، [[گلیچه]]، [[رنگرزی]]، [[قالی بافی|قالی‌بافی]]، [[چوقا]]، [[شمد]] و [[ملحفه]]، [[گلیم‌بافی]]، چاپ سنتی، [[سفالگری]] و سرامیک‌سازی، [[حصیربافی]]، طراحی سنتی و نگارگری، [[صحافی]] و جلدسازی سنتی.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/mazandaran02-handicrafts.html «آشنایی با هنرها و صنایع‌دستی مازندران»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
* مازندران دارای صنایع‌دستی متنوعی است، ازجمله: [[سوزن‌دوزی]]، [[جاجیمچه]]، [[گلیچه]]، [[رنگرزی]]، [[قالی بافی|قالی‌بافی]]، [[چوقا]]، [[شمد]] و [[ملحفه]]، [[گلیم‌بافی]]، چاپ سنتی، [[سفالگری]] و سرامیک‌سازی، [[حصیربافی]]، طراحی سنتی و نگارگری، [[صحافی]] و جلدسازی سنتی.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/mazandaran02-handicrafts.html «آشنایی با هنرها و صنایع‌دستی مازندران»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
* ازجمله غذاهای محلی مازنی‌ها عبارت است از: [[مشکوفی]]، خورشت [[تله گزنه]]، خورشت [[چنگل قلیه]]، [[آش ترش]]، [[کئی پلا]]، [[هَلی قورو]] (خورشت آلوچه)، [[گرماسی پلا]]، [[نازخاتون]]، [[مرغ ترش]]، [[اسفناج هاوریش]] (نرگسی)، خورشت [[بادمجان کباب]]، [[آش دوغ]]، [[آش گزنه]]، ماهی کبابی یا [[مالابیج]]، [[اِسپناساک]] و خورشت [[ایا گوشک]].<ref>[https://www.isna.ir/news/1402122617916/آشنایی-با-۱۹غذای-سنتی-مازندران «آشنایی با ۱۹ غذای سنتی مازندران»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref>
* ازجمله غذاهای محلی مازنی‌ها عبارت است از: [[مشکوفی]]، خورشت [[تله گزنه]]، خورشت [[چنگل قلیه]]، [[آش ترش]]، [[کئی پلا]]، [[هَلی قورو]] (خورشت آلوچه)، [[گرماسی پلا]]، [[نازخاتون]]، [[مرغ ترش]]، [[اسفناج هاوریش]] (نرگسی)، خورشت [[بادمجان کباب]]، [[آش دوغ]]، [[آش گزنه]]، ماهی کبابی یا [[مالابیج]]، [[اِسپناساک]] و خورشت [[ایا گوشک]].<ref>[https://www.isna.ir/news/1402122617916/آشنایی-با-۱۹غذای-سنتی-مازندران «آشنایی با ۱۹ غذای سنتی مازندران»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref>
* بازی‌ها و سرگرمی‌های محلی مازندران عبارتند از؛ آل چمیلیک، آیترک، گونترک (ماه میخوام - آفتاب میخوام)، اته بزهکا، ادنگ قلوک، ارکون ورکون، آرنگ و مرنگ، اغوزچالی، السلام‌علیک خال خالکه، اودنگه‌تیر، بلنیکا، بورد بورد (رفت، رفت)، پاچوبازی، پکپکی، پلنگ پرشی، پنجه، پیشه‌کا، [[تب]] وچه له، ترنابازی، توپا قاچ، تلاجنگی، جوزکا، جهنم‌کا، چرخک‌کا، چش بهچش، چک بهچک، چلیک‌کا، چلی مالکا، چوخرسواری، چهارراه، خرجین هاله، خرسواری، دچرخه‌کا، دسه بزهکا، دغلبازی، دنقول‌کا، دیواری، ذکر خنجر، رسنکا، رسنکیوک، زوزو، سر بپریکا، سرسنگ بهسنگ، سنگچران، سنگ کشتی، سیتکا، شاهوزیرکا، شیر و پلنگ، شیطان‌بازی، علیخان جرجور، قابکا، کشتی باشال، کشتی کمری، کلاحسابه، کلک‌تراش، کمربندبازی، کیوبه، گیروش (ترکمنی)، گزکا، گودلهزنی، لاپهکا، لیسبرلیس، مردخدا، مرغنه جنگی، نعش، وجهکا، هفت سنگ، یک چک دو چک، یک دبه - دو دبه.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/194222/آشنایی-با-بازی-ها-و-سرگرمی-های-محلی-استان-مازندران «آشنایی با بازی‌ها و سرگرمی‌های محلی استان مازندران»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.]</ref>
* بازی‌ها و سرگرمی‌های محلی مازندران عبارتند از؛ آل چمیلیک، آیترک، گونترک (ماه میخوام - آفتاب میخوام)، اته بزهکا، ادنگ قلوک، ارکون ورکون، آرنگ و مرنگ، اغوزچالی، السلام‌علیک خال خالکه، اودنگه‌تیر، بلنیکا، بورد بورد (رفت، رفت)، پاچوبازی، پکپکی، پلنگ پرشی، پنجه، پیشه‌کا، [[تب]] وچه له، ترنابازی، توپا قاچ، تلاجنگی، جوزکا، جهنم‌کا، چرخک‌کا، چش بهچش، چک بهچک، چلیک‌کا، چلی مالکا، چوخرسواری، چهارراه، خرجین هاله، خرسواری، دچرخه‌کا، دسه بزهکا، دغلبازی، دنقول‌کا، دیواری، ذکر خنجر، رسنکا، رسنکیوک، زوزو، سر بپریکا، سرسنگ بهسنگ، سنگچران، سنگ کشتی، سیتکا، شاهوزیرکا، شیر و پلنگ، شیطان‌بازی، علیخان جرجور، قابکا، کشتی باشال، کشتی کمری، کلاحسابه، کلک‌تراش، کمربندبازی، کیوبه، گیروش (ترکمنی)، گزکا، گودلهزنی، لاپهکا، لیسبرلیس، مردخدا، مرغنه جنگی، نعش، وجهکا، هفت سنگ، یک چک دو چک، یک دبه - دو دبه.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/194222/آشنایی-با-بازی-ها-و-سرگرمی-های-محلی-استان-مازندران «آشنایی با بازی‌ها و سرگرمی‌های محلی استان مازندران»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.]</ref>


=== سیستانی ===
=== سیستانی ===
[[پرونده:اقوام ایرانی۲۳.png|جایگزین=سرود خوانی پسران و دختران سیستانی با لباس محلی|بندانگشتی|دختران و پسران سیستانی با لباس محلی در حال خواندن سرود در مراسم ۲۲ بهمن ۱۴۰۲ش]]
[[سیستان]] امروزی قسمت شمالی استان [[سیستان و بلوچستان]] را در برمی گیرد و شامل شهرستان‌های [[زابلستان|زابل]]، زهک، [[نیمروز]]، هامون و هیرمند بوده و با کشورهای افغانستان و پاکستان هم‌مرز است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/5410/1/سیستان-و-بلوچستان «در مورد سیستان و بلوچستان در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> سیستانی‌ها در هزاره چهارم قبل از میلاد، تمدنی با دانش و صنعت پیشرفته و بر پایه نظام فئودالی برپا کردند که امروزه بقایای آن با نام [[شهر سوخته]] شناخته می‌شود. سیستان در سال ۲۳ق توسط مسلمانان فتح شد.<ref>[https://gdij.usb.ac.ir/article_3885.html بریمانی، «تحلیل هرمنوتیکی از فراز و فرود سیستان بزرگ»، 1383ش، ص82-84.]</ref> سیستانی‌ها پیرو [[دین اسلام]] و [[مذهب شیعه]] هستند و به [[زبان فارسی]] با لهجه سیستانی صحبت می‌کنند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/5410/1/سیستان-و-بلوچستان «در مورد سیستان و بلوچستان در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref>
[[سیستان]] امروزی قسمت شمالی استان [[سیستان و بلوچستان]] را در برمی گیرد و شامل شهرستان‌های [[زابلستان|زابل]]، زهک، [[نیمروز]]، هامون و هیرمند بوده و با کشورهای افغانستان و پاکستان هم‌مرز است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/5410/1/سیستان-و-بلوچستان «در مورد سیستان و بلوچستان در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> سیستانی‌ها در هزاره چهارم قبل از میلاد، تمدنی با دانش و صنعت پیشرفته و بر پایه نظام فئودالی برپا کردند که امروزه بقایای آن با نام [[شهر سوخته]] شناخته می‌شود. سیستان در سال ۲۳ق توسط مسلمانان فتح شد.<ref>[https://gdij.usb.ac.ir/article_3885.html بریمانی، «تحلیل هرمنوتیکی از فراز و فرود سیستان بزرگ»، 1383ش، ص82-84.]</ref> سیستانی‌ها پیرو [[دین اسلام]] و [[مذهب شیعه]] هستند و به [[زبان فارسی]] با لهجه سیستانی صحبت می‌کنند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/5410/1/سیستان-و-بلوچستان «در مورد سیستان و بلوچستان در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref>
* مراسم [[سیاه‌پوشی]]، [[مشعل‌گردانی]]، [[علم‌گردانی]]، گلدسته و [[تابوت‌گردانی]]، [[سقایی (آیین)|سقایی]]، [[تعزیه‌خوانی|شبیه‌خوانی]] یا شُوِوی، [[چاووشی]]، [[محتشم‌خوانی]]، [[سینه‌زنی]] و دورخوانی، [[زنجیرزنی]]، [[نوحه بحر طویل]]، [[نوحه جوش پاوکا]]، [[نوحه شنستکا|نوحه شِنِستکا]]، [[نذری دادن]]، پرهیز از پخت غذا در سه روز قبل از [[عاشورا]]، رفتن [[ریش‌سفید|ریش‌سفیدان]] بر پشت‌بام‌ها برای اعلام رسیدن [[ماه محرم]]، از آیین‌های عزاداری مردم [[سیستان]] در [[ماه محرم]] است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84015875/محرم-و-آیین-های-سوگواری-در-سیستان «محرم و آیین‌های سوگواری در سیستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
* مراسم [[سیاه‌پوشی]]، [[مشعل‌گردانی]]، [[علم‌گردانی]]، گلدسته و [[تابوت‌گردانی]]، [[سقایی (آیین)|سقایی]]، [[تعزیه‌خوانی|شبیه‌خوانی]] یا شُوِوی، [[چاووشی]]، [[محتشم‌خوانی]]، [[سینه‌زنی]] و دورخوانی، [[زنجیرزنی]]، [[نوحه بحر طویل]]، [[نوحه جوش پاوکا]]، [[نوحه شنستکا|نوحه شِنِستکا]]، [[نذری دادن]]، پرهیز از پخت غذا در سه روز قبل از [[عاشورا]]، رفتن [[ریش‌سفید|ریش‌سفیدان]] بر پشت‌بام‌ها برای اعلام رسیدن [[ماه محرم]]، از آیین‌های عزاداری مردم [[سیستان]] در [[ماه محرم]] است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84015875/محرم-و-آیین-های-سوگواری-در-سیستان «محرم و آیین‌های سوگواری در سیستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
* [[لباس مردان سیستانی]] شامل پیراهن [[چل‌تریز]]، پیراهن [[برچاک]]، شلوار و [[دستار]] است. [[لباس زنان سیستانی]] شامل [[پیراهن تاجیک]]، [[پیراهن دوگریبانه]]، [[جلیقه]]، شلوار، کت، [[لچک]] یا دستمال سر، [[چارقد]]، روبند، کلاه چادر، کفش و تُنبون است که با تکه‌های رنگی، طرح‌دار و [[سوزن‌دوزی]] تهیه می‌شود.<ref>[https://dornatrips.com/لباس-محلی-سیستانی/ «لباس محلی سیستانی؛ نفیس‌ترین لباس محلی ایران»، وب‌سایت درناتریپ.]</ref>
* [[لباس مردان سیستانی]] شامل پیراهن [[چل‌تریز]]، پیراهن [[برچاک]]، شلوار و [[دستار]] است. [[لباس زنان سیستانی]] شامل [[پیراهن تاجیک]]، [[پیراهن دوگریبانه]]، [[جلیقه]]، شلوار، کت، [[لچک]] یا دستمال سر، [[چارقد]]، روبند، کلاه چادر، کفش و تُنبون است که با تکه‌های رنگی، طرح‌دار و [[سوزن‌دوزی]] تهیه می‌شود.<ref>[https://dornatrips.com/لباس-محلی-سیستانی/ «لباس محلی سیستانی؛ نفیس‌ترین لباس محلی ایران»، وب‌سایت درناتریپ.]</ref>
* سفال‌گری، پارچه و [[حصیربافی]]، انواع سوزن‌دوزی و [[سکه‌دوزی]]، قالی‌بافی، [[پلاس‌بافی]]، [[شال‌بافی]]، [[معرق‌بافی]]، توتن‌بافی، جواهرسازی و [[لعبتک]] (عروسک) میان مردم سیستان به‌ویژه زنان رواج دارد.<ref>[https://zaboliha.blogfa.com/post/9 «صنایع دستی سیستان»، وبلاگ سیستان.]</ref>
* [[پرونده:اقوام ایرانی۲۴.png|جایگزین=زنان سیستانی در حال سیاه‌دوزی سیستانی|بندانگشتی|زنان سیستانی در حال سیاه‌دوزی سیستانی]]سفال‌گری، پارچه و [[حصیربافی]]، انواع سوزن‌دوزی و [[سکه‌دوزی]]، سیاه‌دوزی، قالی‌بافی، [[پلاس‌بافی]]، [[شال‌بافی]]، [[معرق‌بافی]]، توتن‌بافی، جواهرسازی و [[لعبتک]] (عروسک) میان مردم سیستان به‌ویژه زنان رواج دارد.<ref>[https://zaboliha.blogfa.com/post/9 «صنایع دستی سیستان»، وبلاگ سیستان.]</ref>
* مشهورترین خوراکی‌های سنتی سیستان عبارت است از: [[کشک زرد]]، [[اوجیزک]] و [[آبگوشت سیستانی]].<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3579631/غذاهای-سنتی-سیستان-و-بلوچستان-ریشه-در-باور «غذاهای سنتی سیستان و بلوچستان ریشه در باور و طبیعت دارد»، خبرگزاری مهر.]</ref>
* مشهورترین خوراکی‌های سنتی سیستان عبارت است از: [[کشک زرد]]، [[اوجیزک]] و [[آبگوشت سیستانی]].<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3579631/غذاهای-سنتی-سیستان-و-بلوچستان-ریشه-در-باور «غذاهای سنتی سیستان و بلوچستان ریشه در باور و طبیعت دارد»، خبرگزاری مهر.]</ref>
* [[توتن‌سواری]]، [[کیچ‌زور]] و گل‌گل نیز از بازی‌های محلی پرطرفدار در سیستان به‌شمار می‌آیند.<ref>[https://sistoo1.blog.ir/1399/10/13/بازیهای-بومی-محلی-سیستان «نگاهی به بازی‌های بومی و محلی سیستان بلوچستان»، وبلاگ اطلاعات محلی سیستان.]</ref>
* [[توتن‌سواری]]، [[کیچ‌زور]] و گل‌گل نیز از بازی‌های محلی پرطرفدار در سیستان به‌شمار می‌آیند.<ref>[https://sistoo1.blog.ir/1399/10/13/بازیهای-بومی-محلی-سیستان «نگاهی به بازی‌های بومی و محلی سیستان بلوچستان»، وبلاگ اطلاعات محلی سیستان.]</ref>
* در [[موسیقی سیستانی]] سازهای [[قیچک]]، [[نی]]، [[سورنا]]، [[دایره (ساز)|دایره]] و [[دهل]] از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. این مردم آواها ونغمه‌های خاص خود را دارند، ازجمله آیکه (لالایی سیستانی)، [[ارده‌خوانی]]، [[سیتک (آواز)|سیتک]] (دوبیتی)، [[رمضونیکه]]، [[لوبتک (آواز)|لوبتک]]، [[الوکه (آواز)|الوکه]]، [[بحث و بیت]] و [[کارآوا|آواهای کار]].<ref>[https://www.isna.ir/news/sistan-61549/نگاهی-به-موسیقی-سیستان «نگاهی به موسیقی سیستان»، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا.]</ref>
* در [[موسیقی سیستانی]] سازهای [[قیچک]]، [[نی]]، [[سورنا]]، [[دایره (ساز)|دایره]] و [[دهل]] از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. این مردم آواها ونغمه‌های خاص خود را دارند، ازجمله آیکه (لالایی سیستانی)، [[ارده‌خوانی]]، [[سیتک (آواز)|سیتک]] (دوبیتی)، [[رمضونیکه]]، [[لوبتک (آواز)|لوبتک]]، [[الوکه (آواز)|الوکه]]، [[بحث و بیت]] و [[کارآوا|آواهای کار]].<ref>[https://www.isna.ir/news/sistan-61549/نگاهی-به-موسیقی-سیستان «نگاهی به موسیقی سیستان»، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا.]</ref>
* [[رقص سیستانی]] به دو نوع چاپی و شمشیر یا چوب تقسیم می‌شود. رقص شمشیر با حرکات معنوی آغاز شده و نبرد پهلوانان را به نمایش می‌گذارد. رقص چوب‌بازی در سیستان، ریشه در دفاع مرزی و آمادگی نظامی تاریخی منطقه دارد.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/attraction/رقص-سیستانی «رقص سیستانی»، وب‌سایت ویزیت‌ایران.]</ref>
* [[رقص سیستانی]] به دو نوع چاپی و شمشیر یا چوب تقسیم می‌شود. [[رقص شمشیر]] با حرکات معنوی آغاز شده و نبرد پهلوانان را به نمایش می‌گذارد. رقص چوب‌بازی در سیستان، ریشه در دفاع مرزی و آمادگی نظامی تاریخی منطقه دارد.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/attraction/رقص-سیستانی «رقص سیستانی»، وب‌سایت ویزیت‌ایران.]</ref>


=== هزاره ===
=== هزاره ===
بخشی از [[قوم هزاره]] در طول سده‌های گذشته از مناطق مختلف خراسان بزرگ به شهر [[مشهد]] و مناطق اطراف آن، کوچ کرده‌اند. در دوران [[نادرشاه افشار]]، گروهی از هزاره‌ها به مناطق مرزی [[خراسان]] کوچانده شدند و در [[تربت جام]]، [[باخزر]]، [[سرخس]] و [[کلات نادری]] ساکن شدند. این گروه‌های قومی که در شرق [[خراسان رضوی]] زندگی می‌کنند، تا امروز گویش هزارگی خود را حفظ کرده‌اند. در [[دوره قاجار|دورهٔ قاجار]] و پس از فتح [[هرات]] توسط حسام‌السلطنه، موج دیگری از هزاره‌ها از منطقهٔ [[بادغیس]] در [[افغانستان]] به خراسان [[مهاجرت]] کردند. گسترده‌ترین مهاجرت هزاره‌ها به ایران پس از سرکوب خونین آنان توسط عبدالرحمان‌خان در سال‌های ۱۸۹۲–۱۸۹۳م رخ داد. این واقعه باعث شد هزاره‌های بسیاری برای نجات جان خود به ایران پناه آورند. امروزه [[خاوری‌ها|هزاره‌های ایران]] بیشتر در تربت جام، [[فریمان]] و مشهد زندگی می‌کنند. آنان در مناطق روستایی به‌طور عمده به [[کشاورزی]] و [[دامداری]] اشتغال دارند، در حالی که هزاره‌های شهرنشین در مشاغل مختلف صنعتی و خدماتی فعالیت می‌کنند<ref>خاوری، مردم هزاره و خراسان بزرگ، 1385ش، ص160-172.</ref>
[[پرونده:اقوام ایرانی۲۷.jpg|جایگزین=موکب الرضای خاوری‌ها|بندانگشتی|موکب الرضای خاوری‌ها در حال خدمت‌رسانی به زائران پیاده در مسیر فریمان به مشهد.]]
 
بخشی از [[قوم هزاره]] در طول سده‌های گذشته از مناطق مختلف خراسان بزرگ به شهر [[مشهد]] و مناطق اطراف آن، کوچ کرده‌اند. در دوران [[نادرشاه افشار]]، گروهی از هزاره‌ها به مناطق مرزی [[خراسان]] کوچانده شدند و در [[تربت جام]]، [[باخزر]]، [[سرخس]] و [[کلات نادری]] ساکن شدند. این گروه‌های قومی که در شرق [[خراسان رضوی]] زندگی می‌کنند، تا امروز گویش هزارگی خود را حفظ کرده‌اند. در [[دوره قاجار|دورهٔ قاجار]] و پس از فتح [[هرات]] توسط حسام‌السلطنه، موج دیگری از هزاره‌ها از منطقهٔ [[بادغیس]] در [[افغانستان]] به خراسان [[مهاجرت]] کردند. گسترده‌ترین مهاجرت هزاره‌ها به ایران پس از سرکوب خونین آنان توسط عبدالرحمان‌خان در سال‌های ۱۸۹۲–۱۸۹۳م رخ داد. این واقعه باعث شد هزاره‌های بسیاری برای نجات جان خود به ایران پناه آورند.<ref>خاوری، مردم هزاره و خراسان بزرگ، 1385ش، ص160-172.</ref> هزاره‌های ساکن ایران که عمدتاً با نام‌ خاوری شناخته می‌شوند،<ref>[https://lmarmagazine.com/?p=2601 خالدی، «معرفی اقوام عمدهٔ افغانستان – هزاره‌ها»، وی‌سایت لمر.]</ref> بیشتر در شهرهای مشهد، تربت جام و فریمان سکونت دارند. آنان در مناطق روستایی به‌طور عمده به [[کشاورزی]] و [[دامداری]] اشتغال دارند، در حالی که هزاره‌های شهرنشین در مشاغل مختلف صنعتی و خدماتی فعالیت می‌کنند<ref>خاوری، مردم هزاره و خراسان بزرگ، 1385ش، ص160-172.</ref>
==اقوام ایرانی در کشورهای همسایه==
آن دسته از [[اقوام ایرانی]] که در نقاط حاشیه‌ای و مرزهای ایران ساکن هستند، عموماً خود را بخشی جدایی‌ناپذیر از ملت و دولت ایران می‌دانند. حتی آن دسته از واحدهای پیرامونی که امروزه قسمتی از آنها بر اثر تجزیه سرزمین ایران در خارج از مرزها قرار دارند، در نتیجه میل طبیعی و خودجوش خود از ایران جدا نشده‌اند؛ بلکه سیاست‌های بین‌المللی و رقابت‌های سیاسی قدرت‌های منطقه‌ای در همکاری با قدرت‌های جهانی سبب جدایی این مناطق از پیکرهٔ ایران شده‌اند.<ref>[https://www.jgeoqeshm.ir/article_68919_f783586cf079075827bce7b83fa24260.pdf عادلی و دیگران، «تحوالت قومی در مرزهای ایران قبل و بعد از جنگ تحمیلی: ابعاد و راهکارها»، 1397ش، ص33.]</ref>
 
ترکمن‌های ایران با کشور ترکمنستان در آسیای مرکزی که دارای دولت مستقل است، پیوند جغرافیایی و اشتراکات قومی دارند. ناحیه ترک‌نشین شمال غربی ایران نیز با جمهوری آذربایجان و ترکیه ارتباط جغرافیایی دارد.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_95514_2fe828b6fa83f89970a4c6c212a94a3a.pdf زارعی، «نقش هویت قومی در همبستگی ملی پس از انقلاب اسلامی؛ رویکردی چندفرهنگی»، 1398ش، ص50.]</ref> بیشتر [[بلوچ]]‌ها در ولایت‌های [[نیمروز]]، هلمند، [[قندهار]] و فراه افغانستان و ایالت بلوچستان پاکستان و گروه‌هایی از این قوم در شهرهای کراچی و پنجاب پاکستان،<ref>[https://lib.eshia.ir/12293/12/139 بلوک‌باشی، «بلوچ»، دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی در وب‌سایت کتاب‌خانۀ مدرسۀ فقاهت، 1399ش، ج12، ص139.]</ref> ولایت‌های [[سرپل]]،<ref>[http://afghantrib.blogspot.com/2016/06/blog-post_38.html?m=1 پوپل، «نژاد و ملیت‌های افغانستان قسمت دوازدهم طایفۀ بلوچ»، وبلاگ نژاد و ملیت‌های افغانستان.]</ref> [[هرات]] و [[دایکندی]] افغانستان،<ref>[https://fa.abna24.com/news/754504/هشدار-محقق-از-خطر-نابودی-شیعیان-دایکندی-توسط-طالبان «هشدار محقق از خطر نابودی شیعیان دایکندی توسط طالبان»، خبرگزاری اهل‌بیت.]</ref> کشورهای امارات متحده عربی، عربستان سعودی، عمان، ترکمنستان و نیز کشورهای آفریقای شرقی [[زندگی]] می‌کنند.<ref>[https://anthropologyandculture.com/مطالعات-انسانشناختی-بلوچستان/ شهرنازدار، «مطالعات انسان‌شناختی بلوچستان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref>
 
