اقوام ایرانی: تفاوت میان نسخه‌ها

[[پرونده:Photo 5879506741996144698 y.jpg|جایگزین=اقوام ایرانی|بندانگشتی|اقوام مختلف ایرانی با لباس‌های محلی]]

==تعریف==

[[قوم]] را مجموعه‌ای از افراد یا گروه‌های انسانی دانسته‌اند که بر اثر گسترش یک یا چند [[خانواده]] پیوسته به وجود آمده‌اند. عموماً این مجموعه دارای [[نژاد]]، [[زبان]]، [[فرهنگ]]، [[دین]]، [[مذهب]]، زیست‌بوم،<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/277231/ضرورت-شناخت-اقوام-توسط-هر-ایرانی «ضرورت شناخت اقوام توسط هر ایرانی»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref> پیشینهٔ تاریخی و [[آداب‌ و رسوم|آداب‌ورسوم]] مشترک هستند که این نوع اشتراک‌ها [[قومیت]] را تشکیل می‌دهند.<ref>انوری، فرهنگ بزرگ سخن، 1382ش، ج6، ص482.</ref> امروزه اصطلاح قوم بیشتر در دو حوزه دانشی شامل مطالعه اقوام یا قوم‌شناسی (به انگلیسی: Ethnology) و مردم‌نگاری (به انگلیسی: Ethnography)، مورد توجه است.<ref>[https://sanad.iau.ir/journal/pir/Article/558086?jid=558086 دشتی، « مفهوم‌شناسی قومیت و اقلیت قومی به عنوان عنصری از جامعه سیاسی (به همراه شاخص‌های علمی برای تشخیص میزان و شدت قومیت) »، 1390ش، ص143.]</ref>  

[[هویت قومی]]، [[ملیت]] و [[هویت ملی]] ازجمله واژه‌های مرتبط با قوم و قومیت شمرده می‌شوند. ملیت به رابطهٔ حقوقی و قانونی فرد با یک ملت یا دولت اشاره دارد و بیانگر عضویت رسمی در یک کشور است.<ref>آشوری، دانشنامهٔ سیاسی، 1386ش، ص310.</ref> هویت قومی به احساس تعلق و شناسایی با گروهی خاص بر اساس اشتراکات نژادی، زبانی، فرهنگی یا تاریخی اشاره دارد. این نوع هویت بر پایه ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی مشترک میان اعضای یک گروه شکل می‌گیرد. هویت ملی نیز بیانگر احساس تعلق و یگانگی با یک واحد سیاسی است که در آن فرد خود را بخشی از جامعه‌ای بزرگتر می‌داند. شکل‌گیری این هویت علاوه بر حضور فیزیکی در یک جغرافیای سیاسی، نیازمند پذیرش قلبی و روانی نظام سیاسی حاکم است و اقوام مختلف را در خود جای داده است.<ref>[https://vista.ir/w/a/16/r3ezs معینی یوسفی، «هویت ملی و هویت قومی»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>  

[[پرونده:Meder-Persepolis.jpg|جایگزین=مادها|بندانگشتی|یک مادی بر دیوار کاخ خشایارشا در تخت جمشید که لباس مادی بر تن دارد]]

در پی مهاجرت گروه‌های مختلف آریایی از مناطق شمالی به فلات ایران، آنها در مناطق مختلف این سرزمین پهناور، پراکنده شدند و به‌تدریج با ساکنان بومی درآمیختند. آریایی‌ها به سه گروه متمایز [[قوم ماد|مادها]]، [[قوم پارس|پارس‌ها]] و [[قوم پارت|پارت‌ها]] تقسیم شدند و همچون مثلثی، بخش‌های غرب، جنوب و شرق فلات ایران را در سیطره خود گرفتند. پژوهشگران سیر تمدنی آریایی‌ها و تشکیل جوامع منسجم فرهنگی و سیاسی آنها را تا هزاره پنجم پیش از میلاد و [[دوران نوسنگی]]، بررسی کرده‌اند. آریایی‌ها در هزاره چهارم پیش از میلاد با ویژگی‌های جسمانی ممتاز همچون اندام درشت و متناسب، پوست روشن، چهره‌های زیبا، موهای روشن و همچنین توانایی‌های نظامی چشمگیر، تمدن پیشرفته و سبک زندگی مستقر از اقوام همجوار خود متمایز بودند. جوامع آریایی‌، [[اقتصاد]] و [[معیشت]] خود را بر [[دامداری]] و [[کشاورزی]] استوار کردند. مادها که در گستره‌ای وسیع از شمال زاگرس تا دشت‌های مرکزی ایران سکونت داشتند، اولین حکومت آریایی را برپا کردند. بررسی دقیق گزارش‌ها و کتیبه‌های مربوط به اقوام ایرانی در [[تاریخ ایران باستان|دوران باستان]] نشان می‌دهد که روابط میان اقوام ایرانی بیشتر مبتنی برهم‌ترازی بوده و تمامی اقوام از جایگاه و موقعیتی کمابیش برابر برخوردار بوده‌اند.<ref>[https://virgool.io/applymag/مهاجرت-اقوام-آریایی-به-فلات-ایران-و-تشکیل-حکومت-در-این-فلات-nx6md0fbgsja نیکویی، «مهاجرت اقوام آریایی به فلات ایران و تشکیل حکومت در این فلات»، وب‌سایت ویرگول.]</ref>

===ورود اسلام به ایران===

با ورود اسلام به ایران‌زمین، اقوام ایرانی کاملاً از این آیین اثر پذیرفتند<ref>[https://journals.iau.ir/article_687213_eec8a130abea0b5ddda8e677d8d16fbe.pdf عباس‌زادۀ مرزبالی، «تحولات هویت ملی ایران در دوره اسلامی (از ورود اسلام به ایران تا عصر صفوی)»، 1400ش، ص27.]</ref> و به‌ویژه آموزه‌های اسلام دربارۀ عدالت و برابری قومی، نژادی و زبانی، اقوام ایرانی را به سوی اسلام جذب کرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/46466/بررسی-ورود-اسلام-به-ایران زمانی محجوب، «بررسی ورود اسلام به ایران»، 1388.]</ref> در آن زمان، [[حکومت ساسانی]] با نارضایتی عمیق ایرانیان روبرو بود و [[آیین زرتشت|دین زرتشت]] نیز به‌دلیل فساد موبدان، دیگر مورد اعتقاد قلبی مردم ایران نبود. ایرانیان با پذیرش [[دین اسلام]]، برای پیشرفت این دین تازه، تلاش فراوانی کردند و [[تاریخ]]، [[ادبیات]]، [[سیاست]] و [[تمدن]] اقوام ایرانی با اسلام درآمیخت.<ref>مطهری، خدمات متقابل ایران و اسلام، 1390ش، ص47-48، 87-91، 93 و 95.</ref>[[پرونده:74 Chardin Safavid Persia women customs.jpg|جایگزین=صفویان|بندانگشتی|نگاره‌ای از زنان دوره صفویه در سفرنامه شاردن.]]

[[حکومت صفوی]] با رسمیت‌بخشیدن به مذهب [[تشیع دوازده‌امامی]] (۹۰۷ق)<ref>[http://www.sooremag.ir/تامل/دولتی-به-کام-رندان منتظرالقائم و جعفری، «مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، وب‌سایت سوره مگ.]</ref> این مذهب را به عامل مهمی در وحدت ملی ایرانیان تبدیل کرد و مرزهای فرقه‌ای و قومی را تحت‌الشعاع قرار داد. این اقدام پاسخ به نیاز جامعه ایرانی به هویتی مستقل در مقابل امپراتوری عثمانی و ازبکان بود. [[مهاجرت]] علمای شیعه جبل‌عامل از [[لبنان]] به [[ایران]]، هویت شیعی را در تاروپود جامعه ایرانی تنید.<ref>[http://www.sooremag.ir/تامل/دولتی-به-کام-رندان منتظرالقائم و جعفری، «مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، وب‌سایت سوره مگ.]</ref> حکومت ایران در این دوره می‌کوشید تا مشارکت و همراهی اقوام مختلف را با سیاست‌های مسالمت‌آمیز و مبتنی بر تفاهم، جلب کند.<ref>[https://quarterly.risstudies.org/article_1365_258eba99f80d519f77131a842716e9e4.pdf بهرامی، «سیاست قومی پهلوی اول در قبال قوم لر»، 1377ش، ص95.]</ref>

[[پرونده:TabrizRevolutionaries.jpg|جایگزین=جنبش مشروطه|بندانگشتی|مشروطه طلبان تبریز، در عکس ستارخان و باقر خان نیز دیده می‌شوند.]][[حکومت قاجار]] از حمایت برخی اقوام به‌ویژه آذربایجانی‌ها و ایجاد پیوندهای دینی و فرهنگی با آنها، علیه اقوام دیگر استفاده می‌کردند. این الگو نوعی [[بازی قدرت]] و استفاده ابزاری از تنوع قومی برای تثبیت سلطه به شمار می‌آید.<ref>[https://www.javanonline.ir/004ZJO سلیمی‌نمین، «متلاشی کردن اقوام فراتر از درک رضاخان بود!»، وب‌سایت جوان‌آنلاین.]</ref> رویکردهای سرکوبگرانه برای تحکیم قدرت مرکزی و جلوگیری از شورش‌های قومی، بی‌توجهی به حقوق از دست‌رفته اقوام<ref>[https://emam.iau.ir/fa/news/132/بررسی-شکاف-های-قومیتی-در-ایران-عصر-مشروطه-و-پیامدهای-آن قاسم‌پور، «بررسی شکاف‌های قومیتی در ایران عصر مشروطه و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز فرهنگی‌دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی.]</ref> منجر به ایجاد و تشدید شکاف‌های قومی در ایران شده و زمینه را برای ناآرامی‌ها و شورش‌های قومی علیه قاجار فراهم ساخت؛ به‌طوری که اقوام مختلف در [[جنبش مشروطیت]] نقش‌آفرینی کردند.<ref>[https://emam.iau.ir/fa/news/132/بررسی-شکاف-های-قومیتی-در-ایران-عصر-مشروطه-و-پیامدهای-آن قاسم‌پور، «بررسی شکاف‌های قومیتی در ایران عصر مشروطه و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز فرهنگی‌دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی.]</ref>

گوناگونی زبان‌ها و گویش‌ها از ویژگی‌های بارز جامعه ایرانی است؛ به‌طوری که امروزه ۷۵ زبان و گویش مختلف در ایران وجود دارد.<ref name=":0">[https://www.beytoote.com/art/city-country/iranian-dialects02-dialects.html «آشنایی با انواع گویش‌ها و لهجه‌های ایرانی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> این تنوع زبانی، بازتاب‌دهندهٔ پیشینه تاریخی پربار و غنای فرهنگی این سرزمین دانسته می‌شود. امروزه استان [[آذربایجان غربی]] دارای بیشترین گوناگونی گویش‌های محلی در میان استان‌های ایران است.<ref>[https://www.irna.ir/news/9714477/آذربایجان-غربی-دارای-متنوعترین-گویش-های-زبانی-در-ایران-اسلامی «آذربایجان غربی دارای متنوع‌ترین گویش‌های زبانی در ایران اسلامی است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> گویش، فرم خاصی از یک زبان با ویژگی‌های واژگانی، دستوری و آوایی است. یک گویش می‌تواند شامل چندین لهجه باشد.<ref>[https://mjrajaei.ir/accents-of-iran/ «لهجه‌های ایرانی شیرین | تفاوت لهجه و گویش»، وب‌سایت محمدجواد رجایی.]</ref>  

زبان اما چارچوب کلی‌تری است که گویش‌های مختلف را دربرمی‌گیرد و ممکن است به‌عنوان نماد [[هویت ملی]] یا سیاسی یک کشور عمل کند. گویش‌ها نشان‌دهندهٔ تنوع فرهنگی درون یک خانوادهٔ زبانی‌اند. زبان‌های فارسی، [[زبان تاتی|تاتی]]، [[زبان کردی|کردی]]، [[زبان لری|لری]]، [[زبان بلوچی|بلوچی]]، [[زبان مازندرانی|مازندرانی]] و [[زبان گیلکی|گیلکی]]، خانواده زبان‌های ایرانی را تشکیل می‌دهند و هر کدام دارای انواع گویش هستند. لهجهٔ تهرانی به‌عنوان لهجهٔ معیار [[زبان فارسی]] در ایران شناخته شده و در رسانه‌های ملی استفاده می‌شود.<ref>[https://www.migna.ir/news/47244/گویش-تفاوتی-لهجه-زبان-فارسی «گویش چه تفاوتی با لهجه در زبان فارسی دارد؟!»، وب‌سایت میگنا.]</ref>  

 

* لهجه‌های رشتی، لاهیجانی، رودسری، و آستانه‌ای در [[زبان گیلکی]]؛<ref>[https://www.migna.ir/news/47244/گویش-تفاوتی-لهجه-زبان-فارسی «گویش چه تفاوتی با لهجه در زبان فارسی دارد؟!»، وب‌سایت میگنا.]</ref>  

* لهجه‌های تبریزی، قره‌داغی، یامچی، ارومیه، مراغه، اردبیل، زنجان و همدان در [[زبان ترکی]]؛<ref>[https://www.parsine.com/بخش-گردشگری-119/250984-هشت-لهجه-زبان-ترکی-در-ایران «هشت لهجۀ زبان ترکی در ایران»، وب‌سایت پارسینه.]</ref>  

* گویش‌های کرمانجی، سورانی، زازاکی و گورانی در [[زبان کردی]]؛<ref>«زبان‌های کُردی و گویش‌های آن | نقشه پراکندگی در ایران»، وب‌سایت طرفداری.</ref>  

* گویش‌های رخشانی (راسکری)، سراوانی، لاشاری، کریمی، ساراوی و مکرانی در [[زبان بلوچی]]؛<ref>[https://www.sid.ir/paper/955525/fa شیرخانی و دیگران، «تحلیل ساختار اجتماعی آیین‌های بلوچ در مثل‌های بلوچی سرحدی برپایۀ روی‌کرد مردم‌مدارانۀ بوراوی»، 1400ش، ص159.]</ref>  

* شیب‌آبی و پشت‌آبی دو لهجهٔ مهم [[گویش سیستانی]]؛<ref>[https://www.irna.ir/news/84045209/زبان-ها-و-گویش-های-متفاوت-در-پهناورترین-استان-کشور «زبان‌ها و گویش‌های متفاوت در پهناورترین استان کشور»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>  

* گویش‌های خرم‌آبادی، چگنی، بروجردی، ملایری، سیلاخوری، گاپله‌ای، بالاگریوه‌ای، تویسرکانی، ملکی، بویراحمدی، کهگیلویه‌ای و ممسنی، بختیاری، شولی، لیراوی، بهمئی و یاسوجی در [[زبان لری]].<ref>[https://www.tarafdari.com/node/2356707 «زبان لُری و گویش‌های آن | نقشه پراکندگی در ایران»، وب‌سایت طرفداری.]</ref>  

=== فارس‌ ===

فارس‌ها اصلی‌ترین گروه‌ قومی ایران هستند و عمدتاً در مناطق مرکزی و بخش‌هایی از شمال شرق ایران سکونت دارند. آنها جمعیت غالب بسیاری از کلان‌شهرهای ایران ازجمله [[تهران]]، [[اصفهان]]، [[مشهد]]، [[شیراز]]، [[کرج]]، [[اراک]]، [[یزد]]، [[کرمان]] و بخش‌هایی از استان‌های [[استان سمنان|سمنان]]، [[استان بوشهر|بوشهر]]، [[خراسان شمالی]]، [[خراسان جنوبی]]، [[استان قزوین|قزوین]] و [[استان همدان|همدان]] را تشکیل می‌دهند.<ref>[https://www.researchgate.net/publication/344607311_az_mrz_ta_mrz_pzhwhshy_jam_drbab_hwyt_w_qwmyt_dr_ayran احمدی، «از مرز تا مرز»، 1399ش، ص27]</ref> فارس‌ها پیرو مذهب [[شیعه دوازده امامی]] هستند؛ هرچند در برخی مناطق مرزی، اقلیت‌های سنی‌مذهب نیز به این زبان سخن می‌گویند.<ref>[https://www.researchgate.net/publication/344607311_az_mrz_ta_mrz_pzhwhshy_jam_drbab_hwyt_w_qwmyt_dr_ayran احمدی، «از مرز تا مرز»، 1399ش، ص24]</ref>

[[پرونده:3 3 13 2 0.jpg|alt=قوم ترک قشقایی|بندانگشتی|قوم ترک قشقایی]]