تداوم کردهای ایران به کشورهای عراق، ترکیه و سوریه می‌رسد؛ بخش عمده‌ای از شمال و شمال شرق عراق، مناطق کردنشین است. شهرهای اربیل، سلیمانیه و دهوک و بخش‌هایی از استان‌های نینوا، دیاله، کرکوک و صلاح‌الدین، از جمله مناطقی هستند که مردم کردزبان در آنها ساکن‌اند. همچنین، [[جمعیت]] قابل توجهی از کردها در بغداد و موصل نیز حضور دارند. اکثریت کردهای ترکیه در شرق این کشور ساکن هستند؛ اما جمعیت قابل توجهی از آنها در سراسر فلات آناتولی تا کرانه‌های دریای مدیترانه، به‌ویژه در استان‌های مرکزی مانند قونیه، نیز پراکنده‌اند. در ترکیه، کردها عمدتاً پیرو مذهب سنی و در حد اقلیت، پیرو مذهب علوی هستند. کردهای سوریه عمدتاً در جنوب مرز با ترکیه و در امتداد خط اتوبان مرزی ساکن هستند و با کردهای ترکیه در ارتباطند. بخش‌هایی از جمعیت کرد این کشور نیز در شهرهایی مانند دمشق، حماة و حلب پراکنده‌اند.<ref>افشار سیستانی، تاریخ تمدن اقوام آریایی، 1387ش؛ سعیدیان، سرزمین و مردم ایران، 1377ش.</ref>
 
==اشتراکات، پیوندها و عوامل وحدت‌بخش میان اقوام ایرانی==
===سرنوشت تاریخی مشترک===
اقوام ایرانی، علی‌رغم تعامل مستمر با هم‌قومان خود در فراسوی مرزها، همواره حافظان مرزهای ایران بوده‌اند. تاریخ ایران مملو از شواهدی از رشادت و فداکاری این اقوام در دفاع از میهن است که این امر نشان از تعلق خاطر عمیق و تعهد آنان به ایران و منافع ملی آن دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/154448/میزگرد-تنوع-قومی-در-ایران-چالش-ها-و-فرصت-ها هرمیداس باوند و دیگران، «میزگرد: تنوع قومی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، 1381ش، ص334.]</ref>
 
تاریخ ایران، سرشار از حماسه‌های شیرمردان و شیرزنانی از تمام اقوام و مذاهب است؛ از [[رئیسعلی دلواری]] و [[میرزا کوچک‌خان جنگلی|میرزا کوچک‌خان]] تا [[ستارخان]] و [[باقرخان]]، از [[سنجرخان وزیری|سنجر]] و محمودخان کردستانی تا [[ثقه الاسلام آذربایجانی]] و [[ناصر دیوان کازرونی]]، از [[بی‌بی مریم بختیاری]] و [[زنان لرده]] تا [[فرنگیس کرمانشاهی|بانو فرنگیس کرمانشاهی]] و دریادار [[بایندر]] و [[حنبل]] [[بلوچ]] که هر یک از گوشه‌ای از این سرزمین، برای حفظ استقلال و تمامیت ارضی ایران، در برابر دشمنان ایستادند و نام ایران را جاودانه کردند. این همبستگی و فداکاری، در بلایای طبیعی نیز به‌روشنی نمایان است؛ هرگاه حادثه‌ای در گوشه‌ای از ایران رخ داده، ایرانیان از هر قوم و مذهبی، به یاری همنوع خود شتافته‌اند و نشان داده‌اند که فارغ از تفاوت‌ها، در برابر مصائب، یکپارچه و متحد هستند.<ref>[http://irdiplomacy.ir/fa/news/2032187/همزیستی-اقوام-راز-ماندگاری-ایران «همزیستی اقوام؛ راز ماندگاری ایران»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی.]</ref>
 
در بزنگاه‌های تاریخی مانند [[انقلاب مشروطه]] علاوه بر فارس‌ها، اقوام دیگری همچون ترک‌های آذربایجان، [[ایل بختیاری|بختیاری‌ها]] و ارمنی‌ها به‌طور مستقیم و عرب‌ها و کردها به‌طور غیرمستقیم نقش داشتند و مفهوم «ایران کشور کثیرالمله» را شکل دادند و توانستند در تدوین [[قانون اساسی]] مشروطه سهیم باشند.<ref>[https://vista.ir/article/231653 «تنوع قومی؛ تهدید یا فرصت؟»، وب‌سایت ویستا.]</ref>
 
پیروزی [[انقلاب اسلامی]] ایران، به‌طور قابل توجهی مرهون وحدت و همبستگی اقوام ایرانی بود که حول ارزش‌های اسلامی و رهبری [[امام خمینی]] متحد شدند. این اتحاد ملی، با انگیزه‌ای الهی و با شعارهایی همچون «الله اکبر»، به سرنگونی رژیم پهلوی انجامید و الگویی برای سایر جنبش‌های اسلامی در جهان شد. نقش و مشارکت فعال اقوام مختلف در این پیروزی انکارناپذیر است و بدون همبستگی آنها، نتیجه انقلاب به مراتب متفاوت‌تر می‌بود.<ref>[https://www.tebyan.net/news/269807/نقش-اقوام-ایرانی-در-پیروزی-انقلاب-اسلامی «نقش اقوام ایرانی در پیروزی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت تبیان.]</ref>
 
در دوران [[جنگ تحمیلی]] نیز ایرانیان صرف نظر از تعلقات قومی، همگی برای دفاع از کشور و انسجام ملی پای کار آمدند و هویت ایرانی را تقویت کردند. این دوره، با تهدید خارجی، شاهد بروز و تقویت هویت ملی ایران و مشارکت همه اقوام بود.<ref>[https://www.jgeoqeshm.ir/article_68919_f783586cf079075827bce7b83fa24260.pdf عادلی و دیگران، «تحوالت قومی در مرزهای ایران قبل و بعد از جنگ تحمیلی: ابعاد و راهکارها»، 1397ش، ص49.]</ref>
 
همچنین تحریکات قومی در جنوب، غرب، شمال و شرق کشور، در سال‌های گذشته با هدف تجزیه کشور صورت گرفت؛ اما در لحظات حساس تاریخی، اتحاد اقوام حول محوریت کشور و نظام اسلامی، توطئه دشمنان را ناکام گذاشت. دفاع جانانهٔ اقوام عرب در جنوب، ترک‌ها و کردها در غرب که در خط مقدم مقابله با عملیات نظامی دشمن قرار داشتند و همچنین سایر اقوام در شمال و شرق کشور گواه این ادعا است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160518162653-10056-15.pdf آرمند و پی‌سوره، «بررسی تعامل و همبستگی اقوام ایرانی در گفتمان اتحاد ملی »، 1395ش، ص5.]</ref> در مطالعه‌ای در خصوص تمایل به شرکت در [[جنگ]]، د۱رصد اقوام ایرانی حاضر بودند در [[جنگ]] احتمالی علیه کشور شرکت کنند که این امر میزان بالای تعلق به ایران را نشان می‌دهد.<ref>[https://jas.ui.ac.ir/article_21441_a56968fb9e5a1ba1f4bf7dced4c710ec.pdf بهشتی و حقمرادی، «احساس تعلق به ایران در میان اقوام ایرانی»،  1396ش، ص37.]</ref>
 
===هویت ملی ایرانی===
وحدت و انسجام ملی، از طریق پیوندهای مشترک و عمومی ایجاد می‌شود که منجر به نوعی همبستگی ملی بین اقوام مختلف می‌شود. این پیوندها هویتی متفاوت از هویت‌های قومی را پدیدمی‌آورند و در نهایت، این هویت ملی است که مبنای همبستگی در سطح کلان جامعه قرار می‌گیرد. اتحاد ملی، به‌معنای یکدست‌سازی کامل افراد جامعه نیست؛ بلکه به این معنا است که با وجود تفاوت‌های قومی، نژادی، مذهبی و جغرافیایی، همه افراد حول محور مشترکات انسانی و الهی و با توجه به منافع ملی و مصالح کشور، گام بردارند و در مواقع بحران، متحد باشند. شکاف‌های قومی و اختلافات سیاسی، به عنوان تهدید جدی برای [[وحدت ملی]]، قدرت و [[امنیت]] کشور تلقی می‌شوند. این اختلافات، به‌ویژه تحریکات قومی باعث تضعیف قدرت ملی می‌شوند. اگر دولت، به‌عنوان رکن اساسی [[امنیت ملی]]، از حمایت مردم بی‌بهره باشد یا به منافع قدرت‌های خارجی وابسته باشد، امنیت ملی به خطر می‌افتد. [[هویت ملی]] ایران بر مبنای عناصری چون زبان، اسلام، تشیع، انقلاب، تاریخ، فرهنگ و سرزمین مشترک تعریف می‌شود که در طول زمان، پیوندی میان ایرانیان ایجاد کرده‌اند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160518162653-10056-15.pdf آرمند و پی‌سوره، «بررسی تعامل و همبستگی اقوام ایرانی در گفتمان اتحاد ملی »، 1395ش، ص1-2 و 4-5]</ref>
 
====زبان، ادبیات و شعر فارسی====
[[زبان فارسی]] فراتر از یک ابزار ارتباطی، به‌عنوان پایه‌ای مستحکم برای هویت و انسجام ملی ایران عمل می‌کند. این زبان نه‌تنها امکان تعامل و تفاهم میان اقوام مختلف را فراهم می‌آورد، بلکه به‌عنوان بستری برای انتقال ارزش‌ها، باورها و میراث فرهنگی غنی این سرزمین، نقش بسیار مهمی در شکل‌گیری [[احساس]] تعلق و همبستگی ملی ایفا می‌کند. هرگونه تضعیف جایگاه زبان فارسی، چه از طریق غفلت در آموزش و ترویج آن و چه به‌واسطه ترویج دیدگاه‌های تفرقه‌آمیز و قوم‌گرایانه، تهدیدی جدی برای یکپارچگی و هویت ملی به‌شمار می‌آید.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8927676/زبان-فارسی-پلی-برای-گفتگو-و-همدلی-میان-اقوام-ایرانی «زبان فارسی؛ پلی برای گفتگو و همدلی میان اقوام ایرانی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>
 
ادبیات مشترک چند هزار ساله ایرانیان، از جمله عوامل مهم هویت‌ساز است. [[شاهنامه]] [[فردوسی]] و علاقه ایرانیان به آن، نمونه‌ای روشن از این پیوند است. با توجه به این که شاهنامه در فرهنگ ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارد، ایرانیان به آن احترام می‌گذارند، نام‌های شاهنامه‌ای بر فرزندان‌شان می‌نهند، با داستان‌های آن آشنا هستند و جغرافیای شاهنامه را با جغرافیای سرزمین خود پیوند می‌دهند. این پیوند نشان‌دهنده تعلق خاطر عمیق ایرانیان به شاهنامه است. از سویی دیگر، تمامی آثار زبان فارسی، فارغ از اینکه در کجا خلق شده‌اند (مانند [[حافظ]] در [[شیراز]] یا [[رودکی]] در ماوراءالنهر)، با زبانی مشترک به هم پیوند خورده‌اند.
 
تنوع فرهنگی در ایران ریشه در درون سرزمین دارد و ناشی از [[مهاجرت]] خارجی نیست؛ برخلاف کشورهایی مانند کانادا و استرالیا که تنوع فرهنگی آنها از ورود مهاجران شکل گرفته است. برای مثال، کردها و ترک‌ها در ایران، در همین سرزمین به کرد و ترک تبدیل شده‌اند. هر دوی این اقوام ریشه در مادها دارند؛ مادهایی که در دشت‌ها سکونت داشتند، ترک‌ها و ساکنان کوه‌ها، کرد شدند و به‌دلیل شرایط جغرافیایی و نقش‌های متفاوت، ویژگی‌های فرهنگی متفاوتی پیدا کردند.<ref>[https://www.irna.ir/news/82939169/ایرانی-ها-بزرگترین-لابی-فرهنگی-جهان-در-دهه-آینده-خواهند-بود «ایرانی‌ها بزرگ‌ترین لابی فرهنگی جهان در دهه آینده خواهند بود»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
 
====دین مشترک====
[[دین]]، چه پیش از اسلام و چه پس از آن، عنصری هویت‌بخش بوده و دین اسلام، مهم‌ترین عامل وحدت‌بخش در ایران محسوب می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160518162653-10056-15.pdf آرمند و پی‌سوره، «بررسی تعامل و همبستگی اقوام ایرانی در گفتمان اتحاد ملی»، 1395ش، ص4-5]</ref> اسلام قادر است امت اسلامی را حول یک محور واحد گرد آورد. این یگانگی، ریشه در کلمه [[توحید]] «لااله‌الاالله» دارد که در میان تمام مذاهب اسلامی به‌عنوان اصلی مشترک و محترم شمرده می‌شود. پیروان مذاهب اسلامی در اصول بنیادین دین هم‌نظرند؛ همگی به‌سوی یک [[قبله]] [[نماز]] می‌گزارند و [[قرآن کریم]] را به‌عنوان [[کتاب]] آسمانی مشترک خود گرامی می‌دارند. هرچند در مباحث کلامی و برخی فروع دین، اختلافاتی وجود دارد. این تفاوت‌ها نباید به جدایی و تفرقه بین مسلمانان منجر شود؛ زیرا دشمنان همواره در صدد سوء استفاده از این اختلافات، به ویژه از طریق دامن زدن به مسائل قومی و مذهبی، برای ایجاد شکاف در صفوف مسلمانان هستند.<ref>[https://www.iscanews.ir/news/1096240/اسلام-اقوام-ایرانی-را-با-هم-متحد-کرده-است «اسلام اقوام ایرانی را با هم متحد کرده است»، باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران.]</ref>
 
====عوامل جغرافیایی و سرزمین مشترک====
ارتباط و وابستگی میان ایرانیان به سرزمین مشترک‌شان، از دیگر عناصر هویت‌ساز است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160518162653-10056-15.pdf آرمند و پی‌سوره، «بررسی تعامل و همبستگی اقوام ایرانی در گفتمان اتحاد ملی»، 1395ش، ص5]</ref> هویت ایرانی بر پایه سرزمین و جغرافیا استوار است؛ نه قومیت و نژاد. ایرانی کسی است که خود و نیاکانش در این سرزمین زیسته‌اند و در فراز و نشیب‌های آن سهیم بوده‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/154448/میزگرد-تنوع-قومی-در-ایران-چالش-ها-و-فرصت-ها هرمیداس باوند و دیگران، «میزگرد: تنوع قومی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، 1381ش، ص341.]</ref>
 
===اعیاد ملی مشترک===
====عید نوروز====
[[نوروز]] جشنی همگانی میان اقوام ایرانی است که نمادهای فرهنگی مشترکی دارند و با آداب‌ورسوم و زبان‌های مختلفی اسامی مختلفی گرفته‌اند. بسیاری از مراسم عید نوروز، با وجود ریشه‌های ملی، در مفاهیم اسلامی نیز مورد تأکید قرار گرفته‌اند. این همخوانی سنت‌ها با مبانی عقلی به تقویت همبستگی ملی و انسجام [[خانواده]] کمک می‌کند. به‌عنوان مثال، دید و بازدید در عید نوروز معادل صله‌رحم است که نه‌تنها اجر و ثواب اخروی دارد، بلکه موجب افزایش محبت و کاهش کدورت‌ها در بین خانواده‌ها می‌شود. سنت‌های دیگری مانند [[خانه تکانی|خانه‌تکانی]] و تهیه لباس نو پیش از عید نوروز نیز بسیار مورد توجه قرار می‌گیرند. یکی دیگر از سنت‌های ملی و مذهبی، رفتن به مزار گذشتگان در پنج‌شنبه آخر سال است. در این روز، خانواده‌ها بر سر مزار نزدیکان خود غذا و شیرینی می‌گذارند و شمع روشن می‌کنند. این عمل نیز در تعلیمات اسلام تأکید شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3933641/آیین-های-نوروزی-از-منظر-اسلام-ریشه-های-مذهبی-و-دینی-عید-نوروز «آیین‌های نوروزی از منظر اسلام/ ریشه‌های مذهبی و دینی عید نوروز»، خبرگزاری مهر.]</ref>
 
برخی رسوم در میان اقوام در عید نوروز عبارت است از.
 
ترک‌ها؛ رسم «تکم و تکم‌چی» (نوروزخوانی با [[عروسک]] تکم)، [[هدیه]] دادن و سفره عید یا خوراکی.
 
کردها؛ «میر نوروزی» (نمایش کمدی در ایام نوروز)، «کوسه‌گردی» (بدرقه کوسه و عروسش با ماسک‌های خنده‌دار) و «هه‌ته‌ری، مه‌ته‌ری» (هدیه گرفتن کودکان).
 
بلوچ‌ها؛ «جشن بهارگاهی»، «سرمه‌سایی» (هدیه [[سرمه]] به دختران)، نام‌گذاری نوزادان متولد شده در نوروز با نام نوروز یا گل‌ها و مراسم «هلک لدیی یا گدام لدیی» (جابه‌جایی سیاه چادرها).
 
گیلک‌ها؛ رسم «نوروزخوانی»، «عروس گولی» و «شال‌اندازان» (نمایش کمدی موزیکال)، قرار دادن قیچی در سفره [[هفت‌سین]] در [[ماسال]] و خودداری [[خانواده]] عزادار از پهن کردن سفره عید.
 
لرها؛ رسم «شوالفه» (مراسم شب عرفه برای [[شادی]] ارواح) و کوچ عشایر بختیاری به سمت مکانی سبزتر.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-ویژه-نامه-63/3281404-نوروز-در-اقوام-ایرانی «نوروز در اقوام ایرانی»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref>
 
====='''سیزده بدر'''=====
[[سیزده بدر]]، [[جشن|جشن بدرقه نوروز]] و آشتی با طبیعت، رسمی مشترک میان اقوام ایرانی است. در این روز، ایرانیان با پناه بردن به طبیعت، شادی خود را تکمیل و [[غم]] را دور می‌کنند. رفتن به دامن صحرا، شوخی و [[بازی]] کردن و شاد بودن از ویژگی‌های این روز است. [[گره زدن سبزه]] به نیت باز شدن گره‌ها و برآورده شدن آرزوها نیز از دیگر رسوم است. حتی اگر خانواده‌ای نتواند تمام روز را در طبیعت بگذراند، تلاش می‌کند زمانی کوتاه را در بعد از ظهر سیزدهم در باغ یا گردشگاهی عمومی سپری کند. سیزده بدر رسمی با قدمت بسیار است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/5550117/سیزده-بدر-رسم-مشترک-همه-ایرانیان «سیزده بدر رسم مشترک همه ایرانیان»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>
 
====شب یلدا====
[[شب یلدا]] یا [[شب چله]] با [[آداب]] و رسوم باستانی خود به‌عنوان عنصر میراث فرهنگی ناملموس ایران در [[یونسکو]] ثبت جهانی شده است. شب یلدا از مهم‌ترین رویدادهای فرهنگی در ایران است و آوازه جهانی دارد. این آیین در میان اقوام مختلف زنده و پاسداری می‌شود. یلدا با رسم زیبای جمع شدن خانواده‌ها و [[شب‌نشینی]] در کنار یکدیگر شناخته می‌شود که به‌عنوان «روز ترویج فرهنگ میهمانی و پیوند با خویشان» توسط شورای فرهنگ عمومی کشور اعلام شده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85329214/شب-چله-آیینی-ایرانی-با-آوازه-جهانی «شب‌چله؛ آیینی ایرانی با آوازه جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
 
====چهارشنبه‌سوری====
جشن [[چهارشنبه سوری|چهارشنبه‌سوری]]، از جشن‌های ملی و باستانی ایرانیان به‌شمار می‌رود. برخی پژوهشگران بر این باورند که این [[جشن]] بازمانده‌ای از جشن فروردگان است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240619/چهارشنبه-سوری مجتهدپور، «چهارشنبه سوری»، 1398ش.]</ref> چهارشنبه‌سوری در ایران با آیین‌های متنوعی همراه است که اغلب زمینه‌ای برای همدلی، دیدار، [[تفریح]] و حل مشکلات است. کوزه‌اندازی، فال‌گوشی، [[قاشق‌زنی]]، [[شال‌اندازی]]، آتش‌بازی و تهیه [[آجیل مشکل‌گشا]] از جمله مراسم‌های سنتی و رایج این شب هستند که برخی از آنها هنوز هم اجرا می‌شوند.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/چارشنبه-سوری دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه چهارشنبه سوری.]</ref>
 
===اعیاد و مناسبت‌های مذهبی مشترک میان اقوام ایرانی===
====عید فطر====
مردم ایران در مناطق مختلف، آیین‌های گوناگونی برای [[عید فطر]] دارند. پخت [[نان]] و [[آش]] مخصوص عید، [[زیارت اهل قبور]] و [[هدیه]] دادن به یکدیگر از رسوم رایج در بین اغلب مردم است. رویت هلال ماه شوال از مهم‌ترین مسائل مربوط به عید فطر است. در گذشته، افرادی برای رویت هلال ماه به بلندی‌ها می‌رفتند و با دیدن ماه، با [[صلوات]]، ساز و [[دهل]] و [[نقاره]] به مردم اطلاع می‌دادند. در برخی مناطق نیز از شلیک توپ یا [[تفنگ]] برای اعلام رویت هلال استفاده می‌کردند. سه روز قبل از عید فطر، زنان [[نان]] عید می‌پزند. این نان در مناطق مختلف با نام‌های متفاوتی شناخته می‌شود؛ در میان ترک‌ها «فطیر بایرامی»، در ترکمن‌ها «قوقون»، در [[سیستان]] «نان قلیفی»، در همدان «کماج فطر» و در [[خراسان]] «کلمپک» نام دارد.
 
در میان اقوام ایرانی، در روز ۲۷ [[رمضان]] برخی افراد پارچه‌های نو می‌خرند و در روز عید فطر آنها را می‌برند. از باقیمانده پارچه‌ها، کیسه‌ای به نام «کیسه برکت» می‌دوزند. زنان این پارچه‌ها را به مساجد برده و به دختربچه‌ها می‌دهند تا کیسه‌ها را بدوزند. سپس، با [[ذکر]] [[دعا]] و صلوات، «کیسه برکت» را بین مردم پخش می‌کنند تا به‌عنوان کیف [[پول]] از آن استفاده کنند؛ زیرا معتقدند این کیسه باعث افزایش پول و [[برکت]] می‌شود.
 
«بحل کردن» (بخشش و گذشت) یک آیین بسیار مهم است که در روز عید فطر در مناطقی از ایران مرسوم است. در گذشته، اگر کدورتی بین خانواده‌ها و افراد پیش می‌آمد، در روز عید فطر با پادرمیانی بزرگترها به‌خاطر اهمیت این روز، از خطای یکدیگر چشم‌پوشی می‌کردند. این آیین در کردستان، سیستان و بلوچستان و بین ترکمن‌ها رواج دارد. در واقع، عید فطر روز آشتی‌کنان است.
 
در میان اقوام مختلف ایران، مردم در صبح عیدفطر بعد از [[نماز]] عید به قبور درگذشتگان می‌روند و در آنجا شیرینی پخش می‌کنند و با ذکرخوانی و صلوات، یاد درگذشتگان را گرامی می‌دارند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1758315/آیین-های-عید-فطر-در-ایران-از-آش-حضرت-عباس-س-تا-کیسه-ی-برکت «آیین‌های عید فطر در ایران؛ از آش حضرت‌عباس (س) تا کیسۀ برکت»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
 
====عید قربان====
در میان اقوام ایرانی [[عید قربان]] از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ایرانیان بنا بر سنت‌های خاص خود، از مدت‌ها قبل از روز عید قربان خود را برای برگزاری جشن آماده می‌کنند و مقدمات این مراسم با خرید حیوان [[قربانی کردن|قربانی]] آغاز می‌شود. انتخاب حیوان قربانی در هر منطقه با توجه به عادات و باورهای خاص آن منطقه انجام می‌گیرد و حیوان قربانی باید با شرایط خاصی برای زمان ذبح، نگهداری و آراسته شود.
 