ترک‌ها دومین گروه قومی بزرگ ایران محسوب می‌شوند و عمدتاً در شمال غرب کشور از استان‌های [[آذربایجان شرقی]]، [[آذربایجان غربی]] و [[استان اردبیل|اردبیل]] تا [[استان زنجان|زنجان]] و [[استان قزوین|قزوین]] ساکن هستند و حضور آنها تا [[استان همدان|همدان]] و غرب [[گیلان]] نیز گسترش یافته است. جمعیت قابل توجهی از ترک‌ها در شهرهای بزرگی مانند تهران، قم و اراک نیز زندگی می‌کنند. این قوم از جایگاه اجتماعی ممتازی در ایران برخوردار بوده و نخبگان آن در عرصه‌های سیاسی، فکری، مذهبی، علمی و فرهنگی نقش برجسته‌ای ایفا کرده‌اند. اگرچه ترک‌ها در زبان با فارس‌ها متفاوت هستند؛ اما در [[مذهب شیعه]] با اکثریت ملت ایران اشتراک دارند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> پیشینه حضور ترک‌ها در فلات ایران به پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد. هون‌ها و ساواران از گروه‌های اولیه ترکان هستند که در شمال‌غربی ایران و [[قفقاز]] ساکن شدند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1049247/ارومیه-مرکز-فرهنگی-آذربایجان-ایران-ترک-ها-پاسداران-هویت-و-یکپارچگی-ایران «ارومیه؛ مرکز فرهنگی آذربایجان ایران/ ترک‌ها پاسداران هویت و یکپارچگی ایران»، وب‌سایت تحلیلی‌خبری عصرایران.]</ref>  

* بیشتر ترک‌های ایران به گویش ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند. زیرشاخه‌های [[زبان ترکی]] رایج در ایران شامل ترکی قشقایی، ترکی خلجی، ترکی شاهسونی، ترکی افشاری و ترکی سنقری است.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/behavior-features-azerbaijanis «ویژگی‌های رفتاری خاص آذری‌های غیور آذربایجان»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>  

* لباس محلی زنان در اقوام ترک شامل سرپوش، چارقد گل‌دار، پیشانی‌بند، پیراهن و روپوش چاک‌دار است. زنان جوان [[برک (کلاه)|کلاه برک]] و زنان مسن‌تر [[یایلیق (سربند)|سربند یایلیق]] استفاده می‌کنند. در مناطق عشایری، پیراهن و دامن بلند با [[چارقد]] رواج دارد. رنگ‌های به‌کار رفته در لباس‌ها اغلب روشن و گل‌دار و از جنس [[ترمه]] و [[ابریشم]] هستند. مردان از لباس چین‌دار استفاده می‌کردند که [[دوزملی آرغالیخ]] نامیده می‌شد. کلاه‌های متنوعی مانند [[پاپاخ (کلاه)|پاپاخ]] و [[سرداری (کلاه)|سرداری]] استفاده می‌شده است.<ref>[https://marsin.ir/لباس-محلی-استان-آذربایجان/ «آشنایی با لباس محلی استان آذربایجان»، وب‌سایت مارسین.]</ref>

* [[موسیقی آذربایجانی|موسیقی آذربایجان]] دارای سبک‌های متنوعی مانند موسیقی محلی (عاشیقی)، سنتی (مقامی)، موسیقی تشریفاتی و سبک بزمی است. سازهای مهم موسیقی ترکی شامل [[تار آذری]]، [[قوپوز]] (چگور)، [[بالابان]]، [[ناقارا]] و [[باغلاما]] است.<ref>[https://www.avayechakavak.com/آشنایی-با-موسیقی-آذربایجان/ «موسیقی آذربایجان»، وب‌سایت آوای چکاوک.]</ref> موسیقی آذربایجان از اوزان‌ها (نیاکان عاشیق‌ها) آغاز شده و با هنر عاشیق‌ها به اوج رسیده است.<ref>[http://www.asemankafinet.ir/tag/تاریخچه+موسیقی+آذری «تاریخچۀ موسیقی آذربایجان»، وب‌سایت علمی‌پژوهشی آسمان.]</ref>

[[پرونده:پیرشالیار.jpg|جایگزین=مراسم سنتی پیرشالیار|بندانگشتی|مراسم سنتی پیر شالیار]][[قوم کرد]] سومین گروه جمعیتی از ملت ایران محسوب می‌شوند. در حال حاضر، کردهای ایران به‌طور عمده در غرب کشور ازجمله [[استان‌ کردستان]]، جنوب [[آذربایجان غربی]] و برخی از مناطق استان‌های [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] و [[استان ایلام|ایلام]] زندگی می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> کردها بخشی از اقوام آریایی هستند که از حدود چهار هزار سال پیش در [[کردستان|مناطق کردنشین امروزی]] سکونت داشته‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> [[زبان کردی]] با لهجه‌های کرمانجی، سورانی، زرزا، گورانی و کلهر از لحاظ ساختار و ریشه، جزو شاخه‌های زبان‌های ایرانی هندواروپایی به‌شمار می‌آید.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> بخشی از کردهای ایران به‌ویژه در استان کردستان پیرو [[مذهب شافعی]] و بخشی دیگر ازجمله در استان کرمانشاه و استان ایلام پیرو [[مذهب شیعه]] هستند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> طریقت‌های قادریه، نقشبندیه، [[اهل حق]] و [[یزیدی‌ها]]، از جمله طریقت‌های کُردزبانان در ایران هستند.<ref>سیسیل جی، کردها، ترک‌ها، عرب‌ها، 1367ش، ص76.</ref>[[پرونده:V65gqr.jpg|جایگزین=جشن پیرشالیار|بندانگشتی|دف‌زنی و ذکر دراویش در جشن پیر شالیار]]

 

* [[مراسم پیر شالیار]]، یک [[جشن]] با شهرت جهانی است. کردها این آیین سنتی را هر سال در [[بهمن (ماه)|بهمن]] در منطقه [[هورامان تخت]] برگزار می‌کنند. این مراسم، ترکیبی از [[معنویت]]، [[شادی]] و [[همبستگی اجتماعی]] را به نمایش می‌گذارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/82812110/عروسی-پیرشالیار-مراسمی-به-قدمت-هزار-سال «عروسی پیرشالیار مراسمی به قدمت هزار سال»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

* [[پرونده:اقوام ایرانی1.jpg|جایگزین=قوم کرد ایرانی|بندانگشتی|مردان کرد با لباس محلی]]لباس سنتی مردان و زنان کرد با وجود تنوع چشمگیر، در پوشش کامل بدن مشترک هستند. [[لباس مردان کرد|پوشاک مردان کرد]] شامل [[چوخه]] (کوا)، [[پانتول]] (رانک)، ملکی، [[شال]] (پشتون/پشتینه)، [[دستار]] ([[کلاغه]]، [[دشلمه]]، مندلی، رشتی و سروین)، فرنجی و کله‌بال و [[لباس زنان کرد کردستان|پوشاک زنان کرد]] شامل [[جافی]]، [[کلنجه]]، شال، [[کلاو]] و کَلکه است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/customs-people2-kurdistan.html «آداب‌ورسوم مردم کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

* کردها بازی‌های محلی متنوعی دارند، ازجمله: [[گوروا بازی]]، [[توپان قار]]، [[قه‌مچان]]، [[سولنجان و قولنجان]]، [[هیلکه شکینی]]، [[که‌ره کوپان]]، [[چووزان]]،<ref>[https://www.isna.ir/news/1403112921173/بازی-های-بومی-محلی-کردستان-فرهنگی-در-حال-فراموشی «بازی‌های بومی محلی کردستان؛ فرهنگی در حال فراموشی»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref> [[خلورتانی]]، [[هه ملوقوانی]]، [[کلاوریزان]]، [[هیلکه مارانی]] و خرمایله.<ref>[https://www.beytoote.com/fun/native-games/games1-kermanshah-province.html «آشنایی با بازی محلی و سنتی استان کرمانشاه»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>  

* [[موسیقی کردی]] از اصیل‌ترین گونه‌های [[موسیقی ایرانی]] به‌شمار می‌رود و در آن سازهایی مانند [[نی]]، [[سرنا (ساز)|سورنا]]، [[نایه]]، [[دهل]]، [[تنبک]]، [[تنبور]] و [[کمانچه]] به‌کار می‌رود. مقام‌های موسیقی کردی نیز شامل بیت (بالوره)، سوز و مقام، سیاه چمانه، هوره، حیران، لاووک (لاوژه)، گورانی و چمری است.<ref>[https://www.irna.ir/news/5007359/نگاهی-به-وضعیت-موسیقی-کردی-قسمت-اول «نگاهی به وضعیت موسیقی کردی (قسمت اول)»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>  

* [[هه لپرکی]]، رقص سنتی کردها است که رقصی رزمی و نماد وحدت مردم کرد به شمار می‌آید.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/ceremonies-leprechaun-kurdistan.html «مراسم محلی هه‌لپرکی استان کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

[[قوم لر]] در غرب و جنوب‌غربی ایران [[زندگی]] می‌کنند و بیشتر آنها عشایر کوچ‌نشین هستند.<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده.]</ref> [[زبان لری]]، نزدیک‌ترین زبان به [[زبان فارسی|فارسی]] محسوب می‌شود و قوم لر بیشترین تجانس مذهبی، زبانی و فرهنگی را با حکومت‌های مرکزی در ایران داشته است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> لرها عموماً پیرو مذهب شیعه هستند.<ref name=":2">[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده.]</ref> قوم لر در یک دسته‌بندی کلان، به دو شاخه لر بزرگ و لر کوچک، تقسیم می‌شود. لر بزرگ عمدتاً در استان‌های [[کهگیلویه و بویراحمد]]، [[استان فارس|فارس]]، [[استان بوشهر|بوشهر]]، [[چهارمحال و بختیاری]]، بخشی از [[استان اصفهان|اصفهان]]، بخشی از [[خوزستان]] و قسمتی از [[لرستان]] پراکنده‌اند. طوایف لر کوچک نیز در استان لرستان، [[پشت‌کوه (استان ایلام)]]، جنوب [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]]، [[استان همدان]] و شهرستان [[اندیمشک]] در [[خوزستان]] زندگی می‌کنند. لرستان کوچک به دو منطقه پیشکوه در استان لرستان امروزی و پشت‌کوه در استان ایلام تقسیم می‌شود. لر بزرگ نیز به دو شاخه بختیاری و لرهای کهگیلویه و بویراحمد یا به‌طور کلی لرهای سربند و لرهای زیربند تقسیم می‌شود. لر بزرگ که بخش عمده‌ای از قوم لر را تشکیل می‌دهد، زیرگروه‌های مختلفی دارد که مهم‌ترین آنها ایلاتی چون [[ایل بختیاری|بختیاری]]، بویراحمد، ممسنی، طیبی، چرام و لیراوی هستند.<ref name=":3">[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref>[[پرونده:اقوام ایرانی2.jpg|alt=رقص زنان قوم لر|بندانگشتی|رقص دستمال بازی در ممسنی]]

 

* لرها در [[ماه محرم]] و برای گرامیداشت [[شهادت امام حسین]] در [[واقعه عاشورا]]، آیین‌ها و مراسم‌های گوناگونی برپا می‌کنند، ازجمله: [[چمر]]، [[چهل منبر]] (یا چهل دختران)، [[گل‌مالی]]،<ref>[https://www.shabestan.news/news/726963/آداب-خاص-عزاداری-مردم-لرستان «آداب خاص عزاداری مردم لرستان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> [[خیمه‌سوزانی]]،<ref>[https://www.dana.ir/918107/نبود-کارشناس-مردم-شناسی-ثبت-معنوی-عزاداری-عاشورا-در-اشترینان-را-به-تعویق-انداخت#gsc.tab=0 «عاشواریی متفاوت در اشترینان بروجرد»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی راه دانا.]</ref> [[آیین سقاخانه در بروجرد|سقاخانه]]<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/07/03/1529066/سقاخانه-های-بروجرد-سنتی-ترین-نماد-از-قدمت-عزاداری-محرم-در-ایران-است-تصاویر شاهدپور، «سقاخانه‌های بروجرد سنتی‌ترین نماد از قدمت عزاداری محرم در ایران است»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> و [[نذری دادن]].<ref>[https://borna.news/fa/news/331865/نذری-های-سرور-و-سالار-شهیدان-در-لرستان-وسفره-هایی-سرشار-از-برکت «نذری‌های سرور و سالار شهیدان در لرستان و سفره‌هایی سرشار از برکت»، خبرگزاری برنا.]</ref>

* [[رقص لری]]، با نام‌های دَس‌گِرِته، باختِه،<ref>[https://lib.eshia.ir/12294/2/66/رقص_لری آنی‌زاده، «ختنه و ختنه‌سوران»، ج2، ص66.]</ref> چووپی، یا بازی، رقصی جمعی و زنجیروار است که با هدایت «سرچووپی» (رهبر رقص) و دستمال رنگی او انجام می‌شود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1508328/نقش-دستمال-در-رقص-های-محلی-ایرانیان «نقش دستمال در رقص‌های محلی ایرانیان»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref>  

[[پرونده:اقوام ایرانی3.jpg|alt=اقوام کپرنشین بلوچ|بندانگشتی|مردمان کپرنشین بلوچ، در جنوب استان کرمان]]بیشتر مردم [[بلوچ]] در استان [[سیستان و بلوچستان]] زندگی می‌کنند؛ اما گروه‌هایی از این قوم در [[خراسان]]، [[هرمزگان]]، [[استان یزد|یزد]]، [[بندرلنگه]] و [[استان گلستان]] نیز سکونت دارند.<ref>[https://lib.eshia.ir/12293/12/139 بلوک‌باشی، «بلوچ»، دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی در وب‌سایت کتاب‌خانۀ مدرسۀ فقاهت.]</ref> در متون [[دوره هخامنشیان|دوره هخامنشی]] و [[کتیبه بیستون]]، از قوم بلوچ با نام‌های گدوزیا و گدروچ یاد شده و در [[شاهنامه]] نیز، بارها به این قوم اشاره شده است. بسیاری از پژوهش‌ها بر ریشه ایرانی و آریایی قوم بلوچ تأکید دارند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/63580/11/بلوچ «در مورد بلوچ در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> مردم بلوچ به زبان بلوچی سخن می‌گویند که دارای شش گویش اصلی به نام‌های رخشانی (سرحدی)، راوانی، لاشاری، کیچی، ساحلی و سلیمانی است.<ref>[https://anthropologyandculture.com/مطالعات-انسانشناختی-بلوچستان/ شهرنازدار، «مطالعات انسان‌شناختی بلوچستان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref> اکثر مردم بلوچ [[مسلمان]] و پیرو [[مذهب حنفی]] هستند.<ref>[https://vista.ir/m/a/tbvy5/نگاهی-به-فرهنگ-بلوچ «نگاهی به‌فرهنگ بلوچ»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>

 

* بلوچ‌ها مراسم [[عزاداری]] در [[ماه محرم]] را پرشور برگزار می‌کنند و به‌ویژه آش نذری [[دلگ عاشوری]] (هفت دهلی) را به این مناسبت تهیه می‌کنند.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref>  

* [[لباس مردان بلوچ|مردان بلوچ]] از پاک (عمامه) و مُسر (دستمال شبیه عمامه)، کلاه سوپی (ویژه مسجد و زمان عبادت) و چکن‌دوز (کلاه دست‌دوز اعیانی)، لنگ (پارچه‌ای دور گردن)، جامگ (پیراهن گشاد) و گنج‌پراک (زیرپیراهن)، پاجاکم (شلوار گشاد چین‌دار) و سرین‌بند (کمربند پارچه‌ای/ نخ‌باف برای شلوار)، شال (کت مخصوص [[زمستان]]) و کُرو (جوراب پشمی برای زمستان) در پوشش خود استفاده می‌کنند. به‌عنوان کفش نیز از سواس و پوزا، دوبند و کوش استفاده می‌کنند.<ref>[https://vista.ir/m/a/tbvy5/نگاهی-به-فرهنگ-بلوچ «نگاهی به‌فرهنگ بلوچ»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>  

* [[موسیقی بلوچی]]، با شباهت فراوان به [[موسیقی هندی]]، در جشن‌های [[مراسم عروسی|عروسی]] و اعیاد اجرا می‌شود. این موسیقی با سازهایی چون [[دهل]]، [[سرنا]]، [[طبل]]، [[قیچک]]، [[تنبورگ]]، [[رباب]]، [[بانچو]]، [[نی]]، [[کوزه (ساز)|کوزه]] و [[دینبوک]] نواخته شده و با اشعار و ترانه‌های فولکلور آمیخته می‌شود.  