از جمله آدابی که ایرانیان پیش از عید قربان به آن توجه می‌کنند، خانه‌تکانی، رفت و روب و نظافت است. ایرانیان قربانی خود را در مکان‌های مختلفی انجام می‌دهند. هنگام [[ذبح اسلامی|ذبح]]، اشعار و ادعیه خاصی خوانده می‌شود و قصاب نیز معمولاً شرایط و جایگاه ویژه‌ای دارد. پس از قربانی، براساس رسم مرسوم، گوشت قربانی به‌عنوان [[تبرک]] بین مردم همان ناحیه، به‌ویژه مستمندان توزیع می‌شود. بازی‌های محلی و ارسال هدایا برای نوعروسان نیز از جمله [[آداب]] دیگر جشن قربانی در بین ایرانیان به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/1193536/عید-قربان-در-آینه-اقوام-ایرانی-و-جهان-اسلام «عید قربان در آینه اقوام ایرانی و جهان اسلام»، خبرگزاری مهر.]</ref>
 
====ماه رمضان====
در ماه رمضان اگرچه هر قومی آداب خاص خود را دارد؛ اما [[افطاری|افطار]] جمعی، [[عبادت]]، کمک به نیازمندان و احیای [[شب قدر|شب‌های قدر]]، نمازعید فطر و زکات فطریه از مشترکات همه اقوام ایرانی در ماه [[رمضان]] است. این سنت‌ها نشان‌دهنده همبستگی ملی و دینی ایرانیان است.<ref>[https://www.shabestan.news/news/56525/آداب-و-رسوم-ماه-رمضان-در-مناطق-مختلف-ایران «آداب و رسوم ماه رمضان در مناطق مختلف ایران»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
 
====ماه محرم====
[[عزاداری]] امام حسین اگرچه از مشترکات فرهنگی اقوام مختلف ایرانی است؛ اما هر منطقه با سبک و سیاق منحصربه‌فرد خود این آیین را برگزار می‌کند. اقوام مختلف از شیعیان و حتی بسیاری از غیرشیعیان ایران، هر کدام با حفظ اصالت فرهنگی خود، مراسم ویژه‌ای برای سوگواری [[امام حسین]] دارند. این تنوع در عین وحدت، گویای عمق ارادت ایرانیان به خاندان عصمت است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/214614 «محرم در میان اقوام ایرانی»، وب‌سایت راسخون.]</ref>
 
===سبک زندگی اسلامی-ایرانی مشترک===
سبک زندگی حاکم بر اقوام ایرانی، سبک زندگی مشترک ایرانی-اسلامی است که با درهم آمیختن ارزش‌های ناب دینی و سنت‌های غنی ملی، الگویی جامع و کارآمد برای زندگی سعادتمندانه ارائه می‌دهد. این شیوه زندگی بر چند اصل بنیادین استوار است، از جمله [[اخلاق]] نیکو به‌عنوان سنگ بنای روابط اجتماعی، خانواده به‌عنوان کانون [[تربیت]] و آرامش، [[ساده‌زیستی]] آگاهانه، توجه متوازن به نیازهای مادی و معنوی، پاسداشت ارزش‌های اصیل ملی در چارچوب تعالیم دینی. سبک زندگی ایرانی-اسلامی با حفظ هویت ملی و پایبندی به ارزش‌های اسلامی، توانسته توازنی مطلوب بین سنت و مدرنیته ایجاد کند.<ref>[https://blog.programstore.ir/مقاله-سبک-زندگی-ایرانی-اسلامی/ «مقاله سبک زندگی ایرانی اسلامی- ترکیب فرهنگ، دین و هنر در زندگی»، وب‌سایت مجلۀ پی‌استور.]</ref> منابع تاریخی و اسناد موجود، مؤید برخورداری اکثر اقوام ایرانی از ویژگی‌های شخصیتی و فرهنگی ارزشمندی چون [[شجاعت]]، [[مهمان نوازی|مهمان‌نوازی]] و دیگر فضایل اخلاقی است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/154448/میزگرد-تنوع-قومی-در-ایران-چالش-ها-و-فرصت-ها هرمیداس باوند و دیگران، «میزگرد: تنوع قومی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، 1381ش، ص335.]</ref>
 
====هم‌زیستی مسالمت‌آمیز پیروان مذاهب مختلف====
اسلام، احترام به انسان و جوامع انسانی را اصلی اساسی می‌داند. هر انسانی، صرف‌نظر از هر ویژگی، به صرف انسان بودن، محترم است. جوامع انسانی نیز بر اساس همین حرمت، باید با احترام متقابل با یکدیگر برخورد کنند.<ref>[https://hadith.net/PrintSourceText.aspx?n=3591&e=39502&p=1 احمدی‌جلفایی، «برخورد اسلام با سنت‌های قدیم ملت‌ها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه.]</ref> سرزمین ایران از دوران باستان تاکنون، صحنه هماهنگی و تعامل پیروان ادیان گوناگون بوده است. در دوران پیش از اسلام، امپراتوری ساسانی با وجود رسمیت [[دین]] زرتشتی، پذیرای جوامع یهودی، مسیحی و دیگر ادیان بود. این سنت [[مدارا]] پس از ظهور اسلام در سده هفتم میلادی نیز تداوم یافت. با رسمیت یافتن اسلام در ایران، اقلیت‌های دینی زرتشتی، یهودی و مسیحی نه‌تنها به حیات مذهبی خود ادامه دادند، بلکه به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از ساختار اجتماعی و اقتصادی ایران به ایفای نقش پرداختند.
 
ایران در طول تاریخ همواره کوشیده است وحدت ادیان مختلف را در مواجهه با تغییرات اجتماعی و سیاسی حفظ کند. در دوره [[صفویه]] تشیع مذهب رسمی شد؛ اما حقوق پیروان دیگر مذاهب (اهل سنت) و ادیان (یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان) حفظ شد و آزادی‌های مذهبی نسبی برای آنها فراهم بود. در جمهوری اسلامی ایران حقوق مذاهب دیگر و اقلیت‌های دینی به‌طور رسمی تضمین شده و تلاش‌هایی برای تقویت همبستگی میان پیروان ادیان مختلف انجام گرفته است. قانون اساسی، حقوق اقلیت‌های دینی شناخته‌شده را به رسمیت شناخته و آنها در انجام مراسم دینی خود آزادند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1403082115111/همزیستی-اقوام-سنتی-و-ادیان-الهی-در-ایران-اسلامی-وحدت-یکپارچه-ی «همزیستی اقوام سنّتی و ادیان الهی در ایران اسلامی/ وحدت یکپارچه ایرانیان در بحران‌ها»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
 
سابقه تمدن ایران، این سرزمین را الگویی کم‌نظیر از همزیستی مسالمت‌آمیز اقوام و مذاهب مختلف کرده است. تنوع فرهنگی نه یک چالش، بلکه فرصتی ارزشمند برای جامعه ایرانی محسوب می‌شود که طی قرن‌ها توانسته با حفظ تنوع قومی و مذهبی، وحدت ملی را تقویت کند.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/605045/همزیستی-اقوام-و-مذاهب-نماد-همگرایی-و-انسجام-ایرانیان «همزیستی اقوام و مذاهب؛ نماد همگرایی و انسجام ایرانیان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> '''ا'''ین [[همزیستی]] دیرینه، بستری برای شکوفایی فرهنگی بی‌نظیر فراهم آورده که همچون ستونی استوار، پیکره جامعه ایرانی را در طول تاریخ استحکام بخشیده است. در مقاطع حساس تاریخی، این انسجام میان اقوام و ادیان مختلف، عاملی تعیین‌کننده در حفظ تمامیت ارضی و استقلال کشور بوده و به نماد همدلی ملی بدل شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1403082115111/همزیستی-اقوام-سنتی-و-ادیان-الهی-در-ایران-اسلامی-وحدت-یکپارچه-ی «همزیستی اقوام سنّتی و ادیان الهی در ایران اسلامی/ وحدت یکپارچه ایرانیان در بحران‌ها»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
 
==اقوام ایرانی در دنیای معاصر و آینده==
====تأثیر مدرنیزاسیون و شهرنشینی====
مطالعات نشان می‌دهد که اقوام ایرانی تحت تأثیر مدرنیزاسیون و پدیدهٔ [[شهرنشینی]] عصر حاضر و تحت تأثیر عوامل اقتصادی اجتماعی و به‌دلیل فرصت‌های اشتغال، درآمد و امکانات بهتر یا تحصیلات، به شهرهای بزرگی مانند [[تهران]]، [[اصفهان]] یا [[مشهد]] [[مهاجرت]] می‌کنند. اقوام ساکن در مناطق روستایی یا شهرهای کوچک و استان‌های مرزی به‌دلیل فقر اقتصادی و بیکاری به کلان‌شهرها [[مهاجرت]] می‌کنند که سبب افزایش تراکم در شهرهای بزرگ و به‌هم خوردن توازن جمعیتی در نقاط مختلف کشور می‌شود.<ref>[https://sdata.ir/articles/بررسی-عوامل-مهاجرت-داخلی-و-خارجی-و-تأثیر-آنها-بر-تراکم-جمعیت/ جدیدی، «بررسی عوامل مهاجرت داخلی و خارجی و تأثیر آنها بر تراکم جمعیت»، وب‌سایت اس‌دیتا.]</ref>
 
افراط در سمت‌گیری به‌سوی مدرنیته موجب شده است که بسیاری از آداب‌ورسوم فرهنگی یا کم‌رنگ و فراموش شوند یا تغییراتی پیدا کنند که آنها را از فلسفه و کارکرد اصلی‌شان دور کند. رسومی مانند چهارشنبه‌سوری، [[نوروز]] و مراسم [[مراسم عروسی|عروسی]] که دارای فلسفه و کارکردهای مثبت بوده‌اند، امروزه هزینه‌های مادی و معنوی زیادی را به جامعه تحمیل می‌کنند. ملتی با پیشینه‌ای غنی در تمدن بشری، دانش، ادبیات، علم، فلسفه و دین، به‌جای بهره‌گیری از آن برای ساختن فرهنگی اصیل، در حال جایگزینی جشن‌ها و آداب بیگانه مانند [[ولنتاین]]، [[جشن طلاق]] و [[ازدواج سفید]] با فرهنگ هفت هزار ساله خود است.


این جایگزینی، [[پیوند خانوادگی]] را به نابودی می‌کشاند. عده‌ای این بحران هویتی را [[مدرنیته]] می‌پندارند. [[بحران فرهنگی]] از آنجا ناشی می‌شود که عده‌ای با تقلید صرف از غرب به دنبال سعادت هستند، گروهی دیگر در پی احیای دوران طلایی ایران باستان هستند و برخی نیز در تلاشند تا اسلام را از مظاهر ملی‌گرایی پاک کنند. در این میان، فرهنگ وارداتی و ضد فرهنگ، بنیان‌های هویتی هر جامعه، شامل مذهب، تاریخ، آداب و رسوم، زبان و ادبیات را نابود می‌کند.<ref>[https://konarsandal.ir/1397/01/21/بررسی-عوامل-کم-رنگ-شدن-سنت-ها-و-فرهنگ-ها/ «بررسی عوامل کم رنگ شدن سنت‌ها و فرهنگ‌های اصیل ایرانی/ به قلم محیا احمدی»، پایگاه تحلیلی‌خبری کنارصندل.]</ref>
== اقوام ایرانی در کشورهای همسایه ==
آن دسته از [[اقوام ایرانی]] که در نقاط حاشیه‌ای و مرزهای ایران ساکن هستند، عموماً خود را بخشی جدایی‌ناپذیر از ملت و دولت ایران می‌دانند. بسیاری از واحدهای پیرامونی اقوام ایرانی که امروزه خارج از مرزهای ایران قرار دارند، با میل طبیعی خود از ایران جدا نشده‌اند؛ بلکه سیاست‌های بین‌المللی و رقابت‌های سیاسی قدرت‌های منطقه‌ای سبب جدایی آنها از ایران شده است.<ref>[https://www.jgeoqeshm.ir/article_68919_f783586cf079075827bce7b83fa24260.pdf عادلی و دیگران، «تحوالت قومی در مرزهای ایران قبل و بعد از جنگ تحمیلی: ابعاد و راهکارها»، 1397ش، ص33.]</ref> در همین چارچوب، بخشی از مردمان ترکمنستان در آسیای مرکزی دارای اشتراکات قومی با ترکمن‌های ایران دارند. همین اشتراک قومی و زبانی و فرهنگی دربارهٔ مردم جمهوری آذربایجان و بخشی از نقاط شرقی ترکیه با ناحیه ترک‌نشین شمال غربی ایران وجود دارد.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_95514_2fe828b6fa83f89970a4c6c212a94a3a.pdf زارعی، «نقش هویت قومی در همبستگی ملی پس از انقلاب اسلامی؛ رویکردی چندفرهنگی»، 1398ش، ص50.]</ref> بلوچ‌ها نیز در جنوب‌شرق ایران چنین وضعیتی داردند. بیشتر [[بلوچ]]‌ها در ولایت‌های [[ولایت نیمروز|نیمروز]]، [[ولایت هلمند|هلمند]]، [[ولایت قندهار|قندهار]] و [[ولایت فراه|فراه]] در [[افغانستان]] و ایالت بلوچستان در [[پاکستان]] زندگی می‌کنند که سکونت‌گاه آنها مرز مشترک با [[ایران]] دارد.<ref>[https://lib.eshia.ir/12293/12/139 بلوک‌باشی، «بلوچ»، دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی در وب‌سایت کتاب‌خانۀ مدرسۀ فقاهت، 1399ش، ج12، ص139.]</ref> تداوم کردهای ایران نیز به کشورهای [[عراق]]، [[ترکیه]] و [[سوریه]] می‌رسد؛ در عراق شهرهای اربیل، سلیمانیه و دهوک و بخش‌هایی از استان‌های نینوا، دیاله، کرکوک و صلاح‌الدین، از جمله مناطقی هستند که مردم کردزبان در آنها ساکن‌اند. اکثریت کردهای ترکیه نیز در شرق این کشور ساکن هستند؛ اما جمعیت قابل توجهی از آنها در سراسر فلات آناتولی تا کرانه‌های دریای مدیترانه، به‌ویژه در استان‌های مرکزی مانند قونیه، نیز پراکنده‌اند. در ترکیه، کردها عمدتاً پیرو مذهب سنی و در حد اقلیت، پیرو مذهب علوی هستند. کردهای سوریه عمدتاً در جنوب مرز با ترکیه و در امتداد خط اتوبان مرزی ساکن هستند و با کردهای ترکیه در ارتباط‌اند.<ref>افشار سیستانی، تاریخ تمدن اقوام آریایی، 1387ش؛ سعیدیان، سرزمین و مردم ایران، 1377ش.</ref>


====جایگاه اقوام در سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌های توسعه کشور====
== پیوندهای اقوام ایرانی ==
جایگاه قومیت‌های مختلف در قوانین، برنامه‌ها و سیاست‌گذاری‌های نظام جمهوری اسلامی همواره مورد توجه قرار گرفته است. نظام جمهوری اسلامی ایران در اسناد بالادستی خود از جمله [[قانون اساسی]]، [[سند تحول آموزش و پرورش]] و برنامه‌های توسعه کشور، رویکردی جامع و فراگیر نسبت به اقوام ایرانی اتخاذ کرده است. این رویکرد بر مبنای چند اصل اساسی استوار است:
[[پرونده:اقوام ایرانی۲۵.png|جایگزین=تصویر میرزا کوچک‌خان|بندانگشتی|آخرین تصویر از میرزا کوچک‌خان]]
اقوام ایرانی همواره حافظ مرزهای ایران بوده‌اند و تاریخ ایران سرشار از شواهد دفاع این اقوام از میهن است؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/154448/میزگرد-تنوع-قومی-در-ایران-چالش-ها-و-فرصت-ها هرمیداس باوند و دیگران، «میزگرد: تنوع قومی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، 1381ش، ص334.]</ref> [[رئیس‌علی دلواری]]، [[میرزا کوچک‌خان جنگلی|میرزا کوچک‌خان]]، [[ستارخان]]، [[باقرخان]]، [[سنجرخان وزیری]]، [[محمودخان دزلی]]، [[علی ثقةالاسلام تبریزی|ثقةالاسلام تبریزی]]، [[ناصر دیوان کازرونی]]، [[بی‌بی مریم بختیاری]]، [[حماسه زنان لرده|زنان لرده]]، [[فرنگیس حیدرپور|فرنگیس کرمانشاهی]]، [[غلام‌علی بایندر|دریابان بایندر]] و [[حنبل]] [[بلوچ]] که هر یک در گوشه‌ای از این سرزمین، برای حفظ استقلال و تمامیت ارضی ایران، در برابر دشمنان ایستادند. این همبستگی و فداکاری، در بلایای طبیعی نیز به‌روشنی نمایان است؛ هرگاه حادثه‌ای در گوشه‌ای از ایران رخ داده، ایرانیان از هر قوم و مذهبی، به یاری همنوع خود شتافته‌اند و نشان داده‌اند که فارغ از تفاوت‌ها، در سختی‌ها، یکپارچه هستند.<ref>[http://irdiplomacy.ir/fa/news/2032187/همزیستی-اقوام-راز-ماندگاری-ایران «همزیستی اقوام؛ راز ماندگاری ایران»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی.]</ref>


احترام به تنوع مذهبی؛ با وجود رسمیت مذهب اثنی‌عشری، سایر مذاهب اسلامی و اقلیت‌های دینی به رسمیت شناخته شده و از حقوق قانونی برخوردارند. هدف از این سیاست، ایجاد [[وحدت]] و همدلی بین پیروان مذاهب مختلف در راستای تشکیل امت واحده اسلامی است.
در [[جنبش مشروطه]] علاوه بر فارس‌ها، اقوام دیگری همچون ترک‌های آذربایجان، [[ایل بختیاری|بختیاری‌ها]] و ارمنی‌ها به‌طور مستقیم و عرب‌ها و کردها به‌طور غیرمستقیم نقش داشتند و مفهوم «ایران کشور کثیرالمله» را شکل دادند و توانستند در تدوین [[قانون اساسی مشروطه]] سهیم باشند.<ref>[https://vista.ir/article/231653 «تنوع قومی؛ تهدید یا فرصت؟»، وب‌سایت ویستا.]</ref> پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] نیز مرهون همبستگی اقوام ایرانی بود که حول ارزش‌های اسلامی و رهبری [[امام خمینی]] متحد شدند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/269807/نقش-اقوام-ایرانی-در-پیروزی-انقلاب-اسلامی «نقش اقوام ایرانی در پیروزی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت تبیان.]</ref> در دوران [[جنگ ایران و عراق|جنگ تحمیلی هشت‌ساله]] نیز ایرانیان صرف‌نظر از تعلقات قومی، برای دفاع از کشور تلاش کردند.<ref>[https://www.jgeoqeshm.ir/article_68919_f783586cf079075827bce7b83fa24260.pdf عادلی و دیگران، «تحوالت قومی در مرزهای ایران قبل و بعد از جنگ تحمیلی: ابعاد و راهکارها»، 1397ش، ص49.]</ref> همچنین تحریکات قومی در مناطق مرزی ایران، به‌دلیل اتحاد اقوام<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160518162653-10056-15.pdf آرمند و پی‌سوره، «بررسی تعامل و همبستگی اقوام ایرانی در گفتمان اتحاد ملی »، 1395ش، ص5.]</ref> و میزان بالای احساس تعلق آنها به ایران، ناکام مانده است.<ref>[https://jas.ui.ac.ir/article_21441_a56968fb9e5a1ba1f4bf7dced4c710ec.pdf بهشتی و حقمرادی، «احساس تعلق به ایران در میان اقوام ایرانی»،  1396ش، ص37.]</ref>


تأکید بر اصل برابری؛ هیچ قوم یا نژادی بر دیگری برتری ندارد و هرگونه تبعیض قومیتی در نظام جمهوری اسلامی مردود است. تمامی اقوام ایرانی از حقوق و فرصت‌های برابر برخوردارند.
=== هویت ملی ===
[[همبستگی اجتماعی]] از طریق پیوندهای عمومی در سطح کلان جامعه، [[هویت ملی]] را فراتر از [[هویت قومی|هویت‌های قومی]] پدیدمی‌آورد. همه افرادی که احساس تعلق به یک هویت ملی را دارند با وجود تفاوت‌های قومی، نژادی، مذهبی و جغرافیایی، در چارچوب منافع ملی و مصالح کشور، گام برمی‌دارند. [[هویت ایرانی|هویت ملی ایرانیان]] بر مبنای [[زبان فارسی]] و تاریخ، فرهنگ و سرزمین مشترک تعریف می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160518162653-10056-15.pdf آرمند و پی‌سوره، «بررسی تعامل و همبستگی اقوام ایرانی در گفتمان اتحاد ملی »، 1395ش، ص1-2 و 4-5]</ref> [[هویت ایرانی]] بر پایه سرزمین استوار است؛ نه قومیت و نژاد. ایرانی کسی است که خود و نیاکانش در این سرزمین زیسته‌اند و در فراز و نشیب‌های آن سهیم بوده‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/154448/میزگرد-تنوع-قومی-در-ایران-چالش-ها-و-فرصت-ها هرمیداس باوند و دیگران، «میزگرد: تنوع قومی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، 1381ش، ص341.]</ref>


ارزش‌گذاری به تنوع فرهنگی؛ تنوع قومی به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از میراث فرهنگی ایران گرامی داشته می‌شود. به مقوله تکثر قومیت در ایران نگاه فرصت‌آمیز وجود دارد.
=== آیین‌ها ===
[[پرونده:اقوام ایرانی۲۶.jpg|جایگزین=آیین نوروزی تکم‌خوانی در فرهنگ آذری‌ها|بندانگشتی|اجرای آیین نوروزی تکم‌خوانی در فرهنگ آذری‌ها]]
[[نوروز]]، جشن نوروز<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3933641/آیین-های-نوروزی-از-منظر-اسلام-ریشه-های-مذهبی-و-دینی-عید-نوروز «آیین‌های نوروزی از منظر اسلام/ ریشه‌های مذهبی و دینی عید نوروز»، خبرگزاری مهر.]</ref> و سنت‌های نوروزی،<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-ویژه-نامه-63/3281404-نوروز-در-اقوام-ایرانی «نوروز در اقوام ایرانی»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref> [[سیزده‌به‌در]] با رفتن به دامن دشت و صحرا،<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/5550117/سیزده-بدر-رسم-مشترک-همه-ایرانیان «سیزده بدر رسم مشترک همه ایرانیان»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> [[شب یلدا]] و [[شب‌نشینی]] در [[جشن شب یلدا]]،<ref>[https://www.irna.ir/news/85329214/شب-چله-آیینی-ایرانی-با-آوازه-جهانی «شب‌چله؛ آیینی ایرانی با آوازه جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> چهارشنبه‌سوری<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240619/چهارشنبه-سوری مجتهدپور، «چهارشنبه سوری»، 1398ش.]</ref> و سنت‌های آن ازجمله آیین‌ها و نمادهای فرهنگی مشترک میان اقوام ایرانی است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/چارشنبه-سوری دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه چهارشنبه سوری.]</ref> اعیاد اسلامی مانند عید فطر<ref>[https://www.shabestan.news/news/1758315/آیین-های-عید-فطر-در-ایران-از-آش-حضرت-عباس-س-تا-کیسه-ی-برکت «آیین‌های عید فطر در ایران؛ از آش حضرت‌عباس (س) تا کیسۀ برکت»، خبرگزاری شبستان.]</ref> و عید قربان،<ref>[https://www.mehrnews.com/news/1193536/عید-قربان-در-آینه-اقوام-ایرانی-و-جهان-اسلام «عید قربان در آینه اقوام ایرانی و جهان اسلام»، خبرگزاری مهر.]</ref> [[روزه‌داری]] در [[رمضان|ماه رمضان]] و سنت‌های آن مانند [[افطاری]] و [[سحری]]، از آیین‌های دینی مشترک میان اقوام مسلمان در ایران است که بخش اصلی جمعیت را در این کشور تشکیل داده‌اند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/56525/آداب-و-رسوم-ماه-رمضان-در-مناطق-مختلف-ایران «آداب و رسوم ماه رمضان در مناطق مختلف ایران»، خبرگزاری شبستان.]</ref> [[عزاداری]] به‌مناسبت شهادت [[امام حسین]] در [[ماه محرم]] نیز اگرچه از آیین‌های مذهبی ویژه [[شیعیان]] است، اما بسیاری از ایرانیان غیرشیعه و غیرمسلمان نیز در این سوگواری آیینی با شیعیان، همراهی می‌کنند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/214614 «محرم در میان اقوام ایرانی»، وب‌سایت راسخون.]</ref>