[[پرونده:اقوام ایرانی4.jpg|alt=مردان قوم ترکمن|بندانگشتی|سه مرد ترکمن از اهالی شهرستان راز و جرگلان در خراسان شمالی.]]ترکمن‌های ایران بیشتر در جنوب شرقی [[دریای خزر]] و در ترکمن‌صحرا و اطراف رودخانهٔ اترک و گرگان‌رود سکونت دارند. سکونت‌گاه‌ [[قوم ترکمن]] در ایران، بخش شمالی [[استان‌ گلستان]] و منطقهٔ راز و جرگلان شهرستان بجنورد در استان [[خراسان شمالی]] است. از شهرهای مهم ترکمن‌ها در ایران می‌توان [[بندر ترکمن]]، [[گنبد کاووس]]، [[کلاله]]، [[آق‌قلا]]، [[گمیشان]]، [[مراوه‌تپه]] و [[اینچه‌برون]] را نام برد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> ترکمن‌ها که شاخه‌ای از اقوام ترک‌تبار محسوب می‌شوند، از دیرباز در دشت‌های پهناور پایین‌دست رود سیحون و میان دریاچه خوارزم به‌صورت کوچ‌نشینی [[زندگی]] می‌کردند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> قوم ترکمن از چند ایل بزرگ به نام‌های آتا، آل‌علی (علی ایلی و آلیلی)، اِرساری (ایرساری، ارزاری و ارسالی)، تَکَه، چاودور (چُودُور)، ساریق (ساریک و سالور)، سقر (ساقار و قره)، یمیرلی (ایمیرلی و یمره‌لی)، یموت و کوکلان (گوکلان) تشکیل شده است که هرکدام شامل ده‌ها تیره و طایفه کوچک و بزرگ هستند. بعضی از ایلات ترکمن در قرون گذشته به‌واسطهٔ رشد یکجانشینی و زراعت به دو گروه بزرگ چَمُور یا چومِر (که شامل زارع و دامدار و صیاد و بازرگان بوده‌اند) و چاروا یا کوچگر (که شامل دامدار و شترچران بوده‌اند)، تقسیم شده‌اند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی . «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref> زبان ترکمنی شاخه‌ای از گروه زبان‌های ترکی اُغُزی محسوب می‌شود.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن#_زبان%20ترکمنی «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref> ترکمن‌ها مسلمان واغلب پیرو مذهب حنفی هستند و بسیاری نیز به [[طریقت نقشبندیه]] گرایش دارند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref>

 

* [[لباس زنان ترکمن|لباس سنتی زنان ترکمن]] که نماد اصالت و هویت این قوم است شامل پیراهن‌های بلند رنگارنگ، چهارقدهای زیبا و روسری‌های سنتی می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402071006769/مانایی-فرهنگ-بومی-و-حفظ-سنت-های-زیبای-کهن-در-قوم-ترکمن «مانایی فرهنگ بومی و حفظ سنت‌های زیبای کهن در قوم ترکمن»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref> قیرمیز کؤینک، پیراهن ابریشمی قرمز با سوزن‌دوزی‌های ظریف است که با نیم‌تنه بلند [[چابیت]] تکمیل می‌شود. زنان از شلوار گشاد [[بالاق]] با دمپای [[سوزن‌دوزی]] شده استفاده می‌کنند. سرپوش‌ها دختران، [[بوریک]] ([[عرقچین]] تزیین‌شده) و سرپوش زنان متأهل کلاه مخروطی [[توپبی]] با روسری ابریشمی [[یاشماق]] بر سر می‌گذارند.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=436 «لباس زنان ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.]</ref>

* [[لباس مردان ترکمن]] شامل بالاپوش [[چاکمن]] در دو نوع ظریف (اینچه چأکمن) و زبر (یوغین چأکمن)، پیراهن [[کوینک]]، شلوار [[جولبار]]، کلاه‌ پوستی [[تلپک]]، عرقچین‌ سوزن‌دوزی‌شده [[بوریک]] یا [[تاخیا]]، چکمه چرمی [[ادیک]]، کفش‌ چرمی مخصوص چوپان [[چاریق]]، نوارهای پارچه‌ای [[دولاق]] و پاپوش [[چپک]] یا [[یلکن]] می‌شود. آنها در فصل سرما از [[اوچمک]] یا [[سیلکمه]] استفاده می‌کنند.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=437 «لباس‌های مردان ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.]</ref>

* صنایع‌دستی ترکمن شامل قالی و قالیچه ترکمنی، لباس محلی ترکمن، زیورآلات سنتی، نمدمالی، سوزن‌دوزی، صنایع چوبی، [[ابریشم‌بافی]] و [[پلاس]] ترکمنی با نام [[اوی دیمه]] است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/introduction8-turkmen-handicrafts.html «معرفی صنایع‌دستی ترکمن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

==عرب==

[[پرونده:Araby karkhah.jpg|جایگزین=عرب خوزستان|بندانگشتی|از اهالی خوزستان، با لباس دشداشه، در حال مشاهده گاومیش‌ها]]عرب‌زبانان ایران در جنوب و جنوب غربی [[ایران]]، به‌ویژه بخش‌هایی از استان [[خوزستان]]<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده،]</ref> و بیشتر در شهرستان‌های مرزی [[دشت آزادگان]]، [[خرمشهر]]، [[آبادان]]، [[شادگان]] و [[ماهشهر]] سکونت دارند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> تاریخ عرب‌زبانان ایران با تاریخ خاندان‌های حاکم بر ایران و حکومت‌های اسلامی درهم آمیخته است و آنها همواره تعلق سرزمینی خود را نشان داده‌اند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> عرب‌‌های ایران به [[زبان عربی]] و لهجه نزدیک به لهجۀ عراقی سخن می‌گویند و البته به‌دلیل آمیختگی با [[زبان فارسی]] در خوزستان، دچار تغییراتی شده است. گویش اعراب ساکن در مناطق شمالی خوزستان به‌دلیل ارتباط با [[ایل بختیاری|بختیاری‌ها]] دچار تغییرات بیشتری شده است.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9461/زبان-قوم-عرب «زبان قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref> عرب‌های خوزستان، عمدتاً [[شیعه]] دوازده‌امامی‌اند.<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده،]</ref> ساختار قوم عرب در خوزستان، بر اساس سلسله‌مراتب ایلی شکل گرفته است. کوچک‌ترین واحد اجتماعی، '''بیت''' است که چندین بیت با نیای مشترک، یک '''حموله''' را تشکیل می‌دهند. چند حموله در کنار هم '''عشیره''' را می‌سازند. از اتحاد چند عشیره، '''طایفه''' پدید می‌آید و چند طایفه، '''قبیله''' را تشکیل می‌دهند. یک قبیله لزوماً متشکل از افراد هم‌تبار نیست و گاهی بر اساس اتحاد سیاسی-اجتماعی شکل می‌گیرد. قبایل عرب خوزستان عمدتاً در منطقه‌ای میان [[اروندرود]] و [[خلیج فارس|خلیج‌فارس]] تا [[شوش]] پراکنده‌اند و هویت قبیله‌ای خود را حفظ کرده‌اند. برخی از مهم‌ترین این قبایل شامل '''بنی‌کعب''' (خرمشهر، شادگان، [[جزیره مینو]] و اطراف اهواز)، '''باوین''' (سماغیله تا اهواز، ویس و رزگان)، '''آل‌کثیر''' (شهرستان [[اهواز]])، '''بنی‌مالک''' (ساحل غربی [[کارون]])، '''بنی‌طرف''' (دشت آزادگان و حوالی هویزه)، '''بنی‌حروان''' (کناره‌های [[کرخه]] و کارون)، '''الخمیس''' (راموز و شادگان)، '''بنی‌لام''' (امتداد رود کرخه)، '''بنی‌صالح''' (شمال شویب، با پیشه کشاورزی)، '''بنی‌تمیم''' (بین [[هویزه]] و اهواز) و '''سلامت''' (مرکز خوزستان، شرق [[رود گرگر]]) است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

 

رسم سنتی [[یزله]] یا هوسه، نوعی مراسم آیینی و موسیقی محلی است که در بندر بوشهر رواج دارد و قدمت آن به هزاران سال قبل و به دوران ایران باستان برمی‌گردد. این مراسم به عنوان یک آئین موسیقایی، همراه با رقص گروهی در جشن‌ها و عروسی‌ها برگزار می‌شود و همچنین در مراسم عزاداری، به‌خصوص در [[ماه محرم]] اجرا می‌گردد.