رسمیت فرهنگ‌های قومی در چارچوب فرهنگ ملی؛ فرهنگ‌های قومی در کنار فرهنگ ملی به رسمیت شناخته شده و مورد حمایت قرار می‌گیرند. با این حال، هرگونه گرایش ناسیونالیستی افراطی که منجر به تفرقه و تهدید وحدت ملی شود، با اصول اسلامی و منافع ملی در تعارض است.
=== سبک زندگی ===
سبک زندگی در اقوام ایرانی به‌صورت عمومی بر [[اخلاق‌مداری]] در [[روابط اجتماعی]]، [[خانواده‌گرایی]]، [[ساده‌زیستی]] و توجه متوازن به [[آسایش]] و [[آرامش]]، استوار است.<ref>[https://blog.programstore.ir/مقاله-سبک-زندگی-ایرانی-اسلامی/ «مقاله سبک زندگی ایرانی اسلامی- ترکیب فرهنگ، دین و هنر در زندگی»، وب‌سایت مجلۀ پی‌استور.]</ref> منابع و اسناد به‌صورت تاریخی به [[شجاعت]]، [[مهمان نوازی|مهمان‌نوازی]] و زیست اخلاقی در بسیاری از اقوام ایرانی اشاره کرده‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/154448/میزگرد-تنوع-قومی-در-ایران-چالش-ها-و-فرصت-ها هرمیداس باوند و دیگران، «میزگرد: تنوع قومی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، 1381ش، ص335.]</ref> همچنین ایرانیان از [[تاریخ ایران باستان|دوران باستان]] تا [[ورود اسلام به ایران]] و پس از رسمیت یافتن [[مذهب شیعه]]، [[همزیستی]] پیروان ادیان و مذاهب گوناگون را تجربه کرده‌اند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1403082115111/همزیستی-اقوام-سنتی-و-ادیان-الهی-در-ایران-اسلامی-وحدت-یکپارچه-ی «همزیستی اقوام سنّتی و ادیان الهی در ایران اسلامی/ وحدت یکپارچه ایرانیان در بحران‌ها»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> [[تنوع فرهنگی]] نیز فرصتی ارزشمند برای جامعه ایرانی محسوب می‌شود که همواره [[همبستگی اجتماعی]] را تقویت<ref>[https://defapress.ir/fa/news/605045/همزیستی-اقوام-و-مذاهب-نماد-همگرایی-و-انسجام-ایرانیان «همزیستی اقوام و مذاهب؛ نماد همگرایی و انسجام ایرانیان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> و بستر [[شکوفایی فرهنگی]] را فراهم کرده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1403082115111/همزیستی-اقوام-سنتی-و-ادیان-الهی-در-ایران-اسلامی-وحدت-یکپارچه-ی «همزیستی اقوام سنّتی و ادیان الهی در ایران اسلامی/ وحدت یکپارچه ایرانیان در بحران‌ها»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>


تلاش برای رفع تبعیض و توانمندسازی جوامع محلی؛ دولت موظف است با رفع محرومیت‌ها و تبعیض‌ها، توزیع عادلانه فرصت‌ها و واگذاری مسئولیت‌های محلی به مردم، زمینه مشارکت فعال‌تر اقوام مختلف در اداره امور کشور را فراهم سازد.
== فرصت‌ها و چالش‌های اقوام ایرانی ==
مطالعات نشان می‌دهد که [[اقوام ایرانی]] امروزه در جستجوی فرصت‌های اشتغال، درآمد و امکانات بهتر یا تحصیلات بالاتر، به شهرهای بزرگی مانند [[تهران]]، [[اصفهان]] یا [[مشهد]] [[مهاجرت]] می‌کنند.<ref>[https://sdata.ir/articles/بررسی-عوامل-مهاجرت-داخلی-و-خارجی-و-تأثیر-آنها-بر-تراکم-جمعیت/ جدیدی، «بررسی عوامل مهاجرت داخلی و خارجی و تأثیر آنها بر تراکم جمعیت»، وب‌سایت اس‌دیتا.]</ref> در این وضعیت، بسیاری از آداب‌ورسوم یا کم‌رنگ و فراموش شده‌اند یا از کارکرد اصلی‌شان فاصله گرفته‌اند. رسم‌هایی مانند [[چهارشنبه‌سوری]]، [[جشن نوروز]] و [[مراسم عروسی]] که دارای کارکردهای مثبت بوده‌اند، امروزه هزینه‌های مادی و معنوی زیادی را به اقوام ایرانی تحمیل می‌کنند.<ref>[https://konarsandal.ir/1397/01/21/بررسی-عوامل-کم-رنگ-شدن-سنت-ها-و-فرهنگ-ها/ «بررسی عوامل کم رنگ شدن سنت‌ها و فرهنگ‌های اصیل ایرانی/ به قلم محیا احمدی»، پایگاه تحلیلی‌خبری کنارصندل.]</ref>


در مجموع، نظام جمهوری اسلامی ایران با اتخاذ این رویکرد، به دنبال ایجاد جامعه‌ای یکپارچه، عادلانه و پویا است که در آن همه اقوام ایرانی با حفظ هویت فرهنگی خود، در پیشرفت و آبادانی کشور سهیم باشند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/395073/الزامات-سیاستگذاری-فرهنگی-اقوام-راهبردهای-برگرفته-از-اسناد-بالادستی-و-دیدگاه-های-ذینفعان-مطالعه-موردی-قوم-کرد- مهدوی‌کنی و صادقی‌زاده، «الزامات سیاست‌گذاری فرهنگی اقوام راهبردهای برگرفته از استاد بالادستی و دیدگاه‌های ذینفعان (مطالعۀ موردی قوم کرد)»، 1397ش، ص101.]</ref>
امروزه [[نظام جمهوری اسلامی ایران]] به‌دنبال ایجاد جامعه‌ای یکپارچه، عادلانه و پویا است که در آن همه اقوام ایرانی با حفظ هویت فرهنگی خود، در پیشرفت و آبادانی کشور سهیم باشند. در این چارچوب، تنوع قومی به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از میراث فرهنگی ایران گرامی داشته می‌شود و تکثر قومیت در ایران به‌مثابه یک فرصت دیده می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/395073/الزامات-سیاستگذاری-فرهنگی-اقوام-راهبردهای-برگرفته-از-اسناد-بالادستی-و-دیدگاه-های-ذینفعان-مطالعه-موردی-قوم-کرد- مهدوی‌کنی و صادقی‌زاده، «الزامات سیاست‌گذاری فرهنگی اقوام راهبردهای برگرفته از استاد بالادستی و دیدگاه‌های ذینفعان (مطالعۀ موردی قوم کرد)»، 1397ش، ص101.]</ref>
* حضور اقوام در مناطق مرزی، به حفظ و حراست از مرزها کمک می‌کند.
* ایران از مزیت تنوع ژنتیکی و استعدادهای بالقوه آنها بهره‌مند است.
* تنوع فرهنگی به‌عنوان سدی در برابر جهانی‌سازی فرهنگی، به حفظ و تداوم فرهنگ و تمدن ایرانی کمک می‌کند.
* وابستگی اقوام به زادگاه خود، [[زندگی]] در مناطق با شرایط دشوار را ممکن ساخته و توزیع فضایی [[جمعیت]] را تسهیل می‌کند.
* مراودات فرهنگی با قومیت‌های مشابه در کشورهای همسایه، زمینه‌ساز پیوند فرهنگی ایران می‌شود و علایق مشترک این قومیت‌ها، بستر مناسبی برای تعاملات اقتصادی ایجاد می‌کند.
* تحولات داخلی اقوام می‌تواند بر اقوام آن‌سوی مرز تأثیر گذاشته و حوزه نفوذ و تأثیرگذاری ایران را گسترش دهد.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1497659700000884160/فرصت‌های-تنوع-قومیت-در-ایران?lang=fa «فرصت‌های تنوع قومیت در ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref>


====نقش رسانه‌ها و فضای مجازی====
در جوامع چند قومیتی، رسانه‌ها نقش بسزایی در همگرایی اقوام دارند و دسترسی به اطلاعات و ارتباطات جهانی به آشنایی و فهم عمیق‌تر هویت‌های قومی و ملی یاری می‌رساند.<ref>[https://www.jccs.ir/article_23951.html خرازی آذر و دیگران، «تأثیر استفاده از رسانه‌های جمعی و اجتماعی بر همگرایی بین قومی در ایران»، 1395ش، ص70.]</ref> امروزه اقوام ایرانی می‌توانند از رسانه‌ها برای بیان دغدغه‌ها و خواسته‌های خود استفاده کنند و رسانه‌ها به اقوام کمک می‌کنند تا از یک‌سو مؤلفه‌های هویتی خود مانند [[زبان]]، [[موسیقی]] و آداب‌ورسوم را تقویت کنند<ref>[https://csr.basu.ac.ir/article_4516.html عبداله‌زاده و دیگران، «نقش رسانه‌های اجتماعی در آیندۀ هویت‌های قومی ایرانی»، 1400ش، ص341-345.]</ref> و از سوی دیگر با ترویج ارزش‌های ملی موجب همگرایی اقوام ایرانی شوند.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1470469/چگونه-احساس-تعلق-به-هویتی-ایرانی-را-در-جوانان-رشد-دهیم مظاهری، «چگونه احساس تعلق به هویتی ایرانی را در جوانان رشد دهیم؟»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref>
رسانه‌ها نقشی دوگانه در ایجاد وفاق ملی ایفا می‌کنند. از یک سو، می‌توانند با برجسته‌سازی موضوعات ملی و تقویت هویت ایرانی-اسلامی، به انسجام ملی کمک کنند و از سوی دیگر، با تمرکز بر مسائل قومی و تشدید اختلافات اجتماعی، وحدت ملی را تضعیف کنند. ضروری است رسانه‌ها، به‌ویژه صداوسیما، با تمرکز بر نقاط مشترک و هویت ملی، به جای بزرگ‌نمایی اختلافات، زمینه نقد سازنده و افزایش آگاهی عمومی را فراهم آورند و با رویکردی برابر و در چارچوب قانون اساسی، به رقابت‌های سیاسی بین گروه‌ها و جناح‌های مختلف نگاه کنند.<ref>[https://www.irna.ir/news/81064611/اقوام-ایرانی-و-وفاق-ملی «اقوام ایرانی و وفاق ملی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>


جهانی‌شدن، به‌عنوان یک فرایند فراگیر و یکپارچه، با استفاده از ابزارهایی نظیر اینترنت، در برخی موارد کارکردهای هویت‌سازی ملی را تضعیف کرده است. این امر به شکل‌گیری هویت‌های فراملی و چندپاره کمک کرده و همزمان هویت‌جویی‌های قومی را تقویت کرده است. در نتیجه، [[احساس]] تعلق و وفاداری برخی افراد به هویت ملی کاهش یافته و کشورها با بحران هویت ملی مواجه شده‌اند. ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده و هویت ملی آن با چالش‌های ناشی از فرایند جهانی‌شدن روبرو شده است. بنا بر دیدگاه کارشناسان برای مقابله با چالش‌های هویتی ناشی از جهانی‌شدن، ایران نیازمند یک استراتژی رسانه‌ای قوی است.
== نگاه اسلام به تفاوت‌های قومیتی ==
 
اسلام، تفاوت‌های قومی و قبیله‌ای را فرصتی برای شناخت متقابل انسان‌ها می‌داند؛<ref>سوره حجرات، آیه ۱۳.</ref> این تنوع، از هرج‌ومرج در جامعه جلوگیری می‌کند؛ اما اسلام با هرگونه برتری‌جویی بر اساس نسب و قبیله مخالف است و [[تقوا]] را تنها معیار برتری می‌داند. اسلام با تعصب جاهلیت مبارزه می‌کند و هدفش، وحدت جهانی مسلمانان از هر نژاد و قوم و قبیله است.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۲۱۰.</ref> از دیدگاه [[امام خمینی]]، حمایت از قومیت بر مبنای حق‌طلبی، مورد تأیید و نشانه کمال انسانی است.<ref>خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۱۴۶.</ref> او ملیت را در چارچوب اسلام می‌پذیرد و به [[وطن]] احترام می‌گذارد؛ اما ملی‌گرایی ناسازگار با فرهنگ اسلامی را که باعث تفرقه شود، نمی‌پذیرد.<ref>خمینی، صحیفه امام، ج۱۵، ص۴۷۱.</ref>
این استراتژی باید بر اتصال به شبکه‌های ارتباطی جهانی و حضور فعال و رقابتی در عرصه بین‌المللی متمرکز باشد. همزمان مدیریت کانال‌های ارتباطی نظیر اینترنت برای معرفی و اشاعه عناصر فرهنگی و هویتی ایران ضروری است. رسانه ملی (صداوسیما) نیز باید با بازنگری در سیاست‌ها، بهره‌گیری از متخصصان هویت ملی و تاریخ و پرداختن به مؤلفه‌های هویت ملی در برنامه‌های خود، به تقویت [[احساس]] تعلق ملی کمک کند. با توجه به تنوع قومی ایران، دولت باید در سیاست‌های هویتی خود، اصل «وحدت در کثرت» را رعایت کند.<ref>[https://journals.abru.ac.ir/article_30265_2e7675df6f109443a659951cd233cae6.pdf عباس‌زادۀ مرزبالی، «چالش‌های هویت ملی در عصر جهانی‌شدن (با نگاهی به ایران)»، 1396ش، ص101-103.]</ref>
 
رسانه‌های جمعی نقش مهمی در نزدیک کردن سلیقه‌ها، خواسته‌ها و انتظارات جامعه دارند که به آن همگن‌سازی گفته می‌شود. این نقش در نزدیک کردن طرز فکر و نگرش مخاطبان متعلق به قومیت‌های مختلف نیز مؤثر است. در جوامع چند قومیتی، رسانه‌ها نقش بسزایی در همگرایی اقوام در سطوح اجتماعی و فرهنگی دارند.<ref>[https://www.jccs.ir/article_23951.html خرازی آذر و دیگران، «تأثیر استفاده از رسانه‌های جمعی و اجتماعی بر همگرایی بین قومی در ایران»، 1395ش، ص70.]</ref> رسانه‌های اجتماعی لزوماً باعث همگون‌سازی فرهنگی نمی‌شوند؛ اما اقوام ایرانی می‌توانند از این رسانه‌ها برای بیان فرهنگ، دغدغه‌ها و خواسته‌های خود استفاده کنند. رسانه‌های اجتماعی به اقوام کمک می‌کنند تا مؤلفه‌های هویتی خود (زبان، [[موسیقی]]، [[آداب]] و رسوم) را تقویت کنند و در بسیج قومی و ایجاد هماهنگی میان اعضای پراکنده اقوام نقش داشته باشند. در این راستا افزایش سواد رسانه‌ای برای مقابله با تأثیرات منفی فرهنگ‌های بیگانه، بهبود زیرساخت‌های اینترنتی در مناطق محروم برای دسترسی اقوام و تقویت سیاست‌های فرهنگی مبتنی بر تنوع و پرهیز از تبعیض از سوی کارشناسان توصیه می‌شود.<ref>[https://csr.basu.ac.ir/article_4516.html عبداله‌زاده و دیگران، «نقش رسانه‌های اجتماعی در آیندۀ هویت‌های قومی ایرانی»، 1400ش، ص341-345.]</ref>
 
====نقش نسل جوان====
نقش نسل [[جوانی|جوان]] در تعامل با هویت‌های قومی و ملی در عصر ارتباطات، پیچیده و دوسویه است. از یک سو، دسترسی بی‌سابقه به اطلاعات و ارتباطات جهانی می‌تواند به آشنایی و فهم عمیق‌تر هویت‌های قومی و ملی کمک کند. از سوی دیگر، این ارتباطات گسترده، می‌تواند منجر به تردید و انحلال هویت‌های قومی و بومی شود.
 
بسترهای نوین ارتباطی، با وجود قابلیت‌های مثبت برای ترویج فرهنگ دینی ایران، در حال حاضر به‌دلیل فقدان فرهنگ استفاده درست و [[برنامه‌ریزی]] ناکافی نهادهای فرهنگی و دینی، عمدتاً کارکرد منفی دارند. این امر، با کاهش نقش والدین، [[خانواده]] و نهادهای دینی در هویت‌سازی جوانان، منجر به افزایش [[مصرف‌گرایی]]، نسبی‌گرایی، فردگرایی و [[لذت‌جویی|لذت‌گرایی]] در میان آنان شده و در نتیجه هویت ملی و دینی آنها را تضعیف می‌کند. نتیجه عینی ضعف هویت در سال‌های اخیر، جذابیت سبک [[زندگی]] غربی برای جوانان ایرانی و فاصله گرفتن آنان از سبک زندگی ایرانی-اسلامی است.
 
این امر سبب شده است که [[احساس]] تعلق به هویت‌های قومی، ملی، امتی و جهانی، افتخار به تاریخ و گذشته، حفظ یکپارچگی اجتماعی و ارزش‌های ایرانی-اسلامی که مؤلفه‌های کلیدی سبک زندگی ایرانی-اسلامی هستند، جای خود را به فردگرایی، خانواده‌گریزی، مصرف‌گرایی، شتاب‌زدگی و تنوع‌طلبی بدهند. برای مقابله با شرایط موجود و آماده‌سازی نسل جوان برای دفاع از فرهنگ و ارزش‌های بومی، اقدامات زیر ضروری است:
 
ایجاد [[غرور]] ملی؛ مسئولان باید شرایطی را در ابعاد مختلف فراهم کنند که مایه افتخار هر ایرانی باشد. وقتی فرد احساس کند کشورش در عرصه جهانی مورد احترام است، به ارزش‌های ملی و دینی خود افتخار می‌کند.
 
دعوت عملی به ارزش‌ها؛ دعوت جوانان به ارزش‌های ایرانی-اسلامی باید با عمل مسئولان همراه باشد. تناقض بین گفتار و عمل مسئولان و فرزندان‌شان در فضای مجازی، تأثیر منفی بر باور جوانان دارد.
 
تقویت رسانه‌ها؛ تقویت رسانه‌های تصویری، صنعت فیلم، انیمیشن و بازی‌های کامپیوتری برای ترویج ارزش‌ها و سبک زندگی ایرانی-اسلامی ضروری است. استفاده از رسانه ابزاری قدرتمند برای فرهنگ‌سازی است.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1470469/چگونه-احساس-تعلق-به-هویتی-ایرانی-را-در-جوانان-رشد-دهیم مظاهری، «چگونه احساس تعلق به هویتی ایرانی را در جوانان رشد دهیم؟»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref>
 
====فرصت‌های تنوع قومی در ایران====
تنوع قومیتی در ایران، هم در ابعاد داخلی و هم خارجی، فرصت‌های قابل توجهی را ایجاد می‌کند. در بُعد داخلی، حضور اقوام مختلف در مناطق مرزی، با آشنایی عمیق آنها با جغرافیا و اقلیم خاص این نواحی، به حفظ و حراست از مرزها کمک شایانی می‌کند. علاوه بر این، ایران با در اختیار داشتن اقوام گوناگون، از مزیت تنوع ژنتیکی و استعدادهای بالقوه آنها بهره‌مند است. تنوع فرهنگی همچنین به‌عنوان سدی در برابر جهانی‌سازی فرهنگی عمل کرده و به حفظ و تداوم فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی کمک می‌کند.
 
همچنین علایق اقوام به زادگاه خود، [[زندگی]] در مناطق با شرایط دشوار را ممکن ساخته و توزیع فضایی [[جمعیت]] را تسهیل می‌کند. در بُعد خارجی، مراودات فرهنگی با قومیت‌های مشابه در کشورهای همسایه، زمینه‌ساز پیوند فرهنگی ایران می‌شود و علایق مشترک این قومیت‌ها، بستر مناسبی برای تعاملات اقتصادی ایجاد می‌کند. ایجاد شبکه‌ای از عوامل قومی در کشورهای هدف نیز به کسب اخبار و اطلاعات کمک کرده و در نهایت، تحولات داخلی اقوام می‌تواند بر اقوام آن‌سوی مرز تأثیر گذاشته و حوزه نفوذ و تأثیرگذاری ایران را گسترش دهد.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1497659700000884160/فرصت‌های-تنوع-قومیت-در-ایران?lang=fa «فرصت‌های تنوع قومیت در ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref>
 
==نگاه اسلام به قومیت‌ها==
اسلام، تفاوت‌های قومی و قبیله‌ای را فرصتی برای شناخت متقابل انسان‌ها می‌داند و آن را ضروری می‌شمارد؛ زیرا این تنوع، از هرج و مرج در جامعه جلوگیری می‌کند؛ اما اسلام با هرگونه برتری‌جویی بر اساس نسب و قبیله مخالف است و تقوا را تنها معیار برتری می‌داند. اسلام با تعصب جاهلیت مبارزه می‌کند و هدفش، وحدت جهانی مسلمانان از هر نژاد و قوم و قبیله است.
 
از دیدگاه [[امام خمینی]]، حمایت از قومیت خود بر مبنای حق‌طلبی و رد باطل، مورد تأیید و نشانه کمال انسانی است؛ اما اگر حمایت صرفاً بر اساس تعصبات قومی و بدون توجه به حق صورت گیرد، این نوعی تعصب جاهلی است که مورد نکوهش قرار می‌گیرد. او ملیت را در چارچوب اسلام می‌پذیرد و از ملت ایران دفاع می‌کند و دفاع از کشورهای اسلامی را واجب می‌داند. امام خمینی به [[وطن]] احترام می‌گذارد؛ اما ملی‌گرایی را که در تضاد با اسلام باشد و باعث تفرقه میان مسلمانان شود، نمی‌پذیرد.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/قومیت «قومیت»، ویکی امام‌خمینی.]</ref>


=پانویس=
=پانویس=
خط ۳۰۷: خط ۲۲۶:
=منابع=
=منابع=
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* احمدی‌جلفایی، حمید، «برخورد اسلام با سنت‌های قدیم ملت‌ها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه، تاریخ بازدید: ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* احمدی جلفایی، حمید، «برخورد اسلام با سنت‌های قدیم ملت‌ها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه، تاریخ بازدید: ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* احمدی، کامیل، «از مرز تا مرز»، لندن، مهری، ۱۳۹۹ش.
* احمدی، کامیل، «از مرز تا مرز»، لندن، مهری، ۱۳۹۹ش.
* «آداب خاص عزاداری مردم لرستان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۷ش.
* «آداب خاص عزاداری مردم لرستان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۷ش.
خط ۳۶۱: خط ۲۸۰:
* جعفری، پریسا، «اقوام ایرانی»، در وب‌سایت بازده، تاریخ بازدید: ۲۴ خرداد ۱۴۰۱ش.
* جعفری، پریسا، «اقوام ایرانی»، در وب‌سایت بازده، تاریخ بازدید: ۲۴ خرداد ۱۴۰۱ش.
* حاجیانی، ابراهیم، «نسبت هویت ملی با هویت قومی در میان اقوام ایرانی»، مجلهٔ جامعه‌شناسی ایران، شمارهٔ ۳، مهر ۱۳۸۷ش.
* حاجیانی، ابراهیم، «نسبت هویت ملی با هویت قومی در میان اقوام ایرانی»، مجلهٔ جامعه‌شناسی ایران، شمارهٔ ۳، مهر ۱۳۸۷ش.
* خالدی، نوراحمد، «معرفی اقوام عمدهٔ افغانستان – هزاره‌ها»، وی‌سایت لمر، تاریخچه درج مطلب: ۲۲ ژانویه ۲۰۲۴.
* خاوری، محمدتقی، مردم هزاره و خراسان بزرگ، تهران، عرفان، ۱۳۸۵ش، ص۱۶۰–۱۷۲.
* خرازی آذر، زهرا و دیگران، «تأثیر استفاده از رسانه‌های جمعی و اجتماعی بر همگرایی بین قومی در ایران»، مطالعات فرهنگ ارتباطات، شمارهٔ ۳۴، شهریور ۱۳۹۵ش.
* خرازی آذر، زهرا و دیگران، «تأثیر استفاده از رسانه‌های جمعی و اجتماعی بر همگرایی بین قومی در ایران»، مطالعات فرهنگ ارتباطات، شمارهٔ ۳۴، شهریور ۱۳۹۵ش.
* خاوری، محمدتقی، مردم هزاره و خراسان بزرگ، تهران، عرفان، ۱۳۸۵ش، ص۱۶۰–۱۷۲.
* خمینی، سید روح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
* خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
* «درآمدی بر مردم‌شناسی موسیقی ترکمن»، وب‌سایت ادارهٔ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «درآمدی بر مردم‌شناسی موسیقی ترکمن»، وب‌سایت ادارهٔ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «در مورد بلوچ در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک، تاریخ بازدید: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «در مورد بلوچ در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک، تاریخ بازدید: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
خط ۴۳۶: خط ۳۵۸:
* معینی یوسفی، مجتبی، «هویت ملی و هویت قومی»، وب‌سایت مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۶ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* معینی یوسفی، مجتبی، «هویت ملی و هویت قومی»، وب‌سایت مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۶ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «مقاله سبک زندگی ایرانی اسلامی- ترکیب فرهنگ، دین و هنر در زندگی»، وب‌سایت مجلهٔ پی‌استور، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۳ش.
* «مقاله سبک زندگی ایرانی اسلامی- ترکیب فرهنگ، دین و هنر در زندگی»، وب‌سایت مجلهٔ پی‌استور، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۳ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
* «منوی غذای شهر سوخته: دلمه‌ماهی با تخم غاذ و نان کنجدی همراه ماءالشعیر و خربزه»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۳۸۹ش.
* «منوی غذای شهر سوخته: دلمه‌ماهی با تخم غاذ و نان کنجدی همراه ماءالشعیر و خربزه»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۳۸۹ش.
* «موسیقی آذربایجان»، وب‌سایت آوای چکاوک، تاریخ بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «موسیقی آذربایجان»، وب‌سایت آوای چکاوک، تاریخ بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
خط ۴۶۴: خط ۳۸۷:
* یوسفی، جعفر، «هنرها و صنایع‌دستی قوم لر»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۸ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
* یوسفی، جعفر، «هنرها و صنایع‌دستی قوم لر»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۸ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}
{{ایران-افقی}}
{{انسان}}
[[رده:اقوام ایرانی]]
[[رده:اهالی ایران]]
[[رده:جامعه ایران]]
[[رده:هویت ملی]]

نسخهٔ کنونی تا ۱۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۱۲

اقوام ایرانی
اقوام مختلف ایرانی با لباس های محلی
اقوام مختلف ایرانی با لباس های محلی


عنوان اصلیاقوام ایرانی
شاخه علمیمردم‌شناسی، جامعه‌شناسی، مطالعات فرهنگی
نوع مفهومگروه‌های قومی
معنای اصطلاحیمجموعه‌ای از گروه‌های انسانی با ویژگی‌های زبانی، فرهنگی، مذهبی و تاریخی متمایز که در چارچوب سرزمین ایران زندگی کرده و در عین تنوع، هویت ملی مشترک ایرانی را شکل می‌دهند
حوزه کاربردمطالعات قومی، فرهنگی و اجتماعی ایران
گستره جغرافیاییایران
مرتبط باقومیت، هویت قومی، هویت ملی، قوم‌شناسی، مردم‌نگاری
اهمیتشکل‌دهندهٔ تنوع فرهنگی ایران و در عین حال عامل تقویت هویت ملی، همبستگی اجتماعی و پیوند تاریخی ایرانیان
زیرنویس عنوانگروه‌های متنوع و متکثر انسانی با هویت مشترک ایرانی

اقوام ایرانی؛ گروه‌های متنوع و متکثر انسانی با هویت مشترک ایرانی.

ایران مجموعه‌ای از اقوام مختلف شامل فارس، ترک، کرد، لر، بلوچ، ترکمن، عرب، گیلک، مازنی و سیستانی را در خود جای داده است. هر یک از این قوم‌ها با ویژگی‌های زبانی، فرهنگی، مذهبی و تاریخی متمایز، بخشی از هویت پیچیده و چندلایه این سرزمین را شکل می‌دهند. اقوام ایرانی با وجود این تنوع، قرن‌ها در چارچوب یک سرزمین مشترک و تحت حکومت‌های متمرکز یا غیرمتمرکز تاریخی، زیسته‌اند. مهم‌ترین عوامل وحدت‌بخش و شکل‌دهنده هویت ملی و فراگیر در ایران، اشتراک در تاریخ و سرنوشت مشترک از دوران باستان تا انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، زبان و ادبیات فارسی به عنوان زبان مشترک و حامل فرهنگ، دین اسلام و مذهب تشیع به عنوان کانون اصلی هویت‌ساز، سرزمین و جغرافیای مشترک و اعیاد و مناسک ملی-مذهبی مشترک مانند نوروز، محرم و عید فطر بوده‌اند. این مشترکات، همزیستی مسالمت‌آمیز و انسجام اجتماعی را در طول تاریخ برای اقوام ایرانی ممکن ساخته است. در دوران معاصر، نظام جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر قانون اساسی، بر برابری حقوقی همه اقوام، احترام به تنوع فرهنگی در چارچوب وحدت ملی و مبارزه با هرگونه تبعیض و نژادپرستی پای فشرده است. با این حال، چالش‌هایی مانند تبعیضات تاریخی، محرومیت نسبی برخی مناطق، جهانی‌شدن و رسانه‌های نوین می‌توانند بر این انسجام تأثیر بگذارند. از منظر صاحب‌نظران، آینده همبستگی ملی ایران در گرو تدوین و اجرای سیاست‌های عادلانه توسعه‌ای، تقریب مذاهب، مدیریت هوشمندانه فضای مجازی و ترویج گفت‌وگوی سازنده بین اقوام در پرتو اصول اسلامی و منافع ملی است، به‌گونه‌ای که تنوع قومی نه به‌عنوان تهدید، بلکه به عنوان فرصتی برای غنای فرهنگی و تقویت اقتدار ملی شناخته شود.

تعریف

قوم را مجموعه‌ای از افراد یا گروه‌های انسانی دانسته‌اند که بر اثر گسترش یک یا چند خانواده پیوسته به وجود آمده‌اند. عموماً این مجموعه دارای نژاد، زبان، فرهنگ، دین، مذهب، زیست‌بوم،[۱] پیشینهٔ تاریخی و آداب‌ورسوم مشترک هستند که این نوع اشتراک‌ها قومیت را تشکیل می‌دهند.[۲] امروزه اصطلاح قوم بیشتر در دو حوزه دانشی شامل مطالعه اقوام یا قوم‌شناسی (به انگلیسی: Ethnology) و مردم‌نگاری (به انگلیسی: Ethnography)، مورد توجه است.[۳]

هویت قومی، ملیت و هویت ملی ازجمله واژه‌های مرتبط با قوم و قومیت شمرده می‌شوند. ملیت به رابطهٔ حقوقی و قانونی فرد با یک ملت یا دولت اشاره دارد و بیانگر عضویت رسمی در یک کشور است.[۴] هویت قومی به احساس تعلق و شناسایی با گروهی خاص بر اساس اشتراکات نژادی، زبانی، فرهنگی یا تاریخی اشاره دارد. این نوع هویت بر پایه ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی مشترک میان اعضای یک گروه شکل می‌گیرد. هویت ملی نیز بیانگر احساس تعلق و یگانگی با یک واحد سیاسی است که در آن فرد خود را بخشی از جامعه‌ای بزرگتر می‌داند. شکل‌گیری این هویت علاوه بر حضور فیزیکی در یک جغرافیای سیاسی، نیازمند پذیرش قلبی و روانی نظام سیاسی حاکم است و اقوام مختلف را در خود جای داده است.[۵]

تعهد به هویت ملی ارتباط مستقیمی با احساس هویت قومی دارد و می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.[۶] هویت ملی در میان اقوام ایرانی از جایگاه مستحکمی برخوردار است و ایرانیان ضمن تعلق خاطر به هویت قومی، به هویت ملی مشترک نیز پایبند هستند. در این چارچوب، زبان محلی، اقتصاد منطقه‌ای، تنوع مذهبی و خرده‌فرهنگ‌های قومی، فرصتی برای تقویت همبستگی ملی شمرده می‌شوند.[۷]

تاریخچه

نقش‌برجسته‌ای هخامنشی از سده پنجم پیش از میلاد
نقش‌برجسته‌ای هخامنشی از سده پنجم پیش از میلاد که در آن یک سرباز مادی در پشت سر یک سرباز پارسی به تصویر کشیده شده است.

در پی مهاجرت گروه‌های مختلف آریایی از مناطق شمالی به فلات ایران، آنها در مناطق مختلف این سرزمین پهناور، پراکنده شدند و به‌تدریج با ساکنان بومی درآمیختند. آریایی‌ها به سه گروه متمایز مادها، پارس‌ها و پارت‌ها تقسیم شدند و همچون مثلثی، بخش‌های غرب، جنوب و شرق فلات ایران را در سیطره خود گرفتند. پژوهشگران سیر تمدنی آریایی‌ها و تشکیل جوامع منسجم فرهنگی و سیاسی آنها را تا هزاره پنجم پیش از میلاد و دوران نوسنگی، بررسی کرده‌اند. آریایی‌ها در هزاره چهارم پیش از میلاد با ویژگی‌های جسمانی ممتاز همچون اندام درشت و متناسب، پوست روشن، چهره‌های زیبا، موهای روشن و همچنین توانایی‌های نظامی چشمگیر، تمدن پیشرفته و سبک زندگی مستقر از اقوام همجوار خود متمایز بودند. جوامع آریایی، اقتصاد و معیشت خود را بر دامداری و کشاورزی استوار کردند. مادها که در گستره‌ای وسیع از شمال زاگرس تا دشت‌های مرکزی ایران سکونت داشتند، اولین حکومت آریایی را برپا کردند. بررسی دقیق گزارش‌ها و کتیبه‌های مربوط به اقوام ایرانی در دوران باستان نشان می‌دهد که روابط میان اقوام ایرانی بیشتر مبتنی برهم‌ترازی بوده و تمامی اقوام از جایگاه و موقعیتی کمابیش برابر برخوردار بوده‌اند.[۸]

ورود اسلام به ایران

با ورود اسلام به ایران‌زمین، اقوام ایرانی کاملاً از این آیین اثر پذیرفتند[۹] و به‌ویژه آموزه‌های اسلام دربارهٔ عدالت و برابری قومی، نژادی و زبانی، اقوام ایرانی را به سوی اسلام جذب کرد.[۱۰] در آن زمان، حکومت ساسانی با نارضایتی عمیق ایرانیان روبرو بود و دین زرتشت نیز به‌دلیل فساد موبدان، دیگر مورد اعتقاد قلبی مردم ایران نبود. ایرانیان با پذیرش دین اسلام، برای پیشرفت این دین تازه، تلاش فراوانی کردند و تاریخ، ادبیات، سیاست و تمدن اقوام ایرانی با اسلام درآمیخت.[۱۱]

عکس شیخ صفی‌الدین اردبیلی جد بزرگ پادشاهان صفوی
نگاره‌ای از شیخ صفی‌الدین اردبیلی جد بزرگ پادشاهان صفوی در کنار مریدان

حکومت صفوی با رسمیت‌بخشیدن به مذهب تشیع دوازده‌امامی (۹۰۷ق)[۱۲] این مذهب را به عامل مهمی در وحدت ملی ایرانیان تبدیل کرد و مرزهای فرقه‌ای و قومی را تحت‌الشعاع قرار داد. این اقدام پاسخ به نیاز جامعه ایرانی به هویتی مستقل در مقابل امپراتوری عثمانی و ازبکان بود. مهاجرت علمای شیعه جبل‌عامل از لبنان به ایران، هویت شیعی را در تاروپود جامعه ایرانی تنید.[۱۳] حکومت ایران در این دوره می‌کوشید تا مشارکت و همراهی اقوام مختلف را با سیاست‌های مسالمت‌آمیز و مبتنی بر تفاهم، جلب کند.[۱۴]

مبارزان نهضت مشروطه - ستارخان و باقرخان
مبارزان نهضت مشروطه در تبریز؛ ستارخان و باقرخان نیز در میان آنها هستند.

حکومت قاجار از حمایت برخی اقوام به‌ویژه آذربایجانی‌ها و ایجاد پیوندهای دینی و فرهنگی با آنها، علیه اقوام دیگر استفاده می‌کردند. این الگو نوعی بازی قدرت و استفاده ابزاری از تنوع قومی برای تثبیت سلطه به‌شمار می‌آید.[۱۵] رویکردهای سرکوبگرانه برای تحکیم قدرت مرکزی و جلوگیری از شورش‌های قومی، بی‌توجهی به حقوق از دست‌رفته اقوام[۱۶] منجر به ایجاد و تشدید شکاف‌های قومی در ایران شده و زمینه را برای ناآرامی‌ها و شورش‌های قومی علیه قاجار فراهم ساخت؛ به‌طوری که اقوام مختلف در جنبش مشروطیت نقش‌آفرینی کردند.[۱۷]

دوران معاصر

جشن کشف حجاب در قم در دوره رضا شاه
جشن کشف حجاب در قم در دوره رضا شاه

حکومت پهلوی (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش) اگرچه خواستار شکل‌گیری یک دولت ملی و فراگیر بود، اما گفتمان برتری‌طلبانه رضاخانی با شعار «یک ملت، یک نژاد، یک زبان» به همبستگی اقوام ایرانی ضربه زد.[۱۸] صاحب‌نظران، حکومت پهلوی را در ایجاد پیوند میان مؤلفه‌های هویت ملی، باورهای دینی و مدرنیته ناکام می‌دانند. محمدرضا پهلوی با شعار باستان‌گرایی، به تقابل با نهادهای مذهبی دامن زد و در پی سرکوب نظام‌مند خرده‌فرهنگ‌های قومی برآمد.[۱۹]

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر اصل کرامت انسانی از تمرکز بر قومیت خاص فاصله گرفته و به سمت مشارکت همه‌جانبه اقوام ایرانی در پیشرفت و آبادانی ایران حرکت کرده است.[۲۰]

تنوع زبانی و گویشی اقوام ایرانی

گوناگونی زبان‌ها و گویش‌ها از ویژگی‌های بارز جامعه ایرانی است؛ به‌طوری که امروزه ۷۵ زبان و گویش مختلف در ایران وجود دارد.[۲۱] این تنوع زبانی، بازتاب‌دهندهٔ پیشینه تاریخی پربار و غنای فرهنگی این سرزمین دانسته می‌شود. امروزه استان آذربایجان غربی دارای بیشترین گوناگونی گویش‌های محلی در میان استان‌های ایران است.[۲۲] گویش، فرم خاصی از یک زبان با ویژگی‌های واژگانی، دستوری و آوایی است. یک گویش می‌تواند شامل چندین لهجه باشد.[۲۳]

زبان اما چارچوب کلی‌تری است که گویش‌های مختلف را دربرمی‌گیرد و ممکن است به‌عنوان نماد هویت ملی یا سیاسی یک کشور عمل کند. گویش‌ها نشان‌دهندهٔ تنوع فرهنگی درون یک خانوادهٔ زبانی‌اند. زبان‌های فارسی، تاتی، کردی، لری، بلوچی، مازندرانی و گیلکی، خانواده زبان‌های ایرانی را تشکیل می‌دهند و هر کدام دارای انواع گویش هستند. لهجهٔ تهرانی به‌عنوان لهجهٔ معیار زبان فارسی در ایران شناخته شده و در رسانه‌های ملی استفاده می‌شود.[۲۴]

گونه‌های مختلف گویش‌ها و لهجه‌ها در زبان اقوام ایرانی عبارت است از:

  • لهجه‌های تهرانی، اصفهانی، شیرازی و کرمانی در زبان فارسی؛
  • لهجه‌های رشتی، لاهیجانی، رودسری، و آستانه‌ای در زبان گیلکی؛[۲۵]
  • لهجه‌های تبریزی، قره‌داغی، یامچی، ارومیه، مراغه، اردبیل، زنجان و همدان در زبان ترکی؛[۲۶]
  • گویش‌های کرمانجی، سورانی، زازاکی و گورانی در زبان کردی؛[۲۷]
  • گویش‌های رخشانی (راسکری)، سراوانی، لاشاری، کریمی، ساراوی و مکرانی در زبان بلوچی؛[۲۸]
  • شیب‌آبی و پشت‌آبی دو لهجهٔ مهم گویش سیستانی؛[۲۹]
  • گویش‌های خرم‌آبادی، چگنی، بروجردی، ملایری، سیلاخوری، گاپله‌ای، بالاگریوه‌ای، تویسرکانی، ملکی، بویراحمدی، کهگیلویه‌ای و ممسنی، بختیاری، شولی، لیراوی، بهمئی و یاسوجی در زبان لری.[۳۰]

دسته‌بندی اقوام ایرانی

مهم‌ترین عامل در تنوع قومی ایرانیان، زیست‌بوم است. فلات ایران دارای مناطق کویری، کوهستانی جلگه‌ای و جنگلی است. این تنوع اقلیم سبب تفاوت‌های فرهنگی و اقتصادی شده است.[۳۱] اقوام ایرانی به فارس، ترک، کُرد، لُر، بلوچ، ترکمن، عرب، گیلکی، مازنی و سیستانی تقسیم شده‌اند.[۳۲]

فارس

فارس‌ها اصلی‌ترین گروه قومی ایران هستند و عمدتاً در مناطق مرکزی و بخش‌هایی از شمال شرق ایران سکونت دارند. آنها جمعیت غالب بسیاری از کلان‌شهرهای ایران ازجمله تهران، اصفهان، مشهد، شیراز، کرج، اراک، یزد، کرمان و بخش‌هایی از استان‌های سمنان، بوشهر، خراسان شمالی، خراسان جنوبی، قزوین و همدان را تشکیل می‌دهند.[۳۳] فارس‌ها پیرو مذهب شیعه دوازده امامی هستند؛ هرچند در برخی مناطق مرزی، اقلیت‌های سنی‌مذهب نیز به این زبان سخن می‌گویند.[۳۴]

ترک

زنان و مردان ایل قشقایی-سیاه‌چادر عشایری
زنان و مردان ایل قشقایی در فضای داخلی سیاه‌چادر عشایری
مجید شهریاری؛ دانشمند هسته‌ای ایران
مجید شهریاری؛ دانشمند برجسته هسته‌ای ایران و از نخبگان علمی اهل زنجان.

ترک‌ها دومین گروه قومی بزرگ ایران محسوب می‌شوند و عمدتاً در شمال غرب کشور از استان‌های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل تا زنجان و قزوین ساکن هستند و حضور آنها تا همدان و غرب گیلان نیز گسترش یافته است. جمعیت قابل توجهی از ترک‌ها در شهرهای بزرگی مانند تهران، قم و اراک نیز زندگی می‌کنند. این قوم از جایگاه اجتماعی ممتازی در ایران برخوردار بوده و نخبگان آن در عرصه‌های سیاسی، فکری، مذهبی، علمی و فرهنگی نقش برجسته‌ای ایفا کرده‌اند. اگرچه ترک‌ها در زبان با فارس‌ها متفاوت هستند؛ اما در مذهب شیعه با اکثریت ملت ایران اشتراک دارند.[۳۵] پیشینه حضور ترک‌ها در فلات ایران به پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد. هون‌ها و ساواران از گروه‌های اولیه ترکان هستند که در شمال‌غربی ایران و قفقاز ساکن شدند.[۳۶]

کرد

مردان کرد با لباس سنتی - نوروز روستای بیساران
مردان کرد با لباس سنتی در جشن نوروز در روستای بیساران استان کردستان

قوم کرد سومین گروه جمعیتی از ملت ایران محسوب می‌شوند. در حال حاضر، کردهای ایران به‌طور عمده در غرب کشور ازجمله استان کردستان، جنوب آذربایجان غربی و برخی از مناطق استان‌های کرمانشاه و ایلام زندگی می‌کنند.[۴۷] کردها بخشی از اقوام آریایی هستند که از حدود چهار هزار سال پیش در مناطق کردنشین امروزی سکونت داشته‌اند.[۴۸] زبان کردی با لهجه‌های کرمانجی، سورانی، زرزا، گورانی و کلهر از لحاظ ساختار و ریشه، جزو شاخه‌های زبان‌های ایرانی هندواروپایی به‌شمار می‌آید.[۴۹] بخشی از کردهای ایران به‌ویژه در استان کردستان پیرو مذهب شافعی و بخشی دیگر ازجمله در استان کرمانشاه و استان ایلام پیرو مذهب شیعه هستند.[۵۰] طریقت‌های قادریه، نقشبندیه، اهل حق و یزیدی‌ها، از جمله طریقت‌های کُردزبانان در ایران هستند.[۵۱]

لر

زنان و مردان لر - سیاه‌چادر عشایر
زنان و مردان لر در کنار سیاه‌چادر عشایر

قوم لر در غرب و جنوب‌غربی ایران زندگی می‌کنند و بیشتر آنها عشایر کوچ‌نشین هستند.[۶۵] زبان لری، نزدیک‌ترین زبان به فارسی محسوب می‌شود و قوم لر بیشترین تجانس مذهبی، زبانی و فرهنگی را با حکومت‌های مرکزی در ایران داشته است.[۶۶] لرها عموماً پیرو مذهب شیعه هستند.[۶۷] قوم لر در یک دسته‌بندی کلان، به دو شاخه لر بزرگ و لر کوچک، تقسیم می‌شود. لر بزرگ عمدتاً در استان‌های کهگیلویه و بویراحمد، فارس، بوشهر، چهارمحال و بختیاری، بخشی از اصفهان، بخشی از خوزستان و قسمتی از لرستان پراکنده‌اند. طوایف لر کوچک نیز در استان لرستان، پشت‌کوه (استان ایلام)، جنوب کرمانشاه، استان همدان و شهرستان اندیمشک در خوزستان زندگی می‌کنند. لرستان کوچک به دو منطقه پیشکوه در استان لرستان امروزی و پشت‌کوه در استان ایلام تقسیم می‌شود. لر بزرگ نیز به دو شاخه بختیاری و لرهای کهگیلویه و بویراحمد یا به‌طور کلی لرهای سربند و لرهای زیربند تقسیم می‌شود. لر بزرگ که بخش عمده‌ای از قوم لر را تشکیل می‌دهد، زیرگروه‌های مختلفی دارد که مهم‌ترین آنها ایلاتی چون بختیاری، بویراحمد، ممسنی، طیبی، چرام و لیراوی هستند.[۶۸]

بلوچ

زنان و مردان بلوچ با لباس محلی
زنان و مردان بلوچ با لباس محلی

بیشتر مردم بلوچ در استان سیستان و بلوچستان زندگی می‌کنند؛ اما گروه‌هایی از این قوم در خراسان، هرمزگان، یزد، بندرلنگه و استان گلستان نیز سکونت دارند.[۸۲] در متون دوره هخامنشی و کتیبه بیستون، از قوم بلوچ با نام‌های گدوزیا و گدروچ یاد شده و در شاهنامه نیز، بارها به این قوم اشاره شده است. بسیاری از پژوهش‌ها بر ریشه ایرانی و آریایی قوم بلوچ تأکید دارند.[۸۳] مردم بلوچ به زبان بلوچی سخن می‌گویند که دارای شش گویش اصلی به نام‌های رخشانی (سرحدی)، راوانی، لاشاری، کیچی، ساحلی و سلیمانی است.[۸۴] اکثر مردم بلوچ مسلمان و پیرو مذهب حنفی هستند.[۸۵]