 

در یزله، شرکت‌کنندگان با گرفتن کمر فرد جلو، شکل یک قطار انسانی تشکیل می‌دهند و با ضرب‌آهنگ‌های خاص، به آرامی حرکت می‌کنند. در مراسم عزاداری، گروه پس از طی مسافتی، دایره‌وار ایستاده و با ریتم یزله شروع به سینه‌زنی می‌کنند. اشعار و نوحه‌هایی که در این مراسم خوانده می‌شود، بستگی به مناسبت دارد.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6751272/یزله-خوانی-چیست-فلسفه-رقص-شمشیر-و-قهوه-تلخ-فیلم ««یزله‌خوانی چیست»؟/ فلسفه رقص شمشیر و قهوه تلخ+ فیلم»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

 

====گرگیعان====

هر ساله در شب میلاد [[امام حسن]]، [[کودک|کودکان]] عرب خوزستان با پوشیدن [[دشداشه]] و [[عبا]]، گروه‌گروه به در خانه‌ها می‌روند و با خواندن شعر «[[گرگیعان]] و گرگیعان»، طلب شیرینی می‌کنند. صاحبخانه‌ها با شیرینی از آنان پذیرایی می‌کنند و کودکان در مقابل برای آنها دعای خیر می‌کنند. این رسم که از [[شادی]] [[حضرت محمد|پیامبر]] برای تولد نوه‌اش الهام گرفته، نماد همبستگی و شادمانی مذهبی در جامعه عرب‌ها است.<ref>[https://www.magiran.com/article/3381425 سلیمان نوری، «گرگیعان جشن محله‌گردی کودکان عرب زبان»، روزنامۀ ایران، 1395ش، ص24.]</ref>

 

در فرهنگ عرب‌ها، «فصل» آیینی عرفی برای قطع چرخه انتقام‌گیری پس از قتل است. در این نظام، مسئولیت قتل به تمام قبیله قاتل تسری می‌یابد. شیوخ قبایل با تعیین «فُصیله» (خون‌بها) که می‌تواند شامل پرداخت نقدی، دام یا [[ازدواج]] دختران قبیله قاتل با قبیله مقتول باشد، به درگیری‌ها پایان می‌دهند. این زنان اگرچه در ابتدا به‌عنوان وجه‌المصالحه انتخاب می‌شوند؛ اما با [[فرزندآوری]] به ترمیم روابط بین قبایل کمک می‌کنند. این سنت هوشمندانه، خشونت را به صلح تبدیل کرده و پیوندهای جدیدی بین قبایل ایجاد می‌کند.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9471/رسم-فصل «رسم فصل چیست؟»، وب‌سایت طبیعت.]</ref>

 

لباس زنان عرب نیز شامل عبایه است. این [[چادر]] دارای بریدگی‌هایی در دو سمت شانه‌ها است تا دست‌ها بتوانند به راحتی بیرون بیایند.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9464/پوشاک-اعراب-ایران «پوشاک قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref>

 

لباس مردان عرب در خوزستان به نام دشداشه یا ثوب شناخته می‌شود. این لباس معمولاً سفید، بلند و تا مچ پا است. برای محافظت از سر و صورت در برابر تابش آفتاب و گرد و خاک، اعراب خوزستان از پارچه‌ای به نام کوفیه یا [[چفیه]] استفاده می‌کنند که عمدتاً به رنگ‌های سفید یا سیاه‌وسفید است. رنگ سبز در طرح [[چفیه]] نشانه [[سید|سادات]] بودن فرد است. چفیه بر روی سر قرار می‌گیرد و با حلقه‌های سیاه رنگی به نام «عِقال» محکم می‌شود.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9464/پوشاک-اعراب-ایران «پوشاک قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref>

 

گوناگونی فرهنگ اقوام در استان خوزستان باعث تنوع [[صنایع دستی|صنایع‌دستی]] این منطقه شده و [[زیبایی]] ترکیب و نقش‌های آن را افزایش داده است. بیش از۶۰ رشته صنایع‌دستی در این استان شناسایی شده که مهم‌ترین آنها شامل کپو، احرامی، قالی محلی، [[حصیر]]، محرق، خراطی، نساجی سنتی، گلیم، عبا، گیوه، ورشو، [[معرق کاری|معرق]] و گبه است که عرب‌های خوزستان نیز به این صنایع مشغول هستند.<ref>[https://www.irna.ir/news/6751010/نگاهی-به-صنایع-دستی-استان-خوزستان «نگاهی به صنایع‌دستی استان خوزستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

 

غذاها و خوراکی‌های محلی عرب‌ها شامل محلبیه (فرنی)، سمبوسه، هریس، تشریبه، ماقوده، الگیمات و غوزی است.<ref>[https://www.isna.ir/news/92051306789/غذاهای-محلی-عرب-های-خوزستان-برای-ماه-رمضان «غذاهای محلی عرب‌های خوزستان برای ماه رمضان»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref>

 

بازی‌های محلی عرب‌زبانان در استان خوزستان شامل عظیم‌الغطا، اچعاب، طمت اِخریزه، شگ و شگ، عصیت برأس، اِمحیبس، حص‌الطلیه، لعبه و بلم است.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/311520/نگاهی-به-بازی‌های-محلی-کودکان-عرب-خوزستان «نگاهی به بازی‌های محلی کودکان عرب خوزستان»، وب‌سایت تحلیلی‌خبری عصرایران.]</ref>

 

===موسیقی و رقص محلی===

فرم‌های رایج موسیقی در عرب‌های ایران شامل ابوذیه، موال، هوسه (یزله) و چوبیه است. این فرم‌ها با سبک موسیقی جنوب عراق، به‌ویژه بصره و همچنین با فرم‌های موسیقی [[لبنان]] و سوریه ارتباط دارند. به‌طور کلی، موسیقی سنتی عرب شامل دو نوع سازی و آوازی است. مهم‌ترین فرم‌های آوازی شامل قصیده، لیالی، موال، توشیح و فرم‌های ساز مانند تقسیم و نوبه می‌شود. گروه‌های نوازنده و خواننده که با سازهای عربی در [[خوزستان]] فعالیت می‌کنند، به «الخُشابه» معروف هستند. سازهای اصلی شامل [[رباب]]، کاسوره، لازومه، زنجاری و طبله (دمبک) است. سچابیق یا زنگ‌های مضاعف نیز توسط زنان کولی عرب‌زبان خوزستان استفاده می‌شود.<ref>[https://vista.ir/m/a/6b0qk «موسیقی خوزستان»، وب‌سایت ویستا.]</ref>

 

رقص محلی عرب‌های ایران «چوبیه» نام دارد. این رقص فولکلوریک، قدیمی‌ترین فرم رقص به‌شمار می‌آید و نشان‌دهنده حالات، عادات و فرهنگ یک قوم یا ساکنان یک منطقه جغرافیایی خاص است. رقص چوبیه شامل مجموعه‌ای از حرکات موزون است که ویژگی‌های فرهنگی این مردم را به نمایش می‌گذارد.<ref>[https://miraskhz.ir/rha/mataleb/1863/رقص-محلی-چوبیه؛-رقص-فولکلوریک-مردم-عرب-خوزستان «رقص محلی چوبیه؛ رقص فولکلوریک مردم عرب خوزستان»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی.]</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سفال‌گری، پارچه و حصیربافی، انواع سوزن‌دوزی و سکه‌دوزی، قالی‌بافی، پلاس‌بافی، شال‌بافی، معرق‌بافی و جواهرسازی میان مردم سیستان به‌ویژه زنان رواج دارد.<ref>[https://zaboliha.blogfa.com/post/9 «صنایع دستی سیستان»، وبلاگ سیستان.]</ref>

===غذاهای محلی===

در فرهنگ غذایی سیستان، گوشت همواره جایگاه ویژه‌ای دارد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/54362/منوی-غذای-شهر-سوخته-دلمه-ماهی-با-تخم-غاز-و-نان-کنجدی-همراه-ماءالشعیر «منوی غذای شهر سوخته: دلمه‌ماهی با تخم غاذ و نان کنجدی همراه ماءالشعیر و خربزه»، خبرآنلاین.]</ref> از جمله مشهورترین غذاهای سنتی سیستان می‌توان به [[کشک]] زابلی، اوچیزک و [[آبگوشت|آب‌گوشت]] سیستانی اشاره کرد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3579631/غذاهای-سنتی-سیستان-و-بلوچستان-ریشه-در-باور «غذاهای سنتی سیستان و بلوچستان ریشه در باور و طبیعت دارد»، خبرگزاری مهر.]</ref>

===بازی‌های محلی===

تخته‌نرد که ریشه شطرنج دانسته می‌شود، از [[شهر سوخته]] سیستان کشف شده است. علاوه بر این، توطن‌سواری، کیچ‌زور و گل‌گل نیز از بازی‌های محلی پرطرفدار در این منطقه به‌شمار می‌آیند.<ref>[https://sistoo1.blog.ir/1399/10/13/بازیهای-بومی-محلی-سیستان «نگاهی به بازی‌های بومی و محلی سیستان بلوچستان»، وبلاگ اطلاعات محلی سیستان.]</ref>

===موسیقی و رقص محلی===

در فرهنگ غنی [[موسیقی سیستانی|موسیقی سیستان]]، سازهای قیچک، [[نی]]، سورنا، [[دایره (ساز)|دایره]]، ساز و [[دهل]] از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. این مردم برای تمامی مراحل زندگی، حتی رویش اولین دندان‌های [[کودک]]، آواهای خاص خود را دارند. نغمه‌هایی چون آیکه، ارده‌خوانی، سیتک، رمضونیکه، لوبتک، الوکه، بحث و بیت و آواهای کار، همگی ریشه در تاریخ و فرهنگ اصیل سیستان دارند.<ref>[https://www.isna.ir/news/sistan-61549/نگاهی-به-موسیقی-سیستان «نگاهی به موسیقی سیستان»، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا.]</ref>

رقص چوب‌بازی در سیستان، ریشه در دفاع مرزی و آمادگی نظامی تاریخی منطقه دارد. این رقص که ترکیبی از مذهب، باور و عمل است، یادآور رزم دلاوران سیستانی در طول تاریخ بوده و نمادی از هویت این مردم است. [[رقص سیستانی]] به دو نوع چاپی و شمشیر یا چوب تقسیم می‌شود. رقص شمشیر با حرکات معنوی آغاز شده و نبرد پهلوانان را به نمایش می‌گذارد. لباس‌ها، رنگ‌ها و ابزار رقص نیز با فرهنگ و طبیعت [[سیستان]] همخوانی دارند.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/attraction/رقص-سیستانی «رقص سیستانی»، وب‌سایت ویزیت‌ایران.]</ref>

==هزاره==

ارادت عمیق هزاره‌های خرسان قدیم به [[امام علی بن موسی|امام رضا]]، امام هشتم شیعیان، از دیرباز سبب شده بود که بسیاری از آنان برای زیارت [[حرم]] امام به [[مشهد]] سفر کنند. برخی از این زائران در شهر مشهد ماندگار شدند و به تدریج به بخشی از جامعهٔ ایران تبدیل شدند. این پیوند مذهبی، یکی از نخستین عوامل حضور هزاره‌ها در خاک ایران بود.

[[مهاجرت]] هزاره‌ها به ایران در طول تاریخ طی سه مرحلهٔ اصلی صورت گرفت. در دوران نادرشاه افشار، گروهی از هزاره‌ها به دستور وی از هزارستان افغانستان به مناطق مرزی [[خراسان]] کوچانده شدند و در نواحی مانند تربت جام، باخزر، سرخس و کلات نادری ساکن شدند. این گروه‌ها کهن‌ترین جامعهٔ هزاره در ایران را تشکیل می‌دهند و بسیاری از آنان که در روستاهای شرق خراسان [[زندگی]] می‌کنند، تا امروز گویش هزارگی خود را حفظ کرده‌اند.

در دورهٔ [[قاجاریه|قاجار]] و پس از فتح [[هرات]] توسط حسام‌السلطنه، موج دیگری از هزاره‌ها از منطقهٔ [[بادغیس]] افغانستان به خراسان [[مهاجرت]] کردند. این گروه به‌طور عمده در همان مناطق هزاره‌نشین پیشین سکونت یافتند. اما گسترده‌ترین مهاجرت هزاره‌ها به ایران پس از سرکوب خونین آنان توسط عبدالرحمان خان در سال‌های ۱۸۹۲–۱۸۹۳م رخ داد. این واقعه باعث شد هزاره‌های بسیاری برای نجات جان خود به ایران پناه آورند.

امروزه هزاره‌های ایران بیشتر در مناطق خراسان به‌ویژه تربت جام، فریمان و [[مشهد]] زندگی می‌کنند. آنان در مناطق روستایی به‌طور عمده به کشاورزی و دامداری اشتغال دارند، در حالی که هزاره‌های شهرنشین در مشاغل مختلف صنعتی و خدماتی فعالیت می‌کنند<ref>خاوری، مردم هزاره و خراسان بزرگ، 1385ش، ص160-172.</ref>

==تداوم اقوام ایرانی در کشورهای دیگر==

آن دسته از اقوام ایرانی که در نقاط حاشیه‌ای و مرزهای ایران ساکن هستند، عموماً خود را بخشی جدایی‌ناپذیر از ملت و دولت ایران می‌دانند. حتی آن دسته از واحدهای پیرامونی که امروزه قسمتی از آنها بر اثر تجزیه سرزمین ایران در خارج از مرزها قرار دارند، در نتیجه میل طبیعی و خودجوش خود از ایران جدا نشده‌اند؛ بلکه سیاست‌های بین‌المللی و رقابت‌های سیاسی قدرت‌های منطقه‌ای در همکاری با قدرت‌های جهانی سبب جدایی این مناطق از پیکرهٔ ایران شده‌اند.<ref>[https://www.jgeoqeshm.ir/article_68919_f783586cf079075827bce7b83fa24260.pdf عادلی و دیگران، «تحوالت قومی در مرزهای ایران قبل و بعد از جنگ تحمیلی: ابعاد و راهکارها»، 1397ش، ص33.]</ref>

ترکمن‌های ایران با کشور ترکمنستان در آسیای مرکزی که دارای دولت مستقل است، پیوند جغرافیایی و اشتراکات قومی دارند. ناحیه ترک‌نشین شمال غربی ایران نیز با جمهوری آذربایجان و ترکیه ارتباط جغرافیایی دارد.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_95514_2fe828b6fa83f89970a4c6c212a94a3a.pdf زارعی، «نقش هویت قومی در همبستگی ملی پس از انقلاب اسلامی؛ رویکردی چندفرهنگی»، 1398ش، ص50.]</ref> بیشتر [[بلوچ]]‌ها در ولایت‌های [[نیمروز]]، هلمند، [[قندهار]] و فراه افغانستان و ایالت بلوچستان پاکستان و گروه‌هایی از این قوم در شهرهای کراچی و پنجاب پاکستان،<ref>[https://lib.eshia.ir/12293/12/139 بلوک‌باشی، «بلوچ»، دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی در وب‌سایت کتاب‌خانۀ مدرسۀ فقاهت، 1399ش، ج12، ص139.]</ref> ولایت‌های [[سرپل]]،<ref>[http://afghantrib.blogspot.com/2016/06/blog-post_38.html?m=1 پوپل، «نژاد و ملیت‌های افغانستان قسمت دوازدهم طایفۀ بلوچ»، وبلاگ نژاد و ملیت‌های افغانستان.]</ref> [[هرات]] و [[دایکندی]] افغانستان،<ref>[https://fa.abna24.com/news/754504/هشدار-محقق-از-خطر-نابودی-شیعیان-دایکندی-توسط-طالبان «هشدار محقق از خطر نابودی شیعیان دایکندی توسط طالبان»، خبرگزاری اهل‌بیت.]</ref> کشورهای امارات متحده عربی، عربستان سعودی، عمان، ترکمنستان و نیز کشورهای آفریقای شرقی [[زندگی]] می‌کنند.<ref>[https://anthropologyandculture.com/مطالعات-انسانشناختی-بلوچستان/ شهرنازدار، «مطالعات انسان‌شناختی بلوچستان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref>

تداوم کردهای ایران به کشورهای عراق، ترکیه و سوریه می‌رسد؛ بخش عمده‌ای از شمال و شمال شرق عراق، مناطق کردنشین است. شهرهای اربیل، سلیمانیه و دهوک و بخش‌هایی از استان‌های نینوا، دیاله، کرکوک و صلاح‌الدین، از جمله مناطقی هستند که مردم کردزبان در آنها ساکن‌اند. همچنین، [[جمعیت]] قابل توجهی از کردها در بغداد و موصل نیز حضور دارند. اکثریت کردهای ترکیه در شرق این کشور ساکن هستند؛ اما جمعیت قابل توجهی از آنها در سراسر فلات آناتولی تا کرانه‌های دریای مدیترانه، به‌ویژه در استان‌های مرکزی مانند قونیه، نیز پراکنده‌اند. در ترکیه، کردها عمدتاً پیرو مذهب سنی و در حد اقلیت، پیرو مذهب علوی هستند. کردهای سوریه عمدتاً در جنوب مرز با ترکیه و در امتداد خط اتوبان مرزی ساکن هستند و با کردهای ترکیه در ارتباطند. بخش‌هایی از جمعیت کرد این کشور نیز در شهرهایی مانند دمشق، حماة و حلب پراکنده‌اند.<ref>افشار سیستانی، تاریخ تمدن اقوام آریایی، 1387ش؛ سعیدیان، سرزمین و مردم ایران، 1377ش.</ref>

==اشتراکات، پیوندها و عوامل وحدت‌بخش میان اقوام ایرانی==

اقوام ایرانی، علی‌رغم تعامل مستمر با هم‌قومان خود در فراسوی مرزها، همواره حافظان مرزهای ایران بوده‌اند. تاریخ ایران مملو از شواهدی از رشادت و فداکاری این اقوام در دفاع از میهن است که این امر نشان از تعلق خاطر عمیق و تعهد آنان به ایران و منافع ملی آن دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/154448/میزگرد-تنوع-قومی-در-ایران-چالش-ها-و-فرصت-ها هرمیداس باوند و دیگران، «میزگرد: تنوع قومی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، 1381ش، ص334.]</ref>