  • مردم بلوچ ماه رمضان را با آداب و رسوم متنوع، بسیار گرامی می‌دارند و در پایان این ماه، عید فطر را نیز با شکوه فراوان برگزار می‌کنند.[۸۶]
  • بلوچ‌ها مراسم عزاداری در ماه محرم را پرشور برگزار می‌کنند و به‌ویژه آش نذری دلگ عاشوری (هفت دهلی) را به این مناسبت تهیه می‌کنند.[۸۷]
  • بلوچ‌ها به‌مناسبت درگذشت اقوام و نزدیکان، مراسم سوگواری ویژه‌ای با نام پرسه برگزار می‌کنند.[۸۸]
  • مردان بلوچ از پاک (عمامه) و مُسر (دستمال شبیه عمامه)، کلاه سوپی (ویژه مسجد و زمان عبادت) و چکن‌دوز (کلاه دست‌دوز اعیانی)، لنگ (پارچه‌ای دور گردن)، جامگ (پیراهن گشاد) و گنج‌پراک (زیرپیراهن)، پاجاکم (شلوار گشاد چین‌دار) و سرین‌بند (کمربند پارچه‌ای/ نخ‌باف برای شلوار)، شال (کت مخصوص زمستان) و کُرو (جوراب پشمی برای زمستان) در پوشش خود استفاده می‌کنند. به‌عنوان کفش نیز از سواس و پوزا، دوبند و کوش استفاده می‌کنند.[۸۹]
  • زنان بلوچ از جامک و پاجامک، سریک (نوعی روسری از چادر بزرگ‌تر) و تکو (نوعی چارقد) در پوشش خوداستفاده می‌کنند. پوشاک زنان از پارچه‌های مرغوب نخی و ابریشمی و با رنگ‌های مختلف تهیه می‌شود. همچنین لباس‌های زنان بلوچ با سوزن‌دوزی، بلوچ‌دوزی، پریواردوزی و آیینه‌دوزی تزیین می‌شود.[۹۰]
  • سوزن‌دوزی بلوچی، شهرتی جهانی دارد. سفال‌گری، حصیربافی، سکه‌بافی، زرگری و قالی‌بافی نیز از دیرباز میان قوم بلوچ رواج داشته است.[۹۱]
  • بلوچ‌ها دارای تنوع غذایی بالایی هستند، ازجمله تباهگ، چنگالی، بت ماش، نان تیموش و پکوره.[۹۲]
  • بازی‌های محلی قوم بلوچ که معمولاً به‌صورت گروهی و در جشن‌های عمومی انجام می‌شوند، عبارت‌اند از: کپگ، کاتلی، پلیلگ، پشت‌مه‌پشت، هذک چیردیکا، چادرپیردیکا، مجول، تل، بوتگ‌چوند، چوک، لپار، نه‌داری، کستی، دهتک، سارگ، جوجو، چل، کلان شتیک، گول، کلاه‌چل‌چل، چل‌بازی، چوب‌بازی، کیچ‌زور، بازی کَبَدی، سرخ‌پری، زردپری، پادشاه وزیر، کشتی کج‌گردان، اشکاتیلی، لگوش، تیت، هلاری، خسوخسو، توطن‌سواری، دلکی، کپگ و شترسواری.[۹۳]
  • موسیقی بلوچی، با شباهت فراوان به موسیقی هندی، در جشن‌های عروسی و اعیاد اجرا می‌شود. این موسیقی با سازهایی چون دهل، سرنا، طبل، قیچک، تنبورگ، رباب، بانچو، نی، کوزه و دینبوک نواخته شده و با اشعار و ترانه‌های فولکلور آمیخته می‌شود.
  • رقص بلوچی دارای تنوعی از جمله دوچاپی، سه‌چاپی، لنکی، کوپکو و لیوا است. معروف‌ترین این رقص‌ها، دوچاپی است که نمادی از همبستگی بلوچ‌ها به‌شمار می‌رود. رقص با چرخیدن و کف‌زدن منظم شروع می‌شود و با افزایش سرعت ریتم موسیقی، سرعت چرخیدن نیز بیشتر می‌شود.[۹۴]

ترکمن

لباس محلی مردان ترکمن
چهار مرد ترکمن از بخش راز و جرگلان در استان خراسان شمالی

ترکمن‌های ایران بیشتر در جنوب شرقی دریای خزر و در ترکمن‌صحرا و اطراف رودخانهٔ اترک و گرگان‌رود سکونت دارند. سکونت‌گاه قوم ترکمن در ایران، بخش شمالی استان گلستان و منطقهٔ راز و جرگلان شهرستان بجنورد در استان خراسان شمالی است. از شهرهای مهم ترکمن‌ها در ایران می‌توان بندر ترکمن، گنبد کاووس، کلاله، آق‌قلا، گمیشان، مراوه‌تپه و اینچه‌برون را نام برد.[۹۵] ترکمن‌ها که شاخه‌ای از اقوام ترک‌تبار محسوب می‌شوند، از دیرباز در دشت‌های پهناور پایین‌دست رود سیحون و میان دریاچه خوارزم به‌صورت کوچ‌نشینی زندگی می‌کردند.[۹۶] قوم ترکمن از چند ایل بزرگ به نام‌های آتا، آل‌علی (علی ایلی و آلیلی)، اِرساری (ایرساری، ارزاری و ارسالی)، تَکَه، چاودور (چُودُور)، ساریق (ساریک و سالور)، سقر (ساقار و قره)، یمیرلی (ایمیرلی و یمره‌لی)، یموت و کوکلان (گوکلان) تشکیل شده است که هرکدام شامل ده‌ها تیره و طایفه کوچک و بزرگ هستند. بعضی از ایلات ترکمن در قرون گذشته به‌واسطهٔ رشد یکجانشینی و زراعت به دو گروه بزرگ چَمُور یا چومِر (که شامل زارع و دامدار و صیاد و بازرگان بوده‌اند) و چاروا یا کوچگر (که شامل دامدار و شترچران بوده‌اند)، تقسیم شده‌اند.[۹۷] زبان ترکمنی شاخه‌ای از گروه زبان‌های ترکی اُغُزی محسوب می‌شود.[۹۸] ترکمن‌ها مسلمان واغلب پیرو مذهب حنفی هستند و بسیاری نیز به طریقت نقشبندیه گرایش دارند.[۹۹]

  • نان و نمک نزد ترکمن‌ها یک رسم خوشامدگویی به مهمان است. ترکمن‌ها به نشانه مهمان‌نوازی، هنگام ورود مهمان به او نان و نمک، تعارف می‌کنند و مهمان با خوردن تکه‌ای نان، دوستی و وفاداری خود را نشان می‌دهد.[۱۰۰]
  • ذکر خنجر و آیین پرخوانی از سنت‌های کهن ترکمنی است.[۱۰۱] آق‌قویون نیز جشنی است که در سن شصت‌وسه سالگی مردان ترکمن و به یاد طول‌عمر حضرت محمد برگزار می‌شود.[۱۰۲]
  • لباس سنتی زنان ترکمن - جشنواره اقوام بندر ترکمن
    زنان ترکمنی با لباس سنتی در جشنوار اقوام بندر ترکمن
    لباس سنتی زنان ترکمن که نماد اصالت و هویت این قوم است شامل پیراهن‌های بلند رنگارنگ، چهارقدهای زیبا و روسری‌های سنتی می‌شود.[۱۰۳] قیرمیز کؤینک، پیراهن ابریشمی قرمز با سوزن‌دوزی‌های ظریف است که با نیم‌تنه بلند چابیت تکمیل می‌شود. زنان از شلوار گشاد بالاق با دمپای سوزن‌دوزی شده استفاده می‌کنند. سرپوش‌ها دختران، بوریک (عرقچین تزیین‌شده) و سرپوش زنان متأهل کلاه مخروطی توپبی با روسری ابریشمی یاشماق بر سر می‌گذارند.[۱۰۴]
  • لباس مردان ترکمن شامل بالاپوش چاکمن در دو نوع ظریف (اینچه چأکمن) و زبر (یوغین چأکمن)، پیراهن کوینک، شلوار جولبار، کلاه پوستی تلپک، عرقچین سوزن‌دوزی‌شده بوریک یا تاخیا، چکمه چرمی ادیک، کفش چرمی مخصوص چوپان چاریق، نوارهای پارچه‌ای دولاق و پاپوش چپک یا یلکن می‌شود. آنها در فصل سرما از اوچمک یا سیلکمه استفاده می‌کنند.[۱۰۵]
  • غذاها و خوراک‌های سنتی ترکمن شامل چکدرمه، ماش‌پلو، باسترمه پلو، خورش ساک، بولامه، اکمک و بورک گوشت است.[۱۰۶]
  • بازی‌های محلی قوم ترکمن عبارت است از: آراکسیر، آِی ترک گون ترک، چیلیک، ساقچی (اشک)، سویت قازان، قره‌گوردم (گیزگن پچک)، قویون توتموش، کبه‌بام، یوزئک (انگشتر)، قاتیق با شیر، هگال، بش داش، آط‌آط، دوزوم، کوشت، سارجه قاوون، یارالیه، لنگه، مازالاق، قوشاق آتدیر و ساقچی.[۱۰۷]
  • قالی ترکمن
    قالی ترکمن
    صنایع‌دستی ترکمن شامل قالی و قالیچه ترکمنی، لباس محلی ترکمن، زیورآلات سنتی، نمدمالی، سوزن‌دوزی، صنایع چوبی، ابریشم‌بافی و پلاس ترکمنی با نام اوی دیمه است.[۱۰۸]
  • موسیقی ترکمنی در چهار دستگاه اصلی تشنید، نوایی، قیرقلار و مخمّس اجرا می‌شود. سبک‌های موسیقی ترکمنی به چهار گروه اصلی سبک سالیر-ساریق، سبک یموت-گوگلان، سبک دامانا و سبک آخال تکه تقسیم و در سه قالب مختلف سازی، آوازی و تلفیقی اجرا می‌شود.[۱۰۹]
  • رقص آیینی ترکمن‌ها به‌ویژه ذکر خنجر با لباس‌های سرخ سنتی و چکمه‌های چرمی اجرا می‌شود. حرکات چرخشی نمادین، آواهای خاص و استفاده از خنجر، ویژگی‌های این رقص است.[۱۱۰]

عرب

رژه عشاير عرب خوزستان - بزرگداشت هفته دفاع مقدس
رژه عشاير عرب خوزستان در مراسم بزرگداشت هفته دفاع مقدس، ۱ مهر ۱۳۸۸ش

عرب‌زبانان ایران در جنوب و جنوب غربی ایران، به‌ویژه بخش‌هایی از استان خوزستان[۱۱۱] و بیشتر در شهرستان‌های مرزی دشت آزادگان، خرمشهر، آبادان، شادگان و ماهشهر سکونت دارند.[۱۱۲] تاریخ عرب‌زبانان ایران با تاریخ خاندان‌های حاکم بر ایران و حکومت‌های اسلامی درهم آمیخته است و آنها همواره تعلق سرزمینی خود را نشان داده‌اند.[۱۱۳] عرب‌های ایران به زبان عربی و لهجه نزدیک به لهجهٔ عراقی سخن می‌گویند و البته به‌دلیل آمیختگی با زبان فارسی در خوزستان، دچار تغییراتی شده است. گویش اعراب ساکن در مناطق شمالی خوزستان به‌دلیل ارتباط با بختیاری‌ها دچار تغییرات بیشتری شده است.[۱۱۴] عرب‌های خوزستان، عمدتاً شیعه دوازده‌امامی‌اند.[۱۱۵] ساختار قوم عرب در خوزستان، بر اساس سلسله‌مراتب ایلی شکل گرفته است. کوچک‌ترین واحد اجتماعی، بیت است که چندین بیت با نیای مشترک، یک حموله را تشکیل می‌دهند. چند حموله در کنار هم عشیره را می‌سازند. از اتحاد چند عشیره، طایفه پدید می‌آید و چند طایفه، قبیله را تشکیل می‌دهند. یک قبیله لزوماً متشکل از افراد هم‌تبار نیست و گاهی بر اساس اتحاد سیاسی-اجتماعی شکل می‌گیرد. قبایل عرب خوزستان عمدتاً در منطقه‌ای میان اروندرود و خلیج فارس تا شوش پراکنده‌اند و هویت قبیله‌ای خود را حفظ کرده‌اند. برخی از مهم‌ترین این قبایل شامل بنی‌کعب (خرمشهر، شادگان، جزیره مینو و اطراف اهواز)، باوین (سماغیله تا اهواز، ویس و رزگان)، آل‌کثیر (شهرستان اهواز)، بنی‌مالک (ساحل غربی کارون)، بنی‌طرف (دشت آزادگان و حوالی هویزه)، بنی‌حروان (کناره‌های کرخه و کارون)، الخمیس (راموز و شادگان)، بنی‌لام (امتداد رود کرخه)، بنی‌صالح (شمال شویب، با پیشه کشاورزی)، بنی‌تمیم (بین هویزه و اهواز) و سلامت (مرکز خوزستان، شرق رود گرگر) است.[۱۱۶]

  • اجرای رسم یزله - اعراب خوزستان
    اجرای رسم یزله توسط اعراب خوزستان
    رسم سنتی یزله یا هوسه،[۱۱۷] رسم گرگیعان در شب میلاد امام حسن مجتبی،[۱۱۸] آیین فصل برای قطع چرخه انتقام‌گیری پس از قتل با تعیین فصیله به‌عنوان خون‌بها، از سنت‌های فرهنگی رایج در طوایف عرب خوزستان است.[۱۱۹]
  • لباس اعراب خوزستان شامل پوشش اصلی عبایه برای زنان[۱۲۰] و دشداشه یا ثوب برای مردان است. اعراب خوزستان برای محافظت از سر و صورت در برابر تابش آفتاب و گرد و خاک، از پارچه‌ای به نام کوفیه یا چفیه استفاده می‌کنند که با حلقه‌های سیاه رنگی به نام عِقال بر روی سر محکم می‌شود.[۱۲۱]
  • صنایع‌دستی در خوزستان، بیش از ۶۰ گونه متمایز است، ازجمله کپو، احرامی، قالی، حصیر، محرق، خراطی، نساجی سنتی، گلیم، عبا، گیوه، ورشو، معرق و گبه.[۱۲۲]
  • غذاها و خوراکی‌های محلی عرب‌ها شامل محلبیه، سمبوسه، هریس، تشریبه، ماقوده، الگیمات و غوزی است.[۱۲۳]
  • بازی‌های محلی عرب‌زبانان در استان خوزستان شامل عظیم‌الغطا، اچعاب، طمت اِخریزه، شگ و شگ، عصیت برأس، اِمحیبس، حص‌الطلیه، لعبه و بلم است.[۱۲۴]
  • فرم‌های رایج موسیقی در عرب‌های ایران شامل ابوذیه، موال، هوسه (یزله) و چوبیه است. به‌طور کلی، موسیقی سنتی عرب شامل دو نوع سازی و آوازی است. مهم‌ترین فرم‌های آوازی شامل قصیده، لیالی، موال، توشیح و فرم‌های ساز مانند تقسیم و نوبه می‌شود. گروه‌های نوازنده و خواننده که با سازهای عربی در خوزستان فعالیت می‌کنند، به «الخُشابه» معروف هستند. سازهای اصلی شامل رباب، کاسوره، لازومه، زنجاری و طبله (دمبک) است. سچابیق یا زنگ‌های مضاعف نیز توسط زنان کولی عرب‌زبان خوزستان استفاده می‌شود.[۱۲۵]
  • رقص محلی عرب‌های ایران چوبیه نام دارد.[۱۲۶]

گیلک

خانواده گیلانی با لباس محلی
خانواده گیلانی با لباس محلی

قوم گیلک که امروزه در جلگه مرکزی، سواحل شرقی و ارتفاعات جنوب غربی استان گیلان سکونت دارند[۱۲۷] بازماندگان اقوام اولیه‌ای مانند کاسپی‌ها، کادوسی‌ها و آماردها هستند.[۱۲۸] پیشینهٔ قوم گیلک به شش هزار سال پیش بازمی‌گردد. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این قوم پیش از آریایی‌ها در ایران سکونت داشته‌اند. آثار کشف‌شده در این ناحیه ثابت کرده است که تمدن قوم گیلک حتی از تمدن‌های سومر، بابل، کلده و آشور نیز قدیمی‌تر است.[۱۲۹] اکثر مردم گیلان از قوم گیلک هستند و به دو زبان گیلکی و فارسی تسلط دارند. زبان گیلکی شامل گویش‌های تالشی، هرزندی، گورانی، گیلکی، مازندرانی و برخی از زبان‌های تاتی و سمنانی است که از نظر تاریخی به زبان پارتی در دوره اشکانی وابسته هستند. علاوه بر گیلکی، زبان‌های تالشی، تاتی و ترکی نیز در این استان رواج دارند.[۱۳۰] بیشتر مردم گیلان از پیروان مذهب شیعه اثنی‌عشری هستند. با این حال، در برخی نواحی استان، جمعیت اهل‌سنت نیز وجود دارد و تعداد محدودی از افراد نیز به ادیانی مانند مسیحیت، یهودیت و زرتشت گرایش دارند.[۱۳۱]

مازنی

زنان و مردان مازنی در حال اجرای آیین نوروزخوانی در شهر ساری
زنان و مردان مازنی در حال اجرای آیین نوروزخوانی در شهر ساری

مازندران یا طبرستان که امروز در شمال ایران قرار دارد[۱۳۸] در گذشته تاریخی خود، با مردمان جنگ‌جویی شناخته می‌شد که در برابر امپراتوری‌های آشوریان، مادها، هخامنشیان، سلوکیان و ساسانیان ایستادگی کرده‌اند. با ورود اسلام به ایران، مازندران به‌دلیل جغرافیای کوهستانی و مسیر دشوار، دیرتر از سایر مناطق به اسلام گروید. با حکومت علویان طبرستان، مذهب شیعه به‌تدریج در مازندران ریشه دواند.[۱۳۹] زبان مازندرانی که با نام‌های مازنی، مازِرونی، تبری و گِلِکی شناخته می‌شود، دارای گویش‌های شهمیرزادی، گویش گرگانی‌کهن، گویش طبری استرآبادی، گویش کتولی، گویش طبری رویانی، گویش طبری کجوری، گویش طبری کلارستاقی و گویش قصرانی شمیرانی است.[۱۴۰]

سیستانی

سرود خوانی پسران و دختران سیستانی با لباس محلی
دختران و پسران سیستانی با لباس محلی در حال خواندن سرود در مراسم ۲۲ بهمن ۱۴۰۲ش

سیستان امروزی قسمت شمالی استان سیستان و بلوچستان را در برمی گیرد و شامل شهرستان‌های زابل، زهک، نیمروز، هامون و هیرمند بوده و با کشورهای افغانستان و پاکستان هم‌مرز است.[۱۴۷] سیستانی‌ها در هزاره چهارم قبل از میلاد، تمدنی با دانش و صنعت پیشرفته و بر پایه نظام فئودالی برپا کردند که امروزه بقایای آن با نام شهر سوخته شناخته می‌شود. سیستان در سال ۲۳ق توسط مسلمانان فتح شد.[۱۴۸] سیستانی‌ها پیرو دین اسلام و مذهب شیعه هستند و به زبان فارسی با لهجه سیستانی صحبت می‌کنند.[۱۴۹]

هزاره

موکب الرضای خاوری‌ها
موکب الرضای خاوری‌ها در حال خدمت‌رسانی به زائران پیاده در مسیر فریمان به مشهد.

بخشی از قوم هزاره در طول سده‌های گذشته از مناطق مختلف خراسان بزرگ به شهر مشهد و مناطق اطراف آن، کوچ کرده‌اند. در دوران نادرشاه افشار، گروهی از هزاره‌ها به مناطق مرزی خراسان کوچانده شدند و در تربت جام، باخزر، سرخس و کلات نادری ساکن شدند. این گروه‌های قومی که در شرق خراسان رضوی زندگی می‌کنند، تا امروز گویش هزارگی خود را حفظ کرده‌اند. در دورهٔ قاجار و پس از فتح هرات توسط حسام‌السلطنه، موج دیگری از هزاره‌ها از منطقهٔ بادغیس در افغانستان به خراسان مهاجرت کردند. گسترده‌ترین مهاجرت هزاره‌ها به ایران پس از سرکوب خونین آنان توسط عبدالرحمان‌خان در سال‌های ۱۸۹۲–۱۸۹۳م رخ داد. این واقعه باعث شد هزاره‌های بسیاری برای نجات جان خود به ایران پناه آورند.[۱۵۷] هزاره‌های ساکن ایران که عمدتاً با نام‌ خاوری شناخته می‌شوند،[۱۵۸] بیشتر در شهرهای مشهد، تربت جام و فریمان سکونت دارند. آنان در مناطق روستایی به‌طور عمده به کشاورزی و دامداری اشتغال دارند، در حالی که هزاره‌های شهرنشین در مشاغل مختلف صنعتی و خدماتی فعالیت می‌کنند[۱۵۹]

اقوام ایرانی در کشورهای همسایه

آن دسته از اقوام ایرانی که در نقاط حاشیه‌ای و مرزهای ایران ساکن هستند، عموماً خود را بخشی جدایی‌ناپذیر از ملت و دولت ایران می‌دانند. بسیاری از واحدهای پیرامونی اقوام ایرانی که امروزه خارج از مرزهای ایران قرار دارند، با میل طبیعی خود از ایران جدا نشده‌اند؛ بلکه سیاست‌های بین‌المللی و رقابت‌های سیاسی قدرت‌های منطقه‌ای سبب جدایی آنها از ایران شده است.[۱۶۰] در همین چارچوب، بخشی از مردمان ترکمنستان در آسیای مرکزی دارای اشتراکات قومی با ترکمن‌های ایران دارند. همین اشتراک قومی و زبانی و فرهنگی دربارهٔ مردم جمهوری آذربایجان و بخشی از نقاط شرقی ترکیه با ناحیه ترک‌نشین شمال غربی ایران وجود دارد.[۱۶۱] بلوچ‌ها نیز در جنوب‌شرق ایران چنین وضعیتی داردند. بیشتر بلوچ‌ها در ولایت‌های نیمروز، هلمند، قندهار و فراه در افغانستان و ایالت بلوچستان در پاکستان زندگی می‌کنند که سکونت‌گاه آنها مرز مشترک با ایران دارد.[۱۶۲] تداوم کردهای ایران نیز به کشورهای عراق، ترکیه و سوریه می‌رسد؛ در عراق شهرهای اربیل، سلیمانیه و دهوک و بخش‌هایی از استان‌های نینوا، دیاله، کرکوک و صلاح‌الدین، از جمله مناطقی هستند که مردم کردزبان در آنها ساکن‌اند. اکثریت کردهای ترکیه نیز در شرق این کشور ساکن هستند؛ اما جمعیت قابل توجهی از آنها در سراسر فلات آناتولی تا کرانه‌های دریای مدیترانه، به‌ویژه در استان‌های مرکزی مانند قونیه، نیز پراکنده‌اند. در ترکیه، کردها عمدتاً پیرو مذهب سنی و در حد اقلیت، پیرو مذهب علوی هستند. کردهای سوریه عمدتاً در جنوب مرز با ترکیه و در امتداد خط اتوبان مرزی ساکن هستند و با کردهای ترکیه در ارتباط‌اند.[۱۶۳]

پیوندهای اقوام ایرانی

تصویر میرزا کوچک‌خان
آخرین تصویر از میرزا کوچک‌خان

اقوام ایرانی همواره حافظ مرزهای ایران بوده‌اند و تاریخ ایران سرشار از شواهد دفاع این اقوام از میهن است؛[۱۶۴] رئیس‌علی دلواری، میرزا کوچک‌خان، ستارخان، باقرخان، سنجرخان وزیری، محمودخان دزلی، ثقةالاسلام تبریزی، ناصر دیوان کازرونی، بی‌بی مریم بختیاری، زنان لرده، فرنگیس کرمانشاهی، دریابان بایندر و حنبل بلوچ که هر یک در گوشه‌ای از این سرزمین، برای حفظ استقلال و تمامیت ارضی ایران، در برابر دشمنان ایستادند. این همبستگی و فداکاری، در بلایای طبیعی نیز به‌روشنی نمایان است؛ هرگاه حادثه‌ای در گوشه‌ای از ایران رخ داده، ایرانیان از هر قوم و مذهبی، به یاری همنوع خود شتافته‌اند و نشان داده‌اند که فارغ از تفاوت‌ها، در سختی‌ها، یکپارچه هستند.[۱۶۵]

در جنبش مشروطه علاوه بر فارس‌ها، اقوام دیگری همچون ترک‌های آذربایجان، بختیاری‌ها و ارمنی‌ها به‌طور مستقیم و عرب‌ها و کردها به‌طور غیرمستقیم نقش داشتند و مفهوم «ایران کشور کثیرالمله» را شکل دادند و توانستند در تدوین قانون اساسی مشروطه سهیم باشند.[۱۶۶] پیروزی انقلاب اسلامی نیز مرهون همبستگی اقوام ایرانی بود که حول ارزش‌های اسلامی و رهبری امام خمینی متحد شدند.[۱۶۷] در دوران جنگ تحمیلی هشت‌ساله نیز ایرانیان صرف‌نظر از تعلقات قومی، برای دفاع از کشور تلاش کردند.[۱۶۸] همچنین تحریکات قومی در مناطق مرزی ایران، به‌دلیل اتحاد اقوام[۱۶۹] و میزان بالای احساس تعلق آنها به ایران، ناکام مانده است.[۱۷۰]

هویت ملی

همبستگی اجتماعی از طریق پیوندهای عمومی در سطح کلان جامعه، هویت ملی را فراتر از هویت‌های قومی پدیدمی‌آورد. همه افرادی که احساس تعلق به یک هویت ملی را دارند با وجود تفاوت‌های قومی، نژادی، مذهبی و جغرافیایی، در چارچوب منافع ملی و مصالح کشور، گام برمی‌دارند. هویت ملی ایرانیان بر مبنای زبان فارسی و تاریخ، فرهنگ و سرزمین مشترک تعریف می‌شود.[۱۷۱] هویت ایرانی بر پایه سرزمین استوار است؛ نه قومیت و نژاد. ایرانی کسی است که خود و نیاکانش در این سرزمین زیسته‌اند و در فراز و نشیب‌های آن سهیم بوده‌اند.[۱۷۲]

آیین‌ها

آیین نوروزی تکم‌خوانی در فرهنگ آذری‌ها
اجرای آیین نوروزی تکم‌خوانی در فرهنگ آذری‌ها

نوروز، جشن نوروز[۱۷۳] و سنت‌های نوروزی،[۱۷۴] سیزده‌به‌در با رفتن به دامن دشت و صحرا،[۱۷۵] شب یلدا و شب‌نشینی در جشن شب یلدا،[۱۷۶] چهارشنبه‌سوری[۱۷۷] و سنت‌های آن ازجمله آیین‌ها و نمادهای فرهنگی مشترک میان اقوام ایرانی است.[۱۷۸] اعیاد اسلامی مانند عید فطر[۱۷۹] و عید قربان،[۱۸۰] روزه‌داری در ماه رمضان و سنت‌های آن مانند افطاری و سحری، از آیین‌های دینی مشترک میان اقوام مسلمان در ایران است که بخش اصلی جمعیت را در این کشور تشکیل داده‌اند.[۱۸۱] عزاداری به‌مناسبت شهادت امام حسین در ماه محرم نیز اگرچه از آیین‌های مذهبی ویژه شیعیان است، اما بسیاری از ایرانیان غیرشیعه و غیرمسلمان نیز در این سوگواری آیینی با شیعیان، همراهی می‌کنند.[۱۸۲]

سبک زندگی

سبک زندگی در اقوام ایرانی به‌صورت عمومی بر اخلاق‌مداری در روابط اجتماعی، خانواده‌گرایی، ساده‌زیستی و توجه متوازن به آسایش و آرامش، استوار است.[۱۸۳] منابع و اسناد به‌صورت تاریخی به شجاعت، مهمان‌نوازی و زیست اخلاقی در بسیاری از اقوام ایرانی اشاره کرده‌اند.[۱۸۴] همچنین ایرانیان از دوران باستان تا ورود اسلام به ایران و پس از رسمیت یافتن مذهب شیعه، همزیستی پیروان ادیان و مذاهب گوناگون را تجربه کرده‌اند.[۱۸۵] تنوع فرهنگی نیز فرصتی ارزشمند برای جامعه ایرانی محسوب می‌شود که همواره همبستگی اجتماعی را تقویت[۱۸۶] و بستر شکوفایی فرهنگی را فراهم کرده است.[۱۸۷]

فرصت‌ها و چالش‌های اقوام ایرانی

مطالعات نشان می‌دهد که اقوام ایرانی امروزه در جستجوی فرصت‌های اشتغال، درآمد و امکانات بهتر یا تحصیلات بالاتر، به شهرهای بزرگی مانند تهران، اصفهان یا مشهد مهاجرت می‌کنند.[۱۸۸] در این وضعیت، بسیاری از آداب‌ورسوم یا کم‌رنگ و فراموش شده‌اند یا از کارکرد اصلی‌شان فاصله گرفته‌اند. رسم‌هایی مانند چهارشنبه‌سوری، جشن نوروز و مراسم عروسی که دارای کارکردهای مثبت بوده‌اند، امروزه هزینه‌های مادی و معنوی زیادی را به اقوام ایرانی تحمیل می‌کنند.[۱۸۹]

امروزه نظام جمهوری اسلامی ایران به‌دنبال ایجاد جامعه‌ای یکپارچه، عادلانه و پویا است که در آن همه اقوام ایرانی با حفظ هویت فرهنگی خود، در پیشرفت و آبادانی کشور سهیم باشند. در این چارچوب، تنوع قومی به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از میراث فرهنگی ایران گرامی داشته می‌شود و تکثر قومیت در ایران به‌مثابه یک فرصت دیده می‌شود.[۱۹۰]

  • حضور اقوام در مناطق مرزی، به حفظ و حراست از مرزها کمک می‌کند.
  • ایران از مزیت تنوع ژنتیکی و استعدادهای بالقوه آنها بهره‌مند است.
  • تنوع فرهنگی به‌عنوان سدی در برابر جهانی‌سازی فرهنگی، به حفظ و تداوم فرهنگ و تمدن ایرانی کمک می‌کند.
  • وابستگی اقوام به زادگاه خود، زندگی در مناطق با شرایط دشوار را ممکن ساخته و توزیع فضایی جمعیت را تسهیل می‌کند.
  • مراودات فرهنگی با قومیت‌های مشابه در کشورهای همسایه، زمینه‌ساز پیوند فرهنگی ایران می‌شود و علایق مشترک این قومیت‌ها، بستر مناسبی برای تعاملات اقتصادی ایجاد می‌کند.
  • تحولات داخلی اقوام می‌تواند بر اقوام آن‌سوی مرز تأثیر گذاشته و حوزه نفوذ و تأثیرگذاری ایران را گسترش دهد.[۱۹۱]

در جوامع چند قومیتی، رسانه‌ها نقش بسزایی در همگرایی اقوام دارند و دسترسی به اطلاعات و ارتباطات جهانی به آشنایی و فهم عمیق‌تر هویت‌های قومی و ملی یاری می‌رساند.[۱۹۲] امروزه اقوام ایرانی می‌توانند از رسانه‌ها برای بیان دغدغه‌ها و خواسته‌های خود استفاده کنند و رسانه‌ها به اقوام کمک می‌کنند تا از یک‌سو مؤلفه‌های هویتی خود مانند زبان، موسیقی و آداب‌ورسوم را تقویت کنند[۱۹۳] و از سوی دیگر با ترویج ارزش‌های ملی موجب همگرایی اقوام ایرانی شوند.[۱۹۴]

نگاه اسلام به تفاوت‌های قومیتی

اسلام، تفاوت‌های قومی و قبیله‌ای را فرصتی برای شناخت متقابل انسان‌ها می‌داند؛[۱۹۵] این تنوع، از هرج‌ومرج در جامعه جلوگیری می‌کند؛ اما اسلام با هرگونه برتری‌جویی بر اساس نسب و قبیله مخالف است و تقوا را تنها معیار برتری می‌داند. اسلام با تعصب جاهلیت مبارزه می‌کند و هدفش، وحدت جهانی مسلمانان از هر نژاد و قوم و قبیله است.[۱۹۶] از دیدگاه امام خمینی، حمایت از قومیت بر مبنای حق‌طلبی، مورد تأیید و نشانه کمال انسانی است.[۱۹۷] او ملیت را در چارچوب اسلام می‌پذیرد و به وطن احترام می‌گذارد؛ اما ملی‌گرایی ناسازگار با فرهنگ اسلامی را که باعث تفرقه شود، نمی‌پذیرد.[۱۹۸]

پانویس

  1. ↑ «ضرورت شناخت اقوام توسط هر ایرانی»، وب‌سایت خبرآنلاین.
  2. ↑ انوری، فرهنگ بزرگ سخن، 1382ش، ج6، ص482.
  3. ↑ دشتی، « مفهوم‌شناسی قومیت و اقلیت قومی به عنوان عنصری از جامعه سیاسی (به همراه شاخص‌های علمی برای تشخیص میزان و شدت قومیت) »، 1390ش، ص143.
  4. ↑ آشوری، دانشنامهٔ سیاسی، 1386ش، ص310.
  5. ↑ معینی یوسفی، «هویت ملی و هویت قومی»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.
  6. ↑ حاجیانی، «نسبت هویت ملی با هویت قومی در میان اقوام ایرانی»، 1387ش، ص147.
  7. ↑ غلام‌رضایی، «قومیت‌گرایی و شکل‌گیری تهدید ناسیونالیسم قومی در ایران »، 1400ش، ص46-47.
  8. ↑ نیکویی، «مهاجرت اقوام آریایی به فلات ایران و تشکیل حکومت در این فلات»، وب‌سایت ویرگول.
  9. ↑ عباس‌زادۀ مرزبالی، «تحولات هویت ملی ایران در دوره اسلامی (از ورود اسلام به ایران تا عصر صفوی)»، 1400ش، ص27.
  10. ↑ زمانی محجوب، «بررسی ورود اسلام به ایران»، 1388.
  11. ↑ مطهری، خدمات متقابل ایران و اسلام، 1390ش، ص47-48، 87-91، 93 و 95.
  12. ↑ منتظرالقائم و جعفری، «مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، وب‌سایت سوره مگ.
  13. ↑ منتظرالقائم و جعفری، «مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، وب‌سایت سوره مگ.
  14. ↑ بهرامی، «سیاست قومی پهلوی اول در قبال قوم لر»، 1377ش، ص95.
  15. ↑ سلیمی‌نمین، «متلاشی کردن اقوام فراتر از درک رضاخان بود!»، وب‌سایت جوان‌آنلاین.
  16. ↑ قاسم‌پور، «بررسی شکاف‌های قومیتی در ایران عصر مشروطه و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز فرهنگی‌دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی.
  17. ↑ قاسم‌پور، «بررسی شکاف‌های قومیتی در ایران عصر مشروطه و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز فرهنگی‌دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی.
  18. ↑ «تنوع قومی؛ تهدید یا فرصت؟»، وب‌سایت ویستا.
  19. ↑ زریری، «تجددگرایی و هویت ایرانی در عصر پهلوی»، 1384ش.
  20. ↑ «جریان قومیت‌گرایی افراطی؟»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.
  21. ↑ «آشنایی با انواع گویش‌ها و لهجه‌های ایرانی»، وب‌سایت بیتوته.
  22. ↑ «آذربایجان غربی دارای متنوع‌ترین گویش‌های زبانی در ایران اسلامی است»، خبرگزاری ایرنا.
  23. ↑ «لهجه‌های ایرانی شیرین | تفاوت لهجه و گویش»، وب‌سایت محمدجواد رجایی.
  24. ↑ «گویش چه تفاوتی با لهجه در زبان فارسی دارد؟!»، وب‌سایت میگنا.
  25. ↑ «گویش چه تفاوتی با لهجه در زبان فارسی دارد؟!»، وب‌سایت میگنا.
  26. ↑ «هشت لهجۀ زبان ترکی در ایران»، وب‌سایت پارسینه.
  27. ↑ «زبان‌های کُردی و گویش‌های آن | نقشه پراکندگی در ایران»، وب‌سایت طرفداری.
  28. ↑ شیرخانی و دیگران، «تحلیل ساختار اجتماعی آیین‌های بلوچ در مثل‌های بلوچی سرحدی برپایۀ روی‌کرد مردم‌مدارانۀ بوراوی»، 1400ش، ص159.
  29. ↑ «زبان‌ها و گویش‌های متفاوت در پهناورترین استان کشور»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  30. ↑ «زبان لُری و گویش‌های آن | نقشه پراکندگی در ایران»، وب‌سایت طرفداری.
  31. ↑ بهرامی، «سیاست قومی پهلوی اول در قبال قوم لر»، 1377ش، ص88-89.
  32. ↑ «اقوام ایرانی شامل کدام قومیت‌ها می‌شوند؟»، وب‌سایت مای‌اسمارت ژن.
  33. ↑ احمدی، «از مرز تا مرز»، 1399ش، ص27
  34. ↑ احمدی، «از مرز تا مرز»، 1399ش، ص24
  35. ↑ مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.
  36. ↑ «ارومیه؛ مرکز فرهنگی آذربایجان ایران/ ترک‌ها پاسداران هویت و یکپارچگی ایران»، وب‌سایت تحلیلی‌خبری عصرایران.
  37. ↑ «ویژگی‌های رفتاری خاص آذری‌های غیور آذربایجان»، وب‌سایت کارناوال.
  38. ↑ «ویژگی‌های رفتاری خاص آذری‌های غیور آذربایجان»، وب‌سایت کارناوال.
  39. ↑ «آداب و رسوم آذری‌ها در محرم | از تشت‌گذاری تا پولکه و تقسیم شمع»، وب‌سایت مجلهٔ افق کوروش.
  40. ↑ «آشنایی با لباس محلی استان آذربایجان»، وب‌سایت مارسین.
  41. ↑ «هنرهای سنتی آذربایجان، گوهری از باغ خیال»، وب‌سایت بیتوته.
  42. ↑ «غذاهای ترک‌زبان‌ها ، تجربه‌ای متفاوت از آشپزی ایرانی با طعم‌های بی‌نظیر»، وب‌سایت بوک می.
  43. ↑ «بازی‌های محلی آذری»، وب‌سایت راسخون.
  44. ↑ «موسیقی آذربایجان»، وب‌سایت آوای چکاوک.
  45. ↑ «تاریخچۀ موسیقی آذربایجان»، وب‌سایت علمی‌پژوهشی آسمان.
  46. ↑ «رقص آذری، نماد اصالت فرهنگ آذربایجان»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.
  47. ↑ مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.
  48. ↑ مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.
  49. ↑ مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.
  50. ↑ مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.
  51. ↑ سیسیل جی، کردها، ترک‌ها، عرب‌ها، 1367ش، ص76.
  52. ↑ «عروسی پیرشالیار مراسمی به قدمت هزار سال»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  53. ↑ «نگاهی به مراسم‌ها و جشن‌ها و آیین‌های کردستان»، خبرگزاری میزان.
  54. ↑ «آداب‌ورسوم مردم کردستان»، وب‌سایت بیتوته.
  55. ↑ «نگاهی به مراسم‌ها و جشن‌ها و آیین‌های کردستان»، خبرگزاری میزان.
  56. ↑ «نگاهی به مراسم‌ها و جشن‌ها و آیین‌های کردستان»، خبرگزاری میزان.
  57. ↑ «آداب‌ورسوم مردم کردستان»، وب‌سایت بیتوته.
  58. ↑ «معرفی صنایع‌دستی کردستان»، وب‌سایت بیتوته.
  59. ↑ «معرفی شهر کرمانشاه»، وب‌سایت کارناوال.
  60. ↑ «غذاهای محلی کردستان»، وب‌سایت کارناوال.
  61. ↑ «بازی‌های بومی محلی کردستان؛ فرهنگی در حال فراموشی»، خبرگزاری دانشجویان ایران.
  62. ↑ «آشنایی با بازی محلی و سنتی استان کرمانشاه»، وب‌سایت بیتوته.
  63. ↑ «نگاهی به وضعیت موسیقی کردی (قسمت اول)»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  64. ↑ «مراسم محلی هه‌لپرکی استان کردستان»، وب‌سایت بیتوته.
  65. ↑ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده.
  66. ↑ مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.
  67. ↑ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده.
  68. ↑ مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.
  69. ↑ «آداب خاص عزاداری مردم لرستان»، خبرگزاری شبستان.
  70. ↑ «عاشواریی متفاوت در اشترینان بروجرد»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی راه دانا.
  71. ↑ شاهدپور، «سقاخانه‌های بروجرد سنتی‌ترین نماد از قدمت عزاداری محرم در ایران است»، خبرگزاری تسنیم.
  72. ↑ «نذری‌های سرور و سالار شهیدان در لرستان و سفره‌هایی سرشار از برکت»، خبرگزاری برنا.
  73. ↑ «آشنایی با لباس محلی مردم لرستان»، وب‌سایت بیتوته
  74. ↑ «آشنایی با لباس محلی مردم لرستان»، وب‌سایت بیتوته
  75. ↑ یوسفی، «هنرها و صنایع دستی قوم لر»، وب‌سایت راسخون.
  76. ↑ «دنیای رنگارنگ صنایع‌دستی لرستان در غبار فراموشی»، خبرگزاری ایرنا.
  77. ↑ «غذاهای محلی لرستان با و بدون برنج+ انواع آش»، وب‌سایت نمناک.
  78. ↑ «معرفی بازی‌های بومی و محلی لرستان»، خبرگزاری ایرنا.
  79. ↑ «نگاهی به فرهنگ و موسیقی اقوام لُر»، باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران.
  80. ↑ آنی‌زاده، «ختنه و ختنه‌سوران»، ج2، ص66.
  81. ↑ «نقش دستمال در رقص‌های محلی ایرانیان»، وب‌سایت خبرآنلاین.
  82. ↑ بلوک‌باشی، «بلوچ»، دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی در وب‌سایت کتاب‌خانۀ مدرسۀ فقاهت.
  83. ↑ «در مورد بلوچ در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.
  84. ↑ شهرنازدار، «مطالعات انسان‌شناختی بلوچستان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.
  85. ↑ «نگاهی به‌فرهنگ بلوچ»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.
  86. ↑ «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.
  87. ↑ «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.
  88. ↑ قنبرپور، «مروری بر مراسم پرسه در بلوچستان»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.
  89. ↑ «نگاهی به‌فرهنگ بلوچ»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.
  90. ↑ «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.
  91. ↑ آذرنیوش، «آداب و رسوم، تاریخچه و طوایف بلوچ»، وب‌سایت کجارو.
  92. ↑ «غذاهای بلوچی طعمی به حلاوت طبیعت / غذاهای سنتی زینت‌بخش سفره‌های سحری»، وب‌سایت عصر هامون.
  93. ↑ «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.
  94. ↑ «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.
  95. ↑ «در مورد عشایر ترکمن در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.
  96. ↑ «در مورد عشایر ترکمن در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.
  97. ↑ . «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.
  98. ↑ «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.
  99. ↑ «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.
  100. ↑ «آشنایی با فرهنگ و آداب‌ورسوم قوم ترکمن»، وب‌سایت آسمان پایتخت.
  101. ↑ «آشنایی با فرهنگ و آداب‌ورسوم قوم ترکمن»، وب‌سایت آسمان پایتخت.
  102. ↑ «اصیل‌ترین قوم‌های ایران»، در سایت سفر به‌کام، تاریخ بازدید: 22 خرداد 1401ش.
  103. ↑ «مانایی فرهنگ بومی و حفظ سنت‌های زیبای کهن در قوم ترکمن»، خبرگزاری دانشجویان ایران.
  104. ↑ «لباس زنان ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.
  105. ↑ «لباس‌های مردان ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.
  106. ↑ «آشنایی با غذاهای سنتی ترکمن»، وب‌سایت بیتوته.
  107. ↑ ،%20قوشاق%20آتدیر،%20ساقچی%20و… «قوم ترکمن، بازی‌ها»، وب‌سایت اقوام ایرانی.
  108. ↑ «معرفی صنایع‌دستی ترکمن»، وب‌سایت بیتوته.
  109. ↑ «درآمدی بر مردم‌شناسی موسیقی ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.
  110. ↑ «آیین‌ها و اسطوره‌های اقوام ایرانی در رقص‌های محلی»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.
  111. ↑ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده،
  112. ↑ باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.
  113. ↑ باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.
  114. ↑ «زبان قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.
  115. ↑ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده،
  116. ↑ باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.
  117. ↑ ««یزله‌خوانی چیست»؟/ فلسفه رقص شمشیر و قهوه تلخ+ فیلم»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  118. ↑ سلیمان نوری، «گرگیعان جشن محله‌گردی کودکان عرب زبان»، روزنامۀ ایران، 1395ش، ص24.
  119. ↑ «رسم فصل چیست؟»، وب‌سایت طبیعت.
  120. ↑ «پوشاک قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.
  121. ↑ «پوشاک قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.
  122. ↑ «نگاهی به صنایع‌دستی استان خوزستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  123. ↑ «غذاهای محلی عرب‌های خوزستان برای ماه رمضان»، خبرگزاری دانشجویان ایران.
  124. ↑ «نگاهی به بازی‌های محلی کودکان عرب خوزستان»، وب‌سایت تحلیلی‌خبری عصرایران.
  125. ↑ «موسیقی خوزستان»، وب‌سایت ویستا.
  126. ↑ «رقص محلی چوبیه؛ رقص فولکلوریک مردم عرب خوزستان»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی.
  127. ↑ «آشنایی با فرهنگ و آداب و رسوم محلی استان گیلان»، وبلاگ لایفی.
  128. ↑ «قوم گیلانی یا مردم گیلک؛ از تاریخ تا فرهنگ»، وب‌سایت مای اسمارت ژن.
  129. ↑ «پژوهشگر گیلانی: گیلک قومی با شش‌هزار سال پیشینه تاریخی غنی است شعر گیلکی از سده سوم هجری وجود داشته است»، خبرگزاری ایسنا.
  130. ↑ «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک.
  131. ↑ «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک.
  132. ↑ «جشن خرمن»، وب‌سایت ویرگول.
  133. ↑ بشرا و طاهری، جشن‌ها و آیین‌های مردم گیلان، 1387ش، ص15-17.
  134. ↑ «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک.
  135. ↑ «معرفی انواع صنایع‌دستی گیلان»، وب‌سایت بیتوته.
  136. ↑ «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک.
  137. ↑ «آشنایی با بازی‌های محلی استان گیلان»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.
  138. ↑ «موقعیت جغرافیایی مازندران»، وب‌سایت ویستا.
  139. ↑ «مازندران؛ سرزمین افسانه‌ای شیعه با تاریخ مقاومت»، خبرگزاری تسنیم.
  140. ↑ «آشنایی با گویش‌های مازندران»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.
  141. ↑ افشاری، «آداب و رسوم اقوام ایرانی | مازندران»، وب‌سایت کارناوال.
  142. ↑ «لباس سنتی و بومی مازندران، تلفیقی از زیبایی و پوشیدگی»، خبرگزاری برنا.
  143. ↑ «لباس سنتی و بومی مازندران، تلفیقی از زیبایی و پوشیدگی»، خبرگزاری برنا.
  144. ↑ «آشنایی با هنرها و صنایع‌دستی مازندران»، وب‌سایت بیتوته.
  145. ↑ «آشنایی با ۱۹ غذای سنتی مازندران»، خبرگزاری دانشجویان ایران.
  146. ↑ «آشنایی با بازی‌ها و سرگرمی‌های محلی استان مازندران»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.
  147. ↑ «در مورد سیستان و بلوچستان در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.
  148. ↑ بریمانی، «تحلیل هرمنوتیکی از فراز و فرود سیستان بزرگ»، 1383ش، ص82-84.
  149. ↑ «در مورد سیستان و بلوچستان در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.
  150. ↑ «محرم و آیین‌های سوگواری در سیستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  151. ↑ «لباس محلی سیستانی؛ نفیس‌ترین لباس محلی ایران»، وب‌سایت درناتریپ.
  152. ↑ «صنایع دستی سیستان»، وبلاگ سیستان.
  153. ↑ «غذاهای سنتی سیستان و بلوچستان ریشه در باور و طبیعت دارد»، خبرگزاری مهر.
  154. ↑ «نگاهی به بازی‌های بومی و محلی سیستان بلوچستان»، وبلاگ اطلاعات محلی سیستان.
  155. ↑ «نگاهی به موسیقی سیستان»، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا.
  156. ↑ «رقص سیستانی»، وب‌سایت ویزیت‌ایران.
  157. ↑ خاوری، مردم هزاره و خراسان بزرگ، 1385ش، ص160-172.
  158. ↑ خالدی، «معرفی اقوام عمدهٔ افغانستان – هزاره‌ها»، وی‌سایت لمر.
  159. ↑ خاوری، مردم هزاره و خراسان بزرگ، 1385ش، ص160-172.
  160. ↑ عادلی و دیگران، «تحوالت قومی در مرزهای ایران قبل و بعد از جنگ تحمیلی: ابعاد و راهکارها»، 1397ش، ص33.
  161. ↑ زارعی، «نقش هویت قومی در همبستگی ملی پس از انقلاب اسلامی؛ رویکردی چندفرهنگی»، 1398ش، ص50.
  162. ↑ بلوک‌باشی، «بلوچ»، دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی در وب‌سایت کتاب‌خانۀ مدرسۀ فقاهت، 1399ش، ج12، ص139.
  163. ↑ افشار سیستانی، تاریخ تمدن اقوام آریایی، 1387ش؛ سعیدیان، سرزمین و مردم ایران، 1377ش.
  164. ↑ هرمیداس باوند و دیگران، «میزگرد: تنوع قومی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، 1381ش، ص334.
  165. ↑ «همزیستی اقوام؛ راز ماندگاری ایران»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی.
  166. ↑ «تنوع قومی؛ تهدید یا فرصت؟»، وب‌سایت ویستا.
  167. ↑ «نقش اقوام ایرانی در پیروزی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت تبیان.
  168. ↑ عادلی و دیگران، «تحوالت قومی در مرزهای ایران قبل و بعد از جنگ تحمیلی: ابعاد و راهکارها»، 1397ش، ص49.
  169. ↑ آرمند و پی‌سوره، «بررسی تعامل و همبستگی اقوام ایرانی در گفتمان اتحاد ملی »، 1395ش، ص5.
  170. ↑ بهشتی و حقمرادی، «احساس تعلق به ایران در میان اقوام ایرانی»، 1396ش، ص37.
  171. ↑ آرمند و پی‌سوره، «بررسی تعامل و همبستگی اقوام ایرانی در گفتمان اتحاد ملی »، 1395ش، ص1-2 و 4-5
  172. ↑ هرمیداس باوند و دیگران، «میزگرد: تنوع قومی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، 1381ش، ص341.
  173. ↑ «آیین‌های نوروزی از منظر اسلام/ ریشه‌های مذهبی و دینی عید نوروز»، خبرگزاری مهر.
  174. ↑ «نوروز در اقوام ایرانی»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.
  175. ↑ «سیزده بدر رسم مشترک همه ایرانیان»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  176. ↑ «شب‌چله؛ آیینی ایرانی با آوازه جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  177. ↑ مجتهدپور، «چهارشنبه سوری»، 1398ش.
  178. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه چهارشنبه سوری.
  179. ↑ «آیین‌های عید فطر در ایران؛ از آش حضرت‌عباس (س) تا کیسۀ برکت»، خبرگزاری شبستان.
  180. ↑ «عید قربان در آینه اقوام ایرانی و جهان اسلام»، خبرگزاری مهر.
  181. ↑ «آداب و رسوم ماه رمضان در مناطق مختلف ایران»، خبرگزاری شبستان.
  182. ↑ «محرم در میان اقوام ایرانی»، وب‌سایت راسخون.
  183. ↑ «مقاله سبک زندگی ایرانی اسلامی- ترکیب فرهنگ، دین و هنر در زندگی»، وب‌سایت مجلۀ پی‌استور.
  184. ↑ هرمیداس باوند و دیگران، «میزگرد: تنوع قومی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، 1381ش، ص335.
  185. ↑ «همزیستی اقوام سنّتی و ادیان الهی در ایران اسلامی/ وحدت یکپارچه ایرانیان در بحران‌ها»، خبرگزاری ایسنا.
  186. ↑ «همزیستی اقوام و مذاهب؛ نماد همگرایی و انسجام ایرانیان»، خبرگزاری ایرنا.
  187. ↑ «همزیستی اقوام سنّتی و ادیان الهی در ایران اسلامی/ وحدت یکپارچه ایرانیان در بحران‌ها»، خبرگزاری ایسنا.
  188. ↑ جدیدی، «بررسی عوامل مهاجرت داخلی و خارجی و تأثیر آنها بر تراکم جمعیت»، وب‌سایت اس‌دیتا.
  189. ↑ «بررسی عوامل کم رنگ شدن سنت‌ها و فرهنگ‌های اصیل ایرانی/ به قلم محیا احمدی»، پایگاه تحلیلی‌خبری کنارصندل.
  190. ↑ مهدوی‌کنی و صادقی‌زاده، «الزامات سیاست‌گذاری فرهنگی اقوام راهبردهای برگرفته از استاد بالادستی و دیدگاه‌های ذینفعان (مطالعۀ موردی قوم کرد)»، 1397ش، ص101.
  191. ↑ «فرصت‌های تنوع قومیت در ایران»، خبرگزاری فارس.
  192. ↑ خرازی آذر و دیگران، «تأثیر استفاده از رسانه‌های جمعی و اجتماعی بر همگرایی بین قومی در ایران»، 1395ش، ص70.
  193. ↑ عبداله‌زاده و دیگران، «نقش رسانه‌های اجتماعی در آیندۀ هویت‌های قومی ایرانی»، 1400ش، ص341-345.
  194. ↑ مظاهری، «چگونه احساس تعلق به هویتی ایرانی را در جوانان رشد دهیم؟»، وب‌سایت خبرآنلاین.
  195. ↑ سوره حجرات، آیه ۱۳.
  196. ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۲۱۰.
  197. ↑ خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۱۴۶.
  198. ↑ خمینی، صحیفه امام، ج۱۵، ص۴۷۱.