تاریخ ایران، سرشار از حماسه‌های شیرمردان و شیرزنانی از تمام اقوام و مذاهب است؛ از [[رئیسعلی دلواری]] و [[میرزا کوچک‌خان جنگلی|میرزا کوچک‌خان]] تا [[ستارخان]] و [[باقرخان]]، از [[سنجرخان وزیری|سنجر]] و محمودخان کردستانی تا [[ثقه الاسلام آذربایجانی]] و [[ناصر دیوان کازرونی]]، از [[بی‌بی مریم بختیاری]] و [[زنان لرده]] تا [[فرنگیس کرمانشاهی|بانو فرنگیس کرمانشاهی]] و دریادار [[بایندر]] و [[حنبل]] [[بلوچ]] که هر یک از گوشه‌ای از این سرزمین، برای حفظ استقلال و تمامیت ارضی ایران، در برابر دشمنان ایستادند و نام ایران را جاودانه کردند. این همبستگی و فداکاری، در بلایای طبیعی نیز به‌روشنی نمایان است؛ هرگاه حادثه‌ای در گوشه‌ای از ایران رخ داده، ایرانیان از هر قوم و مذهبی، به یاری همنوع خود شتافته‌اند و نشان داده‌اند که فارغ از تفاوت‌ها، در برابر مصائب، یکپارچه و متحد هستند.<ref>[http://irdiplomacy.ir/fa/news/2032187/همزیستی-اقوام-راز-ماندگاری-ایران «همزیستی اقوام؛ راز ماندگاری ایران»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی.]</ref>

 

 

 

 

===هویت ملی ایرانی===

وحدت و انسجام ملی، از طریق پیوندهای مشترک و عمومی ایجاد می‌شود که منجر به نوعی همبستگی ملی بین اقوام مختلف می‌شود. این پیوندها هویتی متفاوت از هویت‌های قومی را پدیدمی‌آورند و در نهایت، این هویت ملی است که مبنای همبستگی در سطح کلان جامعه قرار می‌گیرد. اتحاد ملی، به‌معنای یکدست‌سازی کامل افراد جامعه نیست؛ بلکه به این معنا است که با وجود تفاوت‌های قومی، نژادی، مذهبی و جغرافیایی، همه افراد حول محور مشترکات انسانی و الهی و با توجه به منافع ملی و مصالح کشور، گام بردارند و در مواقع بحران، متحد باشند. شکاف‌های قومی و اختلافات سیاسی، به عنوان تهدید جدی برای [[وحدت ملی]]، قدرت و [[امنیت]] کشور تلقی می‌شوند. این اختلافات، به‌ویژه تحریکات قومی باعث تضعیف قدرت ملی می‌شوند. اگر دولت، به‌عنوان رکن اساسی [[امنیت ملی]]، از حمایت مردم بی‌بهره باشد یا به منافع قدرت‌های خارجی وابسته باشد، امنیت ملی به خطر می‌افتد. [[هویت ملی]] ایران بر مبنای عناصری چون زبان، اسلام، تشیع، انقلاب، تاریخ، فرهنگ و سرزمین مشترک تعریف می‌شود که در طول زمان، پیوندی میان ایرانیان ایجاد کرده‌اند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160518162653-10056-15.pdf آرمند و پی‌سوره، «بررسی تعامل و همبستگی اقوام ایرانی در گفتمان اتحاد ملی »، 1395ش، ص1-2 و 4-5]</ref>

 

====زبان، ادبیات و شعر فارسی====

 

 

 

[[دین]]، چه پیش از اسلام و چه پس از آن، عنصری هویت‌بخش بوده و دین اسلام، مهم‌ترین عامل وحدت‌بخش در ایران محسوب می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160518162653-10056-15.pdf آرمند و پی‌سوره، «بررسی تعامل و همبستگی اقوام ایرانی در گفتمان اتحاد ملی»، 1395ش، ص4-5]</ref> اسلام قادر است امت اسلامی را حول یک محور واحد گرد آورد. این یگانگی، ریشه در کلمه [[توحید]] «لااله‌الاالله» دارد که در میان تمام مذاهب اسلامی به‌عنوان اصلی مشترک و محترم شمرده می‌شود. پیروان مذاهب اسلامی در اصول بنیادین دین هم‌نظرند؛ همگی به‌سوی یک [[قبله]] [[نماز]] می‌گزارند و [[قرآن کریم]] را به‌عنوان [[کتاب]] آسمانی مشترک خود گرامی می‌دارند. هرچند در مباحث کلامی و برخی فروع دین، اختلافاتی وجود دارد. این تفاوت‌ها نباید به جدایی و تفرقه بین مسلمانان منجر شود؛ زیرا دشمنان همواره در صدد سوء استفاده از این اختلافات، به ویژه از طریق دامن زدن به مسائل قومی و مذهبی، برای ایجاد شکاف در صفوف مسلمانان هستند.<ref>[https://www.iscanews.ir/news/1096240/اسلام-اقوام-ایرانی-را-با-هم-متحد-کرده-است «اسلام اقوام ایرانی را با هم متحد کرده است»، باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران.]</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

لرها؛ رسم «شوالفه» (مراسم شب عرفه برای [[شادی]] ارواح) و کوچ عشایر بختیاری به سمت مکانی سبزتر.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-ویژه-نامه-63/3281404-نوروز-در-اقوام-ایرانی «نوروز در اقوام ایرانی»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اسلام، احترام به انسان و جوامع انسانی را اصلی اساسی می‌داند. هر انسانی، صرف‌نظر از هر ویژگی، به صرف انسان بودن، محترم است. جوامع انسانی نیز بر اساس همین حرمت، باید با احترام متقابل با یکدیگر برخورد کنند.<ref>[https://hadith.net/PrintSourceText.aspx?n=3591&e=39502&p=1 احمدی‌جلفایی، «برخورد اسلام با سنت‌های قدیم ملت‌ها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه.]</ref> سرزمین ایران از دوران باستان تاکنون، صحنه هماهنگی و تعامل پیروان ادیان گوناگون بوده است. در دوران پیش از اسلام، امپراتوری ساسانی با وجود رسمیت [[دین]] زرتشتی، پذیرای جوامع یهودی، مسیحی و دیگر ادیان بود. این سنت [[مدارا]] پس از ظهور اسلام در سده هفتم میلادی نیز تداوم یافت. با رسمیت یافتن اسلام در ایران، اقلیت‌های دینی زرتشتی، یهودی و مسیحی نه‌تنها به حیات مذهبی خود ادامه دادند، بلکه به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از ساختار اجتماعی و اقتصادی ایران به ایفای نقش پرداختند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اسلام، تفاوت‌های قومی و قبیله‌ای را فرصتی برای شناخت متقابل انسان‌ها می‌داند و آن را ضروری می‌شمارد؛ زیرا این تنوع، از هرج و مرج در جامعه جلوگیری می‌کند؛ اما اسلام با هرگونه برتری‌جویی بر اساس نسب و قبیله مخالف است و تقوا را تنها معیار برتری می‌داند. اسلام با تعصب جاهلیت مبارزه می‌کند و هدفش، وحدت جهانی مسلمانان از هر نژاد و قوم و قبیله است.

 

از دیدگاه [[امام خمینی]]، حمایت از قومیت خود بر مبنای حق‌طلبی و رد باطل، مورد تأیید و نشانه کمال انسانی است؛ اما اگر حمایت صرفاً بر اساس تعصبات قومی و بدون توجه به حق صورت گیرد، این نوعی تعصب جاهلی است که مورد نکوهش قرار می‌گیرد. او ملیت را در چارچوب اسلام می‌پذیرد و از ملت ایران دفاع می‌کند و دفاع از کشورهای اسلامی را واجب می‌داند. امام خمینی به [[وطن]] احترام می‌گذارد؛ اما ملی‌گرایی را که در تضاد با اسلام باشد و باعث تفرقه میان مسلمانان شود، نمی‌پذیرد.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/قومیت «قومیت»، ویکی امام‌خمینی.]</ref>

* احمدی‌جلفایی، حمید، «برخورد اسلام با سنت‌های قدیم ملت‌ها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه، تاریخ بازدید: ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.

* خاوری، محمدتقی، مردم هزاره و خراسان بزرگ، تهران، عرفان، ۱۳۸۵ش، ص۱۶۰–۱۷۲.