منابع

  • احمدی جلفایی، حمید، «برخورد اسلام با سنت‌های قدیم ملت‌ها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه، تاریخ بازدید: ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • احمدی، کامیل، «از مرز تا مرز»، لندن، مهری، ۱۳۹۹ش.
  • «آداب خاص عزاداری مردم لرستان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۷ش.
  • «آداب و رسوم آذری‌ها در محرم | از تشت‌گذاری تا پولکه و تقسیم شمع»، وب‌سایت مجلهٔ افق کوروش، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
  • «آداب و رسوم ماه رمضان در مناطق مختلف ایران»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۳۹۰ش.
  • «آداب‌ورسوم مردم کردستان»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • آرمند، فاطمه و پی‌سوره، فرشاد، «بررسی تعامل و همبستگی اقوام ایرانی در گفتمان اتحاد ملی»، ماهنامهٔ پژوهش ملل، شمارهٔ ۴، فروردین ۱۳۹۵ش.
  • «آذربایجان غربی دارای متنوع‌ترین گویش‌های زبانی در ایران اسلامی است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۶ دی ۱۳۸۶ش.
  • آذرنیوش، زهرا، «آداب و رسوم، تاریخچه و طوایف بلوچ»، وب‌سایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۰ش.
  • «آشنایی با ۱۹ غذای سنتی مازندران»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • «آشنایی با آیین چهل‌منبر در لرستان»، وب‌سایت همشهری، تاریخ درج مطلب: ۱ شهریور ۱۳۹۹ش.
  • «آشنایی با انواع گویش‌ها و لهجه‌های ایرانی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «آشنایی با بازی محلی و سنتی استان کرمانشاه»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «آشنایی با بازی‌ها و سرگرمی‌های محلی استان مازندران»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۱ش.
  • «آشنایی با بازی‌های محلی استان گیلان»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۴ فروردین ۱۳۹۹ش.
  • «آشنایی با غذاهای سنتی ترکمن»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «آشنایی با فرهنگ و آداب‌ورسوم قوم ترکمن»، وب‌سایت آسمان پایتخت، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۲ش.
  • «آشنایی با فرهنگ و آداب و رسوم محلی استان گیلان»، وبلاگ لایفی، تاریخ بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «آشنایی با گویش‌های مازندران»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۹۸ش.
  • «آشنایی با لباس محلی مردم لرستان»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «آشنایی با هنرها و صنایع‌دستی مازندران»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • آشوری، داریوش، دانشنامه سیاسی، تهران، مروارید، چاپ چهاردهم، ۱۳۸۶ش.
  • آنی‌زاده، علی، «ختنه و ختنه‌سوران»، دانشنامهٔ فرهنگ مردم ایران، قم، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ دی ۱۳۹۸ش.
  • «آیین‌ها و اسطوره‌های اقوام ایرانی در رقص‌های محلی»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۴ بهمن ۱۳۹۱ش.
  • «آیین‌های عید فطر در ایران؛ از آش حضرت عباس (س) تا کیسهٔ برکت»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۴۰۳ش.
  • «آیین‌های نوروزی از منظر اسلام/ ریشه‌های مذهبی و دینی عید نوروز»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اسفند ۱۳۹۵ش.
  • «ارادت اهل‌سنت سیستان و بلوچستان به امام حسین (ع) پایانی ندارد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۳۹۹ش.
  • «ارومیه؛ مرکز فرهنگی آذربایجان ایران/ ترک‌ها پاسداران هویت و یکپارچگی ایران»، وب‌سایت تحلیلی‌خبری عصرایران، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۴۰۴ش.
  • «اسلام اقوام ایرانی را با هم متحد کرده است»، باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
  • افشار سیستانی، ایرج، تاریخ تمدن اقوام آریایی، تهران، نگارستان، ۱۳۸۷ش.
  • افشاری، رؤیا، «آداب و رسوم اقوام ایرانی | مازندران»، وب‌سایت کارناوال، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۳۹۸ش.
  • «اقوام ایرانی شامل کدام قومیت‌ها می‌شوند؟»، وب‌سایت مای‌اسمارت ژن، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «اقوام ایرانی و وفاق ملی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۳۹۲ش.
  • انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، چاپ دوم، ۱۳۸۲ش.
  • «ایرانی‌ها بزرگ‌ترین لابی فرهنگی جهان در دهه آینده خواهند بود»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۳۹۷ش.
  • «بازی‌های بومی محلی کردستان؛ فرهنگی در حال فراموشی»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۹ بهمن ۱۴۰۳ش.
  • «بازی‌های محلی آذری»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۹۷ش.
  • باقری چوم‌کامی، سیامک، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
  • «بررسی عوامل کم رنگ شدن سنت‌ها و فرهنگ‌های اصیل ایرانی/ به قلم محیا احمدی»، پایگاه تحلیلی‌خبری کنارصندل، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۳۹۷ش.
  • بریمانی، فرامرز، «تحلیل هرمنوتیکی از فراز و فرود سیستان بزرگ»، مجلهٔ جغرافیا و توسعه، پاییز و زمستان ۱۳۸۳ش.
  • بشرا، محمد و طاهری، طاهر، جشن‌ها و آیین‌های مردم گیلان، رشت، فرهنگ ایلیا، ۱۳۸۷ش.
  • «بلوچ و بلوچستان»، وب‌سایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • بلوک‌باشی، علی، «دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی»، وب‌سایت کتابخانه|کتابخانهٔ مدرسه فقاهت، تاریخ بازدید: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • بهشتی، صمد و حقمرادی، محمد، «احساس تعلق به ایران در میان اقوام ایرانی»، جامعه‌شناسی کاربردی، دورهٔ ۱۲، شمارهٔ سوم، مهر ۱۳۹۶ش.
  • پوپل، کریم، «نژاد و ملیت‌های افغانستان قسمت دوازدهم طایفهٔ بلوچ»، وبلاگ نژاد و ملیت‌های افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ ژانویهٔ ۲۰۱۶م.
  • «پوشاک قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت، تاریخ بازدید: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «تاریخچهٔ موسیقی آذربایجان»، وب‌سایت علمی‌پژوهشی آسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۳۹۹ش.
  • «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق دربارهٔ گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «تنوع قومی؛ تهدید یا فرصت؟»، وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • جدیدی، حسین، «بررسی عوامل مهاجرت داخلی و خارجی و تأثیر آنها بر تراکم جمعیت»، وب‌سایت اس‌دیتا، تاریخ درج مطلب: ۶ مرداد ۱۴۰۳ش.
  • «جریان قومیت‌گرایی افراطی؟»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ دی ۱۳۹۵ش.
  • «جشن خرمن»، وب‌سایت ویرگول، تاریخ بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • جعفری، پریسا، «اقوام ایرانی»، در وب‌سایت بازده، تاریخ بازدید: ۲۴ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • حاجیانی، ابراهیم، «نسبت هویت ملی با هویت قومی در میان اقوام ایرانی»، مجلهٔ جامعه‌شناسی ایران، شمارهٔ ۳، مهر ۱۳۸۷ش.
  • خالدی، نوراحمد، «معرفی اقوام عمدهٔ افغانستان – هزاره‌ها»، وی‌سایت لمر، تاریخچه درج مطلب: ۲۲ ژانویه ۲۰۲۴.
  • خاوری، محمدتقی، مردم هزاره و خراسان بزرگ، تهران، عرفان، ۱۳۸۵ش، ص۱۶۰–۱۷۲.
  • خرازی آذر، زهرا و دیگران، «تأثیر استفاده از رسانه‌های جمعی و اجتماعی بر همگرایی بین قومی در ایران»، مطالعات فرهنگ ارتباطات، شمارهٔ ۳۴، شهریور ۱۳۹۵ش.
  • خمینی، سید روح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
  • خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
  • «درآمدی بر مردم‌شناسی موسیقی ترکمن»، وب‌سایت ادارهٔ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «در مورد بلوچ در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک، تاریخ بازدید: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «در مورد سیستان و بلوچستان در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک، تاریخ بازدید: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «در مورد عشایر ترکمن در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • دشتی، تقی، «مفهوم‌شناسی قومیت و اقلیت قومی به‌عنوان عنصری از جامعه سیاسی (به همراه شاخص‌های علمی برای تشخیص میزان و شدت قومیت)»، فصلنامهٔ تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، شمارهٔ ۹، زمستان ۱۳۹۰ش.
  • «دنیای رنگارنگ صنایع‌دستی لرستان در غبار فراموشی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۹ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «رسم فصل چیست؟»، وب‌سایت طبیعت، تاریخ بازدید: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «رقص آذری، نماد اصالت فرهنگ آذربایجان»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «رقص سیستانی»، وب‌سایت ویزیت‌ایران، تاریخ بازدید: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «رقص محلی چوبیه؛ رقص فولکلوریک مردم عرب خوزستان»، وب‌سایت ادارهٔ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۳۹۵ش.
  • «رقص‌های لری و ویژگی‌های آن»، مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • زارعی، غفار، «نقش هویت قومی در همبستگی ملی پس از انقلاب اسلامی؛ رویکردی چندفرهنگی»، فصلنامهٔ رهیافت انقلاب اسلامی، شمارهٔ ۴۷، تابستان ۱۳۹۸ش.
  • «زبان فارسی؛ پلی برای گفتگو و همدلی میان اقوام ایرانی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • «زبان لُری و گویش‌های آن | نقشه پراکندگی در ایران»، وب‌سایت طرفداری، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۴۰۲ش.
  • «زبان قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت، تاریخ بازدید: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «زبان‌ها و گویش‌های متفاوت در پهناورترین استان کشور»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۸ مهر ۱۳۹۹ش.
  • «زبان‌های کُردی و گویش‌های آن | نقشه پراکندگی در ایران»، وب‌سایت طرفداری، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۴۰۲ش.
  • زریری، رضا، «تجددگرایی و هویت ایرانی در عصر پهلوی»، زمانه، شمارهٔ ۴۰، ۱۳۸۴ش.
  • زمانی محجوب، حبیب، «بررسی ورود اسلام به ایران»، تاریخ در آیینهٔ پژوهش، شمارهٔ ۲۲، ۱۳۸۸ش.
  • سعیدیان، عبدالحسین، سرزمین و مردم ایران، تهران، علم و زندگی، ۱۳۷۷ش.
  • سلیمان نوری، علیرضا، «گرگیعان جشن محله‌گردی کودکان عرب زبان»، روزنامهٔ ایران، تاریخ انتشار: ۲ تیر ۱۳۹۵ش.
  • سلیمی‌نمین، عباس، «متلاشی کردن اقوام فراتر از درک رضاخان بود!»، وب‌سایت جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
  • «سیزده بدر رسم مشترک همه ایرانیان»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۳۹۵ش.
  • سیسیل جی، ادموندز، کردها، ترک‌ها، عرب‌ها، ترجمه ابراهیم یونسی، تهران، روزبهان، ۱۳۶۷ش.
  • شاهدپور، الهام، «سقاخانه‌های بروجرد سنتی‌ترین نماد از قدمت عزاداری محرم در ایران است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۳ مهر ۱۳۹۶ش.
  • شیرخانی، حسین و دیگران، «تحلیل ساختار اجتماعی آیین‌های بلوچ در مثل‌های بلوچی سرحدی برپایهٔ روی‌کرد مردم‌مدارانهٔ بوراوی»، دوماهنامهٔ فرهنگ و ادبیات عامه، شمارهٔ ۴۲، بهمن و اسفند ۱۴۰۰ش.
  • شهرنازدار، محسن، «مطالعات انسان‌شناختی بلوچستان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
  • «صنایع دستی سیستان»، وبلاگ سیستان، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۳۹۲ش.
  • «ضرورت شناخت اقوام توسط هر ایرانی»، در وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۱ش.
  • ظفرعبداله‌زاده، فؤاد و دیگران، «نقش رسانه‌های اجتماعی در آیندهٔ هویت‌های قومی ایرانی»، پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، شمارهٔ ۱۹، ۱۴۰۰ش.
  • عادلی، علی، «تحولات قومی در مرزهای ایران قبل و بعد از جنگ تحمیلی:ابعاد و راهکارها»، فصلنامهٔ جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، شمارهٔ ۳۱، شهریور ۱۳۹۷ش.
  • «عاشورا و حزن انگیزترین سوگواری با «سرنای چمری» لرستان+فیلم و عکس»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۹ آذر ۱۳۹۹ش.
  • «عاشواریی متفاوت در اشترینان بروجرد»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی راه دانا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۳۹۵ش.
  • عباس‌زادهٔ مرزبالی، مجید، «تحولات هویت ملی ایران در دوره اسلامی (از ورود اسلام به ایران تا عصر صفوی)»، سیاست‌پژوهی ایرانی، شمارهٔ ۳۰، دی ۱۴۰۰ش.
  • عباس‌زادهٔ مرزبالی، مجید، «چالش‌های هویت ملی در عصر جهانی‌شدن (با نگاهی به ایران)»، سیاست‌پژوهی، شمارهٔ ۶، بهار ۱۳۹۶ش.
  • «غذاهای بلوچی طعمی به حلاوت طبیعت/ غذاهای سنتی زینت‌بخش سفره‌های سحری»، وب‌سایت عصر هامون، تاریخ درج مطلب: ۲۴ خرداد ۱۳۹۵ش.
  • «غذاهای ترک‌زبان‌ها، تجربه‌ای متفاوت از آشپزی ایرانی با طعم‌های بی‌نظیر»، وب‌سایت بوک می، تاریخ درج مطلب: ۱۷ بهمن ۱۴۰۳ش.
  • «غذاهای سنتی سیستان و بلوچستان ریشه در باور و طبیعت دارد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۴ش.
  • «غذاهای محلی عرب‌های خوزستان برای ماه رمضان»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۳۹۲ش.
  • «غذاهای محلی کردستان»، وب‌سایت کارناوال، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۹ش.
  • «غذاهای محلی لرستان با و بدون برنج+ انواع آش»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «عروسی پیرشالیار مراسمی به قدمت هزار سال»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۳۹۶ش.
  • «عید قربان در آینه اقوام ایرانی و جهان اسلام»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۸۹ش.
  • غلام‌رضایی، علی، «قومیت‌گرایی و شکل‌گیری تهدید ناسیونالیسم قومی در ایران»، فصلنامهٔ علمی مطالعات جنگ، شمارهٔ ۸، خرداد ۱۴۰۰ش.
  • «فرصت‌های تنوع قومیت در ایران»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۶ خرداد ۱۳۹۶ش.
  • «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران، تاریخ بازدید: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • قاسم‌پور، محمد، «بررسی شکاف‌های قومیتی در ایران عصر مشروطه و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز فرهنگی‌دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اسفند ۱۴۰۱ش.
  • قنبرپور، سینا، «مروری بر مراسم پرسه در بلوچستان»، وب‌سایت مجلهٔ ویستا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مهر ۱۴۰۲ش.
  • «قوم ترکمن، بازی‌ها»، وب‌سایت اقوام ایرانی، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «قوم گیلانی یا مردم گیلک؛ از تاریخ تا فرهنگ»، وب‌سایت مای اسمارت ژن، تاریخ بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «قومیت»، ویکی امام‌خمینی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۴۰۲ش.
  • «لباس زنان ترکمن»، وب‌سایت ادارهٔ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «لباس سنتی و بومی مازندران، تلفیقی از زیبایی و پوشیدگی»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
  • «لباس محلی سیستانی؛ نفیس‌ترین لباس محلی ایران»، وب‌سایت درناتریپ، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مرداد ۱۳۹۸ش.
  • «لباس‌های مردان ترکمن»، وب‌سایت ادارهٔ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «مازندران؛ سرزمین افسانه‌ای شیعه با تاریخ مقاومت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان ۱۴۰۳ش.
  • «مانایی فرهنگ بومی و حفظ سنت‌های زیبای کهن در قوم ترکمن»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۴۰۲ش.
  • مجتهدپور، یاسمین، «چهارشنبه سوری»، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۸ش.
  • «محرم در میان اقوام ایرانی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درجمطلب: ۲۰ تیر ۱۳۹۱ش.
  • «محرم و آیین‌های سوگواری در سیستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۳۹۹ش.
  • «مراسم محلی هه‌لپرکی استان کردستان»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • مطلبی، مسعود، «جغرافیای سیاسی مردم ایران»، مجله زمانه، شماره ۷۰، ۱۳۸۷ش.
  • مظاهری، محمدمهدی، «چگونه احساس تعلق به هویتی ایرانی را در جوانان رشد دهیم؟»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۸ دی ۱۳۹۹ش.
  • مطهری، مرتضی، خدمات متقابل ایران و اسلام، تهران، صدرا، چاپ چهل و یکم، ۱۳۹۰ش.
  • «معرفی انواع صنایع‌دستی گیلان»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «معرفی بازی‌های بومی و محلی لرستان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردین ۱۳۹۴ش.
  • «معرفی شهر کرمانشاه»، وب‌سایت کارناوال، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «معرفی صنایع‌دستی ترکمن»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «معرفی صنایع‌دستی کردستان»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • معینی یوسفی، مجتبی، «هویت ملی و هویت قومی»، وب‌سایت مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۶ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «مقاله سبک زندگی ایرانی اسلامی- ترکیب فرهنگ، دین و هنر در زندگی»، وب‌سایت مجلهٔ پی‌استور، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
  • «منوی غذای شهر سوخته: دلمه‌ماهی با تخم غاذ و نان کنجدی همراه ماءالشعیر و خربزه»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۳۸۹ش.
  • «موسیقی آذربایجان»، وب‌سایت آوای چکاوک، تاریخ بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «موسیقی خوزستان»، وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «مویه‌ای باستانی با عمری هزاران ساله + اجراهایی از مقام «چمر» یا «چمری»»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۴۰۰ش.
  • مهدوی‌کنی، سعیدرضا و صادقی‌زاده، کسری، «الزامات سیاست‌گذاری فرهنگی اقوام راهبردهای برگرفته از استاد بالادستی و دیدگاه‌های ذینفعان (مطالعهٔ موردی قوم کرد)»، راهبرد فرهنگ، سال یازدهم، شمارهٔ ۴۲، تابستان ۱۳۹۷ش.
  • «نذری‌های سرور و سالار شهیدان در لرستان و سفره‌هایی سرشار از برکت»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مهر ۱۳۹۴ش.
  • «نقش اقوام ایرانی در پیروزی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ بهمن ۱۳۹۲ش.
  • «نقش دستمال در رقص‌های محلی ایرانیان»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
  • «نگاهی به بازی‌های بومی و محلی سیستان بلوچستان»، وبلاگ اطلاعات محلی سیستان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۳۹۹ش.
  • «نگاهی به بازی‌های محلی کودکان عرب خوزستان»، وب‌سایت تحلیلی‌خبری عصرایران، تاریخ درج مطلب: ۶ دی ۱۳۹۲ش.
  • «نگاهی به فرهنگ بلوچ»، وب‌سایت مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «نگاهی به فرهنگ و موسیقی اقوام لُر»، باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۰ شهریور ۱۴۰۰ش.
  • «نگاهی به مراسم‌ها و جشن‌ها و آیین‌های کردستان»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۳۹۶ش.
  • «نگاهی به موسیقی سیستان»، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۳۹۶ش.
  • «نگاهی به وضعیت موسیقی کردی (قسمت اول)»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ خرداد ۱۳۸۵ش.
  • «نوروز در اقوام ایرانی»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۳۹۵ش.
  • نیکویی، علی، «مهاجرت اقوام آریایی به فلات ایران و تشکیل حکومت در این فلات»، وب‌سایت ویرگول، تاریخ بازدید: ۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «ویژگی‌های رفتاری خاص آذری‌های غیور آذربایجان»، وب‌سایت کارناوال، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۳۹۸ش.
  • هرمیداس باوند، داوود و دیگران، «میزگرد: تنوع قومی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، مطالعات ملی، شمارهٔ ۹، بهار ۱۳۸۱ش.
  • «هشت لهجهٔ زبان ترکی در ایران»، وب‌سایت پارسینه، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۳۹۴ش.
  • «هشدار محقق از خطر نابودی شیعیان دایکندی توسط طالبان»، خبرگزاری اهل‌بیت، تاریخ درج مطلب: ۱۵ تیر ۱۳۹۸ش.
  • «همزیستی اقوام؛ راز ماندگاری ایران»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درجمطلب: ۲۳ فروردین ۱۴۰۴ش.
  • «همزیستی اقوام سنّتی و ادیان الهی در ایران اسلامی/ وحدت یکپارچه ایرانیان در بحران‌ها»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آبان ۱۴۰۳ش.
  • «همزیستی اقوام و مذاهب؛ نماد همگرایی و انسجام ایرانیان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آبان ۱۴۰۳ش.
  • «هنرهای سنتی آذربایجان، گوهری از باغ خیال»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • « «یزله‌خوانی چیست»؟ / فلسفه رقص شمشیر و قهوه تلخ+ فیلم»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۳۹۷ش.
  • یوسفی، جعفر، «هنرها و صنایع‌دستی قوم لر»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۸ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=اقوام_ایرانی&oldid=50804»